সাধনা

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
[  ]
সাধনা- দণ্ডিনাথ কলিতা (page 1 crop).jpg
উপহাৰ
••••••••••••••••••••••••••••••••
••••••••••••••••••••••••••
••••••••••••••••••••
তোমাৰ
স্নেহাকাঙ্খী
শ্ৰীদণ্ডিনাথ কলিতা

[  ]

অর্পণ

শ্ৰীযুক্ত নােমলচন্দ্র গােস্বামীৰ হাতত

প্রিয়বৰেষু,

 স্কুলীয়া ছাত্ৰ হৈও সাহিত্যক্ষেত্রত প্রবেশ লাভ কৰিছিলোঁ এদিন তােমাৰেই অযাচিত অর্থ সাহায্যৰ বলত। মােৰ দৈন্যক্লিষ্ট জীৱনৰ সি এক মধুৰ প্ৰভাত। তাৰ স্নিগ্ধ আলােকতেই মােৰ বৰ্ত্তমান সাহিত্য-সাধনাৰ আৰম্ভণ। সেই সুমধুৰ স্মৃতি সজাগ কৰি আজি সাধনাক তােমাৰ হাতত সমর্পণ কৰিলোঁ।

কলিকতা
শাওন, ১৮৪০ শক

তোমাৰ
স্নেহাকাঙ্ক্ষী
শ্রীদণ্ডিনাথ কলিতা
 

[  ]

গ্ৰন্থকাৰৰ নিবেদন

 বাস্তৱতাৰ মাজে দি আদৰ্শৰ উজ্জ্বল লোকলৈ পথ নিৰ্ম্মাণ কৰাই উপন্যাসৰ চৰম লক্ষ্য। এই লক্ষ্য মনত ৰাখিয়েই লিখকে সাধনা আৰম্ভ কৰিছে; সিদ্ধিলাভ জগৎনিয়ন্তাৰ হাতত।

 সাধনা লিখাৰ পিচতেই জনচেৰেক কৃতবিদ্য লোকৰ সঙ্কেত লাভ কৰি, লিখক বিশেষ উপকৃত হৈছিল। সেই সকলৰ ভিতৰত শ্ৰদ্ধাস্পদ শ্ৰীযুক্ত চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা, শ্ৰীযুক্ত বেণুধৰ দাস, শ্ৰীযুক্ত ইন্দ্ৰেশ্বৰ বৰঠাকুৰ, শ্ৰীযুক্ত নকুলচন্দ্ৰ ভূঞা, শ্ৰীযুক্ত বসন্তকুমাৰ বৰুৱা আৰু শ্ৰীযুক্ত ললিতমোহন চৌধুৰী প্ৰধান। তেওঁলোক সকলোটিকে লিখকে আন্তৰিক কৃতজ্ঞতা জনাইছে।

 ১৮৪৮ শকত অসম সাহিত্য-সভাৰ পৰা সৰ্ব্বোৎকৃষ্ট উপন্যাসৰ নিমিত্তে তিনি শ টকা পুৰস্কাৰ ঘোষণা কৰা দেখি সাধনাক প্ৰতিযোগিতাৰ নিমিত্তে উক্ত সভাৰ সম্পাদকলৈ পঠোৱা হৈছিল। সৌভাগ্যৰ কথা, পৰীক্ষাত সকলোখিনি উপন্যাসৰ ভিতৰত সাধনাই প্ৰথম স্থান অধিকাৰ কৰি ঘোষণা কৰা পুৰস্কাৰ লাভ কৰিলে।

 সাধনাৰ প্ৰথম সংস্কৰণ ওলোৱাৰ পাচত গোটেই অসমতে এটা হুলস্থুল লাগি পৰিছিল। কেইবাখনো জিলাৰ লোকেই সাধনাত বৰ্ণিত ঘটনাৱলী তেওঁলোকৰ নিজৰ নিজৰ জিলাৰ বুলি ধৰি লৈ নানা প্ৰকাৰ প্ৰশ্ন আৰু মন্তব্য-প্ৰকাশ কৰিছিল; আন কি, কোনো-কোনোৱে উকীলৰ লগতো পৰামৰ্শ কৰিছিল। আন ফালে, বহুতো সাহিত্যিক আৰু শিক্ষিত মহিলাই লিখকক অভিনন্দিত কৰি তেওঁলোকৰ শুভ ইচ্ছা [  ] জ্ঞাপন কৰিছিল। ইয়াৰ পৰা আন একো নহলেও লিখকে এইটো বুজিবলৈ সুযোগ পাইছিল, যে তেওঁ বৰ্ত্তমান অসমৰ নাগৰিক জীৱনৰ প্ৰকৃত চিত্ৰ অঁকাত কৃতকাৰ্য্য হ’ব পৰিছে। ই লিখকৰ পক্ষে সৌভাগ্যৰ কথা।

 যিসকল সহৃদয় পাঠক-পাঠিকাৰ অনুগ্ৰহত সাধনাৰ দ্বিতীয় সংস্কৰণ ওলাব পাৰিছে, তেওঁলোকৰ প্ৰতি লিখকৰ অশেষ ধন্যবাদ। আগৰ সংস্কৰণৰ দৰেই এই সংস্কৰণেও তেওঁলোকৰ সমাদৰ লাভ কৰিব পাৰিলেই লিখকৰ অৰ্থব্যয় সাৰ্থক হব। ইতি।


তেজপুৰ
১৮ আঘোণ, ১৮৫৬ শক
নিবেদক
গ্ৰন্থকাৰ

[  ]

সাধনা

প্ৰথম খণ্ড

প্ৰথম অধ্যায়

কবি-প্ৰিয়া

 “উঃ! আজিৰ দৰে গৰম হলে দেখোন কাম-বন কৰা দূৰৰ কথা, মানুহ টিকাই টান হ’ব”। — এই বুলি দীনবন্ধুৱে হাতৰ কাপটো মেজৰ ওপৰত থৈ, লিখি থকা বহিখন জপাই বাহিৰলৈ ওলাল আৰু বাৰাণ্ডাত থকা মাচিয়া এখনত বহি তালপাতৰ বিচনী এখনেৰে বিচিবলৈ ধৰিলে। অলপ পিচতে মাত লগালে, — “গঙ্গা, এগিলাচ চৰ্পত লৈ আহ।”

 “গৈছোঁ দেউতা” — এই বুলি অলপ সময়ৰ ভিতৰতে গঙ্গাৰামে এগিলাচ নেমুটেঙাৰ চৰ্পত আনি দিলে। দীনবন্ধুৱে একে শোহাই চৰ্পতখিনি খালে আৰু অলপ সুস্থিৰ হৈ বহিল। অলপ এনেকৈ অহাৰ পিচত তেওঁ উঠি ভিতৰলৈ গ’ল। তাৰ পিচত গাত এটা কামিজ সুমুৱাই আৰু হাতত এটা ছাতি লৈ এখোজ এখোজকৈ ঘৰৰ পৰা ওলাল। তেওঁ পোনে পোনে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰলৈ খোজ ললে। যেতিয়া নৈৰ ওচৰ পালেগৈ তেতিয়া তেওঁৰ মন-প্ৰাণ অলপ শীতল বোধ হ’ল; কিছু সময় পাৰে পাৰে ইফাল সিফালকৈ ফুৰি শেহত তেওঁ নৈৰ পাৰত [  ] থকা গছ এজোপাৰ তলত শিল এটাৰ ওপৰত বহিল। তেতিয়া নৈৰ পৰা মৃদু মধুৰ সুশীতল বতাহ একো ছাটি আহি তেওঁৰ শৰীৰ শীতল কৰিলে, শৰীৰৰ ক্লান্তি অৱসাদ ক্ৰমশঃ আঁতৰি গ’ল। তেওঁ তাতে বহি বহুত বেলিলৈকে নদীৰ আৰু তাৰ আশে-পাশে থকা প্ৰাকৃতিক দৃশ্যাৱলীৰ সৌন্দৰ্য্য নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ লাগিল। বোধকৰোঁ তেতিয়া তেওঁৰ মনত কিবা কবিতাৰ ঝঙ্কাৰ উঠিছিল।

 এনেকৈ বহি থাকোঁতেই বেলি পৰিবৰ হ’ল, তেওঁ পশ্চিমলৈ চকু ঘূৰালে। তেতিয়া বিশ্বখনিকৰৰ মায়া-বাজিৰ মাজেদি প্ৰকৃতি দেৱীয়ে ৰূপ সলাইছিল, সূৰ্য্যদেৱ নিজৰ তাপত নিজে দগ্ধ হৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰত স্নান কৰি দেহা শীতলাবলৈ নামি গৈছিল, প্ৰকৃতি দেৱীয়েও হাঁহি মুখেৰে তেওঁক বিদায়-সম্ভাষণ জনাইছিল। সেই হাঁহিৰ ৰহৰ সানি নীল আকাশ হেঙুলীয়া হৈ উঠিছিল, লুইতৰ বিশাল বুকু ৰঙচুৱা ঢৌৰ ৰং-ধেমালিত আন্দোলিত হৈছিল, পাৰৰ পাদপশ্ৰেণী আৰু নতোন্নত পৰ্ব্বত-মালা সেই কপিল কিৰণেৰে উদ্ভাসিত হৈ উজ্জ্বল সৌন্দৰ্যৰ আকৰ হৈ উঠিছিল। পানীৰ মাজত শিহুৱে আৰু পাৰৰ ওচৰত সৰু সৰু মাছে সাঁতুৰি সাঁতুৰি আনন্দ-উৎসৱত আপোন-পাহৰা হৈছিল, দুই চাৰি জন ডেকাই নাও খেলাইছিল, বহুতো বনুৱা মানুহে এডিঙি পানীলৈকে নামি গা ধুই দিনটোৰ দুখ-ভাগৰৰ পিচত শান্তি লাভ কৰিছিল। ঘাটত বহুতো আমোলা আৰু ছাত্ৰ গোট খাই কথা পাতিছিল, কোনো কোনোৱে গা ঘেলাইছিল। পৰ্ব্বতৰ দাঁতিৰ শিল এটাৰ আঁৰৰ পৰা সুমধুৰ সঙ্গীত উঠিছিল।

 অকলৈ ফুৰাটোৱেই দীনবন্ধুৰ স্বভাৱ; সেই কাৰণেই নৈৰ দাঁতিত বহিলেও তেওঁ ঘাটত নবহি যলৈ মানুহৰ সমাগম কম তেনে ঠাই বিচাৰি লয়। আজিও তেওঁ যিটো শিলত বহিছে সি ঘাটৰ পৰা কিছু আঁতৰত। আজৰি পোৱা দিনত পুৱা আৰু সন্ধ্যা সময়ত তেওঁ এই শিলটোত বহি [  ] সূৰ্য্যদেৱৰ উদয় আৰু অস্ত কালৰ মহিমামণ্ডিত সৌন্দৰ্য্য নিৰীক্ষণ কৰে। আজিও তেওঁ তাতে বহি সূৰ্য্যাস্ত আৰু তাৰ আনুষঙ্গিক দৃশ্য চাই মুগ্ধ হৈ ৰ’ল। তেতিয়া তেওঁৰ মনত কি ভাব খেলাইছিল কোনে জানে!

 প্ৰায় আন্ধাৰ হৈ আহিছে, এনেতে পাচফালে কিবা এটা শব্দ শুনি দীনবন্ধু চক্ খাই উঠিল, উভতি চাই দেখিলে তেওঁৰ এজন বয়স্য — উমাকান্ত।

 উমাকামই ক’লে — “কি হে ইমান কৈ মাতিলোঁ, তেও সঁহাৰি নাই। মই নহা হলে কিজানি ইয়াতেই ৰাতি কটালাহেঁতেন হ’বলা!”

 দীনবন্ধু — নহয়, কিবা এটা ভাবি আছিলোঁ।

 উমা — সেইটো ময়ো বুজিছোঁ। পিচে এতিয়া নোযোৱা জানো?

 দীন — এই যাওঁ, ব’লা।

 দীনবন্ধু উঠিল আৰু উমাকান্তৰে সৈতে ঘৰমুৱা হৈ খোজ ল’লে। কেইখোজমান যোৱাৰ পিচতে উমাকান্তই কলে — পিচে তোক কথা এটা সোধো বুলি ভাবিছিলোঁ; বেয়া নোপোৱা যদি কওঁ।

 দীন — কি কথা?

 উমা — নতুন কথা একো নহয়। মই সুধিব খুজিছিলোঁ বোলো তুমি অকল কবিতাকে লৈয়েই জীৱন কাটাব খুজিছা নেকি?

 দীন — পৰা হলেতো বেয়া নাছিল।

 উমা — তোমাক দেখোন দেখিছোঁ পুৱা-গধূলি প্ৰায়েই নৈৰ দাঁতিত আৰু আজৰি পোৱা সময়ত ঘৰৰ চুকত। সংসাৰৰ লগত যদি তোমাৰ মিলিবৰ ইচ্ছা নাই, তেন্তে তাৰ পৰা একেবাৰেই বাহিৰ নোহোৱা কিয়?

 দীন — সংসাৰ এৰি ঠাই ক’ত! মই যে ঘোৰ সংসাৰী।

 উমা — তুমি যদি ঘোৰ সংসাৰী, সন্ন্যাসী নো কোন? [ ১০ ]  দীন — মই সন্ন্যাসী কেনেকৈ হ’ম! মই দেখোন সংসাৰৰ একোকে ত্যাগ কৰা নাই আৰু কেতিয়াবা যে তেনে কৰিম বা কৰিব পাৰিম, তাৰ সম্ভাৱনা নাই।

 উমা — তেনেহলে ভালকৈ সংসাৰক সাবটি নধৰা কিয়? বিয়া-বাৰু কৰাই গৃহস্থী ধৰ্ম পালন নকৰা কিয়?

 দীন — অ’ তাকে কবলৈকে হবলা এই ডৰা পাতনি পাতিছিলা। মই দেখোন তাৰ উত্তৰ তোমাক কেতিয়াবাই দিছোঁ।

 উমা — বৰ্ত্তমান জগতৰ লগত মিলাই চালে তোমাৰ উত্তৰৰ কোনো অৰ্থই নহয়। তোমাৰ কল্পনাৰ আৰু বাস্তৱ জগৎ কেতিয়াও এক হ’ব নোৱাৰে। স্বপ্ন এৰি তুমি দিঠকলৈ আহাঁ, তেতিয়াহে সংসাৰৰ প্ৰকৃত সোৱাদ বুজিবা।

 দীন — মই যদি স্বপ্ন ৰাজ্যত ঘূৰিয়েই আনন্দময়ৰ আনন্দবিন্দু উপভোগ কৰিব পাৰোঁ, তেনেহলে তোমাৰ নিৰানন্দ ৰাজ্যলৈ ঘূৰি অহাৰ প্ৰয়োজন কি? এই নিষ্ঠুৰ সংসাৰক মোৰ স্বপ্নৰাজ্যত পৰিণত কৰিব পাৰিলেহে মোৰ আদৰ্শৰ সফলতা।

 উমা — কিন্তু সেই সফলতা-লাভ কোনো কালে নহয়। তোমাৰ কল্পনা অসংযত। তাক সংযত কৰিব নোৱাৰিলে, — বাস্তৱ জগতৰ লগত মিলাব নোৱাৰিলে, কেতিয়াও তোমাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধি হ’ব নোৱাৰে। সৰ্ব্বসাধাৰণৰ মঙ্গল সাধিব খুজিলে প্ৰথমে তেওঁলোকৰ ভিতৰৰে এজন কৰি নিজক গঢ়িব লাগিব, তাৰ পিচত তেনে জীৱনৰ মাজেদিয়েই তোমাৰ আদৰ্শ ফুটাই তুলিব লাগিব। তেতিয়াহে তোমাৰ আদৰ্শৰাজ্য স্থাপন কৰিব পাৰিবা, নতুবা আংশিক সফলতা কৰিলেও তোমাৰ উদ্দেশ্য সম্পূৰ্ণ সিদ্ধি হ’ব নোৱাৰে।

 দীন — মই যে সৰ্ব্বসাধাৰণৰ লগৰ পৰা আঁতৰি পৰিছোঁ, সেই কথা সঁচা বুলিব নোৱাৰোঁ। [ ১১ ]  উমা — মই যি উদ্দেশ্যে সেই কথা কৈছোঁ, তুমি তালৈ মন কৰা নাই, সেইহে তেনেকৈ কৈছা। মই কৈছোঁ ইয়াকে, যে তোমাৰ অৱস্থাৰ, তোমাৰ বয়সৰ মানুহ সাধাৰণতঃ অবিবাহিত নাথাকে; এই খিনিতেই সৰ্ব্বসাধাৰণৰ লগত তোমাৰ অমিল। আকৌ তোমাৰ কৰ্ম্মক্ষেত্ৰত পুৰুষ-স্ত্ৰীৰ পাৰ্থক্য নাই, জন্ম অনুসৰি মানুহৰ উচ্চতা বা নীচতা নাই। ইয়াতো বেচি ভাগ মানুহৰ লগত তোমাৰ মতৰ অমিল। তোমাৰ এইবোৰ কাৰ্য্যই বহুতৰ স্বাৰ্থত ব্যাঘাত নজন্মোৱাকৈ নাথাকে। তেতিয়া সেই মানুহবোৰে তোমাৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰ কৰাটো স্বতঃসিদ্ধ। বহুতে তেতিয়া তোমাক অবিবাহিত বুলিয়েই সাধাৰণ মানুহৰ বিশ্বাস জন্মা কাহিনীৰ সৃষ্টি কৰি তোমাৰ কাৰ্য্যত ব্যাঘাত জন্মাব, তাৰ ফলত তোমাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধি হোৱা কঠিন হৈ পৰিব। সেই কাৰণে মই কওঁ তুমি সোনকালে বিয়া কৰোৱাঁ।

 দীন — বিয়া কৰোৱা মানুহ কেতিয়াও উন্মাৰ্গগামী হব নোৱাৰে বুলি তুমি বিশ্বাস কৰানে?

 উমা — নকৰোঁ। আৰু অবিবাহিত হলেই তেনে হব বুলিও বিশ্বাস নকৰোঁ। কিন্তু তুমি যিবোৰ মানুহৰ মাজত কাম কৰিবা তাৰ সৰহ ভাগে তেনে বিশ্বাস কৰিব। সেই দেখিয়েই তুমি যেতিয়া সংসাৰী মানুহৰ মাজত থাকি কাৰ্য্য কৰিবলৈ ওলাইছা, তুমিও তেনে সংসাৰীয়েই হৈ লোৱা মই উচিত বুলি ভাবোঁ।

 দীন — তুমি দেখোন মোৰ কথা সকলো জানা। মই জানো চিৰব্ৰহ্মচাৰী থাকিমেই বুলি কেতিয়াবা কৈছোঁ? মই মাত্ৰ কৈ আহিছোঁ যে যদি মোৰ আদৰ্শৰ অনুৰূপ সঙ্গিনী নোলায়, তেনেহলে এই জীৱনত মোৰ বিবাহ নহয়। আৰু যদি কোনোবা ওলায়, তেনেহলে আনন্দ মনেৰে দাম্পত্য জীৱনৰ কৰ্ত্তব্য গ্ৰহণ কৰিম, কল্পনাৰ আদৰ্শ আচলত [ ১২ ] পৰিণত কৰি মুক্ত বিহঙ্গমৰ দৰে বিচৰণ কৰিম, এক প্ৰাণ, এক উদ্দেশ্য লৈ মঙ্গলময়ৰ আলোকময় ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিম।

 উমা — ৰ’বা ৰ’বা, তোমাৰ কবিতাৰ বলিয়ালিয়ে এনেকৈ উক দিলে আমাৰ পলায়নৰ বাহিৰে উপায় নাথাকিব।

 দীন — তুমিয়েই হে জোকাই লৈছা, মোৰ গাত দোষ কি?

 উমা — বাৰু জোকাই নলওঁ। তোমাক আৰু এটা কথা ক’ব লগা আছে।

 দীন — কি কথা কৈ যোৱাঁ।

 উমা — কথা হৈছে তুমি বিয়া নকৰোৱাৰ পৰা বহুতৰ অপকাৰ হৈছে।

 দীন — মোৰ পৰা অপকাৰ হৈছে! কেনেকৈ?

 উমা — কেনেকৈ শুনা। তোমাক জোৱাঁই পাবলৈ বহুতৰ আশা আছে, আৰু সেই বাবেই তেওঁলোকৰ ছোৱালী আন কাকো নিদি তোমালৈ বুলি সাঁচি থৈছে। শেহত তুমি বিয়া নকৰালে এই ছোৱালীহঁতলৈ সাউৎকৰে ক’ত ভাল দৰা পোৱা যাব? তেতিয়া যদি যেনে তেনে পাত্ৰক দিব লগা হয়, আৰু ছোৱালীহঁতৰ দুখ হয়, তেন্তে তাৰ বাবে কোন দায়ী হ’ব? আন নালাগে, তুমি বিয়া কৰালেও এজনীহে বিয়া কৰাবা, বাকীবোৰৰ কি হ’ব? তুমিতো আৰু সকলোকে নাসামৰা।

 দীন — তাৰ বাবে মই দায়ী নহওঁ। মই কাকো তেনে কৰিবলৈ কোৱা নাই।

 উমা — তথাপিও তোমাৰ বিয়া নোহোৱালৈকে তোমাৰ অজ্ঞাতসাৰে হলেও তুমিয়েই সেই অনৰ্থৰ মূল হৈ থাকিবা।

 দীন — তাৰ প্ৰতিকাৰৰ উপায় নাই। আৰু এটা কথা — মোৰ বিশ্বাস বিবাহ-বন্ধনটো এক জন্মৰ নহয়, ইয়াত জন্ম-জন্মান্তৰৰ আকৰ্ষণ [ ১৩ ] আছে। পতি-পত্নী দুজনৰ যেয়ে য’তে থাকক, দুয়োজনৰ ভিতৰত এটা অজ্ঞাত আকৰ্ষণ থাকে, — পৰস্পৰৰ প্ৰতি এটা বুজিব নোৱাৰা আকুলতা জন্মে। বিধাতাৰ ইচ্ছাত যেতিয়াই দুয়োৰে সাক্ষাৎ ঘটে, তেতিয়াই দুয়োখনি হৃদয় আলোড়িত হৈ উঠে আৰু দুয়োৰে সত্তা একত পৰিণত হয়। মুঠতে মই বিশ্বাস কৰোঁ —

দ্বীপাদন্যস্মাদপি মধ্যাদপি জলনিধেৰ্দ্দিশোহপ্যন্তা।
দানীয় ঝটিতি ঘটয়তি বিধিৰভিমতমভিমুখীভূতঃ॥

 উমা — তুমি লাগিলা আকৌ কবিতা আওৰাবলৈ। এনেকৈ হলে তোমাৰ লগত কথা পতাই টান দেখিছোঁ।

 দীন — তুমিও বৰ পোন-পটিয়ে কথা পাতিছা বুলি মোৰ মনে ধৰা নাই। তোমাৰ উদ্দেশ্য কি ভাঙিয়েই কোৱাঁচোন।

 উমা — মোৰ কথা এক ৰকম ভাঙিয়েই কৈছোঁ। মোৰ উদ্দেশ্য এই যে তুমি তোমালৈ আগ বঢ়োৱা ছোৱালীবিলাকৰ ভিতৰত যাকে মনোমত পোৱা, তেওঁকেই বিয়া কৰোৱাঁ। লগে লগে ইয়াকো কওঁ যে ঊষাৰ লগত তোমাৰ বিবাহ হলে মই সুখী হ’ম আৰু মোৰ বিশ্বাস তুমিও সুখী হব পাৰিবা। তাইৰ লগত মোৰ সম্বন্ধ থকাৰ বাবে অকল স্বাৰ্থলৈ লক্ষ্য ৰাখি মই এই কথা কোৱা নাই, তাই তোমাৰ উপযুক্ত হ’ব বুলি মোৰ পূৰ্ণ বিশ্বাস আছে দেখিহে কৈছোঁ। তোমাৰ কবিতা, তোমাৰ প্ৰৱন্ধ তাই যি আগ্ৰহেৰে পঢ়ে, তোমাৰ প্ৰশংসা শুনিলে তাইৰ যি আনন্দ হয়, তোমাৰ আদৰ্শৰ উপযোগী হবলৈ যেনে যত্ন কৰে, তালৈ চাই মোৰ কথা অলপো অতিৰঞ্জিত নহয় বুলি ডাঠি ক’ব পাৰোঁ। মুঠতে, তাই তোমাৰ নিমিত্তেই, তুমি বিয়া কৰালে তাই সুখী হ’ব, তুমিও এজনী উপযুক্ত গৃহিণী লাভ কৰি সুখী হব পাৰিবা। [ ১৪ ]  দীন — তোমাৰ অনুমান যদি সঁচা হয়, তেনেহলে বিয়া কৰাব পৰা হলে তেওঁক অন্ততঃ সুখী কৰিব পাৰিলোহেঁতেন; কিন্তু সম্প্ৰতি মই তাৰ নিমিত্তে অপাৰগ।

 উমা — আগলৈতো সমৰ্থ হবা।

 দীন — তাতো মোৰ সন্দেহ আছে। মুঠতে মই তেনে বিধৰ কোনো দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিব নোখাজো।

 উমা — বাৰু যি হওক, তুমি অলপ দকৈ কথাটো গমি চাবা।

 এনেতে উমাকান্তই ঘৰৰ ওচৰ পাই দীনবন্ধুৰ ওচৰত বিদায় ল’লে দীনবন্ধুও ঘৰমূৱা হ’ল। [ ১৫ ]

দ্বিতীয় অধ্যায়

নৈশ সঙ্গীত

 দীনবন্ধু ঘৰলৈ উভতি আহোঁতে আন্ধাৰ হৈছিল। তেওঁ আহিয়েই মেজৰ ওচৰত বহিল আৰু আবেলি সামৰি থৈ যোৱা বহিখন মেলি কিবা লিখিবলৈ ধৰিলে। লিখা শেষ হলত বহিখন মেজতে এৰি বাহিৰ ওলাল, চোতালত পাটী এখন পাৰি তাতে বহিল, অলপ অলপকৈ বলা জুৰ বতাহ বৰ স্নিগ্ধ, বৰ শান্তিদায়ক বোধ হ’ল। তেওঁ আধা বহা আৰু আধা শোৱা অৱস্থাৰে একোবাৰ আকাশলৈ আৰু একোবাৰ ঘৰৰ সন্মুখত থকা ফুলনিখনলৈ চাবলৈ ধৰিলে। নীল আকাশত লাখে লাখে তৰাই উজ্জ্বল হাঁহিৰ কিৰণ কণা ছটিয়াই দি সৌন্দৰ্য্যময় চন্দ্ৰতাপ বিস্তাৰ কৰিছে, ফুলনিৰ ফুলে ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ ৰেণু বতাহৰ বোকোচাত তুলি দি বায়ুমণ্ডল সুৰভিত কৰি তুলিছে। দুয়ো স্নিগ্ধ, দুয়ো ক্লান্তিনাশক। দীনবন্ধু কবি, জোনাক ৰাতি এনে অৱস্থাত কবিতাৰ উদয় হোৱা তেওঁব পক্ষে স্বাভাৱিক; তেওঁ আপোন মনেৰে কাব্য-কাননত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে। হঠাৎ এটা গীতৰ সুৰ আহি তেওঁৰ কাণত পৰিল, তেওঁ চমকিত হ’ল, মনোযোগেৰে গানটো শুনিবলৈ ধৰিলে। গান চলিবলৈ ধৰিলে —

আহা! নীল আকাশত জোনক দেখি তৰাই পাতে থুল।
ধৰাৰ বুকুত ফুলৰ বিয়া,
(দেখি) জুৰাই হিয়া,
জিলিৰ গীতৰ ৰোল।
নিমজ ডিঙি গায়ক পখীৰ,
শুনি বিচে মলয় সমীৰ,
বিশ্ব-পিতাই আপোন-হাতে লগাই মিলন-ডোল।

[ ১৬ ]  গীত শুনি দীনবন্ধু মুগ্ধ আৰু আচৰিত হ’ল। সঁচাকৈয়ে সেই সময়ত তেওঁ হৃদয়-বীণত যি কবিতাৰ নিফুট ঝঙ্কাৰ উঠিছিল, ই তাৰেই তাল-লয় যুক্ত পৰিস্ফুট প্ৰতিধ্বনি! তেওঁ অবাক হল! কিবা মোহত পৰি তেওঁ অন্তৰৰ সঙ্গীতকে বাহিৰত প্ৰতিধ্বনিত হোৱা শুনিছেনেকি? কিন্তু সেয়েই বা হয় কেনেকৈ? তেওঁতো সম্পূৰ্ণ জাগ্ৰত! তেওঁ স্পষ্টকৈ শুনিবলৈ পাইছে যে গীত তেওঁৰ সন্মুখত থকা ঘৰটোৰ পৰা আহিছে। সি যে আৰু আচৰিত! সেই ঘৰটো সাজি উলিয়াবৰে পৰা তাত তেওঁ কোনো মানুহ থকা দেখা নাই! তেনেহলে মানুহ নোহোৱা ঘৰত কোনে এই ৰাতি গান গাব! তাতে সুৰ শুনি ভালকৈ বুজা যায় ই পুৰুষৰ কণ্ঠস্বৰ নহয়, ইয়াত কামিনী-কণ্ঠৰ কোমলতা বিদ্যমান। তেন্তে ই কাৰ গান? অপ্সৰাৰ! অসম্ভৱ। নিশ্চয় আজি কোনোবা মানুহ এই ঘৰলৈ আহিছে। কিন্তু কোন আহিছে তাৰ তত্ত্ব পোৱা যায় কেনেকৈ? এইদৰে নিজৰ মনতে দীনবন্ধুৱে বহুতো প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ কৰিলে; কিন্তু কোনো সিদ্ধান্তত ওলাব নোৱাৰিলে। শেহত মনতে ভাবিলে — “যেয়ে আহক, যেয়ে গাওক, তাৰ সম্ভেদ বিচৰাৰ প্ৰয়োজন কি? যি সুন্দৰ, যি মধুৰ, সি যৰে পৰাই আহক, মনত মলি নাথাকিলে যেয়ে সেয়ে উপভোগ কৰিব পাৰে।” ইমানতো একো একোবাৰ তেওঁৰ মনত সন্দেহ জন্মিছিল। কিজানি ভাবি থাকোঁতে তেৱেঁই জাগ্ৰত স্বপ্ন দেখিছিল। কিন্তু তেওঁৰ সকলো সন্দেহ আঁতৰাই নৈশ নিস্তব্ধতা ভঙ্গ কৰি, আকৌ পিচৰ মুহূৰ্ত্ততে কামিনী-কণ্ঠৰ কোমল কবিতাময় গীত আহি তেওঁৰ কাণত পৰিল —

তুমি কোন নন্দনৰ  পাৰিজাত তুলি
গাঁথিছা কি মালা যতনে?
মোৰ হৃদি-মন্দিৰৰ  পৱিত্ৰ থাপনা
শূন্য ৰ’ল তোমা-বিহনে।

[ ১৭ ]

  তোমাকে বিচাৰি ভ্ৰমিছোঁ ভুবন,
  নিৰ্দ্দয়, তথাপি নিদিয়া দৰ্শন,
মালতীৰ মালা   গঁথাতে শুকাল,
  ৰেণু কাঢ়ি নিলে পৱনে।
  নেদেখোঁতে হিয়া বিৰহে দহিলে,
  নোৱাৰা পলাব এবাৰ ধৰিলে,
শূন্য থাপনাত   থাপি যতনেৰে
  পূজিম জীৱনে-মৰণে।

 দীনবন্ধুৰ বিস্ময়ৰ সীমা নোহোৱা হ’ল! ই যে যেনে তেনে গীত নহয়, তেওঁৰ প্ৰাণৰ কথা! আজি কত দিন তেওঁৰ প্ৰাণৰ মাজত কিবা এটা অভাৱ অনুভৱ কৰি আহিছে, কত দিন কিবা এটা অজ্ঞাত বস্তুৰ চিন্তাত আকুল হৈছে, কিন্তু যিমানেই ভাবিছে, যিমানেই বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছে, তেওঁ বুজিব পৰা নাই সেই অভাৱটো নো কিহৰ! সি যেন কিবা এটা অতি সুন্দৰ, অতি মধুৰ, অতি প্ৰাণস্পৰ্শী! একো একোবাৰ ছোওঁ ছোওঁ হয়, ছুব নোৱাৰে, ধৰোঁ ধৰোঁ হয়, ধৰিব নোৱাৰে; যেন ৰিণিকি ৰিণিকি চকুত পৰে, অথচ নেদেখে! যেন কৰবাত তাৰ কিবা এটা সুৰ বাজি উঠে, কাণ পাতি থৰ হৈ থাকে, কিন্তু একো নুশুনে। তেওঁ বহুতো অনুসন্ধান কৰিছে, কিন্তু ক’তো তেওঁৰ আকাঙ্ক্ষাৰ অজ্ঞাত বস্তু বিচাৰি পোৱা নাই। আজি এই গীত শুনি তেওঁৰ সেই অতীতৰ ভাবৰ ঢৌবোৰে নানা ভঙ্গীৰে তেওঁৰ অন্তৰ ওপচাই পেলালে, তাত এক বিশাল হেন্দোলনি উঠিল, তেওঁ সদায় উপভোগ কৰি অহা স্বভাৱ চিত্ৰৰ মাজেদি তেওঁৰ ঈপ্সিত অজ্ঞাত পদাৰ্থৰ কিবা এটা আলোক-ৰেখা নাচি নাচি উৰি গ’ল; কিন্তু তেওঁ বুজিব নোৱাৰিলে সি কি! আকাশৰ তৰাই ইঙ্গিতেৰে কিবা এটা দেখুৱাই দিলে, ফুলনিৰ ফুলে মূৰ দুপিয়াই সমৰ্থন কৰিলে, তেওঁৰ [ ১৮ ] হৃদয় আনন্দত আপ্লুত হ’ল, কিবা এক অবৰ্ণনীয় পুলকত গোটেই শৰীৰ কঁপি উঠিল। কিন্তু আকৌ সেই লোকালোক! তেওঁতো নুবুজিলে তেওঁক কি লাগে! আৰু আচৰিত এই গায়িকাই তেওঁৰ মনৰ কথা ঢুকি পালে কেনেকৈ? নহলে কেৱোঁ সেই একে অভাৱকেই অনুভৱ কৰিছেনেকি? যদি সেয়ে হয়, তেন্তে নিশ্চয় দীনবন্ধুৰ লগত তেওঁৰ মনৰ মিল আছে। আজি ইমান দিনে দীনবন্ধুৱে তেওঁৰ লগত মনে মনে মিলা কাকো পোৱা নাই; এই গায়িকা তেওঁৰ সেই অভাৱ পূৰ্ণ কৰিবলৈকে আহিছেনেকি? যি হওক, ইমান ওচৰত আছে যেতিয়া সোনকালে সকলো তত্ত্ব পোৱা যাব বুলি তেওঁ নিজৰ মনক প্ৰবোধ দিলে।

 দীনবন্ধুৱে এনেকৈ ভাবি থাকোতেই গঙ্গাই মাত লগালে; “দেউতা খাবৰ হ’ল, আহক।”

 দীনবন্ধু বহাৰ পৰা উঠি ভাত খাবলৈ সোমাল।

[ ১৯ ]

তৃতীয় অধ্যায়

দীনবন্ধুৰ স্বপ্ন

 দীনবন্ধুৰ ঘৰটো চহৰৰ এচুকত। ঘৰটোৰ পাচফালে এটা পুখুৰী, সম্মুখত এডোখৰ মুকলি পথাৰ। পথাৰৰ সিফালে এটা বাট আৰু তাৰ সিফালে এটা ভাল ঘৰ অলপ দিনৰ আগতে সজা হৈছে। ওচৰত কোনো আমোলা-বিষয়াৰ ঘৰ নাই। ইফালে সিফালে জনচেৰেক চহা মানুহ থাকে।

 দীনবন্ধুৰ ঘৰটো চাৰিচলীয়া আৰু সম্মুখৰ ফালে আগ বঢ়াই টুপ লগোৱা। এই টুপৰে সৈতে ঘৰটোত চাৰিটা খোটালি। এটাত দীনবন্ধু শোৱে, এটাত লিখা পঢ়া কৰে, আৰু এটাত গঙ্গাৰাম থাকে; টুপটোৱে চ’ৰা ঘৰৰ কাম কৰে। থকা ঘৰটোৰ পৰা অলপ আঁতৰতে ৰান্ধনী ঘৰ, মাজত মাত্ৰ এখন চোতল। বৰ ঘৰটোৰ পৰা কুৰি হাত আঁতৰত এটা দীঘল ঘৰ; তাত তেওঁ সাহায্য কৰি পঢ়োৱা ছাত্ৰ কেইজনমান থাকে। তাৰ বিপৰীত ফালে এটা সৰু ঘৰত তেওঁৰ গাই দুজনী থাকে। থকা ঘৰটোৰ সন্মুখত এখন সাধাৰণ ফুলনি আছে।

 ঘৰটোৰ আটাইকেউটা খোটালিৰ ভিতৰত চকুত-লগাকৈ সজোৱা হৈছে পাঠাগাৰটো; তাত চাৰিওফালে পৃথিবীৰ ডাঙৰ ডাঙৰ মনীষী সকলৰ ছবি আৰু বহুত সুন্দৰ সুন্দৰ পৰ্ব্বত, হ্ৰদ আদিৰ স্বাভাৱিক চিত্ৰ; কৃত্ৰিম লতা ফুল আদিয়ে ঠায়ে ঠায়ে প্ৰাকৃতিক দৃশ্যৰ অভিনয় দেখুৱাইছে। চিত্ৰবিলাকৰ সোঁমাজতে এখন কবিতাময় পট; এইখন তেওঁ নিজ হাতেৰে অঁকা। চিত্ৰখনত এজোপা লতা অঁকা হৈছে, লতাডালত কেইবাটাও ফুল। প্ৰথম দৃষ্টিত যদিও তাত এজোপা [ ২০ ] ফুলেৰে জকমকীয়া লতা মাথোন দেখা যায়, তথাপি ভালকৈ চালে, প্ৰত্যেকটা ফুলৰ সলনিত একোটা আখৰেৰে লিখা শব্দ ওলাই পৰে। সেই কেইটা শব্দ হৈছে — সত্যং শিৱং, অদ্বৈতং, পৱিত্ৰতা, প্ৰেম, আনন্দ আৰু শান্তি। তাৰ উপৰিও গোটেই লতাডালৰ আকৃতি হয় “ওঁ”। এই প্ৰণৱ চিত্ৰখন আনে ভাল পাওক বা নাপাওক, দীনবন্ধুৰ হলে বৰ আদৰৰ; আন কি সেই চিত্ৰৰ যে চিত্ৰকৰ হ’ব পাৰিছে, সেই বাবে গৰ্ব্বও অনুভব কৰে। খোটালিটোত আলমাৰী কেইবাটাও, আটাইকেইটা দৰ্শন, বিজ্ঞান, বুৰঞ্জী, পুৰাতত্ত্ব, সমাজতত্ত্ব, আদি বিভিন্ন ভাষাৰ গ্ৰন্থ আৰু সংস্কৃত কাব্য, নাটক, বেদ স্মৃতি, উপনিষদ, মহাভাৰত, ৰামায়ণ আদি গ্ৰন্থেৰে ভৰা। সঙ্গীত আৰু চিত্ৰবিষয়ক পুথিও খনচেৰেক আছে। এখন মেজত ইংৰাজী, সংস্কৃত আৰু অসমীয়া অভিধান আৰু লিখাৰ সঁজুলি সজাই থোৱা হৈছে। দুটা “ফুলদানিৰ” পৰা সদায় নতুন ফুলৰ গোন্ধ মলমলাই থাকে। দীনবন্ধুৱে আজৰি পোৱা সময়ৰ সৰহখিনি ইয়াতে কটায়। চ’ৰা খোটালিতো খনচেৰেক ছবি আছে, সেই কেইখন হৈছে, দেশৰ আৰু দহজনৰ নিমিত্তে জীৱন উচৰ্গা কৰোঁতা কেইজনমান অমৰ মহাত্মাৰ চিত্ৰ। তাৰ উপৰিও প্ৰাকৃতিক দৃশ্যৰ প্ৰতিকৃতি কেইখনমানো দেখা যায়, তাৰ ভিতৰত তেওঁৰ স্বহস্ত-অঙ্কিত সূৰ্য্যাস্তনামক চিত্ৰখনি অতি মনোৰম। খোটালিটোৰ মাজতে এখন মেজ আৰু তাৰ বুকত খনচেৰেক বাতৰিকাকত সদায় থাকে। অভ্যাগতক অভ্যৰ্থনা কৰিবলৈ পাঁচ কি ছখনমান চকি আৰু এখন খাটো ইয়াত ৰখা হৈছে।

 দীনবন্ধুৰ বৰণ একেবাৰেই বগা নহয়, কিছু শাওঁ বৰণীয়া, দীঘলে জোখতে, গাটো বিশেষ শকত নহলেও ক্ষীণো নহয়। মুখতো সদায় এটা গাম্ভীৰ্য্যৰ চিত্ৰ পৰিস্ফুট। মূৰৰ চুলি দীঘল আৰু কেঁকোৰা-কেঁকুৰি, তাৰ সৌন্দৰ্য্যই তেওঁৰ অবয়ব বেচি শুৱনি কৰি তুলিছিল। [ ২১ ]  সাজ-পাৰত দীনবন্ধুৰ কোনো ধুন-পেঁচ নাই। সাধাৰণতঃ এখন ধুতী, এটা কামিজ বা পাঞ্জাবী, এখন চেলেং কাপোৰ আৰু এযোৰ চটি জোতা হলেই তেওঁৰ সাজ-পাৰ সম্পূৰ্ণ হয়। জাৰকালি তাৰ লগতে এটা কোট আৰু এখন এৰীয়া কাপোৰ লগ লাগে।

 দীনবন্ধুৰ লগত অকল গঙ্গাৰাম থাকে, সিয়েই তেওঁৰ লগুৱা, ৰান্ধনি — সকলো। সি এতিয়া দীনবন্ধুৰ ঘৰকেই তাৰ নিজা ঘৰ বুলি ভাবে, দীনবন্ধুৱেও তাক যথেষ্ট আদৰ আৰু সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস কৰে। আন কি, খৰচ-পাতিৰ হিচাপো গঙ্গাকেই ৰাখিবলৈ দিয়ে। ইমানতো গঙ্গাৰ আগেয়ে এটা লগুৱাও দীনবন্ধুৰ লগত বেচি দিন টিকিব নোৱাঁৰিছিল। তাৰ কাৰণ ঘাইকৈ দুটা; প্ৰথম — তেওঁ মিছা কথা সমূলি সহিব নোৱাৰে, দ্বিতীয় যেই সেই কাম নিৰ্দ্দিষ্ট সময়ত নহলে তেওঁৰ ধৈৰ্য্য হেৰায়। লগুৱাৰ গাত এই দুটা দোষ দেখিলে প্ৰথম দিনা তেওঁ গালি-শপনি একো নাপাৰি বা কোনো প্ৰকাৰৰ শাস্তি নিদি অতি সংযতভাবে উপদেশ দিয়ে। আকৌ দ্বিতীয় দিনা সেই একে দোষেই ঘটিলে তেওঁ একোকে নকয়, মাত্ৰ প্ৰাপ্য দৰমহাখিনি দি তেনে লগুৱাক বিদায় দিয়ে। এবাৰ যা বুলি ক’লে তাৰ হাজাৰ কান্দোন-কাটোন কাবৌ-কোকালিয়েও একো গুণ দিব নোৱাৰে। তেনে সময়ত যদিও তেওঁ মুখেৰে একো নকয়, তথাপি তেওঁৰ চকুলৈ চালেই যাৰে তাৰে হৃৎকম্প হয়। দীনবন্ধুৰ দৰে কোমল প্ৰকৃতিৰ মানুহৰ এনে কঠোৰতা বহুতৰ মতে আচৰিত কথা। সেই দেখি মানুহে কয় বোলে “কবি মানুহৰ ধাতু বুজা টান।” গঙ্গাৰামে কিন্তু তেওঁৰ ধাতু বুজি লৈছে, সেইহে তেওঁৰ ইমান আদৰ সাদৰ লাভ কৰিছে।

 দীনবন্ধুৰ সংসাৰখন দেখাত ক্ষুদ্ৰ হলেও তেওঁৰ কাম নিতান্ত অলপীয়া নহয়। তেওঁ জীৱিকাৰ নিমিত্তে খেতি-বাতি কৰে, দুখীয়া গাৱঁলীয়া লৰাৰ নিমিত্তে ৰাইজৰ সাহায্য লৈ কেইবাখনো নৈশ বিদ্যালয় চলায় [ ২২ ] আৰু অন্যান্য শিক্ষক নিযুক্ত কৰাৰ উপৰিও নিজে প্ৰত্যেক স্কুলতে সপ্তাহত এদিনকৈ শিক্ষা দিয়ে। মাউৰৰ বা আকালৰ সময়ত দুখীয়াৰ সাহায্য আৰু আশ্ৰয়ৰ নিমিত্তে এটি সেৱাশ্ৰমো তেওঁৰ যত্নতেই চলে। তেওঁৰ আশ্ৰয়ত থাকি পঢ়া লৰাকেইটাৰ পঢ়া-শুনা আদিতো চকু দিব লাগে। ইয়াৰ উপৰিও স্থানীয় ধৰ্ম্ম-সভা আৰু সাহিত্যসভাৰো তেৱেঁই সম্পাদক। নিজৰ দৰিদ্ৰ অৱস্থাৰ লগত যুঁজি ইমানখিনি কাম যথাৱতে সমাধা কৰাৰ পিচত যি অলপ সময় আজৰি উলিয়াব পাৰে, তাক তেওঁ সাহিত্য চৰ্চ্চাত কটায়। তেওঁৰ কবিতা, তেওঁৰ প্ৰৱন্ধ — সকলো ৰাইজৰ আদৰণীয়। দেশ আৰু সমাজৰ সৰ্ব্বতোভাবে মঙ্গল সাধনেই তেওঁৰ ৰচনাৰ উদ্দেশ্য, আৰু তাত তেওঁ আংশিক সফলতা লাভ কৰা নাই বুলিও ক’ব নোৱাৰি।

 দীনবন্ধুৰ বন্ধু-বান্ধৱ চহা মানুহৰ ভিতৰত। নগৰীয়া মানুহৰ ভিতৰত যদিও তেওঁৰ লগৰীয়াৰ সংখ্যা কম নহয়, তথাপি তেওঁ প্ৰায় কাকো বন্ধুৰ আসন দিয়া নাই। অৱশ্যে প্ৰকৃত বন্ধু বুলিলে তেওঁ যি বুজে, তেনে বন্ধু নাই বুলিলেও অত্যুক্তি হয়। সেই দেখিয়েই তেওঁ তেওঁৰ উদ্দেশ্যৰ কথা সিদ্ধিলাভৰ আগতে প্ৰায় কাকো জানিবলৈ নিদিয়ে, একমাত্ৰ উমাকান্তইহে কেতিয়াবা কেতিয়াবা তেওঁৰ মনৰ কথা দুই এটা গম পায়। আনবোৰৰ লগত তেওঁ অৱস্থা বুজি ব্যৱস্থা কৰে। তেওঁলোকে কেতিয়াবা সামাজিক, ৰাজনৈতিক, আধ্যাত্মিক নাইবা দাৰ্শনিক আলোচনা কৰিলে তেওঁ তাত মুকলি মনেৰে যোগ দিয়ে। কিন্তু তেওঁলোকে তেনে আলোচনা কেতিয়াবাহে কৰে। সাধাৰণতঃ তেওঁলোকৰ আলোচ্য বিষয় পৰৰ স্ত্ৰী-কন্যাৰ ৰূপ-যৌৱন, আনুমানিক স্বভাৱ-চৰিত্ৰ আৰু পৰ-নিন্দা। ডেকা কালত তেনে আলোচনা হেনো বহুতে ভাল পায়, কিন্তু আঠাইশ বছৰীয়া দীনবন্ধু সেই দলৰ বাজ। তেওঁ তেনে আলোচনাত যোগ দিয়া বা আনন্দ [ ২৩ ] পোৱা দূৰৰ কথা, কোনোবাই তেনে কথাৰ অৱতাৰণা কৰিলেও দল এৰি পলায়। লগৰীয়াবোৰে কয় :— “দীনবন্ধু কবি হৈও নীৰস।”

 সেই দিনা খাই-বই উঠি দীনবন্ধু পাটীত পৰিল, কিন্তু বহুত ৰাতিলৈকে তেওঁৰ টোপনি নাহিল; কল্পনাত এনেকৈ গা এৰি দিলে যে তেওঁ নিজেই বুজিব নোৱৰা হ’ল — তেওঁ দেখিলে — সন্মুখত নীলাকাশ, তেওঁ আজিলৈকে যিবোৰ সুন্দৰ বস্তু দেখিছিল, সেই সকলোবোৰৰ পৰা সৌন্দৰ্য্যৰ ফিৰিঙটি উফৰি সেই মহা নীলাকাশৰ ফালে ধাৱমান হ’ল; চাওঁতে চাওঁতেই আকাশ-পৃথিবী, জল-স্থল, গছ-লতা, ফুল-ফল — সকলোৰে সৌন্দৰ্য্য এক হৈ সজীৱতা লাভ কৰিলে; চাওঁতে চাওঁতেই সেই সৌন্দৰ্য্য-ৰাশি এক নাৰী-মূৰ্ত্তিত পৰিণত হ’ল। সেই দৃশ্যৰ পৰা তেওঁ চকু ঘূৰাব নোৱৰা হ’ল। চাওঁতে চাওঁতেই সেই মহা নীলাকাশ তৰঙ্গিত কৰি সুমধুৰ সঙ্গীত উঠিল; তাৰ ছত্ৰে ছত্ৰে অমিয়া-বিন্দু, তালে তালে ললিত ঝঙ্কাৰ। দীনবন্ধুৰ ধৈৰ্য্য হেৰাল, অজ্ঞাতসাৰেই মুখৰ পৰা গীতৰ প্ৰতিধ্বনি ওলালঃ⸺ “শূন্য থাপনাত থাপি আদৰেৰে পূজিম জীৱনে মৰণে।”

 এই চিত্তোম্মাদকাৰী সৌন্দৰ্য্যত মুগ্ধ হৈ থাকোঁতেই দীনবন্ধুৰ টোপনি আহিল।

 ৰাতিপুৱা শোৱাৰ পৰা উঠি চকু-মূৰ মোহাৰি দীনবন্ধুৱে খিৰিকীখন মেলিলে। এই খিৰিকীৰ পৰা সম্মুখৰ ঘৰটোৰ বাৰাণ্ডা স্পষ্টকৈ দেখা যায়। দীনবন্ধুৱে বাহিৰলৈ চকু দিয়েই বাৰাণ্ডাত এজনী সুন্দৰী যুৱতী দেখিবলৈ পালে, লগে লগে ৰাতিৰ গেটেইখিনি কথা তেওঁৰ মনত পৰিল। তেওঁ অলপ সময় যুৱতীলৈ চাই থাকিল, যুৱতীয়েও তেওঁক দেখা পালে, কিন্তু আনৰ দৰে নপলাল। দীনবন্ধু ধীৰে ধীৰে আঁতৰি আহিল, নিশাৰ দৰে তেতিয়াও যেন তেওঁৰ কাণত পৰিছিলঃ⸺

 “শূন্য থাপনাত থাপি আদৰেৰে পূজিম জীৱনে মৰণে।” [ ২৪ ]

চতুৰ্থ অধ্যায়

পানীৰামৰ পৰিয়াল

 এই আখ্যায়িকাত যি সময়ৰ কথা কোৱা হৈছে, তাৰ প্ৰায় আঢ়ৈ কুৰিমান বছৰৰ আগতে ফেদুৱা নামেৰে এটা মানুহ আহি ওপৰত কোৱা চহৰৰ দাঁতিত এটা পঁজাত ঘৈণীয়েকৰে সৈতে বাস কৰিছিল আৰু চিপাহী কাম কৰি পেট প্ৰবৰ্ত্তাইছিল। এওঁৰ ঘৰ আগেয়ে মঙ্গলদৈ অঞ্চলৰ কোনোবা ঠাইত আছিল আৰু এওঁ সৰুৰে পৰা এজন বামুণৰ ঘৰত হালোৱা থাকি পেট পুহিছিল। দুৰ্ভাগ্যবশতঃ প্ৰায় তিনি কুৰিমান বছৰ বয়সত বামুণৰ পত্নী বিয়োগ হয় আৰু এহেজাৰমান টকা খৰচ কৰি, তেওঁ দ্বিতীয়বাৰ পত্নী গ্ৰহণ কৰে। যথা সময়ত শান্তি কৰাই বামুণীক ঘৰলৈ অনা হ’ল; কিন্তু বামুণ-বামুণীৰ খৰিয়াল এদিনলৈকো নাভাগিল। এনেকৈয়ে এবছৰমান যোৱাৰ পিচত এদিনাখন ৰাতি বামুণী আৰু হালোৱা দুয়ো বামুণৰ ঘৰৰ পৰা অদৃশ্য হ’ল। বামুণে বহুত দিন বিচাৰিলে; কিন্তু কাকো ধৰা পেলাব নোৱাৰিলে।

 ফেদুৱাই বামুণীক লৈ আজি অ’ত, কালি ত’ত কৈ নানা ঠাইত ঘূৰি তিনি বছৰ কটালে; শেহত বামুণ মৰিল বুলি শুনি প্ৰকাশ্য ভাবেই বামুণীক ৰাখি ওপৰত কৈ অহাৰ দৰে থাকিবলৈ আৰু জীৱিকা উলিয়াবলৈ ধৰিলে। এনেকৈ থাকোঁতেই ফেদুৱাক দুটি বংশধৰৰ মুখ দেখুৱালে; বৰটো মাটিৰাম আৰু সৰুটো পানীৰাম। কিন্তু লৰাকেইটাক বুজন কৰিবলৈ ফেদুৱাই বাট চাব নোৱাৰিলে, চিত্ৰগুপ্তৰ বহিত তেওঁৰ হিচাপ শেষ হ’ল। ফেদুৱাৰ মৃত্যুৰ পিচত বামুণীয়ে এটা এটাকৈ কেইবাটাও চিপাহী ৰাখিলে; কিন্তু এটাৰ পৰাও বামুণীৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধি নহ’ল। শেহত ভিক্ষাবৃত্তি অৱলম্বন কৰি লৰাকেইটাক কিছু বুজন কৰি তুলিলে। [ ২৫ ]  মাটিৰাম পানীৰামতকৈ চাৰি বছৰৰ ডাঙৰ। পানীৰামৰ বয়স সাত বছৰ হলত মাকে তাক এখন দুখীয়া স্কুলত ভৰ্ত্তি কৰি দিলে আৰু ককায়েকক এজন ভাল মানুহৰ ঘৰত খাই-বৈ দুটকা দৰমহাৰ বন্দৱস্তত লগুৱা কৰি দিলে। বামুণীয়ে খুজি মাগি যি পায় তাৰ লগতে মাটিৰামৰ দুটকা যোগ দি কোনোমতে খোৱাৰ আৰু পানীৰামৰ কাকত-মহী আদিৰ খৰচ চলায়। এই দৰেই বাৰ বছৰ বয়সত পানীৰাম নিম্ন-প্ৰাইমাৰী পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ল।

 মাটিৰাম যাৰ ঘৰত আছিল, তেওঁৰ দুটা লৰাই তেতিয়া ইংৰাজী পঢ়িছিল। তাকে দেখি মাটিৰামেও ভায়েকক কেনেকৈ ইংৰাজী পঢ়াব তাৰ বিষয়ে সদায় ভাবিছিল। ভায়েক পৰীক্ষাত উঠা শুনি মাটিৰামৰ আনন্দৰ পাৰ নোহোৱা হ’ল, আৰু যেনে তেনে পঢ়াবই লাগিব বুলি ইংৰাজী স্কুলত ভৰ্ত্তি কৰি দিলে। কিন্তু আগৰ ঠাইতে থাকি ভায়েকৰ খৰচ যোগোৱা মাটিৰামৰ পক্ষে অসম্ভৱ হ’ল; সেই কাৰণে তেওঁ সেই কাম এৰি এজন বামুণৰ হালোৱা সোমাই খেতি কৰিবলৈ ধৰিলে, বন্দৱস্ত হ’ল — মাটিৰামে বামুণৰ পৰা কোনো দৰমহা নলয়? কিন্তু উৎপন্নৰ একতৃতীয়াংশ পাব। সেই মতেই খেতি কৰি আৰু লগতে অলপ অলপকৈ হাবি মাটি ভাঙি সুকীয়া খেতিতো হাত দি মাটিৰামে ঘৰ চলাবলৈ আৰু ভায়েকক পঢ়াবলৈ ধৰিলে। এনেকৈয়ে নানা কষ্টৰ মাজেদি পানীৰামে ইংৰাজী স্কুলৰ তৃতীয় শ্ৰেণীলৈকে পঢ়িলে। এনেতে মাকৰ মৃত্যু হ’ল। মাটিৰামে আন উপায় নেদেখি ভায়েকক স্কুলৰ পৰা এৰুৱাই বহুতৰ হাতে ভৰিয়ে ধৰি কোনোমতে কাছাৰীত নকল-নবীচ কৰি দিলে। সেই সময়ত জাকে জাকে এম, এ,; বি, এ, পাচ কৰা মানুহ নাছিল, কৰবাতহে দুই এজন প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ মানুহ পোৱা গৈছিল। এইবোৰ কাৰণত পানীৰামৰ পক্ষে এটা নিগাজী কাম পোৱাও টান নহ’ল; কেইবছৰমানৰ পিচতে তেওঁ দেৱানীৰ পেস্কাৰ হৈ বহিল। [ ২৬ ] পেস্কাৰ হলে যে ধন নানা প্ৰকাৰে আহে — অকল ধন নহয়, চাউল, মাহ, তামোল-পাণ, কল-কুঁহিয়াৰ আদিৰো যে অভাৱ গুচে, সেইটো গোচৰত ফুৰা মানুহৰ মুখে শুনা যায়। পানীৰামেও সেইটো উপায় ভালকৈ কামত খটাই নিজৰ অৱস্থা বিশেষ টনকিয়াল কৰি লৈছিল। এই ধনাগমৰ সময়ত সদায় তেওঁৰ মনত খেলাইছিল যে ককায়েকৰে সৈতে বেলেগ নহলে, তেওঁকো ইয়াৰ ভাগ দিব লাগিব; সেই কাৰণে সোনকালে বেলেগ হোৱা নিতান্ত কৰ্ত্তব্য। ইয়াকে ভাবি এদিন মানুহ গোটাই বাপতী-কলিয়া যি কাঁহী-বাটি দুডোখৰ আছিল তাক ভাগ কৰি ললে। ভায়েকৰ ব্যৱহাৰত মাটিৰামে মানুহৰ মাজতে হুক্‌হুক্ কৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে। বহুত সময়ৰ পিচত অলপ স্থিৰ হৈ ক’লে, — “পানীৰাম, মোক একো নালাগে, যদি ঈশ্বৰে মোক খাবলৈ দিয়ে খাম, নহলেও তেওঁৰ যি ইচ্ছা সেয়ে হ’ব। তই এতিয়া ডাঙৰ মানুহ, মোৰ লগত থাকিলে তোৰ মান কমিব। তই পেস্কাৰ, আৰু মই হালোৱা। সেই কাৰণে তোৰ অপমানৰ কাৰণ হৈ তোৰ ওচৰত নাথাকোঁ। ধৰি লবি মাটিৰাম বুলি কোনো নাছিল; সি তোৰ ককায়েৰ নহয়, তোক পঢ়াবৰ নিমিত্তে, — তোক ডাঙৰ মানুহ পাতিবৰ নিমিত্তে সি হাড়ক মাটি, তেজক পানী কৰি নাঙঠা কালৰে পৰা খটা নাছিল; সি মৰিল। মই এতিয়া ওলালোঁ; ঈশ্বৰে তোক কুশলে ৰাখক।” এইদৰে কৈ এটা দীঘল হুমুনিয়াহেৰে চকু-লো বোৱাই মাটিৰাম তাৰপৰা আঁতৰ হ’ল আৰু পতিত মাটি ভাঙি খেতি কৰি পেট প্ৰবৰ্ত্তাই থাকিবলৈ ধৰিলে।

 ককায়েকক বেলেগাই দিয়াৰ পিচত পানীৰামে আগেয়ে থকা ঠাইৰ ওচৰতে এডেখৰ মাটি কিনি ভালকৈ ঘৰ দুৱাৰ সজালে। অলপ দিনৰ ভিতৰতে দুজনী গৃহিণীও সংগৃহীত হ’ল। এই দুজনী তিৰুতা হাত কৰিবলৈ পানীৰামে নিতান্ত কম পৰিশ্ৰম কৰিব লগা হোৱা নাছিল, [ ২৭ ] পৈতৃক বুৰঞ্জীয়েই এই আহুকালৰ গুৰি। পানীৰামৰ লগত এই কোমলাঙ্গী দুজনাৰ মিলন, তেওঁলোকৰ পূৰ্ব্ব কাহিনী আৰু বৰ্ত্তমান সংসাৰযাত্ৰাৰ বিবৰণ ইমান বহুল, এনে ৰহস্য-বিজড়িত যে তাৰ বৰ্ণনা দিবলৈ এখন ডাঙৰ গ্ৰন্থ লিখাৰ প্ৰয়োজন, অথচ সুসভ্য পাঠকসকলে ব্ৰীড়া অনুভৱ নকৰাকৈ তাক পাঠ কৰিবও নোৱাৰিব। সেই কাৰণে পানীৰামৰ ঘৰুৱা জীৱনৰ এইছোৱা কাহিনী বাদ দি ইয়াকে কলেই হব যে কালক্ৰমত বৰ ঘৈণীয়ে এটি পুত্ৰ, দুটি কন্যা, আৰু সৰু ঘৈণীয়ে এটি কন্যাৰে সৈতে পানীৰামৰ ঘৰ উজ্জ্বল কৰিলে। বৰ ঘৈণীৰ লৰাটোৰ নাম লক্ষ্মীকান্ত আৰু ছোৱালীকেইজনীৰ নাম ক্ৰমান্বয়ে উৰ্ব্বশী আৰু কুসুমকুমাৰী, সৰু ঘৈণীৰ ছোৱালীটীৰ নাম ৰম্ভা। কি মিল ৰাখি এই নামকেইটা ৰখা হৈছিল তাক পানীৰামেই হে জানে।

 পেস্কাৰ কামত থাকি পানীৰামে বহুত ধন ৰাহি কৰিলে। তেওঁ ইমান কৃপণ আছিল যে অৱস্থা ভাল কৰিও খোৱা-বোৱা আদি ঠিক সৰু কালৰ ভিকহু অৱস্থাত চলোৱাৰ দৰেই চলাইছিল। এনেকৈ ধন ৰাহি কৰি অলপ দিনতে তেওঁ তিনটা ভাল টিনৰ ঘৰ সজালে আৰু এখন ডাঙৰ পাম লৈ তাত খেতি-বাতি কৰাবলৈ ধৰিলে। এই পামখন লোৱাৰ পিচতে সৰু ঘৈণী ঘৰৰপৰা বেলেগ হৈ গৈ পামত বহিল। তেতিয়াৰে পৰা তেওঁ পানীৰামৰ ঘৰত ভৰি দিয়া নাই; কিন্তু পানীৰাম মাজে মাজে গৈ দুই এদিন তেওঁৰ তাত থাকি আহে। পামত থকা কালত তেওঁৰ দুটি পুত্ৰ জন্মিছিল।

 পানীৰামে লক্ষ্মীকান্তক স্কুলত পঢ়াই এন্ট্ৰেন্স পাচ কৰালে, আৰু কাছাৰীৰ কাম এটাত সুমুৱাই দিলে। অলপ দিন হৈছে বোৱাৰীও ঘৰ সুমুৱাইছে। ছোৱালীকেইজনীৰ ভিতৰৰ ৰম্ভাক মাথোন পঢ়োৱা হৈছিল। তেতিয়া ওচৰত অসমীয়া বালিকাস্কুল নাছিল, কিন্তু ৰম্ভা এনে ধুনীয়া ছোৱালী আছিল যে ভালকৈ লিখা-পঢ়া শিকাব পাৰিলে [ ২৮ ] কোনোবা ব্ৰাহ্ম ডাঙৰ মানুহক বিয়া দিব পাৰিব বুলি পানীৰামে পেটে পেটে আশা ৰাখিছিল। সেই দেখিয়েই ৰম্ভাক বঙালী বালিকা-স্কুলতে পঢ়াই ছাত্ৰবৃত্তি পৰীক্ষা দিয়ালে। এতিয়া ৰম্ভা ঘৰতে আছে, পানীৰামে জীয়েকক সকলোপিনে সুশিক্ষিতা কৰিবৰ নিমিত্তে সম্প্ৰতি দুজন ঘৰুৱা শিক্ষক নিযুক্ত কৰি দিছে। এজনে চিত্ৰ আৰু গান-বাদ্য আৰু ইজনে ইংৰাজী শিকাবলৈ গাত লৈছে। শিক্ষক কেইজনক কোনো দৰমহা দিব নালাগে, পানীৰামৰ মুখত শুনা যায় তেওঁলোক পৰোপকাৰী মানুহ, সেই দেখি এনেয়ে শিকাব খুজিছে।

 উৰ্ব্বশী আৰু কুসুমকুমাৰীৰ কি হ’ল, তাকো ইমানতে কৈ লেঠা ছিঙি থোৱাই ভাল। পূৰ্ব্বে কোৱা হৈছে যে, পানীৰামৰ এখন পাম আছিল, তাক চলাবৰ নিমিত্তে দুটা হালোৱা ৰখা হৈছিল; ঘটনা-চক্ৰৰ বিষম ঠেলাত পৰি তাৰে এটাৰ লগত উৰ্ব্বশীৰ বিয়া দিবলৈ পানীৰাম বাধ্য হয়। দ্বিতীয়টো হালোৱায়ো নিয়মমতে দৰমহা নলৈ পানীৰামৰ হাততে জমা ৰাখিছিল; শেহত পাঁচ বছৰৰ মূৰত ঘৰলৈ যাবৰ ইচ্ছা কৰি পানীৰামক টকা সাধিলে। পানীৰামে দেখিলে তাক দৰমহা দিব লাগিলে একেবাৰেই তিনি শ টকা দিয়াত পৰিব; কিন্তু ইমান টকা তেওঁৰ এছোৱা কটা গলেও তেওঁ দিব নোৱাৰে। তেওঁ হালোৱাক নানা প্ৰকাৰ ফাঁকি দিবলৈ ধৰিলে। হালোৱাই কোনো টকা উলিয়াব নোৱাৰি আদালতৰ আশ্ৰয় ললে; টকা ডিক্ৰী হ’ল। পানীৰামে আন উপায় নেদেখি হালোৱাটোক বৰাই-বুজাই আনি কুসুমকুমাৰীক দি জোঁৱাই পাতিলে। ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁৰ তিনটা কাম হ’ল, যেনে :— প্ৰথম ধনখিনি ৰ’ল, দ্বিতীয় জোঁৱাই লাভ হ’ল, তৃতীয় বিনা দৰমহাতে ভৱিষ্যতলৈকো এটা হালোৱা মিলিল। সেই বাবে তেওঁ ঈশ্বৰক ধন্যবাদ দিলে।

 এইবোৰ ঘটনাৰ কিছুদিনৰ পিচত পানীৰামৰ বৰ ঘৈণী ঢুকায় [ ২৯ ] আৰু তাৰ মাহচেৰেকৰ পিচতে তেৱোঁ পেন্সন লয়। আজি কালি তেওঁ প্ৰায়ে পামত থাকে, কেতিয়াবাহে দুই এদিন ঘাই ঘৰত থাকেহি।

 পাঠক! এই এডৰা পাতনিৰ পিচত বোধকৰোঁ আমাৰ ৰম্ভা আইদেউৰ লগত আপোনাক চিনাকি কৰি দিলে বেয়া নাপায়। ৰম্ভা শিক্ষিতা, ৰম্ভা যুৱতী আৰু ৰম্ভা স্বাধীনা ৰমণী। সেই দেখিয়েই যাৰে তাৰে লগত দেখা কৰিবলৈ, নাইবা কথা পাতিবলৈ তেওঁৰ আপত্তি নাই; মুঠেই আগন্তুকৰ সাজপাৰ আৰু মুখৰ গঢ় আভঁজা হব নালাগে, বয়সত বুঢ়া হব নালাগে। তাৰ লগতে যদি সেওঁতা-ফলা মূৰত জবাকুসুমৰ গোন্ধ থাকে, যদি উৰ্ম্মালে এচেন্সৰ স্পৰ্শ লাভ কৰে, যদি মুখত মিচিকিয়া হাঁহিয়ে বিৰাজ কৰে, তেনেহলেতো কথাই নাই, সোধ-পোছ নোহোৱাকৈ সোমাই যাব পাৰে। নহলেও বাহিৰৰ পৰা আলেখ লেখ চোৱাততো আৰু বাধা নাই। এতেকে আহক, এবাৰ তেওঁৰ গতি-গোত্ৰকে বুজি আহোঁ।

[ ৩০ ]

পঞ্চম অধ্যায়

ঘৰুৱা শিক্ষক

 পানীৰামৰ তিনটা ভাল ঘৰৰ কথা ওপৰত কৈ অহা হৈছে। এটা বাৰীখনৰ উত্তৰ ফালে পূৱা-পশ্চিমাকৈ সজা। এইটো বৰ ঘৰ, ইয়াতে লগাই উত্তৰা-দক্ষিণাকৈ মাৰল ঘৰটো সজা হৈছে। দক্ষিণ ফালে বাটলৈ মুখ কৰি চ’ৰা ঘৰটো সজা। এই তিনিওটা ঘৰ টিনৰ, আৰু সজাওঁতে খৰচো কমকৈ পৰা নাই। ইয়াৰ ভিতৰত বৰ ঘৰটোত পানীৰাম আৰু ৰম্ভা শোৱে, মাৰলত লক্ষ্মীকান্ত ঘৈণীয়েকৰে সৈতে থাকে। চৰা ঘৰটোৰ এখোটালিত আলহী অতিথি বা আন অভ্যাগত বহে আৰু ইটো খোটালিত ৰম্ভাই লিখা পঢ়া কৰে, চিত্ৰ আঁকে আৰু গান-বাদ্য শিকে। খোটালিটোত এখন মেজ আৰু ওচৰতে দুখন চকি আছে। একাষে এখন চালপীৰা, তাত এখন দলিচা পাৰি থোৱা আছে, দুজনতকৈ বেচি মানুহ হলে, ইয়েই বহা আসনৰো কাম দিয়ে, সম্প্ৰতি তাত এটা হাৰ্ম্মোনিয়ম তুলি থোৱা আছে। মেজৰ ওপৰত এটা ৰঙৰ বাকচ আৰু খনচেৰেক চিত্ৰৰ কাগজ। ওচৰতে এটা সৰু আলমাৰীত খনচেৰেক অসমীয়া, বঙলা আৰু ইংৰাজী কিতাপ। অসমীয়াৰ ভিতৰত খনচেৰেক উপন্যাস, ৰাধাহৰণ, উষাহৰণ, আৰু মনোহৰ কোঁৱৰ। বঙলা কিতাপৰ ভিতৰত খনচেৰেক বটতলাৰ উপন্যাস, পাঁচকড়ি দেৰ দুখনমান ডিটেকটিভ উপন্যাস, বিদ্যাসুন্দৰ আৰু খেমটা সঙ্গীত, প্ৰেমসঙ্গীত আদি সঙ্গীত পুস্তকাৱলী। ইংৰাজী কিতাপৰ ভিতৰত ইংৰাজী প্ৰথম পাঠ মাত্ৰ। খোটালিটোৰ বাৰত কেইবাখনো ছবি আছে; তাৰ ভিতৰত মান-ভঞ্জন, গোপীৰ বস্ত্ৰহৰণ, ৰাসলীলা আৰু কেইখনমান বিলাতী প্ৰেম-চিত্ৰ প্ৰধান। এই [ ৩১ ] চিত্ৰবোৰৰ মাজে মাজে ৰম্ভাৰ নিজৰ চিত্ৰ চাৰিখন আছে। এখনত ৰম্ভা আধা বহা আধা শোৱা অৱস্থাত, গা দেখা পাতল চেমিজৰ ওপৰত দীঘল চুলি-কোছা মেলি দি প্ৰাকৃতিক পৰিচ্ছদৰ সৌন্দৰ্য্য বিস্তাৰ কৰিছে। এখনত হাৰ্ম্মোনিয়ম বজাইছে, এখনত চিত্ৰ আঁকিছে, আৰু এখনত নানাপ্ৰকাৰ ফুলপাতেৰে গাটো সজাই ফুলকুঁৱৰী সাজিছে। এই আটাইকেইখন চিত্ৰ হেনো চিত্ৰ-শিক্ষকজনে বিনামূল্যে তুলি দিছে।

 এই গ’ল চ’ৰা ঘৰৰ কথা। ইয়াৰ বাহিৰেও এটা ৰান্ধনি ঘৰ, এটা গোহালি আৰু দুটা ভঁৰাল ঘৰৰ লেখ দিলেহে পানীৰামৰ আটাইকেইটা ঘৰৰ কথা কোৱা হয়। কিন্তু সেইবোৰত ভালকৈ চকু দিবলৈ আমাৰ সময় নাই; কাৰণ তেনে কৰিবলৈ গলে ইফালে ৰম্ভাৰ লগত সাক্ষাৎ কৰি পাব খোজা আনন্দৰ ভাগ হেৰাব।

 সন্ধ্যা লগাৰ পৰা অলপ সময় অতীত হৈছে মাথোন। বাহিৰত জোনাক। দিনৰ চোকা ৰ’দৰ চোকা উত্তাপৰ পিচত এতিয়া অলপ অলপকৈ জুৰ বতাহ বলিছে। ৰম্ভাই আগত হাৰ্ম্মোনিয়মটো লৈ দলিচাৰ ওপৰত বহি হাতৰ তলুৱাত গালখন আওজাই বাটৰ ফাললৈ চাই আছে আৰু মুখেৰে গুণ-গুণকৈ কিবা গাইছে। এটা উৎকণ্ঠাৰ চিন গোটেই মুখত বিয়পি পৰিছে, যেন কাৰবাৰ আগমনলৈ প্ৰতীক্ষা কৰি হতাশ হৈছে। এনেকৈ কিছু সময় থকাৰ পিচত তেওঁৰ মুখ উৎফুল্ল হৈ উঠিল; কিন্তু আগেয়ে থকা অৱস্থাৰ পৰা অলপো লৰচৰ নকৰিলে। অলপ পিচতেই সঙ্গীতশিক্ষক মহেশচন্দ্ৰ আহি খোটালিটোত সোমাল আৰু ৰম্ভাৰ সেই গঢ় দেখি মিচিকিয়াই হাঁহি গীত ধৰিলে :—

হেৰা কোৱাঁ তুমি কোন।
মুখখনি চাওঁ যদি পূৰ্ণিমাৰে জোন।

[ ৩২ ]

কঁপা বুকু লৰে চৰে;  ঘামৰ টোপাল মুখত পৰে,
 খোপাটি সুলকি নাচে ধৰি কিযে ধুন!
ঘনাই ঘনাই উচাপ খাই  আছা কালৈ বাট চাই?
 তোমাৰ প্ৰাণৰ সঙ্গী বাৰু কোন নো কোৱাঁচোন।

ৰম্ভাই গহীন হৈ মাত লগালে :— “যাওক, ধেমালি ভাল নালাগে।

 মহেশে কিন্তু তাৰ উত্তৰ নিদি গাবলৈ ধৰিলে :—

ভোল গলোঁ তোমাৰ ৰূপত, চাপি আহাঁ সুমাওঁ বুকত,
 এবাৰ মাথোন হাঁহি-মুখে কথা কোৱাঁ সোণ।

 ৰম্ভাই তেতিয়া মুখেৰে একো নামাতি বহাৰ পৰা উঠিল, যেন তাৰ পৰা ওলাই যাব খুজিছে। মহেশে ৰম্ভাৰ হাতত থাপ মাৰি ধৰি কলে, —“আজি ইমান অভিমান কিয়? বিশেষ কাম থকাত ঠিক সময়ত আহিব নোৱাৰিলোঁ —চন্দ্ৰসূৰ্য্যৰো এদিন গ্ৰহণ লাগে, —তাতেই ইমান খং কৰিব লাগে নে?

 ৰম্ভা — খং কৰিবলৈ মোৰ কি অধিকাৰ আছে? আপুনি নাহিলেতো মই বলেৰে আনিব নোৱাৰোঁ।

 মহেশ — মই জানো এতিয়া নহাকৈ আছোঁ?

 ৰম্ভা — এতিয়া অহা নহা একে কথা। এতিয়াতো আৰু গান শিকা নহয়, অলপ পিচতে উকীল পাবহিয়েই।

 মহেশ — তুমি বোধকৰোঁ জানা মই তোমাৰ ওচৰত থকাখিনি সময় স্বৰ্গত থকা যেন পাওঁ, তেনেস্থলত পাৰোঁতেনো বাৰু পলম কৰোঁনে?

 ৰম্ভা — বুজিছোঁ, মোৰ ওচৰলৈ অহাৰ পৰা আপোনাৰ লাভ নহয়, মোৰ পৰা দৰমহা নাপায়; সেই দেখিয়েই অহাত পলম হয়। [ ৩৩ ]  মহেশ — ছিঃ! ছিঃ! আৰু তেনে কথা মুখলৈ নানিবা। তোমাৰ বন্ধুতাৰ ওচৰত টকা! তুমি জানা নে তোমাৰ বন্ধুতাৰ সলনি আৱশ্যক হলে প্ৰাণ পৰ্য্যন্ত দিব পাৰোঁ।

 ৰম্ভা — আপুনি সময়মতে এবাৰ দেখা দিবলৈকে টান পায়, আকৌ প্ৰাণ দিয়ে!

 মহেশ — আজিৰ পৰা আৰু পলম নহয়, হাজাৰ কাম থাকিলেও নহয়।

 ৰম্ভা — মোৰে শপত?

 মহেশ — তোমাৰ শপত মই আজিৰ পৰা কেতিয়াও পলম নকৰোঁ। আহাঁ, এতিয়াও আধা ঘণ্টামান সময় আছে, এটা গত শিকিব পাৰিবা।

 তেতিয়া ৰম্ভাই আৰু আপত্তি নকৰিলে, হাৰ্ম্মোনিয়মটো মাজত লৈ দুয়ো দলিচাৰ ওপৰতে বহিল। মহেশে গত এটা বজালে, ৰম্ভাই চাই থাকিল। তাৰ পিচত ৰম্ভাই বজাবলৈ ধৰিলে, মহেশে চাই থাকি ভুল লাগিলে আঙুলীত ধৰি ধৰি শিকাবলৈ লাগিল।

 মহেশ গ’ল; লগে লগে গকুলচন্দ্ৰ দাস উকীল আহি সোমাল। এওঁ এই জিলাৰ প্ৰবীণ উকীল, গুচৰীয়া পদকীয়া দুয়ো পক্ষৰ ধন খাই ওকালতি কৰাত এওঁৰ প্ৰতিপত্তি আছে। তাৰ উপৰিও এওঁ লোকেল-বোৰ্ড আৰু মিউনিচিপেলিটিৰ কমিশ্যনাৰ। ইয়াৰ বাহিৰেও সন্ধ্যাবেলিক আলি-খাৱৈত এখাৱৈ হৈ থকা বিদ্যাটিৰ বাবে এওঁৰ বিশেষ খ্যাতি আছে। এৱেঁই হৈছে ৰম্ভাৰ ইংৰাজী শিক্ষক।

 মুখৰ পৰা ভেলেকা-ভেলেক গোন্ধ উলিয়াই গকুলচন্দ্ৰ ভিতৰ সোমাল আৰু চকি এখনত বহি উম্মাদ দৃষ্টিৰে ৰম্ভালৈ চাবলৈ ধৰিলে। অলপমান সময় এনেকৈ থকাৰ পিচত ৰম্ভাক কলে, :— “চাওঁ, তুমি কি লিখিছা আনাচোন।” [ ৩৪ ]  ৰম্ভাই “কপি-বুকত” লিখা আখৰ দেখুৱালে, উকীলে বহিখন আগত থৈ আকৌ ৰম্ভাৰ মুখলৈ চাই ভেলেকা লাগিল। ৰম্ভাই উকীলৰ এনে গঢ়-গতি সদায় দেখি আহিছে, গতিকে তাত আচৰিত নামানিলে। উকীলে আপোনা-আপুনি কবলৈ ধৰিলে — “ৰম্ভা আৰু প্ৰভা — কোন বেচি সুন্দৰী? প্ৰভাৰ মুখখন বেচি গঢ়িত; কিন্তু ৰম্ভাৰ চকুত পাক বেচি। প্ৰভাৰ ওঁঠত হাঁহি নাই, ৰম্ভাৰ মুখত আছে। প্ৰভাই মানুহৰ আদৰ ল’ব নাজানে, ৰম্ভাই জানে। ৰম্ভা থাকোঁতে প্ৰভাৰ প্ৰয়োজন কি?”

 ৰম্ভাই যদিও তেওঁৰ শিক্ষকৰ স্বভাৱ জানে, তথাপি এইবোৰ কথাৰ একো তত ধৰিব নোৱাৰিলে; সেই দেখি প্ৰশ্ন কৰিলে, — “আপুনি এইবোৰ কি বলকিছে?”

 উকীল — তুমি কিমান সুন্দৰ তাকে কৈছোঁ।

 ৰম্ভা — কিয়? মই আজি হঠাৎ সুন্দৰী হলোঁনেকি? নে আগেয়ে ঘিণ-লগা আছিলোঁ।

 উকীল — What do you say? তুমি কি কৈছা? By Jove, তুমি আগেয়েও সুন্দৰী আছিলা, এতিয়াও আছা, আগলৈকো থাকিবা। বাৰু ৰম্ভা কোন জানা?

 ৰম্ভা — কিয় মই।

 উকীল — আৰু কোন?

 ৰম্ভা — আৰু কোন নো হ’ব?

 উকীল — কিয় স্বৰ্গৰ অপেচৰা, heavenly nymph — সদায় সুন্দৰী, সদায় যুৱতী, সদায় হাঁহি, সদায় নাচগান। কি মজা! ঠিক তুমি সেই ৰম্ভাই। পৃথিবীলৈ আহিছা কাৰবাৰ তপস্যা ভাঙিবলৈ। That's I, O my darling, thou art mine.

 এনেকৈ কৈয়েই উকীল বহাৰ পৰা উঠি ৰম্ভাৰ গালৈ চাপি গ’ল। [ ৩৫ ] ৰম্ভাই আগেয়ে হাত দুটাত ধৰি ক’লে, :— “যদি আপুনি স্থিৰ হৈ নবহে, তেন্তে মই হলে ওলাই গুচি যাম।”

 “নাযাবা, মই বহোঁ, তুমি নাযাবা” এই বুলি উকীল আকৌ আগৰ আসনতে বহিল আৰু আগৰ দৰেই ৰম্ভালৈ চাই থাকিল!

ৰম্ভাই ক’লে, — “মই এটা কথা বুজা নাই; আপুনি যে প্ৰভা প্ৰভা কৰিছিল তাই নো কোন?”

 উকীল — Damned vagabond ঘৰ-বাৰী নোহোৱা কৰবাৰ খাবলৈ নোপোৱা তিৰুতা এজনী। তাই হেনো ইয়াত বালিকা-স্কুল পাতিবলৈ আহিছে। ইয়ালৈ অহা আজি এসপ্তাহ হৈছে বুলি শুনিছোঁ। এই কেইদিন ঘৰে ঘৰে ঘূৰি ফুৰিছে আৰু বৰঙনি তুলি স্কুল এখন পাতি দিব লাগে বুলি সকলোকে ধৰিছে। আজি মোৰ তালৈকো আহিছিল।

 ৰম্ভা — আপুনি কি ক’লে?

 উকীল — মই কি ক’ম? মই কলোঁ বোলো এতিয়াও ইয়াত তেনে স্কুলৰ আৱশ্যকেই হোৱা নাই।

 ৰম্ভা — পিচে তাই কি কলে?

 উকীল — তাই ক’লে বোলে এখন ৰাজহুৱা সভাকে পাতি দিয়ক, মই নিজে এবাৰ চেষ্টা কৰি চাওঁ।

 ৰম্ভা — পিচে?

 উকীল — মই ক’লোঁ বোলে মোৰ দ্বাৰা একো নহয়। তাৰ লগতে সিবেলি তোমাক এখন স্কুল পাতি দিবলৈ কেনেকৈ যত্ন কৰিছিলোঁ আৰু কৈনেকৈ জাননী দিও মানুহকে গোটাব নোৱাৰিলোঁ, তাকো কলোঁ।

 ৰম্ভা — তাই তেতিয়া কি কলে?

 উকীল — তাই নো আৰু কি ক’ব! কন্দনামুৱা হৈ গুচি গ’ল। ৰম্ভাৰ মুখত হাঁহি বিৰিঙিল; কিন্তু পিচ মুহূৰ্ত্ততে গহীন হৈ কলে, :— [ ৩৬ ] “এটা কথা আপোনাৰ মনত আছে নে — সেইবাৰ কিয় মানুহ গোট নাখালে?”

 উকীল — বঢ়িয়াকৈ আছে। জাননীত সেই অসভ্যটোৰ নাম নাছিল দেখি কোনো নাহিল।

 ৰম্ভা — আমাৰ তেতিয়া এটা ভুল হ’ল। দীনবন্ধুৰ হাতত নোলোৱাৰ পৰা সকলো মাটি হ’ল; তেওঁক লোৱা হলে কিজানি তেতিয়াই স্কুল পাতিব পাৰিলোহেঁতেন।

 উকীল — কি! মোৰ দৰে মানুহক দীনবন্ধুৰ সাহায্য লবলৈ কোৱা! তাৰ দৰে অসভ্য ভিকহু এটাকো মই খাতিৰ কৰিব লগাত পৰিলোঁনে?

 ৰম্ভা — আপুনি বা আপোনাৰ দলৰ মানুহে নহয় দীনবন্ধুক খাতিৰ কৰিব নোৱাৰে, মই ধৰা হলেতো লেঠা নাছিল। তেতিয়াও কিজানি কিবা হ’লহেঁতেন।

 উকীল — অসম্ভৱ! তোমাক তেনে এটা সামান্য মানুহৰ ওচৰলৈ কেতিয়াও যাবলৈ নিদিওঁ। তাৰ অলপো ভদ্ৰতাৰ জ্ঞান নাই, তুমি গলে অপমানৰ বাহিৰে আন একো নোপোৱা।

 ৰম্ভা — তেনেহলে মানুহে তেওঁক ইমান ভাল পায় কিয়? আন কি জাননীতে তেওঁৰ চহি নোহোৱাৰ বাবেই সভালৈকো কোনো নাহিল!

 উকীল — নীচ মানুহে, নীচ মানুহক ভাল পাবই। তোমাৰ আমাৰ মোল সিহঁতে কি বুজে! দীনবন্ধুৰতো মান-অপমান জ্ঞান নাই। সি সামান্য মানুহবোৰৰ লগত মিলি ফুৰে দেখি সিহতে ভাবে সি বৰ ভাল মানুহ।

 ৰম্ভা — সি যি হওক, প্ৰভাই মানুহৰ ঘৰে ঘৰে সাহায্য বিচাৰি ফুৰিছে বুলি আপুনিয়েই কৈছে। যদি দীনবন্ধুক হাত কৰি লৈ স্কুল পাতে, তেনেহলেতো আমাৰ আশা একেবাৰেই গ’ল! [ ৩৭ ]  উকীল — বাৰু আগেয়ে পাতকচোন, পিচতো দেখা যাব।

 ৰম্ভাই বিৰক্তিৰ স্বৰেৰে ক’লে, — “এৰা, মোমাই মৰক, ভূতক পিচে পাম।” আপোনালোকৰ কথাই হে সাৰ। দীনবন্ধুৰ ওচৰত আপোনালোকৰ কোনো মূল্য নাই।

 উকীল — কি! তুমি তেনেহলে দীনবন্ধুৰ প্ৰণয়িণী বাৰু দেখা যাওক। তাৰ ইমান সাহ! তাক ধ্বংস কৰিম!

 ৰম্ভা — আপুনি কি বকিছে আজি! এনেকৈ বলিয়ালি কৰিছে কিয়?

 উকীল — মই বলিয়া Very good. বলিয়াই সকলো কৰিব পাৰে।

 এই কথা কোৱাৰ লগে উকীল একে জাপেই বহাৰ পৰা উঠিল আৰু ৰম্ভাৰ দুয়োখন হাত জপাই ধৰিলে।

[ ৩৮ ]

ষষ্ঠ অধ্যায়

অপৰিচিতা

 দীনবন্ধুৰ ঘৰৰ আগৰ ঘৰটোলৈ মানুহ অহাৰ প্ৰায় এসপ্তাহ হৈছে। এই কেইদিনৰ ভিতৰত তেওঁ সেই গায়িকাৰ বিষয়ে এই কেইটা কথা জানিব পাৰিছে। গায়িকা যুৱতী আৰু সুন্দৰী, বয়স সোতৰ কি ওঠৰ বছৰ হ’ব। তেওঁৰ সাজ-পাৰ পৰি-পাটী কিন্তু বেচি জাকজমকপূৰ্ণ নহয়। তেওঁ বাটেপথে ওলাই সোমাই ফুৰে, মতা মানুহৰ লগতো আলাপ কৰে। গান-বাদ্যত তেওঁৰ ভাল জ্ঞান থাকিব পায়, আৰু সম্ভৱতঃ তেওঁ উচ্চ শিক্ষাত শিক্ষিতা। লগত এটা লৰা আৰু এজনী দাসীৰ বাহিৰে আন কোনো নাই।

 ইয়াৰ বাহিৰেও আৰু কিছুমান খবৰ দীনবন্ধুৰ কাণত নপৰাকৈ থকা নাই। সেইবোৰ হৈছে যুৱতীৰ স্বভাৱ-চৰিত্ৰৰ বিষয়ে। এইটো কোৱা উচিত যে আজিকালি দীনবন্ধুৰ ঘৰলৈ মানুহৰ সমাগম বৰ বেচি। যিবোৰ মানুহ আগেয়ে দীনবন্ধুৰ ঘৰলৈ কেতিয়াও নাহিছিল, তেনে মানুহকো এতিয়া তেওঁৰ চৰাত দেখা যায়। তেওঁলোকৰ উদ্দেশ্য হৈছে যুৱতীৰ আলেখ লেখ চোৱা আৰু একমাত্ৰ আলোচ্য বিষয় তেওঁৰ স্বভাৱচৰিত্ৰ। এইবোৰ আলোচনাত তেওঁৰ বিষয়ে বহুতো জঘন্য কাহিনীও ওলায়। দীনবন্ধুৱে যদিও এইবোৰ আলোচনাত যোগ নিদিয়ে, তথাপি সেই কাহিনীবোৰ তেওঁৰ কাণত নপৰাকৈ নাথাকে; কিন্তু ভাল প্ৰমাণ নাপালে কাৰো বিৰুদ্ধে কোনো কথা গ্ৰহণ কৰা তেওঁৰ অভ্যাস নাই। তাতে সেই কাহিনীবোৰৰ বিষয়ে নানা মুনিৰ এনে নানা মত যে তেওঁ সেইবোৰ কাৰবাৰ সাৰুৱা [ ৩৯ ] মূৰৰ পৰা ওলোৱা বুলি ভাবি লবলৈ বাধ্য হৈছিল। তেওঁৰ বিশ্বাস আছিল যে ৰূপহী গাভৰুৰ সম্পৰ্কে ডেকা মানুহে প্ৰকাশ কৰা মন্তব্যত কেতিয়াবাহে নিখুঁত সত্য থাকে, কাৰণ তেওঁৰ মতে বেছি ভাগ তেনে কথাৰ মূল ঈৰ্ষা নাইবা অতৃপ্ত বাসনা। সেই দেখিয়েই তেওঁ এনে আলোচনাত প্ৰায়েই বিৰক্তি প্ৰকাশ কৰিছিল।

 এই এসপ্তাহৰ ভিতৰত প্ৰায় দিনৌ দীনবন্ধুৱে নিলগৰ পৰা যুৱতীক দেখা পাইছিল, আৰু মাজে মাজে গীত শুনিছিল। গায়িকাৰ সৌন্দৰ্য্যত তেওঁ আনন্দ পাইছিল, গীতৰ মাধুৰ্য্যত মুগ্ধ হৈছিল; আন কি, সেই সৌন্দৰ্য্যৰ, সেই মাধুৰ্য্যৰ পুনৰাভিনয়ৰ নিমিত্তে তেওঁৰ আগ্ৰহো জন্মিছিল। প্ৰথম দিনা তেনে হোৱাত তেওঁ অন্যায় হৈছে বুলি নিজক তিৰস্কাৰ কৰিছিল; কিন্তু অলপ পিচতেই তেওঁৰ ভাৱৰ পৰিৱৰ্ত্তন ঘটিল; তেওঁ ভাবিলে, — “সৌন্দৰ্য্যত মুগ্ধ হোৱাত দোষ ক’ত? সৌন্দৰ্য্য নষ্ট কৰাহে অন্যায়। মইতো নিতৌ প্ৰভাত-সূৰ্য্যৰ লোহিত ৰাগ, অস্তোন্মুখ ভাস্কৰৰ জল-কেলি, পূৰ্ণ-চন্দ্ৰৰ ৰজত-ৰশ্মি, মুকুলিত ফুলৰ সৌৰভ, পল্লবিত তৰুলতা, কলনাদিনী স্ৰোতস্বিনী, পক্ষীৰ কলৰৱ, মলয়াৰ ব্যঞ্জন উপভোগ কৰি মুগ্ধ হৈ আহিছোঁ, পুনঃ পুনঃ তাৰ আস্বাদৰ নিমিত্তে অভিলাষ কৰি আহিছোঁ, তাৰ পৰাতো কাৰো একো ক্ষতি হোৱা নাই! সৌন্দৰ্য্য হ্ৰাস হোৱা নাই। তেন্তে এই আগ্ৰহত কাৰ কি হানি হ’ব পাৰে! ই যে প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্যৰ উপাসনাৰ বাহিৰে একো নহয়। তাক নষ্ট কৰিবলৈ যেতিয়া মোৰ আগ্ৰহো নাই, অৱসৰো নাই, অমূলক আশঙ্কাৰ আৱশ্যক কি। যি কাম হৃদয়ত পাপ বা মলিনতা লৈ কৰা নহয়, সি কেতিয়াও দোষণীয় হ’ব নোৱাৰে।”

 সেই দিনাৰ পৰা তেওঁৰ মনত নিজৰ বিৰুদ্ধে কোনো অভিযোগ উঠা নাই।

 সেইদিনা ৰাতিপুৱা সাত বজাৰ সময়ত দীনবন্ধুৱে চাহ খাই উঠি [ ৪০ ] কিবাকিবি হিচাব মিলাই আছিল। এনেতে সেই নৱাগতা যুৱতীৰ লগত থকা লৰাটো আহি দীনবন্ধুৰ হাতত এখন চিঠি দিলে। দীনবন্ধুৱে আচৰিত হৈ সুধিলে, — “কাৰ চিঠি?”

 “আপোনাৰ”।

 “কোনে দিছে?"

 “বাইদেৱে।”

 “বাৰু, এতিয়া যোৱাঁ”। — এই বুলি লৰাটো পঠিয়াই দি চিঠিখন মেজৰ ওপৰতে থৈ দীনবন্ধু আকৌ হিচাপ-পৰীক্ষাত লাগিল। প্ৰায় আধা ঘণ্টামান সময়ৰ পিচত হিচাপৰ বহিটো সামৰি তেওঁ চিঠিখন মেলিলে। চিঠিখন এই —

ওঁ

মান্যবৰেষু,

 অচিনাকি হৈও আজি আপোনাক আমনি কৰিবলৈ আৰু আপোনাৰ বহুমূলীয়া সময় নষ্ট কৰিবলৈ ওলোৱাৰ বাবে ক্ষমা কৰিব বুলি আশা কৰিলোঁ।

 মই এজনী গাৱঁলীয়া ছোৱালী; কিন্তু পৰমেশ্বৰৰ কৃপাত নানা দুঃখ-কষ্ট আৰু অভাবৰ মাজেদিও যৎকিঞ্চিৎ শিক্ষালাভ কৰিছিলোঁ। শিক্ষাৰ অন্ততঃ এবছৰমান বিদেশতে শিক্ষয়িত্ৰীৰ কাম কৰিছিলোঁ; কিছুমান বিষয়ত স্কুল-কৰ্ত্তৃপক্ষৰ লগত মত নিমিলাত কাম এৰি দি ঘৰলৈ গুচি আহিলোঁ। ইয়াতে এখন বিদ্যালয় পাতি ছোৱালীৰ শিক্ষা প্ৰচাৰ কৰিবলৈ মোৰ একান্ত ইচ্ছা আছিল; কিন্তু অকল লিখা-পঢ়ায়েই যথেষ্ট শিক্ষা নহয় বুলি মোৰ সৰুৰ পৰা ধাৰণা। ছোৱালীহঁতক সম্পূৰ্ণ গাৰ্হস্থ্য-জীৱনৰ উপযুক্ত কৰি তুলিব নোৱাৰিলে, বিদ্যালয় পতাৰ পৰা বিশেষ লাভ হোৱাৰ আশা কম। সেই দেখিয়েই [ ৪১ ] আজি এবছৰে একো স্থিৰ কৰিব নোৱাৰি ঘৰতে সোমাই আছিলোঁ। এইদৰে থাকোঁতেই আপোনাৰ “স্ত্ৰী-শিক্ষা আৰু জাতীয় আদৰ্শ” নামৰ প্ৰবন্ধটো মাহেকীয়া কাকত এখনত পঢ়িবলৈ পালোঁ; লগে লগে মোৰ সকলো পুৰণি ভাব-চিন্তা নতুন হৈ উঠিল। স্ত্ৰীশিক্ষাৰ আৱশ্যকতা আৰু জাতীয় আদৰ্শত তাৰ প্ৰচাৰৰ সম্পৰ্কে আপুনি যি কৈছে, তাৰ প্ৰত্যেকটো আখৰেই সত্য বুলি মোৰ প্ৰত্যয় জন্মিল। আপোনাৰ প্ৰৱন্ধ পঢ়ি মই যেন এক নতুন বল, নতুন উৎসাহ পালোঁ আৰু এবাৰ চেষ্টা কৰি চাওঁ বুলি ঘৰৰ পৰা বাহিৰ ওলালোঁ। আজি এসপ্তাহ হ’ল ইয়াতে ঘূৰি ফুৰিছোঁ; কিন্তু আজিলৈকে আশাৰ মুখ সমূলি দেখা নাই। শ্ৰীযুক্ত কমলচন্দ্ৰ ৰাজখোৱা, গকুলচন্দ্ৰ দাস প্ৰভৃতি কেইবাজনৰ ওচৰলৈ গৈ অলপো আশা নাপালোঁ। তেওঁলোকৰ সকলোৱেই ক’লে বোলে ইয়াৰ মানুহে এতিয়াও স্ত্ৰীশিক্ষাৰ মোল বুজা নাই, ইয়াত একো নহয়। তেওঁলোকে হেনো এই বিষয়ে আলোচনা কৰিবলৈ এবাৰ এখন সভাও আহ্বান কৰিছিল; কিন্তু মানুহ হেনো গোট নাখালে।

 আপুনি এই জিলাতে থাকে বুলি মই আগেয়ে নাজানিছিলোঁ, নহলে প্ৰথমেই আপোনাৰ উপদেশ লৈহে চেষ্টা কৰিলোঁহেঁতেন। কালি কেইবা ঠাইতো ঘূৰি হতাশ হৈ গাৱঁৰ মানুহৰ কেনে মত বুজিবৰ ইচ্ছাৰে ওচৰৰ গাওঁ এখনলৈ গৈছিলোঁ। তাতে প্ৰথম আপোনাৰ কথা শুনিলোঁ আৰু আপুনি এইখিনিতে থাকে বুলিও জানিব পাৰিলোঁ। তাৰ লগতে এইটোও শুনিলোঁ যে আপুনিয়েই হে ইয়াৰ ৰাইজৰ মুখপাত, আপোনাৰ মতেই সৰ্ব্বসাধাৰণৰ মত। সিবেলিও আপোনাক বাদ দিয়া দেখি হে ৰাইজ গোট নাখালে। এতিয়া মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস হৈছে, আপুনি কাৰ্য্যটো হাতত ললেই সি সুসম্পন্ন হব; আপুনি যদি বিদ্যালয়ৰ আৱশ্যকতাৰ কথা সকলোকে বুজাই কয়, তেনেহলে নিশ্চয় সকলোৱে [ ৪২ ] যোগ দিব। মোৰ সৰ্ব্ব ভৰসা আপোনাৰ ওপৰতে। মই আপোনাৰ তালৈ এবাৰ যাম বুলি ভাবিছিলোঁ, অনুমতি পালে যাব পাৰোঁ। সোনকালে উত্তৰ দি যেন বাধিত কৰে। চিঠিত যদি কিবা দোষ কৰিছোঁ মাৰ্জনা কৰিব। ইতি।

বিনীতা 
শ্ৰীপ্ৰভাৱতী দাসী।

 চিঠিখন পঢ়া হ’লত দীনবন্ধুৱে বহুত বেলি নীৰৱে ভাবিলে। তাৰ পিচত কাগজ এখন লৈ লিখিলে :—

মাননীয়ে,

 আপোনাৰ চিঠি পঢ়ি আপোনাৰ উদ্দেশ্যৰ কথা শুনি ৰং পালোঁ। ইয়াত যে স্ত্ৰীশিক্ষাৰ অভাৱত বহুতো অনৰ্থ ঘটিছে, তাত কোনো সন্দেহ নাই। আজি বহুত দিনৰে পৰা মই সেই বিষয়ে ভাবিছোঁ; কিন্তু মোৰ আদৰ্শ-মতে স্কুল চলাবলৈ দিহা কৰিব নোৱৰাত, ইমান দিনেও তাক হাতত ল’ব পৰা নাই। যদিও স্ত্ৰীশিক্ষা-বিস্তাৰৰ নিমিত্তে মোৰ একান্ত আগ্ৰহ আছে, তথাপি বিজাতীয় আদৰ্শত শিক্ষা দিয়াত মোৰ মত নাই। মই দেখি আহিছোঁ — তেনে আদৰ্শত শিক্ষা পোৱা ছোৱালীৰ সৰহভাগেই বিলাস-বাসনাত উটি ৰমণীৰ স্বাভাৱিক কৰ্ত্তব্যৰ সীমা পাৰ হৈ লোকালোকত প্ৰৱেশ কৰে। দোষ ছোৱালীহঁতৰ নহয়, বিজাতীয় শিক্ষাৰ হে। তেনে শিক্ষা আমাক নালাগে। য’ত ধৰ্ম্মশিক্ষা নাই, য’ত গৃহপৰিচালনাৰ, আত্মনিৰ্ভৰতাৰ শিক্ষা নাই, য’ত অন্তৰৰ পবিত্ৰ আৰু সুকোমল প্ৰকৃতিবিলাকক সজাগ কৰি সজ পথে দি চলাবলৈ চেষ্টা নাই, তাত কি শিক্ষা হ’ব পাৰে! বিলাসিতাৰ শিক্ষা [ ৪৩ ] দিবলৈ বিদ্যালয় পতাৰ পৰা লাভ নহৈ লোকচান হোৱাৰেই সম্ভাৱনা বেচি। যেতিয়ালৈকে লৰা-ছোৱালী আত্ম-সংযমত অভ্যস্ত নহয়, তেতিয়ালৈকে চোকা অভিভাবকৰ শাসনৰ তলত থকাৰ আৱশ্যক। বিদ্যালয়ত শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰী কি সাজপাৰত, কি ভাব-প্ৰবণতাত, কি আলাপ-প্ৰলাপত — সকলোতে সংযত আৰু আদৰ্শ হোৱা উচিত, বিশেষকৈ লৰাতকৈও ছোৱালীৰ শিক্ষাত বেচি সতৰ্ক হোৱাৰ প্ৰয়োজন। কাৰণ পৰিয়ালৰ উন্নতি, দেশৰ উন্নতি সকলো তিৰুতাৰ সুশিক্ষাৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে। এই বিষয়ে মই বহলাই কব নোখোজোঁ, আপুনি মোৰ প্ৰবন্ধটো পঢ়িছে যেতিয়া, মোৰ মতামত ভালকৈ বুজিব পাৰিছে। সেই দেখিয়েই উপযুক্ত শিক্ষয়িত্ৰীৰ অভাৱত ইমান দিনলৈকে মই চেষ্টা কৰা নাছিলোঁ। আজি আপোনাৰ চিঠি পঢ়ি মোৰ আশা হৈছে, যদি আপুনি তাত লিখা মতেই কাৰ্য্য কৰিব পাৰে, তেনেহলে আপোনাৰ দ্বাৰাই নিশ্চয় এই অভাৱ-পূৰ্ণ হ’ব। যি হওক, এই কাৰ্য্য আৰু বেচি দিন পেলাই থোৱা উচিত নহয়; সেই কাৰণে দুই-এদিনতে মই বিদ্যালয় স্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰিম। কিন্তু এটা কথা আপোনাক কৈ থওঁ যে বিদ্যালয় স্থাপন হলেও শিক্ষয়িত্ৰী কিছুমান বন্ধা-ধৰা নিয়মৰ তলীয়া হ’ব লাগিব আৰু তাৰ ব্যতিক্ৰম নঘটাকৈ চলিব পাৰিলেহে স্থায়ীভাবে থাকিব পাৰিব। সেই নিয়ম-প্ৰণালীবোৰৰ এখন আৰ্হি পাৰিলে আজিয়েই, নহলেও কালিলৈ পুৱা আপোনালৈ পঠিয়াম।

 আপুনি মোৰ ঘৰলৈ আহিব নালাগে আৰু ময়ো আপোনাৰ ঘৰলৈ যাব নোৱাৰিম। কিবা ক’ব লগা থাকিলে লিখি পঠিয়াব। ইতি।

বিনীত
শ্ৰীদীনবন্ধু।

 লিখা হ’লত চিঠিখন সামৰি এটা খামত ভৰাই দীনবন্ধুৱে [ ৪৪ ] প্ৰভাৱতীলৈ পঠিয়াই দিলে। তাৰ পিচত বহুত বেলি তেওঁ গভীৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।

 হঠাৎ ঘৰ ঘৰ শব্দ শুনি দীনবন্ধুৰ ধ্যান ভাগিল। তেওঁ মূৰ ডাঙিয়েই তেওঁৰ ঘৰৰ আগত এখন ভেৰোণীয়া গাড়ী দেখিবলৈ পালে আৰু কোন আহিছে বুলি ভাবিবলৈ সময় পোৱাৰ আগেয়েই এজনী ৰূপহী গাভৰু গাড়ীৰ পৰা নামিল। তেওঁৰ বৰণটো বগা, মুখখন গঢ়িত, চকুকেইটা চঞ্চল, ওঁঠত হাঁহি, চুলিকোছা দীঘল আৰু এফলীয়াকৈ সেওঁতাফলা। মুখৰ স্বাভাৱিক ৰং বগা হলেও তাৰ ওপৰত “পাউডাৰ” সানি আৰু উজ্জ্বল কৰা হৈছে। চেমিজৰ ওপৰত কঁকালত এখন বেনাৰচী শাৰী কোঁচ দি দি ঘূৰিৰ নিচিনা কৰি পিন্ধা। ওপৰ ছোৱাত এটা ‘ব্লাউজ’ আৰু এখন আলোৱান, ভৰিত “লেডি শ্ব্যু” আৰু ৰেচমী মোজা। অলঙ্কাৰৰ ভিতৰত মাত্ৰ বাওঁ হাতৰ ঠাৰিত বান্ধি লোৱা এটা হাত-ঘৰি। গাড়ীৰ পৰা নামিয়েই তেওঁ উৰণীয়া পখিলাটিৰ দৰে দীনবন্ধুৰ কাষ পালেহি। এইদৃশ্য দেখি অলপ সময়ৰ নিমিত্তে দীনবন্ধু হতবুদ্ধি হোৱা দি হ’ল। হবৰ কথাই; কিয়নো এনে ধৰণৰ যুৱতীৰ লগত ইতিপূৰ্ব্বে তেওঁৰ সাক্ষাৎ হোৱা নাই আৰু কোনো দিনে কোনো ৰমণীক তেওঁৰ ঘৰত অভ্যৰ্থনা কৰিব লগাত পৰা নাই। তেওঁ এবাৰ ভাবিলে কিজানি কৰবালৈ আহি ভুল কৰিছে। এই ভাব মনলৈ আহিলত তেওঁৰ অলপ ভাল লাগিল; বিনীত ভাবে সুধিলে, — “আপুনি কাক বিচাৰিছে?”

 যুৱতী — আপোনাকেই বিচাৰি আহিছোঁ। এটা বিশেষ প্ৰয়োজন আছে।

 যুৱতীৰ গঢ়-গতি, সাজ-পাৰ দেখি আৰু কথা শুনি দীনবন্ধুৰ সন্দেহ উপস্থিত হ’ল। যি হওক, ততালিকে আত্মসংবৰণ কৰি, যুৱতীক বহিবলৈ ক’লে। [ ৪৫ ]  যুৱতী বহিল আৰু খোটালিটোৰ চাৰিওফাললৈ চাবলৈ ধৰিলে। মাজে মাজে কেৰাহি-কেৰাহিকৈ দীনবন্ধুলৈ চাবলৈ লাগিল। দীনবন্ধুৱে যুৱতীৰ উদ্দেশ্য একো বুজিব নোৱাৰিলে; আন কি তেওঁ অসমীয়া নে বঙালী তাকো ঠিক কৰিব নোৱাৰিলে। মনে মনে ভাবিলে, — এওঁ কোনোবা মিশ্যনেৰীৰ ফুচুলনিত পৰি খৃষ্টান হোৱা নাইবা কাৰবাৰ প্ৰেমত পৰি ব্ৰাহ্ম হোৱা বঙালী-ছোৱালী।

[ ৪৬ ]

সপ্তম অধ্যায়

ৰম্ভাৱতী

 অলপ পৰ নীৰৱ হৈ থকাৰ পিচত দীনবন্ধুৱে কলে, — “পিচে অহাৰ সকাম?”

 যুৱতী — মই এটা বিশেষ প্ৰয়োজনত আপোনাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ।

 দীন — অৱশ্যে। পিচে প্ৰয়োজনটো কি ভাঙি কলেই হয়।

 যুৱতী — নিশ্চয় ক’ম; কবলৈকে আহিছোঁ। আপুনি বোধ কৰোঁ মোক চিনি পাইছে।

 দীন — ক’তা! আপোনাক দেখোন আগে-পিচে দেখা মোৰ মনত নপৰে।

 যুৱতী — আপোনাৰ মনত নপৰিব পাৰে; কিন্তু আগে-পিচে দেখিছিল।

 দীন — হ’ব পাৰে; কিন্তু এতিয়া হলে সমূলি মনত পৰা নাই।

 যুৱতী — কিয়, তাহানিখন আপুনি ককাইদেউৰ সৈতে একেলগে স্কুলত পঢ়িছিল নহয়। তেতিয়া এদিন আমাৰ ঘৰলৈ গৈছিল, মই তামোল আনি দিছিলোঁ, আপুনি মোক মৰম কৰিছিল।

 দীন — আপোনাৰ ককাইদেৱক কোন?

 যুৱতী — লক্ষ্মীকান্ত দাস।

 দীন — অ’ এতিয়া বুজিছোঁ — “তুমি ৰম্ভা। মই দেখোঁতে তুমি একেবাৰেই সৰু আছিলা। তাৰ উপৰি তোমাৰ সাজ-পাৰৰ এনে সলনি ঘটিছে যে অলপ দিনৰ আগতে দেখা হলেও কি জানি চিনি নাপালোঁহেঁতেন। পিচে হঠাৎ আহিলা যে? [ ৪৭ ]  যুৱতী — কিয়, অহাত বেয়া পালে নে কি? আপুনিতো আমাৰ ঘৰলৈ নাযায়েই; সেইদেখি ময়ে বিচাৰি আহিছোঁ।

 ৰম্ভাৰ কথাৰ গঢ় দেখি দীনবন্ধুৱে তাৰ কি উত্তৰ দিব, একো স্থিৰ কৰিব নোৱাৰিলে; তেওঁ মনে মনে বিৰক্তি অনুভৱ কৰিবলৈ ধৰিলে। ৰম্ভাই আকৌ ক’লে, — “ইয়াৰ ভিতৰতে এদিন জানো আমাৰ ঘৰত পদধূলা পেলাব?”

 কথাৰ লগে লগে এটা মিচিকিয়া হাঁহিৰে সৈতে এনে এটা চকুৰ পাক দিলে যে দীনবন্ধু স্তম্ভিত হৈ গহীন ভাবেৰে ক’লে — “মোৰ সময় বৰ কম, গাওঁ ফুৰিবলৈ অৱসৰেই বা ক’ত? তাতে যদি তোমাৰ ককাইদেৱৰ আগৰ নিচিনা হৈয়েই আছে, তেন্তে তেওঁক ঘৰত পোৱাও সহজ নহয়।”

 ৰম্ভা — ককাইদেউ ঘৰত নাথাকিব পাৰে, মইতো প্ৰায় ঘৰতেই থাকোঁ। আপোনাক অভ্যৰ্থনা কৰিবলৈ পালে, মই নিজক কৃতাৰ্থ মানিম। আমাৰ জানো তেনে ভাগ্য হ’ব!

 আকৌ সেই বক্ৰ দৃষ্টি! দীনবন্ধুৰ অসহ্য হ’ল, তথাপি কোনোমতে আত্মসংবৰণ কৰি ক’লে, — “সেই বিষয়ে ভাবিবলৈ যথেষ্ট সময় পোৱা যাব। সম্প্ৰতি তোমাৰ আগমনৰ উদ্দেশ্য কি সোনকালে জানিবলৈ পালে বাধিত হ’ম। মোৰ গা ধুবৰ সময় প্ৰায় হৈ আহিল।”

 ৰম্ভাই ভাবিলে দীনবন্ধু নিতান্ত নীৰস গাৱঁলীয়া ধৰণৰ মানুহ। তেওঁৰ নিচিনা সুন্দৰীৰ লগত আলাপ কৰিবলৈ কত মানুহে হাবাথুৰি খাই ফুৰে, কিন্তু দীনবন্ধুৱে যেন তেওঁক বিদায় দিব পাৰিলেহে ৰক্ষা পৰে! তথাপি সহজে পৰাজয় মনা ৰম্ভাৰ স্বভাৱ নহয়, এটা অতি তীব্ৰ কটাক্ষপাত কৰি ক’লে — “মই আপোনাৰ বহুমূলীয়া সময় নষ্ট কৰিব লগাত পৰিছোঁ; সেইবাবে ক্ষমা কৰিব। যদি এতিয়া সময় নাই, তেন্তে আবেলিকৈ আহিম, এতিয়া আহোঁৱেই।” [ ৪৮ ]  আকৌ আবেলিকৈ! যদিও ৰম্ভা গলেই দীনবন্ধু ৰক্ষা পৰে, তথাপি আকৌ এবাৰ লগ পোৱাতকৈ এতিয়াই কাৰ্য্যশেষ কৰাকে তেওঁ বুদ্ধিমানৰ কাম বুলি বিবেচনা কৰিলে। সেই দেখি গহীন ভাবেৰে ক’লে, — “আবেলিকৈ মই তোমাক লগ দিব নোৱাৰিম, অকল আজি আবেলি কিয়, কেইবা-দিনলৈকে মোক লগ নাপাবা। যদি কিবা প্ৰয়োজনীয় কথা আছে তেন্তে এতিয়াই কোৱাই হে ভাল!”

 ৰম্ভা — মইতো কম বুলিয়েই আহিছোঁ, আপুনি সময় নাই বুলি কোৱাত হে তেনেকৈ কৈছিলোঁ।

 দীন — কোৱাঁ তেন্তে।

 ৰম্ভা — সকলোৱে জানে — ইয়াত আপোনাৰ হাত নালাগিলে কোনো সজ কাম নহয়; সেই দেখিয়েই মই আপোনাৰ সাহায্য বিচাৰি আহিছোঁ।

 দীন — কি বিষয়ে?

 ৰম্ভা — ইয়াত স্ত্ৰীশিক্ষাৰ সুবিধা নথকাত বহুতো অপকাৰ হৈছে; ছোৱালীবিলাক আন্ধাৰতে সদায় থাকিব লগাত পৰিছে। আপুনি ইচ্ছা কৰিলেই এই অভাৱটো গুচাব পাৰে; তেনেস্থলত আপুনি কিয় এই বিষয়ে মন-কাণ কৰা নাই, তাক বুজিব নোৱাৰিলোঁ।

 দীন — কৰোঁ বুলিয়েই কৰিব পৰা হলে, ইমান দিনে বহুতো সজ কাম হৈ থাকিলহেঁতেন। সকলোৰে একোটা সময় আছে, ছেগ বুজিহে কাৰ্য্যত হাত দিয়া উচিত; নহলে চেষ্টা মিছা হয়।

 ৰম্ভা — মোৰ বিশ্বাস আপুনি চেষ্টা কৰা হ’লে কেতিয়াবাই কৃতকাৰ্য্য হ’লহেঁতেন। মই এই বিষয়ে বহুত দিনৰে পৰা ভাবিছোঁ; কিন্তু কাৰো সাহায্য নাপালে এনে এটা ডাঙৰ কাম কৰিবলৈ মোৰ কি শক্তি আছে। সেই দেখি মাজতে গকুল উকীলক এই বিষয়ে অনুৰোধ কৰিছিলোঁ। তেওঁ মোৰ কথা নুশুনি আপোনালোকৰ লগত পৰামৰ্শ [ ৪৯ ] নকৰাকৈ মইমতীয়াভাবে কাম কৰিবলৈ গৈ সকলো পণ্ড কৰিলে। আপোনাৰ সাহায্য নহলে যে এনে কাম ইয়াত কোনেও কৰিব নোৱাৰে, সেইটো একেবাৰেই ধুৰুপ; তেওঁলোকক খাটিলুটি আপোনাৰ ওচৰলৈ পঠিয়াব নোৱাৰি আজি মই নিজে আহিলোঁ। আপুনি মোক যেনে-তেনে এখন স্কুল পাতি দিব লাগে।

 দীন — স্কুল এখন যে সোনকালে পাতিব লাগিব, সেইটো ঠিক। আজি পুৱাৰে পৰা মই সেই কথাকেই ভাবিব লাগিছোঁ।

 ৰম্ভা — শুনি সুখী হলোঁ; আপুনি মোৰ আন্তৰিক কৃতজ্ঞতা আৰু ধন্যবাদ গ্ৰহণ কৰিব।

 দীন — তোমাৰ ধন্যবাদ পাবলগীয়া কাম মই একো কৰিব নোৱাৰিম। পঢ়াশালি পাতিলেও তোমাক বোধকৰোঁ শিক্ষয়িত্ৰীৰ বাব দিব নোৱাৰিম। তোমাৰ দ্বাৰা সেই কাৰ্য্য হব পাৰে বুলি ভাবিব পৰা হলে বহুত দিনৰ আগেয়েই বিদ্যালয় স্থাপন কৰিলোঁহেঁতেন; শিক্ষয়িত্ৰীৰ অভাৱৰ কাৰণেই মই ইমান দিন মনে মনে আছিলোঁ।

 ৰম্ভাৰ মুখ ক’লা পৰিল; ব্যগ্ৰভাবে সুধিলে, — “কিয়? মোৰ দ্বাৰা স্কুলৰ কাম হব নোৱাৰে কিয়?”

 দীন — স্কুল সম্পূৰ্ণ জাতীয় আদৰ্শত চলিব লাগিব। তাত লিখা-পঢ়াৰ বাহিৰেও অসমীয়া তিৰুতাৰ ঘৰুৱা কৰ্ত্তব্যৰ শিক্ষা ভালকৈ দিব লাগিব। সূতা কটা, তাঁত বোৱা, কাপোৰ সিয়া প্ৰভৃতি কাম সকলোৱে শিকিব লাগিব; সাজ-পাৰত নিভাঁজ অসমীয়া হ’ব লাগিব আৰু শিক্ষয়িত্ৰী এই সকলো বিষয়তে আদৰ্শ হ’ব লাগিব। কিন্তু মোৰ বিশ্বাস তুমি তেনেকৈ চলিব নোৱাৰিবা।

 ৰম্ভা — মই তেনে হ’ব নোৱাৰোঁ সঁচা; কিন্তু মোৰ বোধেৰে তেনে হোৱাৰ আৱশ্যকো নাই। মই গান-বাজনা, লিখা-পঢ়া আৰু বেজিৰ কাম শিকাব পাৰিম, চিত্ৰ আঁকিবলৈকো শিকাব পাৰিম হে। মোৰ [ ৫০ ] বোধেৰে এই বোৰেইহে সভ্য-সমাজৰ আৱশ্যকীয় শিক্ষা। আপুনি কৈছে অসমীয়া সাজ-পাৰ পিন্ধিবলৈ; কিন্তু কোনো সুশিক্ষিতা মহিলাই তেনে জলধা সাজ পিন্ধিব নোৱাৰে, সি স্বাভাৱিক সৌন্দৰ্য্যও নষ্ট কৰে। বোৱা-কটা আদিও সামান্য অসভ্য মানুহৰ কাম। আপোনাৰ নিচিনা এজন উচ্চশিক্ষিত মানুহে কেনেকৈ তেনে অসভ্যৰ কাম আৰু সাজ-পোচাক ঘিণ নকৰাকৈ থাকিব পাৰিছে, তাক ভাবি মই আচৰিত হৈছোঁ।

 দীন — কাৰণ ময়ো তেনে অসভ্য অসমীয়া।

 ৰম্ভা — আপুনি কিয় তেনে কথা কয়! আপুনি যদি মোৰ অন্তৰ দেখিলেহেঁতেন, তেতিয়া বুজিলেহেঁতেন — মই আপোনাক কিমান ভাল পাওঁ, কিমান শ্ৰদ্ধা কৰোঁ!

 দীন — তুমি মোক শ্ৰদ্ধাই কৰা বা ঘিণেই কৰা তাত মোৰ কোনো লাভ লোকচান নাই।

 ইমান গৰ্ব্ব! যাৰ একেষাৰ মুখৰ মাত শুনিবলৈ হেজাৰ হেজাৰ মানুহ লালায়িত, তেনে সুন্দৰীৰ অযাচিত শ্ৰদ্ধাৰ প্ৰতি দীনবন্ধুৰ এনে তাচ্ছিল্য! ৰম্ভাৰ অন্তৰত জুই জ্বলি উঠিল। ৰম্ভাই ভাবিলে দীনবন্ধুৱে স্কুল পাতি প্ৰভাৱতীক দিব খুজিছে; সেই দেখিয়েই তেওঁক দিব নোখোজে। মনৰ খং মাৰ নিয়াব নোৱাৰি ৰম্ভাই বিদ্ৰূপৰ সুৰেৰে ক’লে — “কিন্তু প্ৰভাৰ ওচৰত তাৰ যথেষ্ট মূল্য থাকিব হবলা।”

 দীনবন্ধুৱে আগৰ দৰেই শান্ত ভাবে উত্তৰ কৰিলে, — “থাকিলেও থাকিব পাৰে।”

 ৰম্ভা — কিন্তু আপুনি জানে নে প্ৰভাৰ কাহিনী, প্ৰভাৰ চৰিত্ৰ, প্ৰভাৰ ঘৃণিত জীৱনৰ কথা? তাইৰ দৰে স্বভাৱৰ তিৰুতাই যে আপোনাক মুহিব, তাত আচৰিত হবলগীয়া একো নাই।

 দীনবন্ধুৱে এইবাৰ হাঁহিলে; তাৰ পিচত ক’লে, — “তাত আচৰিত [ ৫১ ] হ’ব লগা একো নাথাকিব পাৰে, কিন্তু তুমিও যে আন তিৰুতাৰ গাত দুশ্চৰিত্ৰৰ চেঁকা দেখা, তাত হ’লে মই আচৰিত নহৈ নোৱাৰোঁ।”

 ৰম্ভাৰ মুখ বিবৰ্ণ হল। তেনেহলে দীনবন্ধুৱে তেওঁৰ সকলো কথা জানে নেকি? হতাশাৰ সুৰেৰে ক’লে, — “মই বহুত দিনৰ পৰা আশা কৰিছিলোঁ বোলো এখন স্কুল হাতত পালে, তাতেই মোৰ গোটেই জীৱন কটাম, স্ত্ৰীশিক্ষাৰ প্ৰচাৰৰ নিমিত্তেই এই জীৱন উচৰ্গা কৰিম। কিন্তু মানুহে পাঙে, ঈশ্বৰে ভাঙে। মোৰ আশা আৰু পূৰ নহ’ল।

 দীন — তোমাৰ বিষয়ে ময়ো যে কম ভাবিছিলোঁ, এনে নহয়। দুবছৰৰ আগেয়েই মই তোমাক লৈ এখন পঢ়াশালি পাতিম বুলি ভাবিছিলোঁ। যদিও তোমাৰ লগত মোৰ পৰিচয়েই নাছিল, তথাপি, তোমাৰ দ্বাৰা এই কাৰ্য্য হৈ উঠিব বুলি মোৰ বিশ্বাস আছিল। পিচত তোমাৰ সম্পৰ্কে সকলো তত্ত্ব লৈ জানিব পাৰিলোঁ যে তুমি মোৰ আদৰ্শমতে পঢ়াশালি চলাবলৈ সমৰ্থ হ’ব নোৱাৰা। বৰং তোমাৰ নিজৰ আৰু ৰাইজৰ মঙ্গলৰ বাবে তোমাক তেনে অনুষ্ঠানৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাহে উচিত বিবেচনা কৰিলোঁ। সেই কাৰণেই মোৰ সকলো আয়োজন স্থগিত থাকিল।

 ৰম্ভা — আপুনি অকল মোৰ শত্ৰুৰ কথা শুনিয়েই বোধকৰোঁ তেনে কৰিলে। অন্ততঃ মোক এবাৰ সুধি চাব পাৰিলেহেঁতেন।

 দীন — তাৰ আৱশ্যক নহল। মই মোৰ কৰ্ত্তব্য বুজোঁ। তুমিও বোধকৰোঁ জানা যে মই বিনা প্ৰমাণে কাৰো বিৰুদ্ধে কোনো কথা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সাজু নহওঁ।

 ৰম্ভা — আপুনিনো তেতিয়া মোৰ অনুপযুক্ততাৰ কি প্ৰমাণ পাইছিল?

 দীন — সেইবোৰ কথা কৈ তোমাক মনোকষ্ট দিয়াৰ মোৰ ইচ্ছা নাই। [ ৫২ ]  ৰম্ভাৰ তেতিয়া সাহ-পিত সকলো গৈছিল। তথাপি ক’লে, — “মোৰ বোধেৰে আপুনি মোৰ ওপৰত যি অভিযোগ কৰি বহি আছে, মই শুনা হলে তাৰ সদুত্তৰ দি মোৰ নিৰ্দ্দোষিতা প্ৰমাণ কৰিব পাৰিলোঁহেঁতেন।

 দীন — তাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই। তুমি মোৰ মতত চলিব নোৱাৰোঁ বুলি নিজ মুখেই কৈছা। তেনেস্থলত আন তৰ্ক-বিতৰ্কলৈ যাব লাগিছে কিয়?

 ৰম্ভাই আকৌ কিবা এটা ক’ব খুজিছিল; কিন্তু দীনবন্ধুৱে ঘৰিলৈ চাই ক’লে, — “ক্ষমা কৰিবা, মই আৰু কথা পাতিব নোৱাৰোঁ। মোৰ গা ধোৱাৰ সময় অতীত হ’ল। এতিয়া তোমাক বিদায়হে দিলো।”

 ৰম্ভা বহাৰ পৰা উঠিল। যাবৰ সময়ত ক’লে, — মই আজি বা কালিলৈ আকৌ আপোনাৰ ওচৰলৈ আহিম।”

 দীন — মই আগেয়েই কৈছোঁ কেইদিনমানলৈ মোক লগ নাপাবা।

 ৰম্ভা গৈ গাড়ীত উঠিল, দীনবন্ধুও গা ধুবলৈ গ’ল।

[ ৫৩ ]

অষ্টম অধ্যায়

সান্ধ্য ভোজন

 ওপৰত যিখন চহৰৰ কথা কোৱা হৈছে, তাৰ প্ৰায় সোঁ মাজতে এখন দোকান আছে। দোকানৰ তিনটা ভাগ। এভাগত যুৰোপীয়সকলৰ লাগতিয়াল বস্তু — কাপোৰ-কানি, পেৰা-পেটাৰি, জোতা, টুপী, বিলাতী মদ, চীনামাটিৰ পাত্ৰ, গাহৰিৰ মঙহ, বেদানা, আখৰোট, কিচ্‌মিচ্, বাদাম, চাট্‌নি, ঘোঁৰাৰ লাগতিয়াল সঁজুলি, বাইচাইকেলৰ সৰঞ্জাম আদি সুন্দৰকৈ সজোৱা; এখোটালিত বস্তু জমা থোৱা হয় আৰু ইখোটালিত মেনেজাৰ থাকে।

 মেনেজাৰৰ খোটালিটোৰ একাষে এখন চালপীৰা, তাৰ ওচৰতে গোটাচেৰেক পেৰা-পেটাৰি, এডাল কাপোৰ থোৱা ডাঁৰ, আৰু কিবাকিবি লাংখা-লিংখি ডোখৰচেৰেক। চালপীৰাৰ ওচৰতে বেৰত কেইখনমান থিয়েটাৰৰ অভিনেত্ৰীৰ আৰু এখন বিবস্ত্ৰা অপেচৰীৰ চিত্ৰ। খিৰিকীৰ ওচৰত এখন মেজত এখন দাপোণ এখন ফণি, এডাল বুৰুজ আৰু ক্ষৌৰকৰ্ম্মৰ সঁজুলি। বাকীডোখৰ ঠাইৰ মাজতে এখন ঘূৰণীয়া মেজ আৰু চাৰিওফালে কেইখনমান মাচিয়া। খোটালিটোত পুস্পসাৰ আৰু হুইস্কিৰ এটা বিকট মিহলি গোন্ধ সদায় থাকে।

 প্ৰায় সন্ধ্যা লাগোঁ লাগোঁ হৈছে; এনেতে গকুলচন্দ্ৰ দাস উকীল, কমলচন্দ্ৰ ৰাজখোৱা, পেন্সন-পোৱা হাকিম, সৰ্ব্বানন্দ দত্ত বেপাৰী, তপেশ্বৰ বৰ-মহৰী আৰু কৃষ্ণকুমাৰ কাকতী ওপৰত কোৱা খোটালিটোত সোমাই মাচিয়া কেইখনৰ কোলাত আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰিলে। দোকানৰ মেনেজাৰ গদাধৰ শৰ্ম্মায়ো তেওঁলোকৰ শাৰী পুৰালে। [ ৫৪ ]  তাৰ পিচত বটলত আহিল হুইস্কি আৰু বিলাতী পানী, থালত আহিল ৰুটি আৰু ভজা মঙহ, আৰু আহিল কেইটামান গিলাচ, কাটা-চামুচ ইত্যাদি। বটলৰ ঠিলা সোলোকোৱা হ’ল ভেকেতা-ভেকেত গোন্ধেৰে গোটেই ঘৰ ভৰি গ’ল। পান-ভোজন বহুত বেলিলৈকে চলিল, লগে লগে নানাপ্ৰকাৰ কথাও চলিবলৈ ধৰিলে।

 গকুলচন্দ্ৰ — হেৰা, সিবেলি মিউনিচিপেলিটিৰ ইলেক্‌চন হওঁতে আমাৰ ভিতৰতে খৰিয়াল লাগিছিল; এইবাৰৰ পৰা যেন তেনে নহয়।

 ৰাজখোৱা — আগলৈ আৰু তেনে নহয়, এতিয়াৰ পৰা আমাৰ এক মত।

 গকুল — আমাৰ এক মত।

 সকলোৱে — আজিৰ পৰা আমাৰ এক মত।

 গকুল — মোৰ কেতিয়াবা ভুল হয়, তুমি খং নকৰি শুধৰাই দিবা দেই, ৰাজখোৱা।

 ৰাজখোৱা — মোৰ ভুল হলেও মিঃ দাস তাত নালাগিবা।

 গকুল — নালাগোঁ, কেতিয়াও নালাগোঁ। চাওঁ তোমাৰ হাতখন দিয়াঁচোন।

 তেতিয়া দুয়োজনে হাতত ধৰি বহুত বেলি জোকাৰিলে। বাকি কেইজনে তেওঁলোকৰ অভিনয় নীৰৱে চাই থাকিল। গদাধৰ সুৰাদেৱীৰ উপাসনাতেই বিশেষকৈ ব্যস্ত আছিল; এতিয়া তেওঁ মাত লগালে, — “উকীল ডাঙৰীয়াৰ ওপৰত মোৰ এটা ডাঙৰ অভিযোগ আছে।”

 সকলোৱে — কি? কি?

 গদা আমাৰ দলটো পূৰ হবলৈ গান-বাজনা আৰু ধুনীয়া মুখৰ হাঁহিৰ প্ৰয়োজন। উকীল ডাঙৰীয়াই তেনে সুবিধাৰ পৰা আমাক বঞ্চিৎ কৰিছে।

 গকুল — মিছা কথা। মই কেতিয়া কৰিছোঁ? চোৱাঁহঁক [ ৫৫ ] তোমালোকে, ই মিছা দোষাৰোপ। মই দণ্ডবিধি আইনৰ সাহায্য লব পাৰোঁ।

 ৰাজখোৱা — নিশ্চয় পাৰে, যদি হে কথাটো মিছা।

 গকুল — ৰাজখোৱা, তুমিও মোক অপমান কৰিছা। মোৰ কথাৰ ওপৰতো আকৌ সন্দেহ! দস্তুৰমতে মান-হানিৰ মোকৰ্দ্দমা চলে।

 সৰ্ব্বানন্দই এনেতে মাত লগালে, — “কিন্তু কথাটো কি শৰ্ম্মাই ভাঙি নকলে আমি একো ৰায় দিব নোৱাৰোঁ।

 তপেশ্বৰ — ঠিক কথা, শৰ্ম্মাই ভাঙি ক’ব লাগে, নহলে তেওঁ দোষ সাব্যস্ত হ’ব। কি কয় কাকতী? আপুনি দেখোন একো নকয়, কিনো ভাবিছে?

 কৃষ্ণ — এটা কথা তোমালোকে গম পোৱা নাই। এই মানুহ, গৰু, চৰাই পহু, পোক-পৰুৱা, আৰু অইন প্ৰাণীবোৰ কেনেকৈ হ’ল ক’ব পাৰা জানো?

 ৰাজখোৱা — প্ৰটোপ্লেজমৰ পৰা ক্ৰমোন্নতি হৈ হৈছে।

 কৃষ্ণ —সেইটোৱেই তোমালোকৰ ভুল। মই ভাবি-চিন্তি চাই নিৰ্ভুলকৈ জানিছোঁ, সেই আটাইবোৰ পোনেই গছত লাগিছিল। এতিয়া, যি গছত সুন্দৰীসকল লাগিছিল, তেনে গছ এজোপা বিচাৰি পালেই সকলো ঠিক হৈ যাব।

 সৰ্ব্বা — কিন্তু পোৱা যাব ক’ত?

 কৃষ্ণ — তাকেইতো ভাবিছোঁ।

 তপেশ্বৰ — ভাবিলেইতো পোৱা নাযায়। যেতিয়া পোৱা যাব, তেতিয়া যি হয় কৰিম। সম্প্ৰতি শৰ্ম্মাৰ কথাৰ বিচাৰ হওক।

 গদা — মই নকলেও কথাটো আপোনালোকে জানে। বাৰু উকীল যে সদায় আমাৰ লগ এৰি গুচি যায়, সোধকচোন কলৈ যায়।

 গকুল — কি সুধিব! মোৰ “প্ৰাইভেট টিউশ্যন” আছে। [ ৫৬ ]  গদা — ক’ত আছে?

 গকুল — পানীৰামৰ ঘৰত।

 সৰ্ব্বা — ছাত্ৰ কোন?

 কৃষ্ণ — মই ভাবিছোঁ ছাত্ৰ নহৈ ছাত্ৰী হে হ’ব লাগে।

 গকুল — হয় ছাত্ৰীয়েই। মই যে ৰম্ভাৰ ‘প্ৰাইভেট্ টিউটৰ’

 গদা — এতিয়া চাওক, তেওঁ ইচ্ছা কৰা হলে আমাৰ আড্ডাকে তালৈ তুলি নিব নোৱাৰিলেহেঁতেন জানো? তেনেস্থলত তেওঁ অকলৈ সেই সুবিধা ভোগ কৰাটো জানো অন্যায় হোৱা নাই।

 ৰাজখোৱা — নিশ্চয় হৈছে। দেখিছা মিষ্টাৰ দাস, তুমি আপোনপেটীয়া বুলি প্ৰমাণ হ’ল। কি কোৱা দত্ত?

 সৰ্ব্বানন্দ — মই হেজাৰ-বাৰ কওঁ, উকীল আপোনপেটীয়া।

 তপেশ্বৰ — ময়ো তাকে কওঁ। আমি সকলো এক যেতিয়া, সকলোৱে ভাগ পাব লাগে।

 গকুল — মোৰ গাত দোষ কি? মই চপাই দিছিলোঁ নহয় তোমালোকে স্কুলখন পাতি দিব নোৱাৰিলা কিয়?

 সৰ্ব্বা — অ’ ঠিক কথা মনত পৰিছে, পৰহিলৈ দীনবন্ধুৱে সভালৈ মাতিছে নহয়। সেই প্ৰভা নে কি সেইজনীক স্কুল পাতি দিয়ে হেনো।

 গকুল — Damned দীনবন্ধু। আমি সভালৈ নাযাওঁ। “If I can catch him once upon the hip I will feed fat the ancient grudge I bear him.”

 তপেশ্বৰ — তাক এটা শিকনি নিদিলে নহয়; সি সদায় আমাৰ কামত বিঘিনি জন্মায়। তাক গুলিয়াই মৰা উচিত।

 গদা — প্ৰভাৱতী ছোৱালীজনীও বেচ্ সুন্দৰী; তাইকে হাত কৰিব পৰা হলেও উপায় আছিল। কিন্তু সেই অসভ্যটোৰ হাতত পৰিছে যেতিয়া কেনেকৈ কি কৰিবা! [ ৫৭ ]  সৰ্ব্বা — আমি সভালৈ যাওঁৱেই বা নাযাওঁৱেই এইবাৰ স্কুল পাতিব, এতিয়া কেনেকৈ তাইক হাত কৰিব পাৰি তাকে হে ভাবিব লাগে।

 কৃষ্ণ — মই ভাবিছোঁ এই দীনবন্ধুৱে কালিৰ ল’ৰা হৈ পৰশুইৰ গীত গাবলৈ যায় কিয়? এটা কাম কৰা যাওক, প্ৰভাৱতীৰ লগত তাৰ এটা বদনাম উলিয়াই দিওঁ, তেতিয়া সভালৈ কোনো নাহে।

 ৰাজখোৱা — তেনে কথাৰ পৰা একো ফল নহয়, মানুহে তেনে কথা দুই এদিনতে বিশ্বাস নকৰে। সভা হওক, আমিও যাম, তাৰ পিচত যি কৰিব লাগে মই কৰিম।

 সকলোৱে — কি কৰিবা?

 ৰাজখোৱা — কি কৰোঁ দেখিবা। স্কুল যেনেকৈ হওক আমাৰ হাতত ৰাখিবই লাগিব। মাথোন তোমালোক সময়তকৈও অলপ আগতে যাবা — দীনবন্ধু কেনিবা উৰি যাব।

 গকুল — তুমি পাৰিবা নে?

 ৰাজখোৱা — নিশ্চয় পাৰিম।

 কৃষ্ণ — মই ভাবিছোঁ আমাৰ ৰাজখোৱা নহলে কোনে ইমান সাহ কৰিব। মোৰ এতিয়া শিয়াল তামুলীৰ কথা মনত পৰিছে। উদ্ভিদ্‌তত্ত্বমতে শিয়াল —

 গকুল — কি উদ্ভিদ্‌তত্ত্ব উদ্ভিদ‌্‌তত্ত্ব কৰি থাকা! থৈ দিয়া সেইবোৰ; কামৰ কথা কোৱাঁ।

 এনেতে গদাধৰে মাত লগালে, “পিচে আজিৰ খৰচৰ হিচাপটো কাৰ নামে ৰাখিম?”

 ৰাজখোৱা — আজি গৃহস্থৰ নামে থাকিলে ভাল।

 গদা — কেতিয়াও নহয়।

 ৰাজখোৱা — তেন্তে উকীলৰ নাম ৰখা হওক। [ ৫৮ ]  গকুল — এঃ দুজনকৈ সদাগৰ থাকোঁতে আকৌ ভাবিব লাগিছে! আজিৰ খৰচ সৰ্ব্বানন্দৰ নামে থাকক।

 সৰ্ব্বা — মই সদায় দিম নে? মই কালি দিছোঁ, আজি দিব নোৱাৰোঁ।

 গকুল — কিনো আপত্তি কৰি থাকা হে! এই টকাকেইটাৰ বাবে দুখীয়া হোৱা যদি হ’বা।

 তপেশ্বৰ — আমাৰ ৰাজখোৱাইতো এটা ফুটা কড়িও ভঙা নাই। মোৰ মতে আজি তেৱেঁই দিয়ক।

 কৃষ্ণকুমাৰৰ বাহিৰে সকলোৱে। — হয়, হয়, আজি তেওঁৰ নামতে লিখা।

 কৃষ্ণকুমাৰ — মই ভাবিছোঁ উদ্ভিদ্‌তত্ত্বমতে সকলো একেদৰে চলিব নালাগে — কোনো গছ আপুনি হয়, কোনোক সাৰ পানী যোগাব লাগে, কোনো আকৌ আন গছৰ ওপৰতে প্ৰবৰ্ত্তি থাকে। প্ৰত্নতত্ত্বমতেও আৰ্জ্জে নট গুৱালে, খায় বোন্দা শিয়ালে। সমাজতত্ত্বমতে আলহীয়ে একো দিব নালাগে।

 গকুল — এদিনৰ আলহী, দুদিনৰ আলহী, চিৰকাল কোনো আলহী নহয়। ৰাজখোৱাৰ আচল ঘৰ ইয়াত নহয় বুলিয়েই যে তেওঁ সদায় আলহী হৈ থাকিব, তাৰ কি মানে আছে!

 ৰাজখোৱাই ইমান বেলি নীৰৱে চিন্তা কৰিলে। এতিয়া সৰ্ব্বানন্দলৈ চাই গহীনাই সুধিলে, — “হেৰা, তোমাৰ দোকানত বহুত মানুহে টকা জমা থয়, তাৰ ভিতৰত কোনোবা ডেকা লৰা আছে নে?

 সৰ্ব্বা — কেইবাটাও আছে।

 ৰাজখোৱা — লিখা পঢ়া নজনা নগৰৰ ওচৰৰ গাৱঁত থকা তাৰ ভিতৰত কেইটা?

 সৰ্ব্বা — তুমি কোৱাৰ দৰে এটা হে আছে। তাৰ ঘৰ নগৰৰ [ ৫৯ ] পৰা আধা মাইল মান দূৰতে। তাৰ বাপেকে তিনি হেজাৰ টকা মোৰ দোকানত জমা থৈছিল। আজি দুমাহমান হ’ল বাপেক মৰিছে! লৰাটোৱে লিখাপঢ়া নাজানে। বাপেক মৰাত জমা টকা, খাত পাম আৰু এটা গৰুৰ খুটি তাৰ হাততে পৰিছে।

 তপেশ্বৰ — আপুনি আমাৰ গাৱঁৰ কাতিৰামৰ কথা কৈছে নেকি?

 সৰ্ব্বা — এৰা, তাৰ কথাকেই কৈছোঁ।

 ৰাজখোৱা — তেন্তে বঢ়িয়া হৈছে। তুমি তাক কালিলৈ ইয়ালৈ লৈ আহিবা।

 তপেশ্বৰ — আনিব পৰা যাব, কিন্তু সেই কুৰি বছৰীয়া লৰাটো আমাৰ লগত সুমুৱালে দেখাত ভাল নহ’ব। সি নিতান্ত চহা। লিখা-পঢ়াৰ ভিতৰতো মুঠেই যোঁটাই যোঁটাই পদ-পুথি পঢ়িব পাৰে।

 ৰাজখোৱা — তাকেই তো লাগে; ঠিক যেনে বিচাৰিছিলোঁ, তেনেকুৱাই মিলিছে। এবাৰ আনি দিয়া মুঠেই, এবছৰৰ খৰচ ওলাই যাব।

 তপেশ্বৰ — আনিব বোধকৰোঁ পাৰিম।

 ৰাজখোৱা — তুমি তাৰ তালৈ যোৱাৰ আগতে এবাৰ মোক লগ ধৰি যাবা।

 গদা — পিচে, হিচাপটো কাৰ নামে লিখিম?

 ৰাজখোৱা — তাৰ দিহা কালিলৈ হ’ব; এতিয়া ময়েই তাৰ বাবে দায়ী থাকিলোঁ।

 তাৰ পিচত গকুলচন্দ্ৰ উঠিল; বাকী কেইজন তাচত বহিল আৰু লগে লগে নানা বিষয় আলোচনা হবলৈ ধৰিলে।

[ ৬০ ]

নৱম অধ্যায়

সভা

আজি “টাউন হলত” বিৰাট সভা। চকি, বেঞ্চ, আদিৰে গোটেইটো ঘৰ ভৰপূৰ। মতা-তিৰুতা দুয়োৰে নিমিত্তে সুকীয়াকৈ ঠাই ৰখা হৈছে।

 মানুহৰ সংখ্যাও বৰ বেচি। নগৰীয়া হাকিম-উকীল আদিৰ পৰা গাৱঁলীয়া চহালৈকে সকলো বিধৰ মানুহ আহিছে। তিৰুতাৰ সংখ্যাও কম নহয়। বহিবলৈ ঠায়ে নটাত বহুত মতা মানুহ থিয় হৈ থাকিব লগাত পৰিছে।

 সভা আৰম্ভ হ’ল। গকুলচন্দ্ৰৰ প্ৰস্তাৱ, কৃষ্ণকুমাৰৰ সমৰ্থন, আৰু সৰ্ব্বসম্মতিক্ৰমে কমলচন্দ্ৰ ৰাজখোৱাই সভাপতিৰ আসন গ্ৰহণ কৰিলে। যদিও সৰ্ব্বসম্মতিক্ৰমে বোলা হৈছে, এই নিৰ্ব্বাচনমত সৰহভাগ মানুহেই পেটে পেটে বেয়া পাইছিল; কিন্তু প্ৰস্তাৱ আৰু সমৰ্থন হৈ যোৱাৰ পিচত আপত্তি কৰিলে মানুহজনক অপদস্থ কৰা হয় দেখি, অগত্যা মৌনং সম্মতিলক্ষণম্ প্ৰকাশ কৰিলে।

 সভাপতিয়ে আসন গ্ৰহণ কৰাৰ পিচত কাৰ্য্য-বিবৰণীমতে দীনবন্ধুক সভাৰ উদ্দেশ্য বৰ্ণনা কৰিবলৈ আহ্বান কৰিলে। দীনবন্ধু থিয় হ’ল, আৰু সমজুৱাসকলক সম্বোধন কৰি স্ত্ৰী-শিক্ষাৰ আৱশ্যকতা সম্বন্ধে এটা সুদীৰ্ঘ বক্তৃতা দিলে। সমাজত স্ত্ৰী-পুৰুষৰ স্থান আৰু কৰ্ত্তব্য, স্ত্ৰী-শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা, কেনে আৰ্হিত শিক্ষা দিলে স্ত্ৰী-শিক্ষাৰ মাজেদি ধৰ্ম্ম-কৰ্ম্মৰ অনুষ্ঠান আৰু জাতীয়তা ৰক্ষা হ’ব পাৰে, কেনেকৈ জাতীয় আদৰ্শত দিয়া স্ত্ৰী-শিক্ষাই সমস্ত জাতিক সুস্থ আৰু সবল কৰি [ ৬১ ] তুলিব পাৰে — এই সকলো কথা এনে পৰিপাটীকৈ বিশদৰূপে বুজাই দিলে যে, সকলোৱে একাণপতীয়া হৈ শুনিবলৈ ধৰিলে। সমজুৱাৰ মাজৰ পৰা নগৰীয়াদলৰ “শুনক, শুনক” আৰু গাৱঁলীয়াসকলৰ “বোপাদেউতাই সাৰুৱা কথা কৈছে” — ইত্যাদি মন্তব্য ঘনে ঘনে শুনা গৈছিল। তাৰ পিচত, এই কাৰ্য্য সাধনৰ নিমিত্তে কিয় সকলোৱে হাত উজান দিয়া উচিত, ৰাইজে নখ জোকাৰিলে নৈ বৈ যোৱা কথালৈ মন কৰি কেনেকৈ ধনী, দুখীয়া সকলোৱে শক্তি অনুযায়ী দান দিয়া উচিত আৰু বিদ্যালয় পতাৰ পিচত তাক সজীৱ ৰাখিবলৈ কেনেকৈ মাহেকীয়া বৰঙনি দিয়াৰ প্ৰয়োজন, এই সকলো কথা তন্ন-তন্নকৈ ব্যাখ্যা কৰি দীনবন্ধুৱে আসন গ্ৰহণ কৰিলে।

 তাৰ পিচত উঠিল প্ৰভাৱতী। স্ত্ৰী-শিক্ষাৰ আৱশ্যকতাৰ বিষয়ে তেওঁ এনে এটা হৃদয়গ্ৰাহী বক্তৃতা দিলে যে সকলোৱে ধন্য-ধন্যকৈ শলাগিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ কেনেকৈ এই উদ্দেশ্যকে মনত লৈ প্ৰবাসত ঘূৰি ফুৰিছে আৰু তাত সিদ্ধিলাভ হোৱাটো কেনেকৈ ৰাইজৰ ইচ্ছাৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে, তাক সকলোৰে মনত বহি যোৱাকৈ এনে ভাবে বুজাই কলে যে সকলোৱেই অৱস্থাৰ উপযোগী সাহায্য কৰিবলৈ কৃত-সঙ্কল্প হ’ল।

 ইয়াৰ পিচত মাহেকীয়া বৰঙনি আৰু এককালীন দানৰ নিমিত্তে কাকত আগ বঢ়োৱা হ’ল। কোনোৱে প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে আৰু কোনেৱে নগদ টকাকে আদায় কৰিলে। জাননীত এই বিষয়ে আগেয়েই ভাঙি লিখা হৈছিল।

 সকলোৰে চহি হোৱাৰ পিচত দেখা গ’ল এককালীন দান ৮০০৲ টকা আৰু তাৰে আদায় ৩৬০৲ টকা। প্ৰতিশ্ৰুত মাহেকীয়া বৰঙনি হ’ল মুঠতে ৫৪৲ টকা।

 ইয়াৰ পিচত থাকিল কৰিবলগীয়া কাৰ্য্য — স্কুল-কমিটি-গঠন, চেক্ৰেটাৰী [ ৬২ ] আৰু সভ্য-নিৰ্ব্বাচন; তাৰ লগতে স্কুল পৰিচালনা আৰু শিক্ষয়িত্ৰীৰ কৰ্ত্তব্যৰ সম্পৰ্কে নিয়মাৱলী গঠন। এই কেইটা কাম কৰাৰ আগেয়ে তাৰ আৱশ্যকতা বুজাই দিবলৈ দীনবন্ধু থিয় হ’ল; গকুলচন্দ্ৰ প্ৰভৃতিৰ মুখত বিষাদৰ চিন দেখা গ’ল, তেওঁলোকে ইজনে সিজনৰ চকুলৈ চাবলৈ ধৰিলে, সভাপতিও যেন অলপ উদ্বিগ্ন হৈ উঠিল। ঠিক এনে সময়তে গঙ্গাৰাম উধাতু খাই লৰি আহি সভা-ঘৰত সোমাল। গঙ্গাক তেনে অৱস্থাত দেখি দীনবন্ধু বিস্মিত হ’ল; গঙ্গা আহি ওচৰ পালতে সুধিলে, — “কি গঙ্গা, কি হ’ল?”

 গঙ্গা — দেউতা, ক’ৰবাৰ মানুহ এটা আহিল, লৰোঁতে লৰোঁতে তাৰ উশাহেই নোহোৱা হৈ আহিছে। সি মোক এই চিঠিখন দি কাবৌ কোকালিকৈ ক’লে বোলে এতিয়াই এইখন দেউতাক দেগৈ, এখন্তক পলম হলেই সৰ্ব্বনাশ হব, মই ৰ’ব নোৱাৰোঁ — এই বুলি সি সিফালে লৰ মাৰিছে, ময়ো একো বুজিব নোৱাৰি দেউতাৰ ওচৰলৈ লৰি আহিছোঁ। দেউতা, মানুহটোৰ বৰ বিপদ হ’ব পায়।

 দীনবন্ধুৱে চিঠিখন লৈ পঢ়িলে; এটা উৎকণ্ঠা আৰু বিষাদৰ চিন তেওঁৰ মুখত বিয়পি পৰিল। তেওঁ গঙ্গাৰ কাণত কিবা এটা কৈ তাক তেতিয়াই পঠিয়াই দিলে। তাৰ পিচত সভাপতিৰ ওচৰলৈ গৈ চিঠিখন দেখুৱালে। সভাপতিয়ে চিঠিখন পঢ়ি ক’লে, — “কি কৰিব! নগলে নহয় যেতিয়া, যাবই লাগিব। সভালৈ চালে আপোনাক এৰাটোও টান; কিন্তু সিটো যে আৰু টান — জীৱন-মৰণৰ কথা। সভাৰ কাৰ্য্য স্থগিত ৰাখিব পাৰি, কিন্তু সিফালেতো স্থগিত নাথাকে।

 সভাপতিৰ অনুমতি পাই দীনবন্ধুৱে ৰাইজলৈ চাই ক’লে, — “মাননীয় ডাঙৰীয়া আৰু সমনীয়া ভাই-ভনীসকল, হঠাৎ মোলৈ এনে এটা কাৰ্য্যৰ আহ্বান আহিল, যাক এক মুহূৰ্ত্তৰ নিমিত্তেও অৱহেলা কৰিব নোৱাৰি; সেই কাৰণে মই অতি দুখেৰে আপোনালোকৰ ওচৰত বিদায় লবলৈ [ ৬৩ ] বাধ্য হলোঁ। আপোনালোকে মোক ক্ষমা কৰি সভাৰ বাকী কৰ্ত্তব্য শেষ কৰক।”

 এইদৰে কৈ তেওঁ এটা কাকতৰ টোপোলা প্ৰভাৱতীৰ হাতত দিলে। ঠিক এনে সময়তে হাতত এটা দৰবৰ বাকচ লৈ এখন ঠিকাগাড়ীৰে সৈতে গঙ্গাৰাম আহি “টাউন হলৰ” সম্মুখত উপস্থিত হ’ল। দীনবন্ধু ওলাই গ’ল আৰু গৈ থাকোঁতেই কাগজ এডোখৰত কিবা লিখিলে। গাড়ীৰ ওচৰ পাই কাগজ ডোখৰ গঙ্গাৰ হাতত দি ক’লে, — “তই এইখন লৈ এতিয়াই আশ্ৰমলৈ যা”।

 এইকথা কৈয়েই গঙ্গাৰ হাতৰ পৰা বাকচটো লৈ দীনবন্ধু একে জাঁপেই গাড়ীত উঠিল। কোচোৱানক ক’লে, — “জানৰ পাৰলৈ”। কোচোৱানে গাড়ী চলাই দিলে।

 জানৰ পাৰৰ কেইবা জনো মানুহ সভালৈ আহিছিল। দীনবন্ধুক তেওঁলোকৰ গাৱঁলৈ তেনে ভাবে যোৱা দেখি কিবা বিপদ ঘটিল বুলি তেওঁলোকেও সভা এৰি লৰ দিলে।

 এই ঘটনা হোৱাত প্ৰায় মানুহৰে মুখ বিষন্ন হৈছিল; সভাপতিৰ বা তেওঁৰ দলৰ কিন্তু কাৰো মুখত বিষাদৰ চিন নাছিল। আন কি গকুলচন্দ্ৰৰ মুখত স্পষ্টকৈ হাঁহিয়ে দেখা দিছিল।

 দীনবন্ধু যোৱাৰ পিচত সমজুৱাসকললৈ চাই সভাপতিয়ে ক’লে, — “ৰাইজসকল, আমাৰ কাৰ্য্যৰ মাজত হঠাৎ বিঘিনি ঘটাটো বৰ দুখৰ বিষয় সন্দেহ নাই; কিন্তু এতিয়া যেনেকৈ হওক, সভাৰ কাৰ্য্য শেষ কৰা বাঞ্ছনীয়।

 প্ৰভা ।— সভাপতিৰ অনুমতি পালে মই একেষাৰ কথা ক’ব খোজোঁ।

 সভাপতি ।— ক’ব পাৰে।

 প্ৰভা — সকলো ৰাইজে জানে এই সভাৰ আহ্বানকাৰী কোন [ ৬৪ ] আৰু তেওঁ কেনে মানুহ। তেওঁ নিঃস্বাৰ্থভাবে সদায় ৰাইজৰ কাম কৰি আহিছে। শিক্ষাৰ মোল তেওঁতকৈ কোনোবাই বেচি বুজে বুলি মোৰ বিশ্বাস নহয়। তেওঁ নিজে উচ্চ-শিক্ষাত শিক্ষিত, এফালে ইংৰাজী শিক্ষাত যেনে পণ্ডিত, আনফালে তেনেকৈয়ে প্ৰাচীন-শাস্ত্ৰাৱলী আৰু সংস্কৃত সাহিত্যতো সুপণ্ডিত। অকল সেয়ে নহয় তেওঁ নিজে শিক্ষক আৰু তিনি চাৰিখন নৈশ বিদ্যালয়ৰ সংস্থাপক। এই ন-পুৰণিৰ সন্ধি-স্থলত তেওঁৰ উপদেশ নিশ্চয় মূল্যবান হ’ব। ৰাইজসকল, মই সেই বিষয়ে বেচিকৈ ক’ব নোখোজোঁ; কাৰণ তেওঁৰ বিষয়ে মোতকৈ আপোনালোকেই বেছিকৈ জানে। তেওঁৰ ওপৰত আপোনালোকৰ সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস আছে দেখিহে আজিৰ সভাই এনে সফলতা লাভ কৰিছে। তেনে জন মানুহৰ অনুপস্থিতিত বিদ্যালয়-স্থাপন সম্বন্ধে কোনো কথাৰ মীমাংসা কৰা উচিত নহব বুলিয়েই মই বিবেচনা কৰোঁ! সেই কাৰণে মই কওঁ আজিৰ সভা স্থগিত থাওক।

 সকলোৱে তাতে হয় দিলে আৰু এনে প্ৰস্তাৱ কৰাৰ বাবে প্ৰভাৱতীকো ধন্যবাদ দিলে। সভাপতি-প্ৰমুখ্যে তেওঁলোকৰ দলৰ সকল উদ্বিগ্ন হৈ উঠিল।

 অলপ ভাবি সভাপতিয়ে কলে, — “আপোনালোকে উপযুক্ত প্ৰস্তাৱকেই কৰিছে, কিন্তু তাত এটা লেঠা আছে। এনেবোৰ কাম আধা কৰাকৈ এৰিলে প্ৰায়ে নষ্ট হয়। বেচি নকওঁ, উপযুক্ত কাৰ্য্যকাৰক নিযুক্ত কৰা নহলে আজিৰ টকা-কড়ি, হিচাপ-পত্ৰবোৰকেই বা কাক গতাই দিব? এইবোৰ কথা ভাবি চায়েই শইকীয়াদেৱে যাবৰ সময়ত আজিৰ ভিতৰতে কাৰ্য্যকাৰক নিযুক্ত কৰিবলৈ দঢ়াই-দঢ়াই কৈ গৈছে; অকল মোকেই নহয়, আপোনালোককো অনুৰোধ কৰি গৈছে।

 সভাপতিৰ কথাত সমজুৱাৰ আপত্তি উৰি গ’ল। তেতিয়া [ ৬৫ ] সভাপতিয়ে স্কুলৰ নিয়ম-প্ৰণালী গঠন কৰিবলৈ সকলোকে অনুৰোধ কৰিলে।

 প্ৰভাৱতীয়ে তেতিয়া থিয় হৈ কলে, — মাননীয় শইকীয়া ডাঙৰীয়াই গোটাচেৰেক নিয়ম গঢ়ি আনিছিল; মোৰ বোধেৰে সেয়ে যথেষ্ট হ’ব। আপনালোকে মন দি শুনক। —


নিয়মাৱলী

 ১। এই বিদ্যালয় স্ত্ৰী-শিক্ষাশ্ৰম নামেৰে অভিহিত হ’ব।

 ২। আশ্ৰমৰ কাৰ্য্য চলাবলৈ এখন সমিতি থাকিব লাগিব; তাত সভ্যৰ সংখ্যা হ’ব সাত জন, বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক বা শিক্ষয়িত্ৰী তাৰে এজন হ’ব লাগিব।

 ৩। এই সভ্যকেইজনৰ এজনৰ গাত চেক্ৰেটাৰীৰ বাব থাকিব; আশ্ৰমৰ টকা-কড়ি, আয়-ব্যয়ৰ হিচাব তেওঁৰ হাতত থাকিব; কিন্তু সমিতিৰ অনুমতি নোলোৱাকৈ তেওঁ একেলগে ৫৲ টকাৰ বেচি খৰচ কৰিব নোৱাৰিব। বাকী টকা ডাকঘৰত ৰাখিব লাগিব। সভ্যসকলে যেতিয়াই তেতিয়াই হিচাব পৰীক্ষা কৰিব পাৰিব।

 ৪। চেক্ৰেটাৰীৰ সৈতে যেই সেই চাৰিজন সভ্য উপস্থিত থাকিলেই সমিতি বহিব পাৰিব।

 ৫। প্ৰধান শিক্ষক বা শিক্ষয়িত্ৰীয়ে আশ্ৰমৰ খৰচত এটা উপযুক্ত ঘৰ পাব লাগিব আৰু সি আশ্ৰমৰ লগত সংলগ্ন থাকিব লাগিব।

 ৬। আশ্ৰমৰ কাৰ্য্য চলাবলৈ আৰু ছোৱালী অনা-নিয়া কৰিবলৈ অন্ততঃ দুজন চৌকিদাৰ বা চৌকিদাৰনী থাকিব লাগিব। তাৰে এজন আশ্ৰমতে থাকিব লাগিব। সেইবাবে আশ্ৰমৰ খৰচত এটা ঘৰ পাব পাৰিব। [ ৬৬ ]  ৭। স্থায়ীভাবে আশ্ৰমৰ ঘৰ-দুৱাৰ হৈ নুঠালৈকে কেৰেয়া ঘৰত আশ্ৰমৰ কাৰ্য্য চলাব লাগিব।

 ৮। আশ্ৰমত সম্প্ৰতি নিম্ন প্ৰাইমাৰীৰ জোখেৰে লিখা-পঢ়া শিকোৱা হ’ব; তাৰ লগতে স্বাস্থ্যৰক্ষা সম্পৰ্কীয় শিক্ষাও হ’ব লাগিব। সূতা-কটা, তাঁত-বোৱা, ফুলদিয়া, সকলোৱে শিকিব লগা বিষয় হ’ব। সঙ্গীত আৰু চিত্ৰ বিদ্যাৰো চৰ্চ্চা থাকিব লাগিব।

 ৯। গৱৰ্ণমেন্ট বা বোৰ্ডৰ কোনো সাহায্য বা নিয়মকাৰণ গ্ৰহণ কৰা নহব। ই জাতীয় বিদ্যালয়স্বৰূপে চলিব লাগিব।

 ১০। বিদ্যালয়ত যদি শিক্ষক নাইবা বৃদ্ধা শিক্ষয়িত্ৰী নিযুক্ত হয় তেন্তে চলন-ফিৰণ সম্পৰ্কে কোনো বন্ধা-ধৰা নিয়ম নাথাকিব। বিবাহিতা যুৱতী হলে যদি স্বামীৰ লগত থাকে, অথবা অবিবাহিত হলেও যদি মাক বাপেক নাইবা ককায়েকৰ লগত থাকে, তেন্তে বিশেষ নিয়ম নাথাকিব; কিন্তু যদি স্বাধীনা শিক্ষয়িত্ৰী হয়, তেন্তে তলত দিয়া নিয়মৰ তলতীয়া হ’ব লাগিব।

 (ক) তৃতীয় ব্যক্তিৰ অনুপস্থিতিত কোনো মতা মানুহক অভ্যৰ্থনা কৰিব নোৱাৰিব।

 (খ) বিশেষ আত্মীয় মানুহ নহলে অথবা কোনো বেমাৰে-উমাৰে আৱশ্যক নহলে, ৰাতি শিক্ষয়িত্ৰীৰ ঘৰলৈ কোনো মতা মানুহ যাব নোৱাৰিব।

 (গ) লগত বিশ্বাসী সহচৰ নোহোৱাকৈ শিক্ষয়িত্ৰী অকলৈ য’তে ত’তে ফুৰিব নোৱাৰিব।

 ১১। কেতিয়াবা আৱশ্যক হলে এই নিয়মবোৰৰ সালসলনি ঘটিব পাৰিব।

 নিয়মাৱলী পঢ়া শেষ হলত সভাপতিয়ে সমজুৱাসকলক মন্তব্য প্ৰকাশ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে। [ ৬৭ ]  প্ৰথমেই গকুল উকীল উঠি কবলৈ ধৰিলে, — “মোৰ মতে নিয়মৰ ওপৰৰ কেইটা সিমান বেয়া হোৱা নাই, কিন্তু শেষৰ কেইটা নিতান্ত অশোভন আৰু আপত্তিজনক হৈছে। প্ৰথমতে চাওক, আমাৰ মানুহ দুখীয়া, কোনোমতে স্কুলখন পাতি গৱৰ্ণমেণ্টলৈ আবেদন কৰিলে নিশ্চয় সাহায্য পাম, লগতে মিউনিচিপেলিটি আৰু লোকেলবোৰ্ডৰ পৰাও কিছু টকা পোৱা যাব; তেনেস্থলত সেইবোৰ সাহায্য নালাগে বোলাটো মোৰ মতে বলিয়ালি আৰু তেনে কৰিলে স্কুল বেচি দিন চলা অসম্ভৱ। সেই দেখি সেই নিয়মটো উঠাই দিব লাগে। তাৰ পিচত শিক্ষয়িত্ৰীৰ সম্পৰ্কে বন্ধা নিয়মকেইটা নিতান্ত অপমানজনক। মোৰ বোধেৰে কোনো আত্মসম্মান থকা শিক্ষিতা মহিলাই তেনে নিয়মৰ বশবৰ্ত্তিনী হৈ কাম নকৰে। সেই কাৰণে সেই কেইটা নিয়মো বাদ দিব লাগে।”

 সৰ্ব্বানন্দ প্ৰভৃতিয়েও উকীলৰ কথা সমৰ্থন কৰিলে।

 উমাকান্তও সেই সভাত উপস্থিত আছিল; তেওঁ উকীলৰ কথাৰ প্ৰতিবাদ কৰি সেই নিয়ম কেইটাৰ আৱশ্যকতা প্ৰতিপন্ন কৰিলে। তেতিয়া দুয়োপক্ষৰ বহুতো তৰ্কবিতৰ্ক হ’ল। কিন্তু সৰহভাগ সমজুৱাই কোনটো ভাল, কোনটো বেয়া একোকে ঠিক কৰিব পৰা নাছিল; মাত্ৰ বুজিছিল যে দীনবন্ধুৰ কথামতেই কাম হ’ব লাগিব। শেহত একো মীমাংসা হৈ নুঠা দেখি সভাপতি উঠিল আৰু এটা দীঘলীয়া বক্তৃতা দি শেহত কলে — “মোৰ বিশ্বাস এই নিয়মকেইটা বান্ধোতে ভালকৈ ভাবি চাবলৈ শইকীয়াদেৱে যথেষ্ট সময় পোৱা নাছিল। সেই দেখিয়েই লৰালৰিকৈ এই নিয়মকেইটা লিখি আৱশ্যকমতে ইয়াত সাল-সলনি কৰিবলৈ লৈ আহিছিল। নিয়মকেইটাৰ শেষত যে সাল-সলনি ঘটিব পাৰিব বুলি লিখিছে, তাৰ পৰাই বুজা গৈছে তেওঁ নিজেও নিয়মকেইটা ভাল পোৱা নাছিল। আন কি, তেওঁ এতিয়া উপস্থিত থকা হলে নিজেই তাৰ পৰিবৰ্ত্তন কৰিলেহেঁতেন [ ৬৮ ] বুলি মোৰ বিশ্বাস। তাৰ উপৰি আজি সভাত গৃহীত হলেই যে কোনো নিয়ম আগলৈ লৰাব পৰা নাযাব, এনে নহয়। আপোনালোকৰ ইচ্ছা হলে কালিলৈকে বেলেগ নিয়ম কৰিব পাৰিব। তেনেস্থলত মিছা তৰ্কৰ প্ৰয়োজন কি? মোৰ মতে এতিয়া উকীলে কোৱামতেই কাৰ্য্য কৰা হওক। যদি শইকীয়াদেৱে তাত আপত্তি কৰে আৰু আপোনালোকৰ ইচ্ছা হয়, তেন্তে পিচত যি হয় সাল-সলনি কৰিব।”

 সভাপতিৰ কথাত কোনেও আপত্তি নকৰিলে; গতিকে সেইমতেই কাৰ্য্য হ’ল।

 তাৰ পিচৰ কাৰ্য্য আছিল — সমিতিৰ সভ্য নিৰ্ব্বাচন। সৰ্ব্বানন্দ থিয় হৈ ক’লে, — “মই প্ৰস্তাৱ কৰোঁ শ্ৰদ্ধাস্পদ শ্ৰীযুক্ত কমলচন্দ্ৰ ৰাজখোৱা, গকুলচন্দ্ৰ দাস, গদাধৰ শৰ্ম্মা, কৃষ্ণকুমাৰ কাকতী আৰু তপেশ্বৰ বৰা ডাঙৰীয়া সমিতিৰ সদস্য নিযুক্ত হওক।”

 বহুতো সমজুৱাই “সদস্যৰ” মানেই বুজা নাছিল; গতিকে দেখাক দেখি চাপৰি বজাই প্ৰস্তাৱটো সমৰ্থন কৰিলে। তথাপি এই মানুহকেইটা একেলগ হোৱা দেখি বহুতৰ মনত কিবাকিবি সন্দেহ জন্মিছিল।

 তাৰ পিচত তপেশ্বৰ উঠি ক’লে — “নিয়মমতে সভ্য সাতজন হ’ব লাগে; এতিয়া হ’ল পাঁচজন, প্ৰধান শিক্ষক বা শিক্ষয়িত্ৰীৰে হ’ব ছজন, আৰু এজন লাগে। মই প্ৰস্তাব কৰোঁ মাননীয় সদাগৰ শ্ৰীযুক্ত সৰ্ব্বানন্দ দত্তৰ দ্বাৰা সেই জনৰ ঠাই পূৰ হওক।”

 আগৰ দৰেই এই প্ৰস্তাৱো গৃহীত হ’ল।

 তেতিয়া আকৌ সভাপতিয়ে ক’লে, — “এতিয়া এই সভ্য কেইজনৰ ভিতৰত একজন চেক্ৰেটাৰী বাছি ঠিক কৰিলেই আমাৰ কাৰ্য্য শেষ হয়। আপোনালোকে যাকে উপযুক্ত বিবেচনা কৰে তেওঁকেই চেক্ৰেটাৰী পাতক।” [ ৬৯ ]  এজন সমজুৱা উঠি ক’লে — “আমাৰ বিশ্বাস, এই গোটেই জিলাখনৰ ভিতৰত শ্ৰীযুক্ত দীনবন্ধু শইকীয়াতকৈ বেচি উপযুক্ত মানুহ কোনো নাই। এতেকে তেওঁৰ গাত এই ভাৰ দিলেই সকলোৱে আনন্দ পাব।”

 কৃষ্ণকুমাৰ — মই ভাবিছোঁ এনে কামলৈ সংসাৰৰ অভিজ্ঞতা থকা বয়সিয়াল মানুহ লাগে। দীনবন্ধু হৈছে দুগ্ধকণ্ঠ বালক, তেওঁৰ পৰা কাম হ’ব নোৱাৰে। উদ্ভিদ্‌তত্ত্বমতে দেখা যায়, অপঁইতা বাঁহ যিমান ডাঙৰ হওক, সহজে পচি যায়। কিন্তু পৈণত বাহ সৰু হলেও বহুত দিন টিকে। আকৌ বেচিদিনীয়া আম-কঁঠালৰ পৰা যিমান গুটি পোৱা যায় পুলি গছৰ পৰা সিমান আশা কৰিব নোৱাৰি। পুৰাতত্ত্বমতেও বুঢ়া ভীষ্মক কোনেও বলে নোৱাৰিছিল। কিন্তু ডেকা অভিমন্যুক বেহুত সুমুৱাই দিলতে ওলাব নোৱাৰি মৰিল। সমাজ তত্ত্বমতেও যিমান কি লাও ডাঙৰ হওক, তেও পাতৰ তল।

 এনেতে সভাপতিয়ে ক’লে, “আপোনালোকে এতিয়াই সকলো নিয়ম প্ৰণালী ঠিক কৰি সভ্য নিযুক্ত কৰিছে। সেই নিয়মমতেই নিৰ্ব্বাচিত সভ্যৰ বাহিৰে আন কোনো চেক্ৰেটাৰী হ’ব নোৱাৰে।”

 সমজুৱা — তেনেহলে নিৰ্ব্বাচিত সভ্যৰ ভিতৰত এজনে নিজৰ নাম উঠাই লওক, আৰু তেওঁৰ ঠাইত শইকীয়া ডাঙৰীয়াক লোৱা হওক।

 এইবাৰ গকুলচন্দ্ৰৰ খং উঠি গ’ল, তেওঁ ঘপহ কৰে উঠি ক’বলৈ ধৰিলে, — “বক্তাৰ কথা অতিশয় আপত্তিজনক। তেওঁৰ মতে দীনবন্ধুৰ বাহিৰে আনবোৰ মানুহেই নহয়।”

 সভাপতিয়ে দেখিলে কথা কোনোবা ফাললৈহে ঢাল ললে। তেওঁ উকীলক বহিবলৈ দি কবলৈ ধৰিলে — ৰাইজসকল, আমাৰ সকলোৰে উদ্দেশ্য হ’ব লাগে কেনেকৈ আমাৰ কাৰ্য্য সুসম্পন্ন হয়। ইয়াত তৰ্ক বিতৰ্কৰ প্ৰয়োজন নাই! আপোনালোকে শইকীয়া ডাঙৰীয়াৰ বিষয়ে যি কৈছে তাক কোনেও নুই কৰিব নোৱাৰে। ৰাইজৰ কামত তেওঁ [ ৭০ ] প্ৰাণ পৰ্যন্ত্য দিব পাৰে। কিন্তু আমি অকল আমাৰ সুবিধালৈকে চাই, তেওঁৰ মূৰত বলে নোৱৰাকৈ বোজা তুলি দি হত্যা কৰা জানো উচিত? তেওঁ ৰাজহুৱা কামৰ ভৰত মূৰ ডাঙিব নোৱৰা হৈছে, খাব-শুবলৈ সময় নোপোৱাত পৰিছে; মোৰ বোধেৰে এনে অৱস্থাত তেওঁৰ মূৰত আৰু কামৰ বোজা জাপি নিদি, আপোনালোকে তেওঁৰ কাম কিছু পাতলাবলৈ যত্ন কৰা হে উচিত। আপোনালোকে দেখিছে, আমাৰ দেশত যেয়ে ৰাইজৰ নিমিত্তে দেহে-কেহে খাটে, তেওঁৰেই অকাল-মৃত্যু হয়। কিয় হয়? কাৰণ আমাৰ দেশত তেনেকৈ কাম কৰোঁতা মানুহৰ সংখ্যা নিচেই তাকৰ। ইফালে ৰাইজে চল পালে একেজনৰ মূৰতে বলে নোৱৰাকৈ কামৰ বোজা তুলি দিয়ে! তেওঁলোকেও কোনো আপত্তি নকৰি, আহাৰ-নিদ্ৰা পৰিত্যাগ কৰি ৰাইজৰ কামত প্ৰাণপণে লাগি যায়। তাৰ ফলতেই সোনকালে স্বাস্থ্যভঙ্গ হৈ অকালমৃত্যুৰ মুখত পৰে। শইকীয়া ডাঙৰীয়াৰ গাত এতিয়া ইমানবোৰ ৰাজহুৱা কামৰ ভাৰ যে সেয়ে দুই-তিনিজন মানুহলৈ যথেষ্ট হয়; তাৰ ওপৰত আকৌ দায়িত্বপূৰ্ণ কামৰ ভাৰ দিবলৈ হ’লে মোৰ বোধেৰে তেওঁক জানি-শুনি হত্যা কৰা হে হ’ব। এই প্ৰসঙ্গতে মই এটা সূচাই দিওঁ — এই জিলাত বহুতো শিক্ষিত মানুহ আছে; কিন্তু শইকীয়াদেৱৰ দৰে তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক কৰ্ম্ম-কুশলতা নাই; সেই দেখিয়েই তেওঁলোকৰ উপযুক্ততা আপোনালোকে দেখিবলৈ পোৱা নাই। মোৰ বিশ্বাস, যদি সেইবোৰ মানুহক আপোনালোকে ৰাজহুৱা কামৰ ভাৰ দিয়ে তেন্তে অলপ দিনৰ ভিতৰতে বহুতো উপযুক্ত মানুহ গঢ়ি তুলিব পাৰিব। তেতিয়া শইকীয়া ডাঙৰীয়ায়ো অলপ তত পাব। আপোনালোকে মোৰ কথাখিনি অলপ দকৈ ভাবি চাই, কি হয় স্থিৰ কৰক।

 সভাপতিৰ বক্তৃতা শুনি সকলো মৌন হল। তাৰ পিচত যেতিয়া [ ৭১ ] তপেশ্বৰে গকুলচন্দ্ৰ দাসক চেক্ৰেটাৰী পাতিবলৈ প্ৰস্তাৱ কৰিলে, তেতিয়া কোনেও একো আপত্তি নকৰিলে।

 সভাপতি প্ৰথমে কিছু বিষণ্ণ হ’ল; তাৰ পিচত ততালিকে পূৰ্ব্বৰ দৰে হৈ কবলৈ ধৰিলে, — “বাছনি অতি উত্তম হৈছে; তেওঁৰ লোকেলবোৰ্ড আৰু মিউনিচিপেলিটিত হাত আছে; চেষ্টা কৰিলে এই দুই বোৰ্ডৰ পৰা সাহায্য লাভ কৰা তেওঁৰ পক্ষে টান নহব; আমিও তেওঁৰ লগত লাগিব পাৰিম।

 তাৰ পিচত স্থানীয় থিয়েটৰ হলতে সম্প্ৰতি স্কুল পতাৰ স্থিৰ কৰি প্ৰভাৱতীক ডেৰকুৰি টকা দৰমহাত শিক্ষয়িত্ৰী নিযুক্ত কৰা হ’ল। শেহত সকলো টকা-কড়ি, হিচাপ পত্ৰ চেক্ৰেটাৰীক গতাই দি সভা ভঙ্গ কৰা হ’ল।

[ ৭২ ]

দশম অধ্যায়

জালত পহু

 নগৰৰ পৰা প্ৰায় আধা মাইল দূৰৈত আলিৰ দাঁতিত বাট-চ’ৰা এটাৰে সৈতে এটা পদূলি পোৱা যায়। এই বাট-চ’ৰাৰ ভিতৰেদি সোমাই একেৰাহে গৈ থাকিলে এটা ফুল-চত লগোৱা ঘন ৰুৱাৰ চালৰ চ’ৰাত সোমাব পাৰি। তাত থকা ঢাৰি-পীৰাবিলাকত একে সময়তে আঠ-দহ-জন মানুহ বহিব পাৰে, আৰু কোনোবা আলহী হ’ব খুজিলে এফালে দাঁতিত থকা চালপীৰাখনতে ৰাতি কটাব পাৰে। তেওঁৰ কাপোৰ-কানিখিনি খুঁটাত লগাই থোৱা পহুৰ শিংকেইটাত অনায়াসে তুলি বা আঁৰি থব পাৰে। তাৰ পিচত অলপ ইফাল-সিফাল কৰিলেই আনকেইটা ঘৰ আৰু বাৰীখনৰ সকলো কথা জানিব পাৰে।

 প্ৰথমেই দেখা যায় টিনৰ বৰ ঘৰটো। ইয়াৰ বেৰকেইখন ইটাৰ আৰু পূবে পশ্চিমে দুটা সুৰুঙাৰ বাহিৰে কোনো প্ৰকাৰৰ খিৰিকী নাই। এই ঘৰটোৰ মাজৰ খোটালিটোত কেইবাটাও পেৰা-পেটাৰি আছে; বিশেষকৈ এটা লোহাৰ চন্দুকত বহুতো টকা আছে বুলি মানুহে কয়। বৰচাঙত গুৰ, মাহ, সৰিয়হ, পাচি, খৰাহি, ডলা-কুলা, আদি হেনো ভৰি আছে। বৰ ঘৰত লগাই সজা মাৰল ঘৰটো খেৰী; তাৰ এখোটালি শুদা আৰু ইখোটালিত কেইটামান পেৰা, এখন শয্যা, আৰু উঘা-চেৰেকি যঁতৰ আদি শিপিনীৰ লাগতিয়াল সঁজুলি আছে বুলি জনা যায়। মাৰল ঘৰৰ পেটতে লগাই সজা ৰান্ধনি ঘৰটোও খেৰৰ। ইয়াৰো দুটা খোটালি; পূবৰটো খোটালিত ভাত-চৰু, পাভ-টিচাং আৰু [ ৭৩ ] মাজতে ঠগাৰ ওপৰত তুলি থোৱা কীৰ্ত্তন পুথিখনৰ পেৰাটো। ইটো খোটালিত জুহালখন আৰু তাৰ ওচৰতে চাহৰ টেকেলি, কাঁহী-বাটি আদি আৰু হাকোঁটাত ঘিউৰ টেকেলি, গাখীৰৰ কঁৰীয়া।

 এই কেইটা ঘৰৰ বাহিৰেও চ’ৰা ঘৰৰ উত্তৰ ফালে এটা ভঁৰাল ঘৰ আৰু নঙলাৰ অলপ দূৰতে এফলীয়াকৈ সজা এটা গোহালি ঘৰ আছে।

 গোহালিৰ পৰা অলপ আঁতৰত ওচৰা-ওচৰিকৈ এটা গোবৰৰ বহা আৰু এটা খেৰৰ মে-জি। ভঁৰালৰ মুখত এটা তুলসী-ভেঁটি আৰু পদূলিত কেইজোপামান গোলাপ, তগৰ, গুটিমালী ফুলৰ গছ আছে। বাটচ’ৰাৰ দুয়ো কাষে দুজোপা গুলচফুল ফুলি বগা হৈ মলমলীয়া গোন্ধে আলিবাটে যোৱা মানুহক বিলাই দিছে।

 বাৰীখন ডাঙৰ আৰু তাত নানাপ্ৰকাৰৰ খেতি আছে; —ঢাপত আম-কঁঠালৰ গছ, মাজত তামোল-পাণৰ গছ, আৰু চালত লাও-কোমোৰা। ঢাপৰ দাঁতিয়ে দাঁতিয়ে মাটি-কঁঠাল, অমৃতা আৰু কলগছৰ শাৰী দেখা যায়। অ’ত ত’ত খৰুৱা বেঙেনা, জলকীয়া, হালধি আৰু আদাৰ খেতিও আছে। গছৰ গুৰিয়ে গুৰিয়ে কাঠ, আলু আৰু চীনা মোৱা আলুৰ ভেঁটিৰ পৰা গজালি ওলাই বাঁহৰ সৰাহে দি বগাই গৈ গছত উঠিছে। টাটীত পুৰৈশাক, মাটিত তিহু-ছিৰাল আৰু জেঙত কেৰেলা-ধুন্দুলি বগাইছে। জিকা-ভোলৰ পুলি কেইটামানো টাটীৰ দাঁতিতে আছে; কিন্তু এতিয়াও বগাবৰ হোৱা নাই।

 ঘৰ-দুৱাৰ আৰু বাৰীখন দেখি ঘৰৰ গৰাকীজন চহকী মানুহ বুলি অনুমান হয়।

 দুপৰীয়াৰ অলপ পিচতে তপেশ্বৰ বৰা এই পদূলিয়েদি সোমাই গ’ল। চ’ৰা ঘৰৰ মুখ পাই অলপ থিয় দিলে। তাৰ পিচত মাতিলে, — “কাতিৰাম। অ’ কাতিৰাম! কাতিৰাম ঘৰত আছ নে?”

 “হয় ককাইদেউ, বহক তাতে” — এই বুলি কঁকালত আঠু-মূৰীয়া [ ৭৪ ] চুৰিয়া, কান্ধত পানী-গামোচা আৰু হাতত ধোঁৱাখোৱাটোৰে সৈতে কাতিৰাম ওলাই আহিল।

 তপেশ্বৰ — এতিয়া হে ভাত খাইছ নে কি?

 কাতি — হয় ককাইদেউ, মই পৰহিয়েই পামলৈ গৈছিলোঁ। আজি আহি গাটো ধুই এইমাত্ৰ ভাত খাই উঠিলোঁ।

 তপেশ্বৰ — মই পৰহিয়েই তোক বিচাৰিছিলোঁ, পিচত পামলৈ গ’ল বুলিলত উভতি গলোঁ। আজি আহিলি নে নাই তাৰে বুজ লবলৈ হে আহিলোঁ।

 কাতি — কিয়! কিবা বিশেষ কাম আছে নে কি?

 তপেশ্বৰ — বিশেষ কাম আৰু কি? তই নো কি কৰিব খুজিছ, তাকে শুনিম বুলি আহিছিলোঁ।

 কাতি — মই নো আৰু কি কৰিম! যি কৰিছোঁ দেখিয়েই আছে।

 তপেশ্বৰ — তাকেই তো ভাবিছোঁ। তইনো বাৰু ইমানবোৰ ধন-সম্পত্তিৰ মালিক হৈ সদায় চহা গাৱঁলীয়াটো হৈয়েই থাকিবি নে? আমি হোৱা হলে ডাঙৰ মানুহ যে হলোঁহেঁতেন, চৰকাৰৰ ঘৰৰ খিতাপো ললোঁহেঁতেন।

 কাতি — কেনেকৈ?

 তপেশ্বৰ — মোৰ লগত ওলাই গলে সকলো জানিবি। আহ তেন্তে, বাটে বাটে ওলাই যাওঁ।

 কাতি — এতিয়া দেখোন বৰ ৰ’দ। বহক এটোপা চাহ খাই লোৱা যাওক।

 তপেশ্বৰ — লৰালৰি কৰিলে হে খাব পাৰিম; মই আকৌ কামলৈ যাব লাগিব নহয়।

 কাতিৰাম — এৰা আপোনাৰ কামটোৱেই লেতেৰা; দুয়ো বেলা খাটিব লাগে। [ ৭৫ ]  তপেশ্বৰ — কি কৰিবি! তহঁতৰ নিচিনা অৱস্থা হোৱা হলে দেখিলিহেঁতেন, ইমান দিনে ৰায় বাহাদুৰ হলোঁহেঁতেন।

 “বাৰু মই ভিতৰৰ পৰা আহোঁ” — এই বুলি ধোঁৱাখোৱাটো তপেশ্বৰৰ হাতত দি কাতিৰাম ভিতৰলৈ গ’ল। অলপ পিচতে হাতত তামোলৰ বটাটো লৈ কাতিৰামৰ মাক ওলাই আহিল আৰু তপেশ্বৰক তামোল এখন দি সুধিলে, — “কলৈ নো আহিছিলি বোপাই!

 তপেশ্বৰ — এনেয়ে হে আহিলোঁ। কিয় আহিবলৈ নিদিয়ে জানো?

 কাতিৰ মাক — ঔ আই! কিয়নো আহিবলৈ নিদিম, বোপাই? তই জানো কিবা আমাৰ ভাগৰ ভাত কাঢ়ি খাইছ?

 তপেশ্বৰ — মই ধেমালি হে কৰিছো; বেয়া নাপাব আকৌ। মই আজৰি পালে এনেকৈ ভূ-বতৰা লৈয়েই থাকোঁ।

 কাতিৰ মাক — ভাল কৰ বোপাই। ভায়েকৰ তহঁতেই বুধি-ভৰসা দি নচলালে নো কোনে চলাব! তাৰ নো কি গিয়ান হৈছে!

 তপেশ্বৰ — সেইটো আৰু ক’ব লাগিছে নে?

 এনেতে ভিতৰৰ পৰা তিৰুতাৰ মাত শুনা গল, — “আই, চাহটোপা নিয়কহি।”

 মাক উঠি গ’ল আৰু দুটা বান-বাটিত দুবাটি চাহ-পানী আনি এবাটি তপেশ্বৰক দিলে আৰু এবাটি পুতেকলৈ থলে। এনেতে সাজ-পাৰ পিন্ধি কাতিৰাম ওলাই আহিল। অলপ সময়ৰ ভিতৰতে চাহটোপা খাই তামোল ধঁপাতেৰে মুহুদি কৰি কাতিৰাম তপেশ্বৰৰ লগত ওলাই গ’ল।

 কাতিৰাম ফেকেন্দাই কোচৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ। ফেকেন্দাই বৰ পৰিশ্ৰমী আৰু অধ্যৱসায়শীল আছিল; সেই কাৰণেই নিতান্ত নিৰক্ষৰ মানুহ হৈও অক্লান্ত পৰিশ্ৰম আৰু ব্যৱসায়-বুদ্ধিৰ বলত নিঃকিন [ ৭৬ ] অৱস্থাৰ পৰা চহকীৰ লেখত উঠিব পাৰিছিল। তেওঁ যদিও নিজে লিখা-পঢ়া নাজানিছিল, তথাপি পুতেকক কিছু শিক্ষা দিবলৈ তেওঁৰ ইচ্ছা আছিল; সেই দেখিয়েই কাতিৰামক আঠ বছৰমান বয়সত স্কুললৈ পঠাইছিল। কিন্তু কাতিৰামৰ ভাগ্যত কি আছিল ক’ব নোৱাৰো, বিদ্যাদেৱীয়ে তেওঁক মোৰ নুবুলিলে। স্কুলত সাত বছৰ পঢ়ি তেওঁ কোনোমতে ছপা কিতাপ পঢ়িব পৰা হ’ল মাথোন। এনেতে এটা ডেৰগঞা নাচৰ দল ইয়ালৈ আহে। এই দলটোৱে আজি ইয়াত, কালিলৈ তাত, — এইদৰে নাচ-গান পাতি ধন ঘটি ফুৰিছিল। এই দলৰ পাচ লৈ বহুতো স্কুলীয়া লৰাই স্কুল আৰু ঘৰ দুয়োকে এৰিছিল। বাপেকহঁতৰ পোতৰ টকা কিমান চুৰ কৰিলে তাৰো লেখ-জোখ নাই। কাতিৰামো এই দলৰ ভিতৰতে পৰিছিল। ফেকেন্দাইয়ে ছয় কি সাত দিনৰ মূৰত পুতেকক বিচাৰি পাই ধৰি আনিলে আৰু ভালকৈ এজাউৰি দি হাল বাবলৈ লগাই দিলে। সেইদিনাৰ পৰাই তেওঁৰ স্কুলৰ লগত সম্বন্ধ ছিগিল। খেতি-বাতিৰ কামতো কাতিৰাম বৰ পাকৈত নাছিল; মাজে মাজে সমনীয়াৰ লগ পালে দুটুপি-এটুপি ফটিকাতো ধৰিছিল; এইবোৰ দেখি-শুনি বাপেকে সোতৰ বছৰ বয়সতে কাতিৰামক বিয়া কৰাই দিয়ে। এতিয়া তেওঁৰ দুবছৰীয়া লৰা এটিও আছে। বিয়া কৰোৱাৰ পৰা কাতিৰামৰ পুৰণি স্বভাৱৰ ৰাগী কমি গৈছিল।

 ফেকেন্দাই মৰা মুঠেই দুমাহ হৈছে। তেওঁৰ পৰিবাৰত মানুহ এতিয়া তেওঁৰ বিধবা, কাতিৰাম, কাতিৰামৰ ঘৈণীয়েক ললিতা আৰু তেওঁলোকৰ এটি শিশু সন্তান। কাতিৰাম মাৰল ঘৰত আৰু মাক বৰ ঘৰত থাকে। পামলৈ অহা-যোৱা কৰাটোত কাতিৰামে বৰ টান পায়; মাকৰ কেটকেটনিত তত নাপালেহে কেতিয়াবা কেতিয়াবা এদিন দুদিনলৈ যায়। [ ৭৭ ]  যি হওক, এতিয়ালৈকে এই ঘৰখন বৰ সুন্দৰকৈ চলি আহিছে। ধান, চাউল, মাহ, সৰিয়হ, গুৰ-গাখীৰ, শাক-পাচলি, টকা-কড়ি — একোৰে অভাৱ নাই। পামত চাৰিটা হালোৱাই চাৰিখন হাল চলায়েই আছে; খুটিত গৰুৰ সংখ্যা বাঢ়িবই লাগিছে, শাহু-বোৱাৰীৰ ভিতৰত সুন্দৰ মিল আছে। তেনে স্থলত এই সংসাৰ যদি সুখৰ নহয় কেনেকুৱাক নো সুখৰ সংসাৰ বুলিব? অৱশ্যে আগলৈ কি হয় তাক ভগবানৰ বাহিৰে আৰু কোনে জানে!

 পদুলি ওলায়েই কাতিৰামে সুধিলে, — “পিচে ককাইদেউ, আপুনি কিবা কম বুলিছিল নহয়?”

 তপেশ্বৰ — এৰা, কথাটো হৈছে পৰহি বাতৰিকাকতত পঢ়িলোঁ — এজন মানুহ চৰকাৰৰ ঘৰৰ পৰা ৰায় চাহাব খিতাপ পাইছে। মানুহজনক আমি চিনি পাওঁ। তেওঁ লিখা-পঢ়াও ভালকৈ নাজানে, আৰু তোৰ সমান ধন সম্পত্তিও নাই। কোনোমতে খেতি-বাতি চলাই পেট-পোহা মানুহ। অকল বুদ্ধিৰ বলতেই তেওঁ ইমান ডাঙৰ মানুহ হ’ল। এই বাতৰিটো পাবৰে পৰা মই ভাবিব লাগিছোঁ বোলো তেৱেঁই যদি ৰায় চাহাব হ’ল আমাৰ কাতিৰাম নো পৰি থাকিব কিয়? তোৰ অৱস্থা যেনেকুৱা, অলপ বুদ্ধি খটাব জানিলেই ৰায় চাহাব হে নালাগে, ৰায় বাহাদুৰ হবলৈকো একো টান নহয়।

 কাতিৰাম — তেওঁনো কি বুধি খটাইছিল?

 তপেশ্বৰ — তেওঁ ভাল মানুহৰ দৰে সাজ-পাৰ পিন্ধি ডাঙৰ ডাঙৰ মানুহৰ লগত ফুৰিবলৈ ধৰিলে। চৰা ঘৰটো ধুনীয়াকৈ কৰি তাক চাহাবি ধৰণেৰে সজালে, আৰু ডাঙৰ ডাঙৰ মানুহ মাতি ভোজ দিবলৈ ধৰিলে; মাজে মাজে আক তাক ধৰি-মেলি তেওঁৰ সুখ্যাতি বাতৰি-কাকতত ছপোৱালে। অলপ দিনৰ ভিতৰতে তেওঁ অকল আমাৰ সমাজত নহয়, চাহাব-সমাজতো জনাজাত হ’ল। তাৰ ফলত এতিয়া [ ৭৮ ] তেওঁ ৰায় চাহাব। তয়ো যদি তেনে হব খোজ সেই উপায়কেই ধৰিব লাগিব।

 কাতিৰাম — মই এটা লিখা-পঢ়া নজনা গাৱঁলীয়া মানুহ। মই কেনেকৈ ডাঙৰ মানুহৰ লগত মিলিম?

 তপেশ্বৰ — মই নো কলোঁ কি, শুনিলি কি? হাতত ধন থাকিলে ডাঙৰ মানুহ হবলৈ কিমান পৰ লাগে? কৈছেই নহয় বোলে ধনেই ধৰ্ম্মৰ ফল। ধনৰ ওচৰত লিখা-পঢ়াই কিটো কৰিব?

 কাতিৰাম — মই এতিয়াও আপোনাৰ কথা ভালকৈ বুজা নাই।

 তপেশ্বৰ — তোৰ বুধি সিমান চোকা হোৱা হলে জানো এনে হৈ থাক? শুন তেন্তে কি কৰিব লাগিব। — প্ৰথমতে তোৰ নামটো কাতিৰাম কোচ গুচাই কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰ ভূঞা কৰিব লাগিব। ভূঞা হবলৈ তোৰ পূৰা অধিকাৰ আছে; কিয়নো যাৰ ভূঁই আছে সেয়ে ভূঞা। কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰ ভূঞা বুলি তোৰ নামটো শুনিলেই যেয়ে সেয়ে তোক ডাঙৰ মানুহ বুলি ভাবিবই ভাবিব। তাৰ পিচত হৈছে সাজ-পাৰ। তোৰ ভাল ধুতি চোলা আছেই; তাৰ লগতে এজোৰ ভাল জোতা-মোজা, এটা ভাল কামিজ, এটা কলাৰ, এটা পাটৰ ৰঙীন পাগুৰি এটা ঘৰি আৰু এজোৰ বিত-চকু ললেই তোৰ সাজ-পাৰ দেখি কোনে তোক চহা বুলিবলৈ সাহ কৰিব? নাম আৰু সাজ পাৰখিনি ঠিক হলেই ডাঙৰ মানুহৰ লগত মিলিবলৈ একো টান নহয়; সেইটো ভাৰ ময়ে লব পাৰোঁ; মুঠেই প্ৰথমতে টকা গোটাচেৰেক খৰচ কৰিব লাগিব। আৰু এটা কথা মনত ৰাখিবি যেন যেই-সেই ডাঙৰ মানুহৰ লগ লৈ অনাহক টকা খৰচ কৰা নহয়। যাৰ পৰা কাম হ’ব, তেনে মানুহ বাছি ল’ব লাগে। মই দেখাত কমলচন্দ্ৰ ৰাজখোৱা, গকুল উকীল আৰু সৰ্ব্বানন্দক হাতত ললেই হ’ব; তেওঁলোকৰ লগতে যদি তেওঁলোকৰ বন্ধু-বান্ধৱ দুই এজন লগ লাগে, তাতে বিশেষ হানি নাই। [ ৭৯ ] মই এই কেইজন মানুহ কিয় বাছিছোঁ শুন। — এই জিলাৰ ভিতৰত এই তিনিজন মানুহে কৰোঁ বুলিলে কৰিব নোৱৰা কাম নাই। তাৰ উপৰিও উকীল হৈছে লোকেল বোৰ্ডৰ মেম্বৰ আৰু মিউনিচিপেলিটিৰ কমিশ্যনাৰ; চেষ্টা কৰিলে তোকো তেওঁৰ লগৰীয়া কৰি ল’ব পাৰিব। তাৰ পিচত ৰাজখোৱা হৈছে বাতৰি কাকতৰ লিখক; তেওঁ যদি মাজে মাজে তোক প্ৰশংসা কৰি কাকতত লিখে, তেনেহলে অলপ দিনতে তই জমিদাৰ কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰ ভূঞা বুলি জনাজাত হবলৈ অলপো টান নহয়। সেয়ে হলেই তাৰ পিচত দুই এবাৰ চীফ কমিশ্যনাৰৰ লগত দেখা কৰিবি, তেতিয়া চাওঁচোন গৱৰ্ণমেন্টে কেনেকৈ তোক ৰায়-বাহাদুৰ খিতাপ নিদিয়াকৈ থাকে! সৰ্ব্বানন্দকো লগত ৰাখিবলৈ কৈছোঁ এই বাবে যে তেওঁ তোৰ বাপেৰৰ চিনা-জনা মানুহ; নিশ্চয় তেওঁ তোৰ ভালৰ নিমিত্তে চেষ্টা কৰিব আৰু আৱশ্যক হলে টকাকড়িৰ সাহায্যও লোৱা যাব। এতিয়া যদি তই মই কোৱাৰ দৰে কাম কৰ, তেনেহলেই সকলো কাম সিদ্ধি হ’ব। মোৰ ক’ব লগা কথা কলোঁ, এতিয়া তই যি ভাল দেখ কৰি থাক। আমাৰ নো কি লাভ লোকচান আছে! মুঠেই ওচৰচুবুৰীয়া বুলি তহঁতৰ ভাল দেখিলে আমাৰো ভাল লাগে, ৰং পাওঁ। সেই হে ইমানখিনি কথা কলোঁ।

 কাতিৰাম — মই একো নাজানো; আপুনি যি কৰিবলৈ কয় তাকে কৰিম।

 তপেশ্বৰ — তেনেহলে তই মই কোৱাৰ দৰে সাজ-পাৰ পিন্ধি সন্ধ্যা সময়ত ওলাই থাকিবি; মই আজিয়েই তোৰ লগত তেওঁলোকৰ চিনাকি কৰাই দিম।

 কাতিৰাম তপেশ্বৰৰ কথাত মান্তি হ’ল আৰু ৰায় বাহাদুৰ হোৱাৰ স্বপ্ন দেখিবলৈ ধৰিলে। তপেশ্বৰ ৰং মনেৰে কৰ্ম্মক্ষেত্ৰলৈ গ’ল।

[ ৮০ ]

একাদশ অধ্যায়

ষড়যন্ত্ৰ

 সভাৰ পৰা ওলাই দীনবন্ধু জানৰ পাৰলৈ গৈছিল। তাত মৎস্যজীৱী-সকলৰ বাস। তেওঁ পোনেই গাওঁবুঢ়াৰ ঘৰত উপস্থিত হ’ল : গাওঁবুঢ়াই তেওঁক আগবঢ়াই নি বহিবলৈ দিলে।

 দীনবন্ধুৱে ক’লে, — “এতিয়া বহিবলৈ সময় নাই; তোমালোকৰ গাৱঁত কাৰ কাৰ ঘৰত মাউৰ লাগিছে?”

 গাওঁবুঢ়া — মাউৰ! আমাৰ গাৱঁত!

 দীন — এৰা, তোমালোকৰ গাৱঁতে। তুমি তেনেহলে একোকে নাজানা!

 গাওঁবুঢ়াই বিস্ময়-চকুৰে দীনবন্ধুলৈ চাই সুধিলে, — “কেতিয়াৰ পৰা হৈছে?”

 দীন — দুপৰৰে পৰা বোলে দুটা মৰিছে আৰু পাঁচ-ছজনমান পৰি আছে।

 গাওঁবুঢ়া — আপোনাক কোনে এনে খবৰ দিছিল?

 দীন — কিয়?

 গাওঁবুঢ়া — তেনেই মিছা কথা। আমাৰ গাৱঁত এই আধা ঘণ্টা আগলৈকে কোনো বেমাৰ নাছিল বুলি মই থিৰাংকৈ জানো। মই দুপৰীয়া খাই-বৈ উঠিয়েই ঘৰে ঘৰে এখন পৰোৱানা জাৰি কৰি ফুৰিছিলোঁ; আপোনাৰ আগে আগে মাত্ৰ ঘৰ সোমাইছোঁ। এই কামত ঘূৰোঁতেই মই আজি সভালৈকো যাব নোৱাৰিলোঁ। [ ৮১ ]  দীনবন্ধু চিন্তিত হ’ল। এনে মিছা খবৰ দিয়াৰ পৰা কাৰ কি লাভ, তেওঁ স্থিৰ কৰিব নোৱাৰিলে। আকৌ ভাবিলে কিজানি গাওঁবুঢ়াৰেই ভুল হৈছে।

 এনেতে সভাৰ পৰা তেওঁৰ পিচত অহা মানুহ কেইটাও তালৈকে আহিল। সিহঁত লৰি আহিছিল, দীনবন্ধুৰ ওচৰ পাই সিহঁতে একেলগেই সুধিলে, — “দেউতা! কি হ’ল! আপুনি সভা এৰি আমাৰ গাৱঁলৈ অহা দেখি কিবা বিপদ ঘটিল বুলি আমিও লৰি আহিলোঁ। পিচে কি নো হ’ল?”

 দীনবন্ধুৱে সকলো কথা যথাযথ বৰ্ণনা কৰিলে। মানুহকেইটাই কলে, — “ই কোনোবা দুষ্ট মানুহৰ কাম; মিছাকৈযে আপোনাক কষ্ট দিলে। চিঠিত নো কাৰ নাম দিছিল?”

 দীন — নাম কাৰো নাই। অকল তোমালোকৰ গাৱঁৰ ৰাইজ বুলি লিখা আছিল। আগে-পিচেও বহুত গাৱঁৰ মানুহে তেনেকৈয়ে খবৰ দিয়ে; সেই দেখি সন্দেহ কৰিবলৈ নহ’ল। তাতে অলপ সন্দেহ হলেও এনেবোৰ বিষয় অৱহেলা কৰিব নোৱাৰি; কিয়নো সঁচা হলে যে পলম কৰাৰ পৰা বিপদ ঘটিব।

 তেতিয়া সকলোৱে এই অজ্ঞাত দুৰ্জ্জনক শাও-শপনি দি মনৰ খং কিছু মাৰ নিয়ালে। এনেতে সেৱাশ্ৰমৰ পৰা বিলাতী পানীৰ বটল, গন্ধক ধূনাৰ টোপোলা, কৰ্পূৰৰ চিচা ইত্যাদি লৈ চাৰিজন সেৱক উপস্থিত হ’লহি। দীনবন্ধুৱে তেওঁলোকক সকলো কথা কৈ উভতি যাবলৈ ক’লে আৰু ভৱিষ্যতলৈ গাৱঁৰ জনা-শুনা মানুহ এজনৰ চহি নহলে কোনো সংবাদ গ্ৰাহ্য কৰা নহব বুলি গাওঁবিলাকত প্ৰচাৰ কৰি দিবলৈ উপদেশ দিলে। তাৰ পিচত গাওঁবুঢ়া আৰু মানুহ কেইটা লগত লৈ গাৱঁৰ আলি-পদূলি, পুখুৰী, চুৱা-পাতনি আদি চাই য’ত যি সংস্কাৰ কৰিব লাগে সকলোকে বুজাই দিলে। [ ৮২ ]  মানুহকেইটাই ক’লে, — “দেউতাই আমাৰ গাৱঁলৈ চকু দিবৰে পৰা আমাৰ ইয়াত বেমাৰ-আজাৰ কম। আগেয়ে আটাইতকৈ আগেয়ে আমাৰ গাৱঁতে মাউৰ লাগিছিল। কিন্তু দেউতাই সেইবাৰ ৰাইজ গোটাই বাট-পদূলি ভাল কৰাই আৰু পুখুৰী খনাই বেৰা দিয়াই; দিয়াৰ পৰা আজি তিনি বছৰ এই বেমাৰটো আমাৰ গাৱঁত সোমোৱা নাই।” দেউতাই যদি সেই বাৰ দিনে ৰাতিয়ে ঘিণ-ভয়, সকলো এৰি নালাগিলহেঁতেন, তেনেহলে সেইবাৰেই এই খন গাওঁ উজাৰ হ’লহেঁতেন।”

 দীন — যোৱা কথা যাওক, সেইবোৰ নালাগে। এতিয়া মই কোৱাৰ দৰে কাম কৰিবলৈ নাপাহৰিবা মাথোন।

 তেতিয়া প্ৰায় সন্ধ্যা হৈছিল। দীনবন্ধুৱে মানুহকেইটাৰ পৰা বিদায় লৈ সোণাৰি গাৱঁৰ ফালে খোজ ল’লে। তাত প্ৰথমতে এখন দোকানত বহি গাৱঁৰ সবিশেষ খবৰ ল’লে আৰু দোকানলৈ অহা মানুহবিলাকক সময়োপযোগী সতৰ্কতা লবলৈ সাৱধান কৰি দিলে। সেই গাৱঁত এখন নৈশ বিদ্যালয় আছিল; তেওঁ দোকানতে অলপ চাহ-জলপান খাই তাত পঢ়াবলৈ গ’ল; প্ৰায় দুঘণ্টা সময় শিক্ষা দিয়াৰ পিচত তেওঁ শিক্ষক কেইজনক কিবাকিবি উপদেশ দি দহমান বজাত ঘৰলৈ উলটিল।

 এঘাৰ বজাৰ সময়ত দীনবন্ধু ঘৰ পালেহি। গঙ্গাই তেতিয়া ভাত পানী ৰান্ধি পদূলি ওলাই বাটলৈ চাই আছিল। দীনবন্ধু বেমাৰীৰ ওচৰলৈ গৈছিল বুলি সি জানিছিল, আৰু সেই বাবেই সিও বৰ উদ্বিগ্ন হৈ আছিল।

 ঘৰ পাই দীনবন্ধুৱে কাপোৰ-কানি সলালে আৰু হাত মুখ ধুই ভাত খালে। খোৱা শেষ হলত মুহুদি কৰি এখন্তক বাহিৰত ইফাল-সিফালকৈ কটাই পাটীত পৰিল; কিন্তু তেওঁৰ ভালকৈ টোপনি নাহিল। [ ৮৩ ] দিনৰ ঘটনাৱলী পুনঃ পুনঃ মনত পৰিবলৈ ধৰিলে; কিন্তু কোনো মতেই তাৰ মীমাংসা হৈ নুঠিল।

 ৰাতিপুৱা সোনকালে তেওঁ শোৱাৰ পৰা উঠিল; তেওঁ যোৱাৰ পিচত সভাত কি হ’ল, তাক জানিবলৈ তেওঁ বৰ উদ্বিগ্ন হৈছিল। তেওঁ প্ৰাতঃকৃত্য শেষ কৰি এবাৰ উমাকান্তক বিচাৰি যাবলৈ ওলাল; এনেতে প্ৰভাৱতীৰ পৰা এখন দীঘলীয়া চিঠি পালে। চিঠিত দীনবন্ধুৱে জানিব খোজা সকলো কথাৰ বিস্তৃত বিবৰণ আছিল আৰু দীনবন্ধুৰ যি কাৰণত সভাৰ পৰা যাব লগা হৈছিল, তাৰ সবিশেষ বাতৰিও সোধা হৈছিল; চিঠিখনত এটা আকুলতাৰ ভাব ব্যক্ত হৈ পৰিছিল। সামৰণিত লিখিছিল, — “আপোনাক মই অন্তৰেৰে সৈতে শ্ৰদ্ধা-ভক্তি কৰোঁ; আপুনিও মোক মৰম কৰে; সেই কাৰণে আপুনি মোক আপুনি বুলি সম্বোধন কৰাত কেনেবা কেনেবা লাগে। যদি আপোনাৰ কোনো আপত্তিৰ কাৰণ নাথাকে, তেনেহলে মোক এতিয়াৰ পৰা তুমি বুলি সম্বোধন কৰিলে সুখী হ’ম।”

 চিঠিখন পঢ়ি সভাৰ শেষ ফল জানিব পাৰি দীনবন্ধুৰ বুজিবলৈ বাকী নাথাকিল — কাৰ ষড়যন্ত্ৰত তেওঁ আঁতৰ হ’ব লগা হৈছিল। বিদ্যালয়ৰ সম্পৰ্কৰ পৰা তেওঁক নিলগাই ৰখাই যে সেই মিছা চিঠিৰ উদ্দেশ্য আৰু সেই উদ্দেশ্যৰ লগত যে ষড়যন্ত্ৰকাৰীদলৰ কিবা নীচ স্বাৰ্থ জড়িত আছে, সেইটো তেওঁ অনুমান নকৰি নোৱাৰিলে। তেওঁ বৰ দুখিত হ’ল। তেওঁক আঁতৰ কৰাৰ বাবে তেওঁৰ বিশেষ অসন্তোষৰ কাৰণ নাছিল; কিন্তু তেনে কৰাৰ পৰা যদি স্কুলৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধি নহয়, তেনেহলে যে তেওঁৰ বহুদিনীয়া সাধনা অথলে যাব; ভৱিষ্যতলৈকে ৰাইজৰ কাম কৰাত ব্যাঘাত জন্মিব।

 তেওঁ অলপ সময় চিন্তা কৰি প্ৰভাৱতীলৈ তলত দিয়া চিঠিখন লিখিলে। — [ ৮৪ ]

ওঁ

সুচৰিতে,

 তোমাৰ চিঠি পঢ়ি সকলো কথা বুজিলোঁ আৰু সঁচাকৈয়ে দুখিত, হলোঁ। এই বিদ্যালয় স্থাপন সম্বন্ধে যে তলে তলে এটা ষড়যন্ত্ৰ চলিছে, তাক বেচকৈ বুজিব পাৰিছোঁ। এই ষড়যন্ত্ৰকাৰী দলৰ নেতা কোন — তোমাক বোধ কৰোঁ নকলেও হ’ব। কালি জানৰ পাৰত কাৰো একো বেমাৰ হোৱা নাছিল, ষড়যন্ত্ৰকাৰীদলে তেওঁলোকৰ গুপ্ত অভিসন্ধি পূৰ্ণ কৰিবলৈ মোক মিছা বাতৰি দি আঁতৰাই পঠিয়াইছিল। মই কালিৰে পৰা তেনে সন্দেহ কৰিছিলোঁ; আজি তোমাৰ চিঠিৰ পৰা সভাৰ শেহ ছোৱাৰ বিবৰণ পালোঁ, তাৰ পৰা মোৰ সন্দেহ সত্য বুলি বুজিবলৈ আৰু একো বাকী নাথাকিল।

 এই ষড়যন্ত্ৰ তোমাৰ, মোৰ আৰু সৰ্ব্বসাধাৰণৰ অমঙ্গল সাধনৰ নিমিত্তে; কিন্তু আমাৰ নিমিত্তে বিশেষ ভয়ৰ কাৰণ নাই। মোৰ ভয় তোমাৰ নিমিত্তে হে, তুমি সকলো বিষয়তে অতি সাৱধানে চলিবা। আৰু এটা কথা কওঁ — হয় তো তোমাৰ মনোমত নহব; কিন্তু বৰ্ত্তমান সময়ত তোমাৰ মঙ্গলৰ নিমিত্তেই সেই কথা কোৱা মোৰ কৰ্ত্তব্য বুলি ভাবিছোঁ — তুমি যেই সেই পুৰুষৰ লগত ঘনিষ্ঠতা নাৰাখিবা মই যদিও স্ত্ৰী-স্বাধীনতাৰ বিৰোধী নহওঁ, তথাপি বৰ্ত্তমান সময়ত আমাৰ দেশত অসীম স্ত্ৰী-স্বাধীনতা থকাৰ ঘোৰ বিৰোধী। দেশ আৰু পাত্ৰ অনুযায়ী সকলো বিষয়ৰ একোটা নিৰ্দ্ধাৰিত সীমা থাকিব লাগিব। যদিও এই বিষয়ে মই গঠন কৰা নিয়ম কেইটা সভাত গৃহীত নহল, তথাপি তুমি তাক পালন কৰি চলিলে মই সন্তোষ পাম। এই সম্পৰ্কত মোৰ বহুতো ক’ব লগা আছে; কিন্তু সিমানবোৰ কথাৰে চিঠি লিখিবলৈ গলে সি এক প্ৰকাৰ চিঠি নহৈ পুথিত পৰিণত হ’ব। সেই দেখি চিঠি দীঘল নকৰি মোৰ হাতে লিখা “ভাৰতীয় নাৰীৰ [ ৮৫ ] স্বাধীনতা” শীৰ্ষক কিতাপখনকে পঠিয়াই দিলোঁ; পঢ়া হলে ঘূৰাই দিবা। এতিয়া দুটামান শাস্ত্ৰৰ বচন তুলি দিওঁ —

১। ঘৃতকুম্ভসমা নাৰী তপ্তাঙ্গাবসমঃ পুমান্ ।
    তস্মাদ্ ঘৃতঞ্চ বহ্নিঞ্চ নৈকত্ৰ স্থাপয়েদ্ বুধঃ ॥
২। মাত্ৰা স্বস্ৰা দুহিত্ৰা ৱা ন ৱিৱিক্তাসনো ভৱেৎ ।
    বলৱানিন্দ্ৰিয়গ্ৰামো ৱিদ্বাংসমপি কৰ্ষতি ॥

 যি প্ৰকৃত সংযমী, তেনে মানুহৰ পক্ষে ওপৰত দিয়া শ্লোক অনাৱশ্যক হ’ব পাৰে, কিন্তু তেনে সংযমী কেইজন?

 আকৌ অকলৈ ফুৰা-চকাতো মোৰ আপত্তি; তাৰ কাৰণ আমাৰ দেশৰ পুৰুষে এতিয়া তিৰুতাক সম্মান কৰিবলৈ পাহৰিলে আৰু তিৰুতাও আত্মৰক্ষা কৰিবলৈ সমৰ্থ নহয়।

 সামৰণিত ইয়াকে কওঁ যে ষড়যন্ত্ৰকাৰীৰ যেনে উদ্দেশ্যই হওক, তুমি ওপৰত কোৱা নীতি-কেইটা মানি চলিলে সিহঁতে সহজে তোমাৰ একো অপকাৰ কৰিব নোৱাৰে, — এয়ে মোৰ বিশ্বাস। তোমাৰ বিশ্বাস যদি বেলেগ ধৰণৰ হয়, তেন্তে মোৰ কবলৈ একো নাই। ঈশ্বৰৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ যেন তেওঁ তোমাৰ সৰ্ব্বতোভাবে মঙ্গল বিধান কৰে। ইতি।

তোমাৰ শুভাকাঙ্ক্ষী
শ্ৰীদীনবন্ধু 


[ ৮৬ ]

দ্বাদশ অধ্যায়

খেম্‌টাৱালী

 আজি গদাধৰ শৰ্ম্মাৰ মদৰ দোকানত বৰ ধুম-ধাম। তেওঁলোকৰ সান্ধ্যসঙ্গীদলক হেনো কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰ ভূঞাই ভোজ দিব। এই উদ্দেশ্যেই দোকানৰ ভিতৰ ফালে থকা চোতালত এখন চন্দ্ৰাতপ তৰা হৈছে। তাৰ তলত সুন্দৰকৈ দলিচা পৰা। ওপৰত “গেচবন্তি” লগোৱা হৈছে, দাঁতিয়ে দাঁতিয়ে চকি সজাই থোৱা হৈছে। খুঁটাত ফুল-পাত, কুকিত ফুলৰ “তোড়া” আৰু চাৰিওফালে গোলাপজলৰ গোন্ধ মলমলাই আছে। এটা গ্ৰামোফোন আৰু এটা হাৰ্ম্মোনিয়মো আনি থোৱা হৈছে।

 যথাসময়ত দলৰ সকলো গোটখালে; সকলোৱেই আন দিনতকৈ বেছি পৰিপাটীকৈ সাজ-পাৰ পিন্ধি আহিছে। কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰই তপেশ্বৰে কোৱাৰ দৰেই নতুন সাজ-পাৰ কৰাই লৈছে, মাত্ৰ তাৰ লগতে কালিৰ বৈঠকত গকুলচন্দ্ৰ উকীলে দিয়া উপদেশ-মতে কোটটোত আগৰ গুদামৰ সলনিত সোণৰ গুদাম লগাই আহিছে আৰু মুখত ‘পাউডাৰ’ খহি আহিছে। তেওঁক অহা দেখিয়েই কেইজনে কৈ উঠিল, — “এৰা, এতিয়া হে মাণিকী-মাকৰ কঁৰীয়া যেন হৈ শুৱাই পৰিছে; আজি দেখি কওকচোন কোনে পাৰে এওঁক ৰূপে-গুণে সাজে-পাৰে জমিদাৰ নহয় বুলি।”

 এই মন্তব্য শুনি কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰৰ যেন এহাত হিয়াচৰি বাঢ়িল। তেওঁ একো নকৈ মাথোন মিচিক মিচিক হাঁহিবলৈ ধৰিলে।

 তাৰ পিচত তেওঁলোকে পূৰ্ব্বৰ দৰেই সন্ধিয়াৰ পান-ভোজন শেষ কৰিলে আৰু নানা প্ৰকাৰৰ কথা পাতিবলৈ ধৰিলে। এনেতে [ ৮৭ ] জকমকীয়া সাজ পিন্ধা এজনী ৰূপহী গাভৰু অলঙ্কাৰৰ ঝন্‌ঝননি সমজুৱাৰ কাণত পেলাই মণ্ডপত প্ৰবেশ কৰিলে। লগত এটা আদহীয়া মানুহ, হাতত এখন বেহেলা। গাভৰুৰ হাতত এটা ডাঙৰ তামোলৰ টেমা। গদাধৰে তেওঁলোকক আগবঢ়াই আনি দলিচাৰ ওপৰত বহুৱালে; লগে লগে আমাৰ মহাত্মাসকলেও দলিচাৰ ওপৰতে বহি তেওঁলোকক মণ্ডলাকাৰে বেঢ়ি ধৰিলে।

 এই গাভৰু এজনী কলিকতাৰ খেম্‌টাৱালী। কোনোবাই তেওঁক দলে-বলে নিমন্ত্ৰণ কৰি আনিছিল। যি আনিছিল তেওঁলোকৰ কাম হৈ গ’ল; এতিয়া উলটি যোৱাৰ আগতে জিলাৰ কোনো কোনো মানুহৰ নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰি অলপ উপাৰ্জ্জন কৰাৰ আশাত এই কেইদিন অপেক্ষা কৰিছে।

 উপস্থিত ক্ষেত্ৰত গোটেই দলটো নিমন্ত্ৰণ কৰা হোৱা নাই। এওঁলোকে আলোচনা কৰি স্থিৰ কৰিলে যে গোটেই দলটো তাতকৈ অকল ওস্তাদটো আৰু খেম্‌টাৱালী জনীক আনিলেই তেওঁলোকৰ কাম চলিব। সেই দেখি হে আমি দলৰ দুজনক মাথোন দেখিবলৈ পাইছোঁ। তেওঁলোকক ডেৰ কুৰি টকাত ৰাতিটোৰ নিমিত্তে অনা হৈছে।

 গাভৰুৱে সভাসদসকলৰ মাজত আয়মেৰে বহি ওঠত হাঁহিৰ ৰং চৰাই আৰু চকুৰে সমজুৱাসকলক পিৰিক-পাৰাককৈ চাই তামোলৰ টেমাটো মেলিলে। ৰাজখোৱাকে প্ৰমুখ্য কৰি ডাঙ্গৰীয়া সকলে চকুকেইটা যিমান পাৰে ডাঙ্গৰকৈ মেলি শ্ৰীমতীৰ বদন-সৰোজ নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু কলিকতীয়া ৰূপ-সুধাৰ আস্বাদনত নিজ নিজ অস্তিত্ব পাহৰি গ’ল। শ্ৰীমতীয়ে কিছু বেলি হাতেৰে তামোল ঠুৰিয়াই আৰু চকুৰে মন্মথৰ পুষ্পশৰ হানি শেহত এখন তামোল মুখত সুমুৱালে আৰু নাচোনৰ ভঙ্গীৰে বহাৰ পৰা উঠি অঙ্গপ্ৰত্যঙ্গৰ [ ৮৮ ] বিবিধ পৰিচালনাৰে প্ৰত্যেকক একোখনকৈ তামোল যাচিলে, তামোলকেইখন সকলোৱে আগ্ৰহেৰে চোবালে। সুন্দৰ হাতৰ তামোল যেতিয়া তাত সোৱাদো বেছি। কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰইতো ক’বই নোৱৰা হ’ল, তেওঁ ক’ত আছে!

 শ্ৰীমতীৰ আগমনৰ পিচতে গদাধৰে এখন ৰূপৰ থালত কিছুমান চিগাৰেট সজাই আগত ধৰিছিল। এতিয়া তেওঁ তাৰে এটি মুখত দি লগাই ল’লে; কেই হোপামান মৰাৰ পিচত সকলোকে একোটাকৈ বিলাই দিলে আৰু জুইশলা মাৰি লগাই দিলে। এইবাৰ কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰ এনে উত্তেজিত হৈছিল যে জোকাৰত জুই চিগাৰেটত নালাগি নতুনকৈ ঠুঁটিওৱা গোঁফ কেইডালতে লাগিবলৈ ধৰিছিল। সি যি হওক, সকলোৰে হাঁহি আৰু শ্ৰীমতীৰ কটাক্ষ-মিহলি ভেঙুচালিৰ মাজত দ্বিতীয় বাৰৰ চেষ্টাত কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰৰ চিগাৰেটত জুই লাগিল।

 অলপ পিচতে ৰাজখোৱাই মাত লগালে, — “এতিয়া এটা গান গোৱা হওক; সম্মুখত মধুভাণ্ড লৈ কোনে উপবাস কৰে!”

 ইয়াৰ উত্তৰত শ্ৰীমতীয়ে এক অদ্ভুত ভঙ্গীৰে গাটো নচুৱাই ক’লে, — “ই-ই-স্!”

 এই ভঙ্গীতেই যে আটাইকেইজনৰ হৃৎপিণ্ড কঁপি গল! গকুলচন্দ্ৰ আগৰ ঠাইৰ পৰা হুঁহকি আহি, শ্ৰীমতীৰ গাত গা লগাই বহিল। শ্ৰীমতীয়ে আকৌ আগৰ দৰে গা-জোকাৰণি কেইটামান মাৰি উকীলৰ চকুলৈ কেৰাহিকৈ চাই গভীৰ ভাবে ক’লে, — “যাওক, মিছা আদৰে বুকু নুজুৰায়।”

 উকীল আৰু ওচৰ চাপি শ্ৰীমতীৰ কান্ধত হাতখন থ’লে আৰু শ্ৰীমতীয়েও পূৰ্ব্বৱৎ অঙ্গ-ভঙ্গীৰে অভিমান সূচনা কৰিলে।

 তাৰ পিচত সকলোৰে অনুৰোধ ৰক্ষা কৰি শ্ৰীমতীয়ে হাৰ্ম্মোনিয়মটো চপাই ল’লে, ওস্তাদে বেহেলাৰ কাণ মুচৰিবলৈ লাগিল। সুৰ বন্ধা [ ৮৯ ] হ’লত শ্ৰীমতীয়ে এটা গীত ধৰিলে, সমজুৱাসকলে ভাবাবিষ্ট হৈ শুনিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকৰ মুখৰ পৰা কিমান প্ৰশংসা আৰু কামনাসূচক ধ্বনি ওলাল তাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰা অসম্ভৱ। গীতটো শেষ হ’লত সকলোৱে আৰু এটা আৰু এটা কৰিবলৈ ধৰিলে। শ্ৰীমতীয়ে কিন্তু ভাগৰত ক্লান্ত হোৱা আৰু টোপনিয়ে ধৰাৰ ভাও ধৰি নীৰৱ হৈ ৰল। সমজুৱাৰ অনুৰোধ, আগ্ৰহ আৰু কৰস্পৰ্শৰ উত্তৰত কিছুমান অঙ্গভঙ্গা দেখুৱালে মাথোন।

 উকীলে বেচিকৈ ওচৰ চাপি ক’লে, — “কি হে, টোপনিয়ে ধৰিলে নে কি?”

 শ্ৰীমতীয়ে উত্তৰত এটা হামি মাৰিলে।

 কৃষ্ণকুমাৰে ক’লে, “মই ভাবিছোঁ এওঁৰ লগত নিলাজী বনৰ সম্বন্ধ আছে নে কি? ছুলেই জঁয পৰে, আকৌ নিলগ হলেই মূৰ তুলি কেৰাহি-কেৰাহিকৈ চায়। নহলে দশৰথে কৈকেয়াৰ ৰোহ ভঙা দি ৰোহ ভাঙিব লাগিব নে কি?”

 ৰাজখোৱাই গদাধৰলৈ চাই ক’লে, — “ইমানতো বুজা নাই নে? টোপনি ভাঙিবলৈ দৰবৰ প্ৰয়োজন।”

 ৰাজখোৱাৰ কথা শুনি শ্ৰীমতীৰ মুখত হাঁহিয়ে দেখা দিলে; মুহূৰ্ত্ততে হুইস্কিৰ বটল আৰু গিলাচ উপস্থিত হ’ল। শ্ৰীমতীয়ে বটলৰ পৰা গিলাচত ঢালি এঢোকা খালে; তাৰ পিচত একো গিলাচ প্ৰত্যেকৰে মুখত গুজিলে। সকলোৱে এই সুৰা-সুন্দৰী আৰু কলিকতীয়া সুন্দৰীৰ যুগল-স্পৰ্শ অনুভৱ কৰি নিজৰ প্ৰকৃত অস্তিত্বকেই যেন পাহৰি গ’ল!

 বটলৰ সুৰাৰ লগত অধৰৰ সুধা কেইজনে মিলালে, তাক কোৱাৰ পৰা লাভ নাই। তপেশ্বৰে হলে এটা বঙ্গলা গানৰ এটা কলিকে গাই পেলালে — “তুমি সকলেৰ বধু, তুমি সকলেৰ শুধু, সকলি তোমাৰ।” [ ৯০ ] ইয়াৰ পিচত কেইবাটাও গান চলিল। সমজুৱা সকলক আৰু প্ৰেমৰ ৰাগীয়ে ভালকৈয়ে পীড়িলে; গীতৰ সুৰে সুৰে গন্ধৰ্ব্ব ৰাজ্যলৈ উৰি গৈ অবাধ প্ৰেমৰ স্বপ্ন দেখিবলৈ লাগিল।

 ভোজনৰ সময় হ’লত সকলো পাতে পাতে বহিল। মাছ, মাংস, আলু, পিয়াজ প্ৰভৃতিৰ কিমান বিধ খাদ্য প্ৰস্তুত হৈছিল, কিমান প্ৰকাৰৰ ফল আৰু মিষ্টান্ন সজ্জিত আছিল, তাক বৰ্ণোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই। মুঠতে ইয়াকে কলেই হ’ব যে ভোজন চলিবলৈ ধৰিলে। উত্তেজনাৰ বেগত ইটোৱে সিটোৰ আৰু সিটোৱে ইটোৰ পাতৰ পৰা যি পায় তাকে টনা-আজোৰাকৈ আনি আৰু কোনোৱে খামোচে-খামোচে পোলাও, কট্‌লেট জেপত ভৰাই গোটেইখন সানি-পুটকি জগলীমোহনকৈ পেলালে। ৰান্ধনিয়ে দিবলৈ নৌ পাওঁতেই থপিয়াই কিমান আনিলে, তাৰ ঠিক নাই। এনেকৈয়ে ডেৰ ঘণ্টামানৰ মূৰত ভোজনকাৰ্য্য সমাধা হ’ল।

 তাৰ পিচত আকৌ গানৰ মজলিচ বহিল। ইয়াৰ বৰ্ণনা দিবলৈ গলে পুনৰুক্তি দোষত পৰিব লাগিব, সেই কাৰণে, বেচি কথা নকৈ ইয়াকে কলেই যথেষ্ট হ’ব যে, এইবাৰ উত্তেজনা আৰু বলিয়াৰিৰ জোখ আগতকৈও বেচিকৈ চৰিছিল। কাৰ্ত্তিকচন্দ্ৰই মুখেৰে ‘দেহি পদপল্লৱমুদাৰম্’ বোলা নাছিল যদিও, কাৰ্য্যতঃ শ্ৰীমতীৰ পদপ্ৰান্তত সংজ্ঞাশূন্য হৈ পৰিছিল; উকীল গদাধৰ আৰু তপেশ্বৰৰ মুখৰ পৰা নৱৰসযুক্ত বক্তৃতাৰ অনৰ্গল উদগীৰণ হৈছিল; মাজে মাজে অঙ্গ-ভঙ্গীৰ বীভৎসতাৰ মাজে দি তেওঁলোকৰ কলুষিত অন্তঃকৰণৰ দৃশ্য ফুটি উঠিছিল। কৃষ্ণকুমাৰে সকলোকে ঈৰ্ষাৰ চকুৰে চাই উদ্ভিদ্‌তত্ত্বৰ লগত তেওঁলোকৰ কাৰ্য্যকলাপৰ সামঞ্জস্য উলিয়াই কিবাকিবি বকিছিল আৰু একো একোবাৰ শ্ৰীমতীৰ গাত আশ্ৰয় লৈছিল। সৰ্ব্বানন্দ নীৰৱ দৰ্শক; কেতিয়াবাহে তেওঁৰ মুখত উত্তেজনাসূচক শব্দ শুনা গৈছিল। [ ৯১ ] ৰাজখোৱা কিন্তু সকলো তালতে। তেওঁ উকীল আদিৰ দৰেই ব্যৱহাৰ কৰিছিল, কিন্তু সংযত গবেষণাৰ পৰাও একেবাৰেই বঞ্চিত হোৱা নাছিল।

*  *  *  *

 শ্ৰীমতী আৰু ওস্তাদে তেওঁলোকৰ প্ৰাপ্য টকাকেইটা লৈ শেহ নিশা প্ৰস্থান কৰিলে। তেওঁলোক যোৱাৰ পিচত গদাধৰে ক’লে — “হেৰা, আমাৰ স্কুলৰ নিমিত্তে এনেকুৱা এজনী যোগাৰ কৰিব নোৱাৰি নে?”

 ৰাজখোৱা — এনে এজনী যোগাৰ কৰিলেও শিক্ষয়িত্ৰী হ’ব নোৱাৰিব।

 গকুল — কিয়, কিয়? গান শিকাবতো পাৰিব!

 সৰ্ব্বানন্দ — অকল গান শিকালেই তো নহয়!

 তপেশ্বৰ — গান শিকাব পাৰিলেই লিখা-পঢ়াও জানিব, মুঠেই বোৱা-কটা —

 গকুল — Damned your বোৱা-কটা!

 সৰ্ব্বা — হওঁতে হয়, আমাৰ ছোৱালীয়ে বোৱা-কটা ঘৰতে শিকিব পাৰিব, স্কুলত শিকোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই।

 গদা — তেনেহলে এনেকুৱা এজনী বিচাৰ কৰিলেই হয়।

 কৃষ্ণকুমাৰ — মই ভাবিছোঁ, অতি সহজে এনে এজনী হে নালাগে দহ জনীৰ যোগাৰ কৰিব পাৰি!

 সকলোৱে — কেনেকৈ? কেনেকৈ?

 কৃষ্ণ — মই ভাবিছোঁ, স্বৰ্গত যে কল্পতৰু বুলি এজোপা গছ আছে, সি অতি সঁচা। সেই গছতে উৰ্ব্বশী, মেনকা, ৰম্ভা, আৰু তিলোত্তমা লাগিছিল। সেই গছৰ পুলি পোখা নিশ্চয় ক’ৰবাত আছে। তাক [ ৯২ ] বিচাৰি উলিয়াব পাৰিলেই তেনে উৰ্ব্বশী, মেনকা আদি থোপাথোপে ওলমি থকা দেখিবলৈ পোৱা যাব। তেতিয়া যিমান লাগে সিমান ছিঙি আনিলেই হ’ল।

 সৰ্ব্বানন্দ — পিচে পালে হে আনিবা।

 কৃষ্ণ — নাপাম কিয়? মই ভাবিছোঁ, কি জানি ঘাই কল্পতৰুও ইয়াতে আছে, আমাৰ এই ডোখৰেই স্বৰ্গ হ’ব পায়।

 ৰাজখোৱা হাঁহি হাঁহি কলে, — “তোমাৰ সহজ উপায়টো মই দেখাত অসম্ভবত পাৰিলগৈ। যি সি কি নহওক, তেনে আলোচনাৰ পৰা লাভ নাই, কিয়নো স্কুলখন আমাৰ অকলৈ নহয়। আমি যাকে তাকে সুমুৱালে বহুতো বেমেজালি ঘটিব। সেই দেখি যি জনী পোৱা গৈছে, তাইকে আমাৰ মনোমত কৈ গঢ়ি লোৱা উচিত। তেতিয়া দুয়োটা উদ্দেশ্য সিদ্ধি হব।”

 তেতিয়া সকলোৱে সেই মতে যত্ন কৰিবলৈ স্থিৰ কৰিলে।


[ ৯৩ ]

ত্ৰয়োদশ অধ্যায়

প্ৰভাৰ শিক্ষয়িত্ৰী-জীৱন

 প্ৰভাৱতী যিটো ঘৰত আছিল, এতিয়াও তাত আছে, মাত্ৰ তাৰ কেৰেয়া স্কুলৰ ভঁৰালৰ পৰা দিয়াৰ ঠিক হৈছে। ওচৰতে এডোখৰ চৰকাৰী মাটিত স্কুল ঘৰ সাজিবৰ নিমিত্তে জিলাৰ বৰ চাহাবৰ অনুমতিও পোৱা হৈছে; কিন্তু সেই কাম হৈ উঠিবলৈ এতিয়াও পলম আছে। এতিয়া অস্থায়ীভাবে ‘থিয়েটাৰ হলতে’ স্কুল পতা হৈছে, ছাত্ৰীও দিনক দিনে দুই এজনীকৈ বাঢ়ি আহিছে। প্ৰভাৱতীয়ে স্কুল ছুটীৰ পিচত মাজে মাজে ইঘৰ সিঘৰকৈ ফুৰি নানা প্ৰকাৰ বুজনি দি ছোৱালী সংগ্ৰহ কৰাত লাগিছে। মুঠতে ছাত্ৰী সংখ্যালৈ চাই স্কুলৰ ভৱিষ্যত আশাপ্ৰদ।

 বিদ্যালয়-স্থাপন স্থিৰ হোৱাৰ পিচ দিনাই ৰম্ভাৱতী লক্ষ্মীকান্তৰে সৈতে প্ৰভাৱতীৰ ঘৰলৈ গৈছিল। প্ৰভাৱতীয়ে ৰম্ভাৰ নাম আৰু শিক্ষাৰ কথা শুনিছিল মাত্ৰ, তাতকৈ বেচি একো নাজানিছিল; সেই কাৰণে এজনী সমবয়স্কা শিক্ষিতা সঙ্গিনী পাই বৰ আনন্দ পালে আৰু দুয়ো সখী বন্ধাবলৈকো বেচি পৰ নালাগিল। দুয়ো দুয়োৰে সাজ-পাৰ, ঘৰ-দুৱাৰ, শিক্ষা-দীক্ষা আদিৰ বিষয়ে কিমান প্ৰশ্ন কৰিলে তাৰ লেখ দিবলৈ মনত ৰখাই অসম্ভৱ। ৰম্ভাই প্ৰভাৰ ঘৰ-দুৱাৰ কাপোৰ-কানি চাই কি কি ছবি আঁৰিলে ঘৰটো শুৱনি হ’ব, কেনেকুৱা সাজ-পাৰ পিন্ধিলে মানুহে দেখি প্ৰশংসা কৰিব ইত্যাদি বিষয়ে প্ৰভাক বহুত উপদেশ দিলে; ঘাইকৈ দুয়ো গোট খাই এখন ‘ফটো’ তোলালে কেনে বঢ়িয়া হ’ব, সেই কথা বাৰে বাৰে ক’বলৈ পাহৰা নাছিল। [ ৯৪ ]  লক্ষ্মীকান্তৰ লগতে প্ৰভাৰ আলাপ পৰিচয় হ’ল।

 প্ৰভাই ক’লে, — “আপুনি ৰম্ভাৰ ককাইদেৱক যেতিয়া মোৰো ককাইদেউ; আশা কৰোঁ, ভনী বুলি ভাবি মৰম-চেনেহ ৰাখিব; বিশেষকৈ প্ৰৱাসত আছোঁহি, আপোন মানুহৰতো কথাই নাই, ভালকৈ চিনাকি মানুহো কেওঁ নাই; আপোনালোকৰ পৰা যেন টানে-আপদে সাহায্য পাওঁ।”

 লক্ষ্মীকান্ত — সেইটোও আৰু ক’ব লাগিছে নে? টানত পৰিলে যেই সেই মানুহক সাহায্য কৰা উচিত, আপোন মানুহৰতো কথাই নাই। তেনেস্থলত তুমি যদি আমাক আপোন বুলি ভাবা, আমি নো তোমাক আপোন বুলি নাভাবিম কিয়?

 তাৰ পাচত আৰু নানাপ্ৰকাৰ কথা আদব-অভ্যৰ্থনাৰ শেহত ৰম্ভা আৰু লক্ষ্মীকান্তই বিদায় ললে। যাবৰ সময়ত বিশেষ অনুৰোধ কৰি প্ৰভাক তেওঁলোকৰ ঘৰত খাবলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰি গ’ল।

 প্ৰভাই লক্ষ্মীকান্তৰ নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰিলে। কিন্তু তেওঁলোকৰ ঘৰুৱা চাল-চলন, খোৱা-বোৱাৰ কদৰ্য্যতা প্ৰভৃতি দেখি ভৱিষ্যতলৈ তেনে নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা নকৰোঁ বুলি মনতে স্থিৰ কৰি আহিল।

 সেই দিনাৰ পৰা লক্ষ্মীকান্ত কাছাৰী ভাগিলেই বাজে বাজে প্ৰভাৰ ঘৰলৈ আহে আৰু সন্ধ্যাৰ পিচত হে তাৰ পৰা উঠে। ইয়াৰ পৰা তেওঁৰ আন কিবা লাভ হয় নে নহয় ক’ব নোৱাৰোঁ, কিন্তু সদায় প্ৰভাৰ খৰচত যে আবেলিৰ জলপানটো খাবলৈ পায়, সেইটো সঁচা কথা নহয় বুলিবৰ উপায় নাই।

 ৰম্ভা মাজে মাজে আহি প্ৰভাৰ ঘৰত থাকে, কেতিয়াবা দুই-তিন দিন একেলালীয়ে ঘৰলৈ নাযায়েই।

 লক্ষ্মীকান্তৰ এনে ঘন সমাগম দেখি নানা জনে নানা প্ৰশ্ন সোধে; লক্ষ্মীকান্তই তাৰ উত্তৰত কয়, — ‘কি কৰিবা, সহায়-সাৰথি নোহোৱা [ ৯৫ ] ছোৱালী, মোৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰি আছে; খবৰ-বাতৰি লৈ নাথাকিলে নো কেনেকৈ?

 যি সকল প্ৰশ্নকাৰকৰ লগত লক্ষ্মীকান্তৰ পৰিচয় আছিল, তেওঁলোকে দেখাদেখিকৈ একো নকলেও এই উত্তৰত যে সন্তুষ্ট হোৱা নাছিল সি নিশ্চয়।

 আন পিনে সন্ধ্যাৰ পান-ভোজনৰ অন্তত প্ৰভাৰ ঘৰলৈ অহা গোকুলচন্দ্ৰৰ দৈনিক কৰ্ত্তব্যৰ ভিতৰত পৰিণত হ’ল। আজি কালি তেওঁ ৰম্ভাক পঢ়াবলৈ যাবলৈকো এৰিলে। উকীলৰ আগমনত প্ৰভা সন্তুষ্ট হৈছিল নে অসন্তুষ্ট হৈছিল ক’ব নোৱাৰোঁ; কিন্তু উকীল হলে দিনৌ আহিছিল আৰু দুই-তিনি ঘণ্টা জোৰাকৈ আলাপ কৰি প্ৰায় সদায় ৰাতি দুপৰত ঢলংপলংকৈ ঘৰলৈ উলটিছিল। তেনেকৈ যাওঁতে কেতিয়াবা চাকৰে বিচাৰি নোপোৱালৈকে আলি-খাৱৈ শুৱনি কৰিব লগাও হৈছিল।

 কোনোৱে ভাবিব পাৰে যে স্কুলখন নতুন কৈ পতাৰ কাৰণে চেক্ৰেটাৰী সদায় ভু লবলৈ আহে আৰু তাৰ উন্নতিৰ নিমিত্তে প্ৰভাৰ লগত আলোচনা কৰোঁতে পলম হয়। কিন্তু তেওঁলোকৰ কথা-বতৰালৈ চাই সেই কথা সম্পূৰ্ণ সঁচা যেন নালাগে। তেওঁলোকৰ এদিনৰ আলোচনাৰ গঢ় দেখিলেই বাকী দিনৰ বিষয়েও এটা অনুমান কৰিবলৈ বোধকৰোঁ চল লাগিব।

 প্ৰথম দিনা চেক্ৰেটাৰী গ’লত প্ৰভাই তেওঁক উলহ-মালহকৈ বহিবলৈ দিলে আৰু স্কুলৰ কথাৰ অৱতাৰণা কৰিলে। চেক্ৰেটাৰীয়ে তাৰ লাগ-বান্ধ নোহোৱা দুটামান উত্তৰ দিলে মাথোন। প্ৰভাই ক’লে, — “ছাত্ৰীৰ সংখ্যা যাতে সৰহ হয়, তাৰ বাবে আপোনালোকে কিছু যত্ন কৰিব।”

 চেক্ৰেটাৰী — যাৰ পঢ়িবৰ মন, আপুনি আহিব নহয়। স্কুল পাতি দিছোঁ, এতিয়া আকৌ পঢ়িবলৈকো কাবৌ কৰিব লাগিল নে? [ ৯৬ ]  প্ৰভা — প্ৰথম অৱস্থাত যেই সেই সজ কাম কৰিবলৈ যত্ন কৰিব লাগে; এবাৰ তৰি ল’ব পাৰিলেহে পিচত নিশ্চিন্ত হ’ব পাৰি।

 চেক্ৰেটাৰী — বাৰু আগেয়ে দেখা যাওকচোন কিনো হয়।

 তাৰ পিচত তেওঁ নীৰৱে প্ৰভালৈ চাই থাকিল। বহুত বেলি তেনেকৈ থকাৰ পিচত ক’লে, — “হেৰা, তোমাৰ সাজপাৰবোৰ চকুত লগা নহয় হে। চেমিজটোৰ ওপৰত ৰিহামেখেলা পিন্ধি তেনেই আপচু কৰিছা; পাতল ৰঙচুৱা শাৰী এখন হোৱা হ’লে কেনে ধুনীয়া দেখা গ’লহেঁতেন। ঘাইকৈ ৰিহাখন নলবা; সেইখন মোৰ চকুত বৰ বেয়া লাগে!”

 প্ৰভা — সাজ-পাৰ কেনে হ’ব লাগে, সেইটো পিন্ধোতাৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। আপুনি মোক সেই বিষয়ে কোনো উপদেশ নিদিয়াই ভাল। স্কুলৰ সম্পৰ্কে উপদেশ হে মই আপোনাৰ পৰা আশা কৰোঁ।

 চেক্ৰেটাৰী — তোমাৰ মুখখন যেনে সুন্দৰ, নামটো যেনে মনমোহা, কথাবোৰো তেনে সোৱাদ লগা; কিন্তু তোমাৰ যেনে স্ফুৰ্ত্তি থকা উচিত আছিল, তেনে নাই; মনটো কিছু মৰা। মোৰ মতে তুমি মাজে-সময়ে দুই-এক ‘পেগ’ হুইস্কি খোৱা উচিত।

 প্ৰভা — আপোনাক এইবোৰ কথা লাগিছে কেলেই? স্কুলৰ কেনেকৈ উন্নতি হ’ব, তাৰ চিন্তা কৰক।

 চেক্ৰেটাৰী — তোমাৰ সাজ-পাৰৰ, হাঁহি-ধেমালিৰ উন্নতি হলেই স্কুলৰো উন্নতি হ’ব।

 “বাৰু তেন্তে, এতিয়া যাওক” — এই বুলি প্ৰভা ভিতৰলৈ যাবলৈ উঠিল। প্ৰভাক উঠা দেখি চেক্ৰেটাৰীও উঠিল আৰু আগ বাঢ়ি ক’লে, — “নাযাবা, এখন্তক বহাঁ, নাযাবা”।

 “মোৰ কাম আছে, ৰন্ধা-বঢ়া কৰিব লাগে” — এই বুলি চেক্ৰেটাৰীৰ অনুৰোধ উপেক্ষা কৰি প্ৰভা ৰান্ধনি ঘৰলৈ গ’ল। [ ৯৭ ]  সিমানতো গকুলচন্দ্ৰ প্ৰায় এঘণ্টা সময় অকলৈ বহি থাকি হে উঠিল।

 ইয়াৰ পিচত তেওঁ সদায় আহিবলৈ ধৰিলে আৰু ওপৰত কোৱাৰ নিচিনা কথা-বাৰ্ত্তাও চলিবলৈ ধৰিলে। দিন যিমানেই যাবলৈ ধৰিলে, সিমানেই প্ৰভাও তেওঁৰ কথা শুনাত অভ্যস্ত হৈ আহিল।

 এই দুজন দৈনিক অভ্যাগতৰ বাহিৰেও মাজে মাজে বহুতো মানুহৰ প্ৰভাৰ ঘৰলৈ সমাগম হৈছিল; তাৰ ভিতৰত কৃষ্ণ-কুমাৰ, কমলচন্দ্ৰ, তপেশ্বৰ আৰু গদাধৰ প্ৰধান। এওঁলোকৰ কথা-বাৰ্ত্তা সিমান অসংযত নহয়; তেওঁলোকে স্কুলসম্বন্ধীয় আলোচনাৰ ভিতৰেদিহে প্ৰভাৰ ৰূপ-যৌৱনৰ কাল্পনিক আস্বাদ গ্ৰহণ কৰে। তেনে হোৱাৰ ঘাই কাৰণ হৈছে — তেওঁলোক প্ৰভাৰ তালৈ আহিলে সান্ধ্য-সম্মিলনৰ আগতে আহে। সেই কাৰণেই কিছু প্ৰকৃতিস্থ দেখা যায়। সৰ্ব্বানন্দৰ গৃহিণীৰ লগত অলপ দিনৰ ভিতৰতে প্ৰভাৰ বন্ধুতা জন্মিল আৰু দুয়ো দুয়োৰে ঘৰলৈ আহি গৈ থাকিবলৈ ধৰিলে। সেই দেখিয়েই হ’ব পায়, সৰ্ব্বানন্দ প্ৰভাৰ ঘৰলৈ নাহিছিল; মাজে-সময়ে তেওঁৰ ঘৰতে কথা-বতৰা পাতিছিল মাথোন।

 আৰু এজন মানুহ প্ৰভাৰ ঘৰলৈ প্ৰায়ে আহিছিল, তেওঁ মহেশ্চন্দ্ৰ। তেওঁৰ ঘৰ বঙ্গদেশত, কিন্তু আজি বহুত বছৰ ইয়াতে বাস কৰিছে। তেওঁৰ বিয়া হোৱা আজি তিনি বছৰমান হৈছে, আৰু ঘৈণীয়েকো লগতে আছে। তেওঁৰ আচল ব্যৱসায় হৈছে ‘ফটোগ্ৰাফি’, তাৰ বাহিৰে সঙ্গীত আৰু চিত্ৰবিদ্যাতো তেওঁৰ হাত আছে। তেৱেঁই ৰম্ভাৰ চিত্ৰ আৰু সঙ্গীত-শিক্ষক। তেওঁ কেনেকৈ প্ৰভাৱতীৰ ওচৰ চাপিল, তাক অলপ বহলাই কোৱাৰ প্ৰয়োজন।

 পূৰ্ব্বেই কোৱা হৈছে যে ৰম্ভাই প্ৰথম দিনাই প্ৰভাৰ ওপৰত [ ৯৮ ] ‘ফটো’ তোলাৰ কথা উত্থাপন কৰিছিল। পিচত এই কথা তেওঁ এদিনো পাহৰা নাছিল। এনেকৈ কওঁতে কওঁতে শেহত প্ৰভা ‘ফটো’ তোলাবলৈ মান্তি হয়। ৰম্ভাই ফটো তুলিবৰ নিমিত্তে মহেশ্চন্দ্ৰক মাতি পঠিয়ায়। ‘ফটো’ স্কুলতে তোলা হৈছিল, — এখন প্ৰভাৰ, এখন ৰম্ভা আৰু প্ৰভাৰ, আৰু এখন ছাত্ৰীৰে সৈতে প্ৰভাৰ।

 ইয়াৰ পিচত আজি ‘ফটো’ৰ আৰ্হি দেখুৱাবলৈ, কালিলৈ কেনে “বৰ্ডাৰ” দিব তাক সুধিবলৈ — এই অনুক্ৰমে মহেশ্চন্দ্ৰ প্ৰভাৰ ঘৰলৈ আহিবলৈ ধৰিলে। শেহত ‘ফটো’ৰ কথা এৰি আন কথা-বতৰা পাতি সময় কটাবলৈকো সুবিধা কৰি ললে। প্ৰথমেই এদিন এনেকৈ আৰম্ভ কৰিলে, — “স্কুলত চিত্ৰ আঁকিবলৈকো শিকাব লাগিব নহয়, আপুনি জানো চিত্ৰাঙ্কণ জানে?”

 প্ৰভা — মই যি অলপ-অচৰপ জানো তাকেই শিকাব লাগিব।

 মহেশ — যদি কেতিয়াবা কিবা টান পায়, মোক জানিবলৈ দিব, মই আপোক সাহায্য কৰিবলৈ পালে সুখী হ’ম।

 প্ৰভা — বাৰু যদি কেতিয়াবা তেনে আৱশ্যক হয় তেতিয়া জনোৱা যাব।

 মহেশ — স্কুলত সঙ্গীতো শিকাব লাগিব নহয়; বোধকৰোঁ আপুনি গান বাজনা ভালকৈ জানে।

 প্ৰভা — ভালকৈ জানো বুলি ক’ব নোৱাৰোঁ; তেও দুই এটা গান আৰু গত শিকাব পাৰিম।

 মহেশ — ইয়াতো আপোনাৰ আৱশ্যক হলে মই সাহায্য কৰিব পাৰিম। চাও বাৰু আপোনাৰ হাৰ্ম্মোনিয়মটো আনকচোন।

 প্ৰভাই হাৰ্ম্মোনিয়মটো আনি দিলে। মহেশে এটা গত বজালে। তাৰ পিচত বাদ্যৰ লগত সুৰ মিলাই গাবলৈ ধৰিলে, — [ ৯৯ ]

মনোমোহিনি! প্ৰাণতোষিণি! অৰূপ-ৰূপিণি!
লোৱাঁ মোৰ প্ৰেমময় প্ৰাণ;
প্ৰাণৰ লগৰী বুলি, প্ৰেমৰ লহৰী তুলি,
গোৱাঁ মধু মিলনৰ গান।
(তুমি) বিজুলী-লগত মিলি মাৰা হাঁহি একোবাৰ
ফুৰা নাচি মলয়াৰ আগে আগে অনিবাৰ,
পুৱাতে উষাৰে খেলা, জিৰোৱা দুপৰ বেলা
নিশা ধৰে জোনায়ে যোগান।
ফুলৰ বুকত শোৱা মউটুপি চুহি খোৱা
নিয়ৰত কৰা নিতে স্নান।
মাধৈমালতী তুমি দেহা কোমলতাময়,
আদৰমালতীজুপি ছুলে পৰি যোৱা ভঁয়,
ৰূপত ফুলৰ হাঁহি, সুৰত কাৰ বাঁহী,
নিশ্বাসত কুসুম সুঘ্ৰাণ।
আচলত নাচে তৰা, হাঁহিত অমিয়া ভৰা,
চাৱনত চকে মোৰ প্ৰাণ।
বুৰাম তোমাক নিতে ঢালি ধাৰা প্ৰণয়ৰ,
দিম দিনে দুগালত দুটি চুমা চেনেহৰ,
কোনেও নজনাক’ই হিয়াৰ আঁৰতে লই
দিম মোৰ যি আছে দান।
হোৱাঁ হৃদয়ৰ ৰাণী, শুনোৱাঁ প্ৰেমৰ বাণী,
হওঁ এটি মিলি দুটি প্ৰাণ।

 গীত শেষ হ’লত মহেশে সুধিলে, — ‘কেনে লাগিল?’

 প্ৰভা — ভাল লাগিছে। সাধাৰণতঃ প্ৰণয়-সঙ্গীত মোৰ সিমান ভাল নালাগে; কিন্তু ইয়াত পাৰ্থিব প্ৰেমৰ গোন্ধ নাই, ই এটা [ ১০০ ] আধ্যাত্মিক প্ৰেমৰ প্ৰবাহ, সেই কাৰণেই বেচি ভাল লাগিছে। গানটো কোনোবা কাকতত পোৱা যেন পাইছিলোঁ। ইয়াৰ ৰচক কোন?

 এই প্ৰশ্নটোত মহেশ বিষণ্ণ হল। প্ৰভাই গায়কক ধন্যবাদ নিদি ৰচকক হে দিলে। তেওঁ অলপ চিন্তা কৰি ক’লে, — “তেহেলেই যেয়ে লিখক, ভালকৈ গাব জানিলে যেই সেই গানেই ভাল লাগে। নহয় জানো?”

 প্ৰভাই ক’লে, — “হওঁতে সেইটো হয়।”

 মহেশ — অনুগ্ৰহ কৰি আপোনাৰ গান এটা শুনাব জানো?

 প্ৰভা — এতিয়া সময় নাই আৰু মই ভালকৈ নাজানোও; সেই কাৰণে ক্ষমা কৰিব।

 মহেশ — বুজিছোঁ, আপুনি মোৰ আগত গান গাবলৈ লাজ কৰিছে; কিন্তু আপোনাৰ নিচিনা শিক্ষিতা মহিলাৰ এনে দুৰ্ব্বলতা থকা নিতান্ত অনুচিত। যাৰ মন পবিত্ৰ, সি সকলোতে পবিত্ৰতা দেখিবলৈ পায়।

 প্ৰভাই সঁচাকৈয়ে গান গাবলৈ লাজ কৰিছিল; কিন্তু মহেশৰ কথা শুনি দুৰ্ব্বলতা প্ৰকাশ হোৱাৰ ভয়ত অগত্যা হাৰ্ম্মোনিয়মটো লৈ গীত ধৰিলে :—

অনিত্য জীৱন, অনিত্য যৌৱন,
 মায়াৰ মোহিনী ছলনা।
ত্যাগ অমৰত্ব, মানৱ-মহত্ত্ব,
 ত্যাগতে স্বৰগ-সাধনা।
 নাৰকী গুৰুৰ শুনি ফুচুলনি,
 তেও ডুবে জীৱ ভৱিষ্য নুগুণি;
ভব-জলধিত মজে বান্ধি লই
 গলত বিষয়-বাসনা।

[ ১০১ ]

 কৃপা কৰি প্ৰভু, জ্ঞান-জ্যোতি ঢালি,
 মোহ-অমানিশা গুচোৱাঁ সমূলি,
তুমি কৃপাময়, কৰাঁ জ্যোতিৰ্ম্ময়,
 জগৎ তোমাৰে ৰচনা।

 গীত শেষ হ’লত মহেশে ক’লে — “বেচ সুন্দৰ হৈছে। আপোনাৰ সুৰ বাদ্যৰ লগত সুন্দৰকৈ খাপ খাইছে। কিন্তু গানটোৰ ভাব ভাল নহয়, ই সংসাৰী মানুহৰ উপযোগী নহয়, সন্ন্যাসীৰ হে উপযুক্ত। বাৰু এতিয়া থাকক, মই আপোনাক কেইটামান অতি সুন্দৰ গান গাব আৰু বজাবলৈ শিকাম।”

 মহেশে তেতিয়া সেই দিনাৰ নিমিত্তে বিদায় ল’লে; কিন্তু সেই দিনাৰ পৰা দিনৌ আহিবলৈ ধৰিলে।

 এওঁলোকৰ বাহিৰেও মাজে মাজে বহুতো মতা আৰু তিৰুতা মানুহ প্ৰভাৰ ঘৰলৈ আহি গৈ আছিল। মুঠতে নগৰৰ এচুকত থকা এই প্ৰায় নিৰ্জ্জন ঠাই ডোখৰ প্ৰভাৱতী অহাৰ অলপ দিনৰ পিচতে ভয়ানক জনপূৰ্ণ হৈ উঠিল।


[ ১০২ ] চতুর্দশ অধ্যায়

দীনবন্ধুৰ আহুকাল দিন যিমানেই যাবলৈ ধৰিলে, দীনবন্ধুৰ আহুকালাে সিমন বাঢ়িবলৈ ধৰিলে। প্ৰথমতে প্রভাৰ ঘৰলৈ মানুহৰ ঘন সমাগম দেখি, বিশেষকৈ তাৰ ভিতৰৰে সকলােৱে জনা-শুনা চৰিত্ৰহীন কেইজনমানৰ প্ৰখৰ গতি দেখি দীনবন্ধু চিন্তিত হ’ল। পঞ্চচক্ৰত ভগবান ভূত হয়। বুলি তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল । সেইবাবে এনে মানুহৰ সংস্পৰ্শত যদি প্রভাৰ মতি-গতিৰ পৰিবৰ্তন হয়, তেন্তে তেওঁৰ অশেষ সাধনাৰ ফল বিদ্যালয়খনি শিক্ষাশ্রম নহৈ পাপাশ্ৰমত পৰিণত হব বুলি তেওঁৰ আশঙ্কা হৈছিল। এই অৱস্থাত কি কৰা উচিত বহুত ভাবিও তেওঁ স্থিৰ কৰিব নােৱাৰিলে। একেটা মাত্র সংস্কাৰৰ উপায় আছিল —পুনৰায় এখন সভা আহ্বান কৰি, নিয়ম-প্ৰণালীৰ সালসলনি ঘটাই তেওঁ নিজে চেক্রেটাৰীৰ বাব লােৱা; কিন্তু তেনে কৰিবলৈ তেওঁৰ ইচ্ছা নাই। কিয়নাে এই সংস্কাৰৰ আৱশ্যকতা দেখুৱাব খুজিলেই বর্তমান চালকসকলৰ কাৰ্যত দোষ উলিয়াব লাগিব, কিন্তু পৰৰ দোষ খুচৰি উলিওৱা তেওঁৰ স্বভাৱ নহয়। আকৌ তেওঁ নিজে চেক্রেটাৰী হলে, এদল ক্ষমতাপন্ন মানুহ তেওঁৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়াৰ সম্ভৱ। তেতিয়াও স্কুলৰ ভৱিষ্যৎ উজ্জ্বল হ’ব নােৱাৰিব। ব্যক্তিগত কাৰ্য্যত আনৰ মতামতলৈ অপেক্ষা কৰা যদিও দীনবন্ধুৰ স্বভাৱ নহয়, তথাপি এনে ৰাজহুৱা কাৰ্য গাৰ বলেৰে কৰিবলৈ তেওঁ ইচ্ছা নকৰে। এইবােৰ ভাবি-চিন্তি তেওঁ বিমােৰ হৈ পৰিল। দ্বিতীয়তে তেওঁৰ আহুকালৰ কাৰণ হ'ল আলহী। আজিকালি [ ১০৩ ] দীনবন্ধু আহুকাল তেওঁৰ ঘৰলৈ ইমান মানুহ আহে যে তেওঁ ঘৰত থকা সময়ত একোকে কৰিব নােৱাৰে। যেতিয়াই তেওঁ ঘৰলৈ আহে, তেতিয়াই দেখে তেওঁৰ চ'ৰাত মানুহ আছেই। এই মানুহবিলাকৰ বেচি ভাগেই কলেজ এৰি আহি ঘৰত বহি থকা ডেকা আৰু কেইজনমান পৈতৃক সম্পত্তিৰ ওপৰত খাই সময় কটাবলৈ উপায় বিচৰা অল্পশিক্ষিত ডেকা-ডাঙৰীয়া। এওঁলােকৰ কেইজনমানৰ লগত দীনবন্ধুৰ আগেয়ে আলাপ-পৰিচয় পৰ্য্যন্ত নাছিল ; কিন্তু এতিয়া তেওঁলােকে দীনবন্ধুৰ ঘৰ খােৱা আৰু শােৱাৰ সময়তহে এৰে। সকলাে সময়তে তেওঁলােকৰ আলােচ্য বিষয় প্ৰভাৱতী ; লগে লগে চেক্রেটাৰী আৰু আন যি সকলৰ শুভাগমন হয় তেওঁলােকৰ বিষয়ে বিবিধ ৰসৰ বিবিধ কাহিনী। দীনবন্ধুৱে প্ৰথমতে এওঁলােকক সাদৰেৰে অভ্যর্থনা কৰিছিল; কিন্তু শেহত তেওঁলােকৰ মতিগতি দেখি তেওঁ অত্যন্ত বিৰক্ত হৈ উঠিল। এদিন তেওঁ স্পষ্টভাৱেই ক'লে,-“ডাঙৰীয়াসকল, আজি মই আপােনালােকক একেষাৰ কথা ক’ব লগাত পৰিলো ; আশা কৰে, তাৰ বাবে মােক খং কৰি বা গালি পাৰিয়েই ক্ষান্ত নহৈ আপােনালােকে অলপ গভীৰভাবে চিন্তা কৰি চাব। আপােনালােকৰ কাৰ্যৰ পৰা স্পষ্টকৈ বুজা গৈছে যে খােৱা আৰু শােৱাৰ বাহিৰে আপােনালােকৰ নিৰ্দিষ্ট কৰ্তব্য আৰু একো নাই ; সেই কাৰণেই বাকী সময়খিনি কটাবলৈ উপায় বিচাৰি ফুৰিব লগা হৈছে। নিৰ্মাৰ অন্তৰ পাপ চিন্তাৰে মলিন বুলি আপােনালােকে সদায় শুনি আহিছে। হয় নে নহয় ভাবি চাওক। ইমান দিনে আপােনালােকৰ মুখৰ পৰা পাপকাহিনী আৰু কুৎসিত পৰামৰ্শৰ বাহিৰে এটিমাননা পুণ্য কথা, সজ পৰামর্শ ওলাইছে নে? আপােনালােক যথেষ্ট সময় আছে, অথচ কৰিবলৈ কাম নাই। সেই সময় সজ কাৰ্য, স আলােচনাত নলগায় কিয় ? আজিকালি গাৱে-ভূয়ে কিমান [ ১০৪ ] সাধনা বেমাৰ-উমাৰ হৈছে। আপােনালােকে আন কৰিব নােৱাৰে, অন্ততঃ ফুৰাব লগতে দুই এখন গাৱঁত বেমাৰৰ সময়ত কেনে সতর্কতা ল’ব লাগে, তাৰ বিষয়ে মানুহক দুটা উপদেশ দিব পাৰে ; স্বাস্থ্যৰক্ষা সম্পর্কে দুই-চাৰি কথা বুজাই দিব পাৰে। তাৰ পৰা আপােনালােকৰ কোনাে ক্ষতি নহয়, অথচ বহুতাে মানুহৰ উপকাৰ হ’ব। তাকে নকৰি কাৰ ঘৰলৈ কোন গ’ল, কোনে কাৰ কাণত ফুচফুচালে, কোনে গান গালে,—এইবােৰ কথাৰ আলােচনা কৰি আপােনালােকে নিজৰেই হওক বা পৰৰেই হওক, কাৰ কি উপকাৰ কৰিবলৈ গৈছে? সেই কাৰণে আপােনালােকক কওঁ – যদি কিবা সজ পৰামর্শ, সজ' চর্চা কৰিবলৈ ঠাই লাগে, তেন্তে মােৰ ঘৰ সদায় মুকলি পাব; কিন্তু কোনােমতেই মােৰ ঘৰক পাপ-উপাসনাৰ ঠাই কৰিবলৈ দিব নােৱাৰো। তদুপৰি মােৰ শাসনত কেইবাটাও ছাত্র আছে ; আপােনালােক আদর্শই সিহঁতক লক্ষ্যভ্রষ্ট কৰাৰ সম্ভাৱনা। দীনবন্ধুৰ কথাত বেজাৰ পাই আলহীদল সেই দিনা সােনকালে উঠিল আৰু বাটে বাটে দীনবন্ধুৰ বিৰুদ্ধে বহুত কথা আলচি গ'ল, কিন্তু এজন কি দুজনৰ বাহিৰে বাকীকেইজন পিচদিনাৰ পৰাই আকৌ আহিবলৈ ধৰিলে। আলােচনাও আগৰ দৰেই চলিয়েই থাকিল। | তৃতীয় আহুকালটো বৰ ডাঙৰ, তাৰ প্রকৃত অৱস্থাটো দীনবন্ধুৱে নিজেও ভালকৈ বুজা নাছিল। দীনবন্ধু কেতিয়াও পার্থিব প্ৰেমত পৰা নাছিল। তেওঁ কত ঠাইত ফুৰিছে, কত যুৱতীৰ লগত সাক্ষাৎ কৰিছে, কত জনে নিজ নিজ কন্যাৰ ফটো’ পঠিয়াই দি বিবাহ প্ৰস্তাৱ কৰিছে, তাৰ সীমা নাই; কিন্তু তেওঁ আজিলৈকে কাৰৰ মুখলৈ মুগ্ধনেত্রে চোৱা নাই, কাৰ মুখ দেখি তেওঁৰ অন্তৰত সঁচ বহা নাই, হৃদয় আলােড়িত হােৱা নাই, কাৰৰ মুখ এবাৰ দেখাৰ পিচত দ্বিতীয়বাৰ দেখিবলৈ তেওঁৰ আগ্ৰহ জম্ম নাই। বিবাহ [ ১০৫ ] দীনবন্ধুৰ আহুকাল বিষয়ে তেওঁৰ মত উমাকান্তৰ লগত আলাপত প্ৰকাশ পাইছে। তেওঁৰ মত আছিলস্বামী-ভাৰ্যাৰ অস্তিত্ব বেলেগ দেখা গলেও প্ৰকৃততে এক অৱয়বৰেই ভাগ মাথােন। তেওঁলোেক য’তে থাকক, পৰম্পৰৰ প্ৰতি অজ্ঞাতভাৱেই এটা আকর্ষণ অন্তর্নিহিত থাকে। যেতিয়ালৈকে ইটিয়ে সিটিক শৰীৰী অৱস্থাত দেখা নাপায়, তেতিয়ালৈকে কল্পনাৰাজ্যত বিচাৰি লয় আৰু সেই মানস-প্রতিমাকে প্রেম বিলাই নিজৰ পূর্ণতা অনুভৱ কৰে। তাৰ পিচত যেতিয়া তেওঁলােকৰ সশৰীৰে সাক্ষাৎ ঘটে, তেতিয়া মুহুৰ্তৰ ভিতৰতে দুয়ােখনি হৃদয় কঁপি উঠে; কল্পনাৰ চিত্ৰ দিঠকত পাই সুপ্ত আকর্ষণ সজাগ হৈ উভয়কে একত পৰিণত কৰে। কেতিয়াবা ঘটনাচক্ৰৰ প্রবল ঠেলাত দুয়ােৰৰ দৈহিক মিলন ঘটাত বাধা জন্মিব পাৰে; কিন্তু আধ্যাত্মিক মিলনে কোনাে বাধা-বিঘিনিলৈ ভয় নকৰে। যিদিনা প্ৰভাৱতীৰ লগত দীনবন্ধুৰ প্রথম সাক্ষাৎ ঘটে, সেইদিনা তেওঁৰ প্ৰাণত এটা নতুন ধৰণৰ স্পন্দন হৈছিল; সেই মুখ আকৌ চাবলৈ তেওঁৰ আগ্ৰহ জন্মিছিল, কিন্তু কিয় তেনে হৈছিল, কিয় তেওঁৰ চিৰকলীয়া অভ্যাসৰ পৰিবৰ্তন ঘটিছিল, তেৱে তাক সঠিককৈ বুজা নাছিল। কিন্তু তেওঁৰ অন্তৰত যে সেই দিন কিবা এটা অস্বাভাৱিক আলােড়ন হৈছিল, সেইটো তেওঁ বােধকৰে, অনুমান কৰিছিল। সেইদিনা তেওঁ এই কবিতাটো লিখিলে - | অতিথি আজি বসন্তৰ প্ৰথম পুৱাতে কিশলয়কোমল হাতেৰে; কোনে যেন পৰশিলে দেহ, সাৰ পাই উঠিলো ৰঙেৰে [ ১০৬ ] সাধনা সজাগত জুৰালে নয়ন | দিঠকৰ ৰূপৰ পােহৰে ; প্রাণ-মন নিলে মােৰ কাঢ়ি, হলো থৰ পুতলাৰ দৰে। আহি ধীৰে নবীন অতিথি, | হৃদয়ৰ মেলিলে কপাট ; অন্তৰৰ নিভৃত কোণত প্রবেশিল,নীৰৱ নিমাত ব্যক্ত হ’ল চকুৰ ঠাৰত | ভাবময়ী প্রাণৰ কাহিনী; নিশ্বাসত বাজিল ৰিণিকি | কি যে আয় ললিত ৰাগিনী ! খেদিবৰ নৰল শকতি, নিঝৰিণী বলে আবেগৰ ; চিৰকাল ৰাখিম যতনে নৱাগত অতিথি প্ৰাণৰ । কিন্তু ইমানতেই শেষ নহয়। যদিও তেওঁ কাৰৰ আগত একো কোৱা নাছিল, যদিও প্রভাক কোনাে প্ৰকাৰ সঙ্কেত দিয়া নাছিল, আন কি, প্রভাৰ লগত তেওঁৰ ঘৰতত সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আপত্তি কৰিছিল, তথাপি প্ৰভাৱতীৰ যাতে মঙ্গল হয়, তাৰ নিমিত্তে তেওঁ সকলাে সময়তে চিন্তা কৰিছিল। যদিও প্রাণীমাৰেই মঙ্গল চিন্তা [ ১০৭ ] দীনবন্ধু আহকাল কৰা দীনবন্ধুৰ স্বভাৱ, তথাপি প্রভাৰ বিষয়ে চিন্তাত যেন কিবা অলপ বিশেষত্ব আছিল। প্রভাক তেওঁৰ আদৰ্শমতে গঢ়ি তুলিবলৈ তেওঁ যি আশা ৰাখিছিল, হৈ যােৱা ঘটনা তাৰ মাজত সােমােৱাত সেই আশা ক্রমশঃ ক্ষীণ হৈ আহিল। তথাপি কেনেকৈ প্ৰভাক প্রলােভনৰ হাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব, কেনেকৈ ষড়যন্ত্রৰ হাত এৰুৱাই, প্রভাক অবাটে নােযােৱাকৈ ৰাখিব, তাৰ উপায় উলিয়াবলৈ তেওঁ চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে। প্রভাক সতর্ক কৰি দিবৰ মনেৰেই তেওঁ সেইদিনা “ভাৰতীয় নাৰীৰ স্বাধীনতা” শীর্ষক কিতাপখন পঠিয়াই দিছিল। এমাহমানৰ মূৰত প্ৰভাই কিতাপখন ঘূৰাই দিলে আৰু লগতে এখন চিঠিও পঠিয়ালে। চিঠিখন পঢ়ি দীনবন্ধুৱে এটা হুমুনিয়াহ কাঢ়িলে। চিঠিখন তেওঁৰ কিতাপৰ সমালােচনা মাত্র। দীনবন্ধুৱে ভাবিলে,প্রভাৰ ঘৰলৈ যােৱা মানুহবিলাকৰ মতামতৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়েই তেওঁ এই চিঠি লিখিছে। চিঠিখনত যিবােৰ কথা আছিল, তাৰ ভিতৰত এই কেইটা প্রধান :- | (১) “আপুনি স্ত্রী-স্বাধীনতাৰ সীমাটো যিমান ঠেকাই ধৰিছে সি কেতিয়াও যথেষ্ট হ’ব নােৱাৰে। লকলােৱে লগত মাক বাপেক বা ককায়েকক লৈ ফুৰাব নােৱাৰে; তেনেহলে আপােনাৰ মতে তেনে তিৰু ঘৰতে সােমাই থাকিব লাগিব নে কি? তাই শিক্ষালাভ কৰিবলৈ নাইবা নিলগত কাম কাজ কৰিবলৈ অনুপযুক্ত নে? যদি নহয়, তেন্তে তেনে তিৰু অকলৈ ফুৰিলে উপায় কি ? বিলাতত মত তিৰু সকলাে সমান, তাৰ তিৰত আটাইবােৰ চৰিত্রহীনা নে? | (২) “বিবাহ সম্পর্কে আপুনি তিতাক যিমানখিনি স্বাধীনতা দিছে, আৰু যিমানখিনি অভিভাবকলৈ থৈছে, সিও মােৰ মতে ঠিক [ ১০৮ ] সাধনা নহয়। অভিভাবকৰ মত নহলেও শিক্ষিতা ডেকা-গাভৰুৰ বিয়া হবলৈ দিয়া উচিত; বিলাততে তেনে হয়।” | (৩) “যি মতা মানুহৰ লগত নির্ভীকভাবে কথা পাতিব পাৰে, তেনে তিতাৰ যদি মতাৰ লগত নিভৃত স্থানতাে আলাপ হয়, তথাপি কি দোষ ঘটিব পাৰে বুলি মই ভাবিব নােৱাৰোঁ।” সামৰণিত লিখিছিল –“আপােনাৰ পবিত্ৰ চৰিত্ৰ, • নিঃস্বার্থ দেশভক্তি প্রভৃতিৰ বাবে সকলােৱে ভক্তি কৰে, ভাল পায়। ময়য়া আপােক অন্তৰৰে সৈতে ভাল পাওঁ, ভক্তি কৰে। সেই দেখি হে মােৰ মনােভাব স্পষ্টকৈ ব্যক্ত কৰিবলৈ সাহ কৰিছে। যদি তাত কিবা দোষ হৈছে ক্ষমা কৰিব।” | প্ৰভাৱতীৰ প্ৰথম চিঠি পঢ়ি দীনবন্ধুৱে তেওঁৰ বিষয়ে যেনেকৈ ভাবিছিল, এই চিঠি পঢ়ি তাতকৈ বহুতাে বেলেগ দেখিলে। তেওঁ ভাবিলে নিশ্চয় প্রভাক গকুলচন্দ্র প্রভৃতি ষড়যন্ত্রকাৰীদলে জালত পেলাবলৈ যত্ন কৰিছে; তেওঁলােকৰ বুজনিতেই প্রভাই তেওঁৰ মতৰ বিৰুদ্ধে চলিবলৈ স্থিৰ কৰিছে। কিন্তু প্রভাক তেনেকৈ চলিবলৈ এৰি দিলে হয়তাে তেওঁৰ কিবা অমঙ্গল ঘটিব পাৰে, পতন হ'ব পাৰে। আন যি হওক, দীনবন্ধুৱে প্ৰভাক ৰক্ষা কৰিবলৈ যত্ন কৰাটো তেওঁৰ কৰ্তব্য বুলি স্থিৰ কৰিলে। প্রভাৰ পত্ৰৰ উত্তৰ স্বৰূপে তেওঁ এই চিঠিখন লেখিলে - ও সুচৰিতে, | তােমাৰ চিঠি পঢ়ি মােৰ বিশ্বাস হৈছে—তুমি মােৰ কিতাপখন ভালকৈ পঢ়ি চোৱা নাই; ওপৰে ওপৰে অ'ত ত'ত চাইছা মাত্র। [ ১০৯ ] দনিবন্ধু আহুকাল নহলে তুমি এতিয়া কৰা প্রশ্ন কেইটা কৰিব নালাগিলহেঁতেন। সেই আটাই কেইটা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ তাতে আছে। তােমাৰ প্রথম আপত্তি-স্বাধীনতাৰ সীমা বৰ ঠেক হৈছে। দেশ, কাল, পাত্র অনুযায়ী যে সেই সীমা ঠেক বা বহল হােৱা উচিত, তাক মই আগৰ চিঠিতে দেখুৱাইছো। তুমি বিলাতৰ স্ত্রী-স্বাধীনতাৰ কথা কৈছা, কিন্তু আমাৰ দেশ যে বিলাত নহয়, সেইটো পাহৰা কিয় ? তাত কেঁচুৱাৰ পৰা বুঢ়ালৈকে সকলাে মতা-তিতা একেলগে ফুৰিব পাৰে ; যাৰে তাৰে লগত কথা- বতৰা পাতিব পাৰে। সেইকাৰণে তাত একো নতুনত্ব নাই, সি এটা দেশীয় প্রথা মাথােন। কিন্তু আমাৰ দেশত মতা- তিতা সদায় বেলেগে থকা, বেলেগে ফুৰা-চকাই নিয়ম; সেইকাৰণে হঠাৎ তাত ব্যতিক্রম ঘটিলে সি সকলােৰে চকুত পৰে, আৰু আন পিনে মতা-তিতাৰ তেনে সমাগমৰ প্ৰচলন নথকাত যেয়ে সেয়ে আত্মসংযম কৰিব নােৱাৰে। আকৌ তােমাৰ কথাৰ পৰা যেনে বুজা গৈছে, তুমি বিলাতী স্ত্রী-স্বাধীনতাক ঠিক উদঙীয়া গৰুৰ স্বাধীনতাৰ শাৰীত ধৰিছা, আচলতে কিন্তু তেনে স্বাধীনতা কোন সভা সমাজত নাই। বিলাতৰ ভাল মানুহৰ তিৰুতাই নিজৰ স্বামী বা আত্মীয় মানুহ, নাইবা দাস-দাসী অথবা শৰীৰৰক্ষী লগত নােলােৱাকৈ কেতিয়াও দেশ বিদেশত মুফুৰে। আমাৰ দেশতত যিসকল ব্ৰহ্মবাদিনীয়ে পূৰ্বকালত সভা-সমিতিত যােগ দিছিল, তেওঁলােকেও নিজৰ স্বামী বা আপােন মানুহ লগত লৈহে তেনে কৰিছিল। ইয়াৰ লগতে আৰু এটা কথা মনত ৰখা উচিত যে আমাৰ মানুহ এতিয়া আগৰ দৰে শিক্ষিত নহয়, তিৰুতা দেখিলে সম্মান দেখুওৱা দূৰৰ কথা, যাকে তাকে সকাম দৃষ্টিপাত কৰাহে দেখা যায়। তুমি বিলাতৰ কথা কৈই, কিন্তু তাৰ অশিক্ষিত -১৩ [ ১১০ ] সাধনা নাইবা অসংযত দলৰ স্বাধীনতাৰ পৰা কি কুফল ফলিছে তাক জানা নে? উদঙীয়া গৰুৰ স্বাধীনতাৰ নিচিনা স্বাধীনতা এইদলৰ ভিতৰত আছে আৰু তাৰ লগৰীয়া পাপ-ব্যভিচাৰৰ বিষাক্ত ফলেই বিলাতত অসংখ্য জাৰজাশ্ৰমৰ সৃষ্টি কৰিছে। আমাৰ পুণ্যভূমি ভাৰতক এনে পাপ-পুৰীত পৰিণত কৰিবলৈ কোনাে বিজ্ঞলােকে ইচ্ছা কৰিব নােৱাৰে। সেই কাৰণেই মই কৈছো, বর্তমান সময়ত অন্ততঃ আমাৰ দেশত স্বাধীনভাবাপন্ন মহিলায় নিজৰ আত্মীয়-স্বজনৰ অনুপস্থিতিত যেই সেই মানুহৰ লগত ঘনিষ্ঠতা ৰাখি চলা উচিত নহয়। তুমি কৈছা অভিভাবকক লগত লৈ ফুৰােৱা সকলােৰে পক্ষে সম্ভৱ নহয়, কিন্তু তেতিয়া হলেও আত্মৰক্ষাৰ উপযােগী নিয়ম-কাৰণৰ বশবর্তিনী হৈ আবুৰ ৰাখি চলিব পাৰি। তুমিও যদি মই বান্ধি দিয়া নিয়মৰ তলতীয়া হৈ চলা, তেনেহলে সেই নিয়ম-বােৰেই তােমাৰ অভিভাবকৰ কাৰ্য্য কৰিব। বিবাহ সম্পর্কেও মই আগেয়ে কোৱা কথাকে আকৌ কওঁ। বিলাতত বিবাহ বৰ-কন্যাৰ বাছনিমতে বেচিকৈ হয় সঁচা, কিন্তু তাৰ ফলতেই যে বিবাহবিচ্ছেদ আদালত স্থাপিত হৈছে, সিও সঁচা। তাৰ কাৰণ ডেকা-গাভৰুৰ নিৰ্বাচনৰ সময়ত অকল ভােগ-লিঙ্গা -ৰূপ-যৌৱনৰ আকর্ষণেই আন সকলল দোষ ঢাকি পেলায়। সেই দেখিয়েই বহুত ক্ষেত্ৰত ভােগ-তৃষ্ণাৰ প্রথম উত্তেজনা মাৰ যােৱাৰ লগতেই আগেয়ে লুকাই থকা দোষবিলাক জল জল কৰে ওলাই পৰে, আৰু তাৰ ফলতেই আদালতৰ আশ্ৰয় লৈ এৰাৰি হব লগা হয়। কিন্তু হিন্দু বিবাহ তেনে দুদিনীয়া বান্ধোন নহয়। এবাৰ বিবাহ মন্ত্র পঢ়ি চোৱসি কিমান উচ্চ। কিমান মহৎ ! এই বিবাহে দুটি আত্মাৰ সুকীয়া অস্তিত্ব এক কৰে। সেই কাৰণেই -১০৪ [ ১১১ ] দীনবন্ধুৰ আহকাল অকল ৰূপ-যৌৱনৰ উন্মাদনাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ বিয়া কৰােৱা উচিত নহয়। এইবােৰ কাৰণতে মই কৈছিলো যে আত্মতৃপ্তি- পৰিচালিত যুৱক-যুৱতীৰ নিৰ্বাচনৰ ওপৰত সংসাৰৰ অভিজ্ঞতা থকা অভিভাবকৰ অনুমােন অতীব আৱশ্যকীয়। প্রকৃত শিক্ষিত আৰু জিতেন্দ্রিয় নহলে, নাইবা আধ্যাত্মিক প্ৰেমৰ দ্বাৰা অনুপ্রাণিত নহলে যুৱক-যুৱতীৰ পার্থিব প্রেম বহুত অনৰ্থৰ মূল নহৈ নােৱাবে' আজি আৰু বেচি কথা নিলিখো। আশা কৰোঁ, মােৰ কথাখিনি তুমি:স্থিৰভাবে এবাৰ ভাবি চাবা। ইতি। তােমাৰ শুভাকাক্ষী শ্রীদীনবন্ধু। [ ১১২ ] পঞ্চদশ অধ্যায় প্ৰতাৰণা দীনবন্ধুৰ চিঠি পঢ়ি প্ৰভাৱতীৰ মনত নানা চিন্তা হবলৈ ধৰিলে; তেওঁ ৰৈ ৰৈ চিঠিখন কেইবাবাৰে পঢ়িলে। কথাবােৰ তেওঁৰ মনত যুক্তিযুক্ত যেন বােধ হয়। | সেইদিনা দেওবাৰ আছিল। যদিও গকুলচন্দ্র সাধাৰণতঃ সন্ধ্যাৰ পিচত হে প্রভাৰ ঘৰলৈ আহে, তথাপি দেওবাৰৰ দিনা কেতিয়াবা পুৱা বেলাও এবাৰ আহে। পুৱা বেলা আহিলে তেওঁক প্ৰায়েই প্রকৃতিস্থ দেখা যায়। | প্ৰভাৱতীয়ে তেতিয়া চিঠিৰ কথা ভাবি আছিল। তেওঁৰ চিন্তা ইমান গভীৰ আছিল যে কেতিয়া গকুলচন্দ্ৰ আহি সােমাল, তেওঁ তাৰ গমকে নাপালে। প্রভাক তেনে অৱস্থাত দেখি উকীলে মাত লগালে,-“কি হে? দেখােন তপস্যাত মগ্ন । কাৰ, নিমিত্তে এই তপস্যা ?” | প্রভা চক্ খাই উঠি উকীলক বহিবলৈ ক'লে। উকীলে বহাৰ লগে লগে সুধিলে,-“হাতত সেইখন কি ?” প্রভা—কিনাে হব! দেখিছেই নহয়, সেইখন চিঠি। উকীল-কোনে দিছে ? প্রভা-যেয়ে দিয়ক আপােনাৰ তাত প্রয়ােজন কি ? উকীল-তােমাৰেই বা কবলৈ আপত্তি কি? প্রভা—আপত্তি এয়ে যে এজনৰ চিঠি লৈ আনৰ লগত আলােচনা কৰা ভদ্রতা বিৰুদ্ধ। [ ১১৩ ] প্রতারণা উকীল—কোনে শিকালে তােমাক এনেবােৰ কথা! নিশ্চয় সেই দীনবন্ধুৱে। সি নিজে ভদ্ৰতাৰ নাম-গােন্ধ নাজানে, আকৌ লােকক ভদ্রতা শিকাবলৈ যায়! প্রভাই বিৰক্তিৰ সুৰেৰে ক'লে,-“আপুনি যে মিছামিছিকৈ লােকক দোষাৰােপ কৰে, ইননা কোন দেশীয় ভদ্রতা ?” উকীল-মিছামিছিকৈ। সেইখন দীনবন্ধুৰ চিঠি হয় নে ? উ! ইমান দিন তপস্বীৰ ভাও দি, এতিয়া প্রেমপত্ৰত ধৰিছে। এনে এটা ভয়ানক মানুহ মই দেখা নাই। প্রভা-যাৰ মন যেনে সি আনকো তেনে দেখে। উকীল—তুমি মােৰ ওচৰত লুকটুক কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছা কিয় ? হাতে হাতে ধৰা পৰিছা, তথাপি ফাঁকি! | প্রভাৰ পেটে-পেটে খং উঠিল। শেহত আত্মসংবৰণ কৰি ক'লে, —“যদিও লােকৰ চিঠি দেখুওৱা ভদ্রতা-বিৰুদ্ধ, তথাপি যেতিয়া আপােনাৰ এনে কুৎসিৎ সন্দেহ হৈছে, চাওক এইখন দীনবন্ধুৰ প্রেমপত্র।” উকীলে চিঠিখন লৈ পঢ়িলে। তাৰ পিচত নীৰৱে চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে। প্রভাই ক'লে—“পিচে, প্রেমপত্র পঢ়া হ’ল নে ?” উকীল আগৰ দৰেই চিন্তামগ্ন হৈ থাকিল। প্রভা-নামাতে দেখােন! কিনাে ভাবিছে ? উকীল-দীনবন্ধুৰ উদ্দেশ্য কি তাকেই ভাবিছো? প্রভা—চিঠিত নাে কি বুজিব নােৱৰা উদ্দেশ্য ওলাল ? উকীল-দীনবন্ধুৰ নিশ্চয় এটা অসৎ উদ্দেশ্য আছে; নইলে এইদৰে যুক্তিহীন মিছা কথা নিলিখিলেহেঁতন। এত মিছা কথা ! কোনবােৰ? [ ১১৪ ] সাধনা উকীল-তেওঁ কৈছে উদঙীয়া গৰুৰ স্বাধীনতাৰ নিচিনা স্ত্রী- স্বাধীনতাৰ বাবে বিলাতত জাৰজাম থাকিব লগা হৈছে; কিন্তু সেইটো মিছ। আমাৰ দেশত তেনে স্বাধীনতা নােহােৱাতাে জাৰজ নােহাৱাকৈ আছে নে ? ইফালে যে আমাৰ দেশত প্রাণহত্যা বেচিকৈ হয়, সেইটো হিচাব কৰকচোন। তেতিয়া হে ধৰা পৰিব ব্যাভিচাৰ ক’ত বেচি। আকৌ বিলাতত যুৱক-যুৱতীৰ নিৰ্বাচন-মতে বিয়া হােৱাৰ পৰা এৰাএৰি হয় বুলিছে ; কিন্তু আমাৰ দেশত অভিভাবক বাছনিমতে বিয়া হৈও বহুতৰ ঘৰ গুচি বাঁহত হৈছে। এএৰি হবৰ সুবিধা হােৱা হ'লে, এইবােৰ মানুহ জানাে একেলগে থাকিলহেঁতেন? মুঠতে বিলাতী নিয়মহে সংসাৰৰ উপযােগী। তেওঁ কৈছে যুৱক- যুৱতীয়ে ভৱিষ্যৎ নাভাবি অকল ভােগ-লিপ্সাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ বিয়া কৰিহে পিচত এনেকৈ এৰাএৰি হয় : মই কওঁ সিও ভাল। সংসাৰী মানুহৰ উদ্দেশ্যই হৈছে সুখভােগ। যেনেকুৱা ভােগত যেতিয়া সুখ হয়, তেতিয়া তাকেই সাবটি ধৰা উচিত, আৰু আমনি লাগিলেই এৰি দি নতুন সুখৰ সন্ধান কৰা কৰ্ত্তব্য। একে বিধ আহাৰ সদায় খাই থাকিলে সি আমুৱায়; সেই দেখি ৰুচি বঢ়াবলৈ মাজে মাজে তাৰ সাল-সলনি ঘটাই থাকিলেহে স্বাস্থ্য ভালে থাকে। এই কথাটো আন বিষয়ত প্রয়ােগ কৰি বিবাহত নকৰাটোৱেই আমাৰ সমাজত ভুল। সেই দেখিয়েই বিলাতৰ মানুহ সুখী, আমাৰ মানুহ সদায় অসুখী আৰু দেখাতেই আধামৰা আধাজীয়া। দীনবন্ধুৰ কথা শুনিলে তুমিও সংসাৰ-মুখৰ পৰা বঞ্চিত হৈ বাৰী-বামুণীৰ দৰে জীৱন নিয়াব পাৰিবা মাথােন। মােৰ মতে তেনে জীৱনতকৈ মৰণেই ভাল। উকীলৰ কথাত প্ৰভাৱতীৰ পূৰ্ব ভাবৰ কিছু পৰিবৰ্তন হ’ল ; তেওঁ কোনাে উত্তৰ নিদি মৌন হৈ থাকিল। উকীলে আকৌ ক'বলৈ ধৰিলে,-“দীনবন্ধুৰ লগত তুমি কোন -১৮ [ ১১৫ ] প্ৰতাৰণা সম্পর্ক নৰখাই ভাল ; নহলে বিপদত পৰিবা। তাৰ নিচিনা এটা বক-ধাৰ্মিক দেশখনতে নাই।” প্রভাক’তা মই দেখােন আজিলৈকে তাৰ কোনাে চিন পােৱা নাই। উকীল-পাবা কেনেকৈ? তােমাৰ চকুত ধূলি দিছে। প্রভা—মই আপােনাৰ কথা একো বুজা নাই। উকীল—তােমাৰ আমাৰ সম্পর্কে যে বহুত বেয়া কথা মানুহে কাণাকাণি কৰিছে, সেইকথাতাে জানা ? প্রভা—অলপ অলপ শুনিছো। উকীল—এইবােৰ কথা কাৰ পৰা ওলাইছে গম পাইছা জানাে ? প্রভা—মই কেনেকৈ গম পাম ? উকীল—মই অনুসন্ধান কৰি জানিব পাৰিছো, এই সকলাে কথা দীনবন্ধুৰ পৰা ওলাইছে। সি তাৰ ঘৰত দল গােটাই কিবা এটা ষড়যন্ত্র পাতি এইবােৰ কথা চাৰিওফালে প্রচাৰ কৰােৱাইছে। প্রভা—মােৰ বিশ্বাস নহয়। উকীল—তােমাৰ বিশ্বাস নহব পাৰে, কিন্তু কথাটো হলে সঁচা। প্রভা—তাৰপৰা তেওঁৰ লাভ কি ? উকীল-লাভ কি কেনেকৈ কম ? কিন্তু এইটো হ'লে ক’ব পাৰে। যে আমি ইয়ালৈ অহাৰ পৰা তাৰ কিবা এটা স্বাৰ্থত ব্যাঘাত জন্মিছে ; সেই কাৰণে সি আমাক আঁতৰাবলৈ নানা উপায় অৱলম্বন কৰিছে। বাহিৰত মিছা কলঙ্ক প্ৰচাৰ কৰি সি আমাক খেদাৰৰ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু তেনেকৈ তাৰ মনােৰথ-সিদ্ধি কৰিব নােৱাৰি, এতিয়া আকৌ বন্ধুভাবে নানা প্রকাৰ মিছা যুক্তি দেখুৱাই আমাক দূৰ কৰিবলৈ উপদেশ দিছে। প্রভাবাহিৰত ওলােৱা কথাবােৰ তেওঁ প্ৰচাৰ কৰিছে বুলি মােৰ মনে নধৰে। [ ১১৬ ] সাধনা একো নামাতিয়ে নে? 4 বলৈ ধৰিলে। উকীল-নধৰিব পাৰে ; কাৰণ তুমি বােধৰে। দীনবন্ধুৰ প্ৰেমত পৰিছা; সেই দেখি ওলাই থকা কথাও নেদেখা হৈছা। কিন্তু আমি প্রমাণ পােৱা কথা মিছা বুলিম কেনেকৈ ? উকীলৰ কথা শুনি প্ৰভাই একো নামাতিলে; তেওঁৰ মনত নানা চিন্তা হবলৈ ধৰিলে। সঁচাকৈয়ে দীনবন্ধুৱে এনে কাম কৰিছে নে? চিঠিত তেওঁ যেনে উপদেশ দিছে, তেনে ভাবেই সকলাে কথা তেওঁক ভাঙি কোৱা হে উচিত আছিল। যদি তেওঁৰ মনত কিবা সন্দেহ জন্মিছিল, তেনেহলেও সেই সন্দেহৰ কথা স্পষ্টকৈ কৈ তেওঁৰ মতামত প্রকাশ কৰা হ'লে হে প্রকৃত বন্ধুৰ কাম হলহেঁতেন। তাকে নকৰি তেওঁ এনে নীচ উপায় অৱবলম্বন কৰিছে কিয়? প্রভাই কোনটো সঁচা, কোনটো মিছা একোকে স্থিৰ কৰিব নােৱাৰিলে। প্রভাৰ ঘৰৰ পৰা গৈ উকীলে মহেশ আৰু লক্ষ্মীকান্তৰ লগত কিবা পৰামৰ্শ কৰিলে। সেইদিনা মহেশ আৰু লক্ষ্মীকান্তৰ লগতে প্ৰভাৰ সেই একে বিষয়ৰ আলােচনা হ’ল। দুয়ােজনে উকীলৰ কথা সম্পূর্ণ সমর্থন কৰিলে। লগে লগে এনে কিছুমান কথা সাজি-পাৰি প্ৰভাক শুনালে যে প্রভাই তেওঁলােকৰ কথা কিছু পৰিমাণে বিশ্বাস নকৰাকৈ থাকিব নােৱাৰিলে। দীনবন্ধুৰ ওপৰত প্ৰভাৰ এটা অভিমান হ’ল ; তেওঁ দীনবন্ধুক কিছু টান কথা শুনাই এখন চিঠি লিখিবলৈ ঠিক কৰিলে; কিন্তু মহেশ আৰু লক্ষ্মীকান্তই তেওঁক তেনে কৰিবলৈ মানা কৰিলে। তেওঁলােকে ক'লে যে দীনবন্ধুৰ ষড়যন্ত্রৰ কথা প্রভাই গম নােপােৱাৰ ভাও ধৰি মনে মনে থকাই ভাল; ধৰা-পৰা যেন দেখিলে দীনবন্ধুৱে হয়তাে এনে কিবা ভীষণ উপায় অৱলম্বন কৰিব যে তেতিয়া কাৰ নিস্তাৰৰ উপায় নাথাকিব। মহেশ আৰু লক্ষ্মীকান্তৰ উপদেশ শুনি প্রভাই দীনবন্ধুলৈ কোনাে চিঠিপত্র নিলিখাকে স্থিৰ কৰিলে। [ ১১৭ ] ষােড়শ অধ্যায় প্রত্যাখ্যান বালিকা-স্কুল স্থাপন হােৱাৰ পৰা দুমাহমান গ'ল। ইয়াৰ ভিতৰতে বহুত সাল-সলনিৰ আগন্তুক হৈছে। ৰাক এখন বিদ্যালয় পাতি দিবৰ মনেৰে গকুল উকীল, কমল ৰাজখােৱা প্রভৃতিয়ে গৱৰ্ণমেণ্টৰ সাহায্য ভিক্ষা কৰি ইতিপূর্বেই এবাৰ আবেদন কৰিছিল; কিন্তু গৱৰ্ণমেন্ট ৰাইজৰ আগ্রহ নেদেখিলে তেনে সাহায্য কৰিব নােখােজে বুলি উত্তৰ দিলে। লগতে ইয়াকো ক’লে সে ৰাইজে যদি কিছু টকা উঠাই স্কুলখন ভৰিব পাৰে, তেনেহলে গৱৰ্ণমেন্টে আনন্দেৰে সৈতে, যথাযােগ্য দান আগ বঢ়াব। এই উত্তৰ পাই আবেদনকাৰীসকলে এখন ৰাজহুৱা সভা পাতি স্কুলস্থাপনৰ সম্পর্কে আয়ােজন কৰিবলৈ স্থিৰ কৰিছিল; কিন্তু কৃত- কাৰ্য্য হ’ব নােৱাৰিলে। দীনবন্ধুৰ মতেই বেলেগ। চলিত বালিকা বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাপ্রণালী তেওঁ সমূলি সমর্থন নকৰে; সেই দেখিয়েই তেওঁ গৱৰ্ণমেণ্টৰ সাহায্য লবলৈ অনিচ্ছুক। ৰাইজৰ বৰঙনি আৰু স্কুলৰ উৎপন্নৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চলাব পৰাকৈ বিদ্যালয় পতা হে তেওঁৰ উদ্দেশ্য আছিল; সেই দেখিয়েই তেওঁ তেতিয়া গকুল উকীল প্রভৃতিৰ লগত যােগ দিয়া নাছিল। এতিয়া আয়ােজন কৰোঁতেও তেওঁ নিজৰ আদৰ্শমতে স্কুলে চলাব পাৰিব বুলিহে তাক হাতত লৈছিল; কিন্তু কাৰ দুর্ভাগ্যৰ গুণে ক’ব নােৱাৰে স্কুলৰ লগত তেওঁৰ সম্পর্কই নৰ'ল। স্কুলৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক সমিতি নির্দেশ মতে ৰাইজৰ পৰা উঠা -১১[ ১১৮ ] সাধনা টকাৰ উল্লেখ কৰি চেক্রেটাৰীয়ে আকৌ গৱৰ্ণমেণ্টলৈ আবেদন কৰিলে আৰু পূৰ্বৰ প্রতিশ্রুতিৰ কথা সোঁৱৰাই দিলে। এই আবেদন পাই এটা স্থায়ী ঘৰ সাজিবলৈ গৱৰ্ণমেন্টে ৫০০০ টান দান কৰিলে আৰু প্রভাৰ ঘৰৰ আগত থকা চৰকাৰী মাটি ডােখৰতে স্কুল সাজিবলৈ অনুমতি দিলে। অকল সেয়ে নহয়, প্রভা থকা ঘৰটো যি মাটিত আছিল, সেই মাটিখিনিও পটাদাৰক মূল্য দি চৰকাৰী কৰি দিলে ; ঘৰটো স্কুলৰ ধনেৰে কিনি লােৱা হ'ল। লােকেলবাের্ড আৰু মিউনি- চিপেলিটিয়েও কিছু কিছু টকা মঞ্জুৰ কৰিলে আৰু মাহেকীয়া সাহায্যৰৰ প্রতিশ্রুতি দিলে। এতিয়া নির্দিষ্ট ঠাইত ঘৰ সজাৰ যাে-যা চলিব লাগিছে। স্কুল আগৰ নিয়মেই চলি আছে, মাত্র কমিটিত স্কুলৰ ডেপুটি ইন্সপেক্টৰক সভ্য ল’ব লগা হােৱাত তপেশ্বৰৰ নাম বাদ পৰিল আৰু জিলাৰ বৰ • চাহাব সমিতিৰ সভাপতি নিযুক্ত হল। | এইবােৰ দেখি শুনি দীনবন্ধু নীৰৱে থাকিল আৰু তেওঁ দলৰ বাহিৰত থকাৰ বাবে অসন্তোষ প্রকাশ নকৰি সন্তাহে হ'ল; আৰু সুবিধা কৰিব পাৰিলেই তেওঁৰ আদৰ্শমতে এখন শিক্ষাশ্রম পাতি- বলৈ মনে মনে সঙ্কল্প কৰিলে। প্রভাৰ ঘৰত মানুহৰ সমাগত পূৰ্বৰ দৰেই। এই বিষয়ে বাহিৰত নানাপ্রকাৰ কলঙ্ক-কাহিনী যে প্ৰচাৰ হৈছে, তাত কোন সন্দেহ নাই; কিন্তু দীনবন্ধুৰ লগত সেই প্ৰচাৰকাৰ্য্যৰ অলপপ সম্পর্ক নাই। চেক্রেটাৰী আদিয়ে নিজ নিজ স্বার্থৰ কাৰণে মিছা কথা সাজি কৈছিল। তেওঁলােকৰ উপদেশ মতেই প্রভাই সেই দিনাৰে পৰা দীনবন্ধুক একো সােধা নাই। এই ঘটনাৰ কিছুদিন পিচত এদিন মহেশচন্দ্র চেক্রেটাৰী অহাৰ পিচত প্রায় ৰাতি দুপৰত প্ৰভাৱতীৰ ঘৰলৈ গ'ল। এই তেতিয়া [ ১১৯ ] প্রত্যাখ্যান ভাত-পানী খাই শুবলৈ কাৰবাৰ কৰিছিল। হঠাৎ দুৱাৰত শব্দ শুনি তেওঁ দুৱাৰ মেলি দিলে; লগে লগে মহেশচন্দ্ৰ ভিতৰত সােমাই আহিল আৰু প্ৰভাৰ মুখলৈ চাই মিচিকি মিচিকি হাঁহি চকি এখনত বহিত ; প্রভা ওচৰতে থিয় হৈ থাকিল। অলপ বেলিৰ মূৰত মহেশে ক'লে,-“মই হঠাৎ অহা দেখি বেয়া পালা নে কি?” | প্রভা-বেয়া পােৱা নহয়, কিন্তু অলপ পলম হােৱা হলে মােক লগ নাপালেহেঁতেন ; মই শুবলৈ ধৰিছিলোঁৱেই। মহেশ-শুবৰ সময়ত আমনি কৰাৰ বাবে ক্ষমা কৰিব। এটা বিশেষ কাৰণত এতিয়াই লগ নধৰিলে নহয় দেখিহে আহিলোঁ। প্রভাসি নাে কি ? মহেশ—নতুন কথা বিশেষ একো নহয়। দীনবন্ধুহঁতে আমাৰ বিৰুদ্ধে কি কৰিছে শুনিয়েই আছ। প্রভা—সেইটো আপােনালােকৰ পৰাই শুনিছে; সেই কাৰণে আপােনালােক যেতিয়াই তেতিয়াই নাহিলেহে মঙ্গল। | মহেশ-এতিয়া অহা নহা একে কথাই। কথা যিমান ওলাব পাৰে ওলাই গৈছে, বৰং এতিয়া অহা যােৱা বন্ধ কৰিলে মানুহৰ বিশ্বাস বেচি হে হ’ব। প্রভা—যদি প্রতিকাৰৰ কোনাে উপায়েই নাই, তেন্তে তাৰ আলােচনাৰ পৰা লাভ কি? মহেশ—মােৰ এটা কথা কব লগা আছে। প্রভা—কি কথা? মহেশ-কথাটো হৈছে—মই তােক প্রাণ ভৰি ভাল পাওঁ, তুমিও মােক তেনেকৈয়ে ভাল পােৱা ; অথচ লােকনিন্দাৰ ভয়ত নিচেই ওচৰত হৈও আঁতৰত থাকিব লগা হৈছে। কিন্তু বিবােৰ কলঙ্ক-কাহিনী মানুহৰ মুখে মুখে হৈছে, তাতকৈ, বেচি আৰু কি [ ১২০ ] সাধনা লােকনিন্দা হ’ব পাৰে! জাতত যাব, পেটো নভৰিব, ইয়াতকৈ দুখৰ কথা আৰু কিবা আছে নে? সেই কাৰণে মই ভাবিছো বলাে কলঙ্ক যেতিয়া প্ৰচাৰ হৈছে সঁচাকৈয়ে হওক। প্রভা—আপুনি এইবােৰ কি কৈছে? মহেশ—তুমি মােৰ কথা বুজা নাই নে ? চোৱ। তুমি মই এক ; ইমান দিন লােকৰ ভয়ত বেলেগ হৈ আছিলোঁ। কিন্তু এতিয়া লােকেই যেতিয়া লগলগাই দিছে আৰু বেলেগ হৈ থাকে কিয় ? এইদৰে কৈয়েই মহেশে প্রভাৰ হাতত থাপ মাৰি ধৰিলে। প্রভাৰ তেতিয়া মুখৰ বৰণ সলনি হ’লচকুৰ পৰা ফিৰিঙটি উফৰিবলৈ ধৰিলে। প্ৰভাই এছাৰ মাৰি মহেশৰ হাতটো এৰুৱাই বিজুলী বেগেৰে ভিতৰৰ খােটালিত সােমাল আৰু মাজৰ দুৱাৰ বন্ধ কৰি দিলে। তাৰ পিচত ক’লে,-“আপুনি এই মুহূর্ততে ইয়াৰ পৰা আঁতৰ হওক ; ভৱিষ্যতলৈ কেতিয়াও এই ঘৰত ভৰি নিদিব। নহলে ফল ভাল নহ'ব।” | সেই দিনা ৰাতি প্ৰভাৱতীৰ টোপনি নাহিল ; নানা চিন্তাত তেওঁ আকুল হৈ পৰিল। বাহিৰত কলঙ্ক, ভিতৰত এই নীচতা। ইয়াৰ ভিতৰত তেওঁৰ প্ৰকৃত পথ কোনটো ? একোবাৰ ভাবে যদি ভালে থাকিলেও এনে বদনামৰ হাত সাৰিব নােৱাৰি, তেনেহলে বেয়া হােৱাতেই বা হানি কি? আকৌ ভাবে, পৰে দোষী বুলিলেও মই যদি নিজে দোষ নকৰে, তেনেহলে অন্ততঃ নিজক সান্ত্বনা দিবলৈ বাট থাকিব। এই চিন্তাৰ লগে লগে পুনঃ পুনঃ দীনবন্ধুৰ কথা তেওঁৰ মনত পৰিবলৈ ধৰিলে। দীনবন্ধুও তেওঁৰ শত্রু। যি তেওঁৰ আশা ভৰসাৰ স্থল, যাক পুৰুষ-ৰত্ন, বিপন্নৰ বন্ধু বুলি ভাই দেৱতাৰ শাৰীত ঠাই দিছিল, তেৱে। যদি পৰৰ নিন্দা কুৎসা আদি ৰটনাত ১১৪ [ ১২১ ] এত্যাখ্যান ব্যস্ত, তেন্তে কাকনাে তেওঁ বিশ্বাস কৰিব। দীনবন্ধুৱেই যদি এনে সঙ্কীর্ণমনা, তেন্তে আন কোনে তেওঁৰ নিৰ্দোষিতা স্বীকাৰ কৰিব। প্রভাই এবাৰ দীনবন্ধুলৈ সকলাে কাহিনী বর্ণাই এখন চিঠি লিখিব খুজিছিল আৰু তেওঁনাে কিয় এনে অসত্য কথা অন্যায়ৰূপে প্ৰচাৰ কৰিছে, তাক সুধিবলৈকো স্থিৰ কৰিছিল। কিন্তু ইমান দিন চিঠি পত্র বন্ধ কৰাৰ পিচত, এতিয়া লিখিবলৈ লাজ লাগিল। অকল সেয়ে নহয়, এই চিন্তাৰ লগে লগে এটা অজ্ঞাত অভিমান ভাবে তেওঁৰ মনলৈ আহিল। প্রভাৰ চকুত চকুলাে ওলাল। পাটীত পৰি বহুত পৰলৈকে উচুপি উচুপি কান্দিবলৈ ধৰিলে। [ ১২২ ] সপ্তদশ অধ্যায় গােপন পৰামর্শ গদাধৰ শৰ্মাৰ দোকানত সান্ধ্য সম্মিলন আগৰ দৰেই চলি আছে। কার্তিকচন্দ্ৰক লগ লগােৱাৰ পৰা খৰচৰ বাকেও বিশেষ চিন্তা কৰিব লগা হােৱা নাই। গদাধৰৰ খাতাত কাৰ্তিকৰ নামেই বেচি ভাগ হিচাপ ৰখা হৈছে। বালিকা বিদ্যালয় স্থাপন হবৰে পৰা গকুলচন্দ্র এই মজলিছত অতি অলপ সময় হে থাকে। কমল- চন্দ্ৰ, সৰ্বানন্দ আৰু কৃষ্ণকুমাৰ গকুলচন্দ্ৰৰ ব্যৱহাৰত অসন্তুষ্ট ; গকুল- চন্দ্ৰয়াে তাৰ গম নােপােৱাকৈ থকা নাই। ওপৰত কৈ অহা ঘটনাৰ পিচত এদিন পান-ভােজনৰ শেহত কমলচন্দ্ৰ আৰু কৃষ্ণকুমাৰ সৰ্বানন্দৰ ঘৰলৈ আহিল। তাৰ পিচত তিনিওজনে আলােচনা কৰিবলৈ ধৰিলে। কমলচন্দ্র-পিচে স্কুলখনৰ বিষয়ে কি কৰা যায় ? কৃষ্ণ—এৰা, তাকেইতো ভাবিছে। সৰ্বা—কিবা এটা নকৰিলে নহয়; মানুহৰ কথা শুনি আমনি লাগিছে। কমলগকুল উকীলৰ কাণ্ড দেখিছ। তাইমান যত্ন কৰি চেক্রেটাৰী পাতিলোঁ, এতিয়া সি আমাৰ খবৰকে নােলােৱাত পৰিল। সৰ্বা—তুমিয়েই হে সকলাে অনর্থৰ মূল। তুমি যদি সেই দিনা ফাকি-ফুক দি তাক চেক্রেটাৰী নাপাতিলাহেঁতেন, তেনেহলে তাৰ কি সাধ্য চেক্রেটাৰী হয়। মই তুমি নিজেই চেক্রেটাৰী হ’বা বুলি ভাবিছিলোঁ; পিচত তাক পতা দেখি অবাক হলো। কৃষ্ণ—মই ভাবিছো তেতিয়াই এটা ডাঙৰ ভুল হয়। শাস্ত্রমতে [ ১২৩ ] গােপন পৰামর্শ “লেখনী-পুস্তিকা-কান্তাঃ পৰহস্তগতা গতাঃ।” এতিয়াও স্কুলৰ ভাৰ পৰৰ হাতত দিয়াৰ পৰাই সকল সুবিধা গ’ল। শহনিত এবাৰ গৰু চৰিবলৈ এৰি দিলে, কেতিয়াবা জানাে ভাল ফল পায়। সেই দেখি সকলে দোষ তােমাৰ গাত। | কমল-মই জানাে পৰাত তাক চেক্রেটাৰী পাতিছিলো? ৰাইজে দীনবন্ধুৰ নিমিত্তে যেনেকৈ ধৰিছিল, আকৌ আমাৰ ভিতৰতে খােৱা-কামােৰা লগা হ'লে সকল পণ্ড হ’লহেঁতেন। সেই দেখিহে বােলাে একেবাৰেই হাতৰ পৰা এৰাই যােৱাতকৈ যেনে-তেনে আমাৰ দলতে ৰাখোঁ। সৰ্বা—সেইটো যি হ’ল হ’ল ; পিচে এতিয়া কৰা যায় কি ? কমল—অইন আৰু কি কৰিম ; যেনে তেনে উকীলক চেক্রেটাৰী ভাঙিব লাগে। সৰ্বা—কেনেকৈ ? কৃষ্ণ—মই ভাবিছো অতি সহজে সেইটো কাম সিদ্ধি কৰিব পাৰি। পুৰাতত্ব আলােচনা কৰিলে পােৱা যায়, দুৰ্য্যোধনে ভীমক দূৰ কৰিব নােৱাৰি বিহ খুৱাই দিছিল। এতিয়া উকীল মদত বিহ মিহলাই দিলেই সকলো ঠিক হব। শেহত মদ খাই মৰিল বুলি প্ৰমাণ হৈ যাব। কমল-সিমান ভয়ঙ্কৰ উপায় নিবিচাৰিলেও হ’ব। আজি কালি প্রায় সকলাে মানুহৰ মুখতে প্ৰভাৱতী, উকীল, মহেশ আৰু লক্ষ্মীকান্তৰ কথা। সেইবােৰ কথাৰ নিয়মমতে বিচাৰ কৰিব লাগে। সৰ্ব—কিন্তু প্রমাণ কৰিব নােৱাৰিলে, তেনে কথা উলিওৱা নিৰাপদ নহয়। কৃষ্ণ—মই আৰু এটা উপায় ভাবিছে। পুৰাতত্বমতে দেৱতা সকলে সু-উপমূলক বলে নােৱাৰি তিলােত্তমাক পঠিয়াই দিছিল। তেওঁক দেখি দুয়াে যুদ্ধ কৰি মৰি থাকিল; তেতিয়া বিনাযুদ্ধে দেৱতাৰ [ ১২৪ ] সাধনা জয় হ’ল। এতিয়া উকীল আমাৰ যেনে শত্ৰু দীনবন্ধু তাতকৈ চৰা হলেও কম নহয়; তিলােত্তমারূপিণী প্ৰভাৱতী আছেই। দুয়ােটাক লগাই দিব পাৰিলেই আমি বহি থাকিয়েই কাৰ্য-সিদ্ধি কৰিব পাৰিম। কমল—এইবাৰ হলে তােমাৰ বুদ্ধিটো নশলাগি নােৱাৰিলোঁ। ঠিক, এয়েই আটাইতকৈ প্রশস্ত উপায়। | কৃষ্ণ—মই ভাবিছো, ই তেনে নহৈ নােৱাৰে। • শাস্ত্রমতে ইয়াকে বােলে শ্বা-বৰাহ নীতি। সৰ্বা—বুদ্ধিটো দেখাত ভাল হলেও কামত লগােৱা উজু নহয়। দীনবন্ধুক সমূজে কোনেও বশ কৰিব নােৱাৰে। কমল--সেই ময়াে জানাে। সেই দেখিয়েই আমি এতিয়া অলপ বেঁকা বাবােট ল’ব লাগিব। সৰ্বা—মই এতিয়াও তােমাৰ কথা বুজা নাই। কমল-শুনা তেন্তে। মানুহৰ মুখত যিবােৰ কথা শুনা গৈছে সেইবােৰ সঁচা বুলি প্ৰমাণ কৰিব লাগিব। দীনবন্ধুৰ মনত বিশ্বাস জন্মাই দিব পাৰিলেই, তেওঁ তাৰ প্ৰতিকাৰৰ উপায় কৰিব। | সৰ্বা—কিন্তু বিশ্বাস জন্মাকৈ প্ৰমাণ জানাে কোনােবাই দিব পাৰিব ? কমল—মােৰ বিশ্বাস, পৰা যাব। তুমি জানা নহয় স্কুল পাতিবৰ দিনাৰে পৰা ভূতনাথৰ লগুৱাটো তাৰ চকিদাৰ আছিল। পিচে, তাৰপৰা নিয়ম মতে কাম নচলে বুলি কালি চেক্রেটাৰীয়ে খেদাই দি তাৰ সলনি এজনী তিৰু ৰাখিছে। ভূতনাথে স্কুলৰ দৰমহাতে এটা লগুৱা পাই আহিছিল; এতিয়া তাক খেদোৱাত তেওঁ বৰ বেজাৰ পাইছে। সেই দেখি তেওঁ গকুল আৰু প্ৰভাৰ কেনেকৈ অপকাৰ কৰিব, তাকে ভাবিব লাগিছে। কালি তেওঁ মােৰ ঘৰলৈ গৈ চেক্রেটাৰী প্রভৃতিৰ বহুতাে বদনাম কৰে আৰু [ ১২৫ ] গােপন পৰামর্শ এই বিষয়ে বিচাৰ হ'লে তেওঁৰ লগুৱাৰ হতুৱাই যেনেকৈ লাগে তেনেকৈ সাক্ষী দিয়াবলৈ গাত লৈছে। সৰ্ব্বাতেনেহলে ভাল কথাই। আৰু এটা কথা,লক্ষ্মীকান্তক হাতত লব নােৱাৰি নে? তাক যদি কোৱা যায় যে সি আমাৰ শিকনিমতে কাম কৰিলে তাৰ বিৰুদ্ধে ওলােৱা কথা এৰি দিয়া যাব, আৰু শিক্ষয়িত্ৰীৰে সৈতে চেক্রেটাৰীৰ দোষ সাব্যস্ত হলে তাৰ ভনীয়েককে কামটো দিয়া যাব, তেতিয়া নিশ্চয় সি আমাৰ কথা শুনিব। | কমল—ঠিক ধৰিছা, তাৰ পৰা বহুতাে কাম হ'ব পাৰে। এতিয়া আমি সিহঁতৰ হতুৱাই কিছুমান কথা সিহঁতে নিজ চকুৰে দেখা বুলি দীনবন্ধুৰ আগত কোৱাব লাগিব। | কৃষ্ণ—মই ভাবিছো আৰু এটা কাম কৰিব লাগিব। এই সকলােবােৰ বৰ্ণাই এখন বেনামী চিঠি বৰ চাহাবলৈ পঠিওৱা উচিত। যিমান উপায় আটাইবােৰতে হাত দিলেহে এটা নহয় এটাই কাম কৰিব। উদ্ভিদতত্ত্ব মতেও বহুবিধ খেতি কৰিলে এবিধ নহয় এবিধ ভাল হবই। একেবিধ খেতি কৰিলে হল যদি হ’লনহল যদি তেনেয়েই গ'ল। সৰ্বা-হয়, ময়াে এই কথা সমর্থন কৰে। ৰাজখােৱাই এখন চিঠি ভালকৈ লিখি আনিব ; মােৰ “টাইপ ৰাইটাৰ” আছে, তাতে “টাইপ” কৰি পঠাব লাগে। কমলবাৰু তেন্তে মই কালিলৈ সেইখন লিখি লৈ আহিম ; লগতে সাক্ষীকেইটাৰ হতুৱাই কি কোৱালে ভাল হ’ব তাকে ভাবি-চিন্তি আহিম ; তােমালােকেও সেই বিষয়ে ভালকৈ ভাবিব। ইয়াৰ পিচত কমলচন্দ্ৰ আৰু কৃষ্ণকুমাৰ ঘৰঘৰি গ'ল। সৰ্বানন্দও ভিতৰ সােল। [ ১২৬ ] অষ্টাদশ অধ্যায় ভীষণ প্রতিজ্ঞা বালিকাঙ্কুলৰ শিক্ষয়িত্ৰীৰ সম্পর্কে নানাপ্রকাৰ কেলেঙ্কাৰৰ কথা গােটেই জিলাতে ৰাষ্ট্ৰ হ’ল। গকুলচন্দ্ৰই বহুত ভাবি-চিন্তিও কি কৰা উচিত একো স্থিৰ কৰিব নােৱাৰিলে। প্ৰভাৰ তালৈ অহা-যােৱাত যে তেওঁৰ উদ্দেশ্য সাধু আছিল এনে হয়। তেওঁৰ অসংখ্য কুৎসিৎ প্ৰেমৰ কাহিনী নজনা মানুহ কোনাে নাই। মােকর্দমা লগা তিৰুতাৰ পৰা শিক্ষিত মহিলালৈকে সকলােৱে তেওঁৰ চৰিত্ৰৰ আভাস পাইছে। তেনে স্থলত ইমান দিনৰ সমাগমৰ পিচত প্ৰভাৱতীক পবিত্ৰ কৰি ৰাখিছে বুলি কোনেও বিশ্বাস কৰিব নােৱাৰিছিল। কিন্তু যেয়ে যি অনুমান কৰক, চেক্রেটাৰীয়ে প্ৰভাৰ বিশেষ অন্যায় একো কৰিব পৰা নাছিল ; দিনৌ প্রভাৰ বদন দর্শন আৰু বাক্যালাপ শ্রবণ কৰি আনন্দ লাভ কৰিছিল মাথােন। বহুত দিন অসংযতভাবে আলাপ কৰিছিল সা, কিন্তু প্রভাক স্পর্শ কৰিবলৈ সাহ কৰা নাই ; প্রভাক তেওঁৰ ভােগৰ সামগ্রী কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও, কৃতকার্য হ’ব পৰা নাই। উকীলৰ মনত সদায় খেলাইছিল যে প্রভা বিবাহিতা হােৱা হলে কি জানি তেওঁৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধি হােৱা ইমান কঠিন নহ'ল- হেঁতেন। কিবা ঘটনা ঘটি লােক চক্ষুত পৰিলে এতিয়া ঢাকিবলৈ উপায় নাই দেখিহে প্রভাই তেওঁক ইমান দিনেও আত্মসমর্পণ কৰা নাই। তেওঁ মনে মনে ভাবিলে যদি প্রভাৰ এনে কোনােবা [ ১২৭ ] ভীষণ প্রতিজ্ঞা মানুহৰ লগত বিয়া হয়, যি সদায় একে ঠাইতে থাকিব নােৱাৰে, অথচ প্রভাই ইয়াতে থাকি স্কুলত কাম কৰাত হকাবাধা নকৰে, তেনেহলেই সকলে সিদ্ধি হ’ব। এফালে কলঙ্কৰ প্ৰচাৰ বন্ধ হব আৰু আনফালে তেওঁৰ মনােৰথ পূর্ণ কৰিবলৈকো চল লাগিব। কেনেকৈ এই কাৰ্য হৈ উঠিব তাক তেওঁ একেৰাহে চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে। | আজি কেইদিনমান ৰাজহুৱা পাঠাগাৰলৈ উকীলৰ সমাগম হৈছে। যদিও সাধাৰণতঃ তেওঁ বাতৰিকাকত নপঢ়ে আৰু নলয়, তথাপি এই কেইদিন ৰাজহুৱা পুথি ভড়ালৰ আটাইকেইখন বাতৰি কাকতকে ওলটপালটকৈ চোৱা দেখিবলৈ পােৱা গৈছে। এইদৰে চাই থাকোতেই এদিন এখন কাকতত তেওঁ কিবা এটা পালে; তেওঁৰ মুখত আনন্দৰ জেউতি দেখা গ'ল। লাইব্রেৰিয়ানক কৈ তেওঁ কাকতখন হাতত ললে আৰু পােনে-পােনেই প্রভাৰ ঘৰলৈ আহিল। উকীলে বহিয়েই মাত লগালে,-“পিচে তোমাৰ কথা চাৰিওফালে কেনেকৈ বিয়পিছে, শুনিছা নহয়?” প্রভাশুনিছে। উকীল—মই অনুসন্ধান কৰি নিভুলকৈ জানিছে, এই সকলােবােৰ সেই ভণ্ড-তপস্বী দীনবন্ধুৰ কাম। প্রভাই একো নামাতিলে, যেন তেওঁৰ অন্তৰত হাজাৰ হাজাৰ বৃশ্চিকে দংশন কৰিছিল। উকীলে ক'লে,-“পিচে এতিয়া কি কৰা যায়?” প্রভা—কিনাে কৰিম ! উকীল-মই ভাবি চিন্তি এটা উপায় পাইছে।' প্রভাকি? [ ১২৮ ] সাধনা উকীল-কাৰবাৰ লগত তােমাৰ বিয়া হােৱাৰ বাহিৰে আন উপায় নাই। | প্রভা-বিবাহৰ নিমিত্তে মােৰ ইচ্ছা নাই। উকীল-ইচ্ছা নহলেও ইচ্ছা কৰিব লাগিব। আৰু মনােমত পাত্র পালে, তােমাৰ তেনে অনিচ্ছাৰ কাৰণে নেদেখো। উপযুক্ত মানুহৰ লগত বিয়া হ'লে তুমিও সুখী হ’বা, আৰু এই কেলেঙ্কাৰী- বােৰ দূৰ হ’ব। নহলে আৰু আন উপায় নাই। দীনবন্ধুৱে যেতিয়া তােমাৰ অপকাৰ কৰিম বুলি লাগিছে, ইয়াৰ বাহিৰে আন কোনাে উপায়েৰে তােমাক ৰক্ষা কৰিব নােৱাৰোঁ। আকৌ প্ৰভাৰ মুখত এটা বিষাদৰ জ্বালাময় চিন বিৰিঙি পৰিল ; অলপ পৰ নীৰৱে চিন্তা কৰি ক'লে,-“বাৰু বিয়া কৰাবলৈ মাতিয়েই হ'লোঁ, কিন্তু মনােমত পাত্র যে পােৱা যাব, তাৰ স্থিৰতা কি?” “এইখন চোৱ” বুলি উকীলে হাতত লৈ অহা ৰাতৰিকাকতখন মেলি তাত থকা জাননী এখন দেখুৱালে। জাননীখন ইংৰাজীত লিখা, অসমীয়াত সি এনেকুৱা হ'ব | পাত্ৰী আৱশ্যক “পাত্র-লণ্ডনৰ ইনাৰ টেম্পােলৰ পৰা চনন্দ পােৱা বেৰিষ্টাৰ, অলপতে বিলাতৰ পৰা ঘূৰি আহিছে। কুলত কায়স্থ, ধৰ্ম্মত হিন্দু, কিন্তু তেওঁ জাতি বিভাগ নামানে ; এক ঈশ্বৰ ভিন্ন কোনাে দেৱ- দেৱীক বিশ্বাস নকৰে। আর্থিক অৱস্থা ভাল ; পৈতৃক জমিদাৰীও আছে। “পাত্রী—স্বাধীনভাবাপন্না, শিক্ষিতা আৰু সুন্দৰী হ'ব লাগিব, সঙ্গীতত বিশেষ ব্যুৎপত্তি থাকিব লাগিব। ধৰ্ম্মত হিন্দু হলে যেই সেই জাৰ হ'লেই হ’ব। - ১২২ [ ১২৯ ] ভীষণ প্রতিজ্ঞা “পু-বিবাহৰ পিচত বৰ আমেৰিকালৈ যাবৰ কথা আছে। বিলাতী চাল-চলন ভালকৈ জনা থাকিলে তেওঁকো লৈ যােৱা হ'ব, নহলে যতে তেওঁ থাকিবলৈ ইচ্ছা কৰে, তাতে ৰাখি সুশিক্ষাৰ বলৱন্ত কৰা হ’ব। পাত্র আমেৰিকাৰ পৰা ঘূৰি আহোতে এবছৰমান লাগিব। শ্ৰীৰমণীমােহন দত্ত, ৰাৰ-এল। কলুটোলা স্ট্রীট, কলিকত।” জাননীখন পঢ়ি প্রভাই বহুত পৰ ভাবিলে; কিন্তু কি কৰিব একো ঠিক কৰিব নােৱাৰি ক'লে—“আপুনি মােক কি কৰিবলৈ কয়?” উকীল—মই কওঁ—তুমি বিবাহ কৰিবলৈ ইচ্ছুক বুলি তেওঁলৈ এখন চিঠি লিখা। তাত তােমাৰ সবিশেষ বিবৰণ দিবা, আৰু বিয়া হৈ যােৱাৰ পিচতে ইয়াতে স্কুল চলাব খােজা বুলি লিখিব। তাৰ লগতে ইয়াকো লিখিবা যে তেওঁ আমেৰিকালৈ গলে ইয়াতে তােমাৰ শিক্ষাৰ বৰৱস্ত কৰি দিব লাগিব। যদি তােমাৰ কথাত তেওঁ মান্তি হয়, তেনেহলে তেওঁ আহিব, তেতিয়া দেখি শুনি যি ভাল লাগে কৰি থাকিবা।। | প্ৰভাৱতীয়ে ভাবি চিন্তি চাই যি হয় কৰিম বুলি কৈছিল; কিন্তু উকীল নানা প্রকাৰ বুজনিত বিলম্বত কাৰ্যনাশ বুলি বুজি তেতিয়াই লিখে নিলিখােকৈ লিখি দিলে। ময়ে ডাকত দি যাম বুলি উকীলে চিঠিখন জেপত ভৰাই লৈ বাহিৰ ওলাল। যাবৰ সময়ত কৈ গ'ল, -“যদিহে এই মতে কাম হয়, তেতিয়া দেখিম ভণ্ড-তপস্বীৰ মায়াজাল কলৈ যায়।” উকীল গ’লত প্ৰভাৰ মনটো অতি অস্থিৰ হৈ পৰিল। তেওঁ | -১২৩ [ ১৩০ ] সাধনা কামটো ভাল কৰিলে নে বেয়া কৰিলে নিজেই একো নুবুজিলে। বিশেষকৈ শিক্ষালাভৰ নিমিত্তে একান্ত আগ্রহ থাকিলেও সেই অচিনাকি মানুহজনৰ পত্নী হবলৈ তেওঁৰ সমূলি ইচ্ছা জন্ম নাই। তেওঁৰ তেতিয়া চিঠিখন ঘূৰাই আনিবলৈ মন গৈছিল ; চিঠিখন উকীলে লৈ নােযােৱা হ'লে তেওঁ তাক ডাকত নিদিলেহেঁতেন। ভাবনাত তেওঁৰ কপালৰ ঘাম বৈ গল; তেওঁ ঘাম মচি মচি বাৰাণ্ডালৈ ওলাই আহিল। বাৰাণ্ডাৰ পৰা দেখা পালে সেই ধীৰ, উজ্জ্বল, প্রশান্ত দীনবন্ধুৰ মূর্তি। তেওঁৰ চকুলো ওলাল ; কিবা এটা আবেগত তেওঁ কঁপিবলৈ ধৰিলে; থিয় হৈ থাকিব নােৱাৰি মাটিতে বহি খুটাত আঁউজি বল। ইয়াৰ অলপ পিচতে লক্ষ্মীকান্ত আহিল আৰু এভাক তেনে অৱস্থাত দেখি সুধিলে,—“প্রভা, কি হৈছে তােমাৰ ?” প্রভা--একো হােৱা নাই। লক্ষ্মী—নিশ্চয় কিবা এটা হৈছে। তুমি মােৰ ওচৰত লুকুওৱা। নে প্রভা ? মই যে তােমাৰ নিমিত্তে সদায় চিন্তা কৰি আহিছো, তুমিওতাে ইমান দিন মােক আপােন বুলি বুদ্ধি-ভৰ লৈ আহিছা। আজি কিয় মােক নিলগ কৰিছা প্রভা ? তােমাৰ দুখ-সুখৰ কথা মােৰ পৰাও গােপনীয় নে ? প্রভাই তেতিয়া সেই দিনাৰ সকলাে কথা ভাঙি-ছিঙি কলে। শুনি থাকি লক্ষ্মীকান্তৰ মুখ বিবর্ণ হ’ল, উশাহ ঘন হৈ আহিল। কৰুণ সুৰেৰে ক'লে,-“তেনেহলে তুমি সেই বঙালীটোলৈ যাবলৈ স্থিৰ কৰিলা ?” প্রভা-নাই কৰা। লক্ষ্মী-তেনেহলে চিঠি লিখিলা কিয়? ১২৪ [ ১৩১ ] ভীষণ প্রতি প্রতা—উকীলেও কলে, ময়য়া মানুহৰ অন্যায় অত্যাচাৰ দেখি খং আৰু বেজাৰত লিখি পেলালোঁ। লক্ষ্মী—যদি সেই মানুহটো বিয়া কৰাবলৈ আগ বাঢ়ে ? প্রভাতেতিয়া বহুতাে উপায় ওলাব। চিঠিতে আৰু বিয়া নহয়, মানুহ দেখা শুনাৰ পিচত হে' কথা। সময়ত তাৰ দিহা হ’ব। আকৌ যদি তেওঁ আন ঠাইত ঠিক কৰে, তেনেহলে ভাবিব নালাগে। লক্ষ্মী-সঁচাকৈয়ে তুমি তাক গ্ৰহণ নকৰা নহয় সঁচাকৈয়ে কোৱ। প্রভা, মােক ফাঁকি নিদিব। প্রভা-কাৰ্য্যত কি হয় দেখা পাবই; এতিয়া ব্যস্ত হব প্রয়ােজন কি ? লক্ষ্মী—তােমাৰ প্রয়ােজন নাথাকিব পাৰে, কিন্তু মােৰ বিশেষ প্রয়ােজন আছে। প্রভা-কি? লক্ষ্মীকি প্রয়ােজন তুমি এতিয়াও সুধিছা। মই থকাত তুমি চকু মুদি থাকা নে? হায় ! তুমি মােক এতিয়াও নুবুজিলা। তুমি যে মােৰ হৃদয়ৰ মণি, জীৱনৰ আলাে প্রভা। যিদিনা তােমাৰ সেই মনােহৰ মুখখনি দেখিছো, সেইদিনাৰ পৰাই তােমাৰ দুৱাৰত পৰি আছে, তােমাৰ মধুময় নামটি মােৰ অপৰ মন্ত্ৰ হৈছে। তেনেস্থলত তুমি মােক নিলগাই থৈ এক নিচিনা নজনা বঙালৰ ওচৰত আত্মসমর্পণ কৰিলে মই প্ৰাণ ধৰি থাকিব পাৰে। নে প্রভা। | প্রভা—তুমি এনে কুৎসিত ভাব মনত লৈ মােক তােমাৰ ভনীয়েৰাৰ শাৰীত ঠাই দিছিলা। এয়ে নেকি তােমাৰ ভনীয়ে- ৰাৰ প্ৰতি ব্যৱহাৰ ? লক্ষ্মী—তুমিতাে মােৰ ভনী নােহােৱা। তােমাৰ লগত যেতিয়া মােৰ কোনাে তেজৰ সম্পর্ক নাই, আমাৰ মিলনত বাধা কি? -১২[ ১৩২ ] সাধনা প্রভা—তােমাৰ পত্নী বর্তমান থাকোতে তােমাৰ এনে কথা। শুনিবলৈকে আপচু হৈছে। লক্ষ্মীপুৰুষৰ একাধিক বিবাহ আমাৰ দেশত সদায় চলি আহিছে, ইয়াত কোনাে নিন্দাৰ কথা নাই। তাতে মই মােৰ তিতাৰ পৰা সুখ পােৱা নাই। প্রভা—আৰু মই শুনিছো, তােমাৰ তিৰু এতিয়া পাটী এৰিব নােৱৰা অৱস্থাত। খােৱা-লােৱাৰ দুখত, তােমাৰ অত্যাচাৰ- উৎপীড়নত তেওঁৰ এই অৱস্থা। লক্ষ্মী—কিন্তু তুমি জানানে প্রভা, এই সকলােৰে মূল কোন? তােমাৰ নিমিত্তেই তাইৰ এই অবস্থা। তাই তােমাৰ মােৰ মিলনৰ বাটত কঁাইট হৈ থিয় দিব বুলিয়েই তাইক আঁতৰাবৰ চেষ্টা কৰিছে। প্রভা, জগতত মােৰ এনে কোনাে প্রিয় বস্তু নাই, যাক তােমাৰ নিমিত্তে বিসর্জন দিব নােৱাৰোঁ। প্রভা-ছিঃ, ছিঃ! কি ঘৃণা! এনে কথা উচ্চাৰণ কৰোঁতেও তােমাৰ জিভা আড়ষ্ট হােৱা নাই। তুমি তােমাৰ নীচ প্রবৃত্তি চৰিতাৰ্থ কৰিবৰ নিমিত্তে বিবাহিতা পত্নীক হত্যা কৰিব খুজিছা। ইয়াতকৈ আৰু পৈশাচিক কাম কি হ’ব পাৰে। লক্ষ্মী—তুমি এতিয়াও মােৰ অন্তৰ নুবুজিলা! তাত যে, তােমাৰ নামৰ বাহিৰে আৰু একো নাই। তুমি মােক দয়া কৰা প্রভা! প্রভা।—তুমি যদি এতিয়াই গৈ তােমাৰ পত্নীৰ ওচৰত সকলাে কথা কৈ ক্ষমা প্রার্থনা কৰা, তেন্তে তােমাক আগৰ দৰেই চিৰকাল জ্যেষ্ঠ ভ্রাতাৰ শাৰীত ৰাখিম। যদি নকৰা, তেন্তে আজিৰ পৰা মােৰ ঘৰত ভৰি নিদিবা-এয়ে মােৰ শেষ কথা। [ ১৩৩ ] ভীষণ প্রতিজ্ঞা লক্ষ্মী—কিয় তুমি ইমান নিষ্ঠুৰা হৈছা প্রভা ? মই তােমাৰ ভৰিত পৰিছে, মােক দয়া কৰাঁ, নহলে মােক হত্যা কৰাঁ। প্রভা—এনে পাপীক হত্যা কৰাই হওঁতে উচিত; কিন্তু নকৰোঁ, ইয়াকে মাথােন কওঁ—যেন সেই পাপ-মুখ আকৌ মই দেখা নাপাওঁ। লক্ষ্মী—প্রভা, এতিয়াও সময় আছে, এতিয়াও তােমাৰ কথা উঠাই লােৱ।। নহলে—মনত ৰাখিবা ইয়াৰ পৰিণাম অতি ভয়ানক হ’ব। তুমি জানানে মই ইচ্ছা কৰিলে কি ভয়ঙ্কৰ হ’ব পাৰোঁ? প্রভা—তাৰ নিমিত্তে প্ৰভাৱতীয়ে ভয় নকৰে। তৎক্ষণাৎ ভীষণ মূর্তি ধৰি লক্ষ্মীকান্তই প্ৰভাৱতীৰ গালৈ চেঁচা ল’লে। প্ৰভাৱতী থিয় হ’ল ; কিন্তু অলপপ লৰচৰ নকৰি দীপ্তা সিংহীৰ দৰে গৰ্জি উঠিল,—“সাৱধান! আৰু এখােজা আগ নাবাঢ়িবি। মােৰ চুলিৰ আগ ছুবলৈকো তােৰ শক্তি নাই। তােৰ পাপ মুখত পদাঘাত কৰি ধৰ্ম্মৰক্ষা কৰিবৰ শক্তি প্ৰভাৱতীৰ আছে। | প্ৰভাৱতীৰ মূর্তি দেখি লক্ষ্মীকান্ত থমক খাই ৰ'ল, আৰু কিবা এটা ভাবি ততালিকে ঘৰৰ পৰা ওলাই গ'ল। যাবৰ সময়ত কৈ গ’ল,—“প্ৰভাৱতী, মনত ৰাখিবি মই লক্ষ্মীকান্ত। আজিলৈকে তােৰ পৰম মিত্ৰ আছিলোঁ, আজিৰ পৰা তােৰ পৰম শক্ত বুলি জানিবি। মই যদি তােৰ সৰ্ব্বনাশ কৰিব নােৱাৰে। তেন্তে মই আইৰ অহৰা পুতেক। চাওঁ বাৰু, কোনে তােক ৰক্ষা কৰিব পাৰে ! = ১২৭ [ ১৩৪ ] উনবিংশ অধ্যায় সফল স্বপ্ন আজি-কালি গকুলচন্দ্র ৰম্ভাক পঢ়াবলৈ নাযায়, কেতিয়াবা কেতিয়াবা ফুৰিবলৈ গৈ দুই এঘণ্টা আলাপ-প্রলাপত কটায় মাথােন। মহেশ কিন্তু আগৰ দৰেই সদায় নিয়ম মতেই যায়। আজি-কালি আৰু এজন ডেকাক ৰম্ভাৰ লগত দেখা যায়, তেওঁ দিনে-ৰাতিয়ে লক্ষ্মীকান্তৰ ঘৰতে থাকে। শুনা যায়—এওঁৰ লগত ৰম্ভাৰ বিয়া হ’ব।। ডেকাজনৰ নাম ইন্দ্ৰনাথ দাস। তেওঁৰ বাপেকৰ নাম কৃষ্ণচন্দ্র। কৃষ্ণচন্দ্ৰৰ বয়স যেতিয়া প্রায় দুকুৰি তেতিয়া তেওঁৰ ভাৰ্য্যাই এটি পুত্র আৰু এটি কন্যা থৈ ইহলীলা সম্বৰণ কৰে। লৰাটোৰ না : ভূতনাথ আৰু ছােৱালীজনীৰ নাম সুমিত্রা। তেওঁৰ পৰিয়ালত এজনী গাভৰু লিগিৰী আছিল ; সন্তান দুটিৰ পালনৰ ভাৰ, তেতিয়া তাইৰ ওপৰতে পৰিল। পত্নীহীন কৃষ্ণচন্দ্ৰৰ সংসাৰৰ সকলাে ভাৰ' এই সীয়ে মূৰ পাতি ল'লে, আৰু তাৰ ফলতেই কিছু কালৰ পিচত তাই এটি সন্তানৰ জননী হ’ল। এই সন্তানটিয়েই ওপৰত নাম লােৱা ইন্দ্রনাথ। কৃষ্ণকান্ত আৰু সেই দাসীৰ মৃত্যুকাল পর্যন্ত ইন্দ্রনী ককায়েকৰ লগতে আছিল; কিন্তু তেওঁলােকৰ মৃত্যুৰ পিচত ককায়েকে তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা খেদাই দিয়ে। তাৰ কাৰণ কেইবাটাও—প্রথমতে ইন্দ্ৰনাথৰ চৰিত্ৰ সৰুৰে পৰা ইমান জঘন্য হৈ উঠিছিল যে তাৰ পৰাই গােটেই ঘৰােৱাহৰ অশান্তি হৈছিল; দ্বিতীয়তে ইন্দ্রনাথ লুজ থাকিলে আগৰ কথাবােৰৰ সজীৱ হৈ থাকিব। - ১২ [ ১৩৫ ] সফল স্বপ্ন ইন্দ্রনাথে ডেৰকুৰি টকা দৰমহাত লােকেল বােৰ্ডৰ মহৰীৰ কাষ কৰিছিল। তেওঁৰ ধুন-পেচ আহাৰ-বিহাৰাদি এনে আছিল যে সেই কেইটা টকা কেনি উৰি যায়, তেওঁ ক’বই নােৱাৰে। ঘৰৰ খৰচ সম্পূৰ্ণৰূপে ককায়েকেই চলাব লগাত পৰিছিল । এতিয়া খেদা খাই তেওঁৰ না-জল না-থল হ’ল ; ইফালে হাতততা পইচা নাই। ইন্দ্ৰনাথৰ লগত ৰম্ভাৰ বহুতদিনীয়া চিনাকি। স্কুলত পঢ়োঁতেই দুয়ােৰে চিঠিৰ চলাচল আছিল; এবাৰ দুয়াে গােট খাই পলাইছিলাে। বহুত বিচৰাৰ পিচতহে ধৰা পৰে। তেতিয়াৰে পৰা ইন্দ্ৰনাথে ৰঙাৰ লগত গােপনহে সাক্ষাৎ কৰিছিল। | যিদিনা লক্ষ্মীকান্ত প্ৰভাৱতীৰ ওচৰত অপমানিত হৈ ঘৰলৈ গৈছিল, সেই দিনা ইন্দ্ৰনাথাে অলপ আগতে ৰম্ভাব ওচৰলৈ গৈছিল। দুয়াে আলাপ কৰি বহি থাকোতেই লক্ষ্মীকান্ত গৈ ঘৰ সােমাল।' সাধাৰণতঃ লক্ষ্মীকান্ত সিমান সােনকালে ঘৰলৈ নাযায়, আজি হঠাৎ গৈ ধৰা পেলােৱা দেখি দুয়াে সশঙ্কিত হৈ উঠিল। ইন্দ্রনাথ যাবলৈ উঠিল ; এনেতে লক্ষ্মী- কান্তই ক'লে,-“ইন্দ্রনাথ, তােমাৰ লগত মােৰ বহুতাে কথা আছে।” ' ইন্দ্র—কি কথা? লক্ষ্মীকান্তৰ ইঙ্গিতমতে ৰম্ভা ভিতৰলৈ গ'ল । ইন্দ্রনাথে কি কৰিব স্থিৰ কৰিব নােৱাৰি থিয়তে ৰ'ল, আৰু লক্ষ্মীকান্তই যদি আক্ৰমণ কৰে, তেন্তে কি কৰিব তাৰ নানা উপায় মনতে লুকিয়ে ধৰিলে। এনেতে লক্ষ্মীকান্তই ক'লে—“মই যিমান দূৰ বুজিছো এনেকে লুকাই লুকাই দেখা কৰাত তােমালােকৰ উদ্দেশ্য শুভ নহয়।” ইন্দ্রনাথ নীৰৱ। তেওঁ লক্ষ্মীকান্তৰ উদ্দেশ্য একো বুজা নাছিল। লক্ষ্মী—মই এতিয়া জানিব খােজে, তােমাৰ উদ্দেশ্য কি? তুমি ৰাক বিয়া কৰাব খােজা নে মাজে মাজে শুকাই চুৰকৈ লগ পাব খােজা। [ ১৩৬ ] সাধনা ইন্দ্র—বিয়া কৰাবলৈ মই ৰাজি আছে; তােমালােকৰ আপত্তি থাকিলে মােব কোনাে আপত্তি নাই। লক্ষ্মী—ভাল কথা সেয়ে হওক। সুকটুক কৰি চলাতকৈ দেখাকৈ লগ লােৱাই ভাল। ইন্দ্রই ইমানতাে লক্ষ্মীকান্তৰ কথাখিনি প্রকৃত নে ব্যঙ্গসূচক ভালকৈ বুজিব নােৱাৰিলে। তথাপি বুজা নুবুজাৰ মাজতে ক'লে,-“সেই বিষয়ে মােৰ কবলৈ একো নাই, সকলে৷ তােমালােকৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে।” লক্ষ্মী—কিন্তু এটা কথা। বিয়া হ'লেওতত থাকিবলৈ ঘৰ, আৰু খাবলৈ ভাত লাগিব। তুমি দৰমহা পােৱা ডেৰকুৰি, তাৰে দুটা মানুহ কেৰে ঘৰত প্লাকি কেতিয়াও চলিব নােৱাৰা ; সেই দেখি অলপ চিন্তা কৰাৰ প্রয়ােজন। ৰম্ভা শিক্ষিতা ছােৱালী, এঠাইত এখন স্কুলত শিক্ষয়িত্রী হ’ব পাৰিলেই নিজৰ খৰচ নিজে উলিয়াব পাৰিব। মই এটা কথা ভাবিছো,যদি কিবা উপায় কৰি প্ৰভাৱতীক খেদাব পৰা যায়, তেনেহলে সেইটো কামকে ৰম্ভাক দিয়াৰ পৰা যাব আৰু থাকিবলৈকো এটা ভাল ঘৰ পােৱা যাব। ইন্দ্র—কিন্তু তাকে কৰা যায় কেনেকৈ? মইতাে একো কৰিব নােৱাৰে। হওঁতে এটা উপায় আছে। আমাৰ ঘৰৰ চাকৰটোৱে স্কুলত চকিদাৰৰ কামাে কৰিছিল। আমি মাথােন তাক খাবলৈ দিছিলোঁ, দৰমহা স্কুলৰ পৰা পাইছিল। পিচে কেতিয়াবা ঘৰৰ কামত লাগি থাকোতে স্কুললৈ যােৱাত পলম হয়। এই অপৰাধতে তাক সিদিনা কামৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিলে। তাক হাতত ল’ব পাৰিলে মােৰ মনেৰে বহুতাে কাম হ'ব। লক্ষ্মী—মােৰ বিশ্বাস তুমি তাক যিহকে কৰিবলৈ কোৱা তাকে কৰিব। [ ১৩৭ ] ইন্দ্র কিন্তু ককাইদেউৰ পৰা মই এতিয়া বেলেগ ; সেই কাৰণে মই তাৰ হতুৱাই একো কৰােৱাৰ নােৱাৰিম। তুমি ক'লে ককাইদেৱেই যি কৰিব লাগে কৰিব। চাকৰটো খেদাবৰ পৰা তেওঁ চেক্রেটাৰী আৰু প্ৰভাৱতীক কেনেকৈ খেদাৰ, তাৰ চেষ্টাতেই ঘুৰিব লাগিছে। লক্ষ্মী -হয়নে? তেনেহলে কোন চিন্তা নাই। সেই কাৰ্য্যৰ ভাৰ ময়েই ললো। কিন্তু তুমি আন এটা কাম কৰিব লাগিব। ইন্দ্র—কি ? লক্ষ্মী--উকীল আৰু প্ৰভাৰ নামে কিছুমান বিজ্ঞাপন প্রচাৰ কৰিব লাগিব। লিখোতে বিশেষ সাৱধান হােৱা আৱশ্যক যাতে আখৰ দেখি কোনেও লেখকক চিনিব নােৱাৰে। জাননী ওলালে বহুতে মােক সন্দেহ কৰিব পাৰে ; সেই দেখি তত মােৰ হাতৰ আখৰ থকা উচিত নহয়। ইন্দ্র—সেইটো সহজে কৰিব পাৰি; কিন্তু মই ইয়াত থাকিব নােৱাৰিম। কালিলৈ কোনােবা এফালে যাম বুলি ভাবিছো। লক্ষ্মী—কিয়? ই-ককায়ে বেলেগাই দিয়াৰ পৰা মােৰ থকা-মেলাৰ বৰ অসুবিধা হৈছে ; সেই কাৰণে এমাহৰ ছুটী লৈ এবাৰ ঘূৰি আহিব খুজিছো; কি জানি ক'ৰবাত কিবা সুবিধা কৰিব পাৰে। | লক্ষ্মী—তাৰ কোনাে আৱশ্যক নাই। এটা সিদ্ধান্ত হৈ নুঠে মানে তুমি ইয়াতে থাকি কাম কৰিব পাৰিবা। | ইন্দ্ৰনাথৰ আনন্দৰ সীমা নােহােৱা হ'ল। ইমান সহজে যে তেওঁৰ অভিলাষ পূর্ণ হ’ব, তাক তেওঁ সপােনতে তাবিব পৰা নাছিল। তেওঁ ভাবিলে বিয়া হওক বা নহওক, সম্প্রতি থাকিবলৈ ঠাই পােৱা, তাকে আকৌ ৰম্ভাৰ লগত পােৱাতকৈ তেওঁ কি বেচি সৌভাগ্য কল্পনা কৰিব পাৰে। তেওঁৰ মনত এটা হেন্দোলনি উঠিল ; এক মুহূৰ্তৰ আগেয়ে [ ১৩৮ ] সাধনা। জড়বৎ নিশ্চল হােৱা প্ৰবৃত্তিবিলাক আকৌ সজীব হৈ উঠিল। তেওঁ অন্তৰেৰে সৈতে লক্ষ্মীকান্তৰ প্রতি কৃতজ্ঞতা প্রকাশ কৰিলে। সেই দিনাৰ পৰা ইন্দ্ৰনাথ লক্ষ্মীকান্তৰ ঘৰতে আছে, ৰম্ভাৰে সৈতে প্ৰেমৰ সফল স্বপ্ন দেখি অতীত-ভৱিষৎ পাহৰি গৈছে। আজি যেন তেওঁৰ দৰে সুখী কোনাে নাই; তেওঁৰ মনােৰথ সিদ্ধিৰ নিমিত্তেই যেন সকলে ব্যস্ত—সকলে সম্মিলিত। ৰম্ভাৰ মনত আনন্দৰ সীমা নাই। [ ১৩৯ ] সাধন দ্বিতীয় খণ্ড [ ১৪০ ] [ ১৪১ ] সাধন দ্বিতীয় খণ্ড প্রথম অধ্যায় দুর্গাপূজা আমি এবাৰ আগেয়ে কতিৰাম ওৰফে, কার্তিকচন্দ্ৰৰ ঘৰ দেখি আহিছে; এতিয়া আকৌ এবাৰ তেওঁৰ ঘৰৰ ফালে ফুৰি অহাৰ আৱশ্যক হৈছে। এইবাৰ যাবলৈকো সুবিধা আছে, কাৰণ তেওঁৰ ঘৰত দুর্গাপূজা পাতিছে। | কার্তিকচন্দ্রব মূৰত দুর্গা-পূজাৰ বায়ু কেনেকৈ সােমাল, তাৰ বুৰঞ্জীটোও এই খিনিতেই কৈ থােৱাই ভাল। বঙালীবিলাকে বাৰােৱাৰী পূজাৰ নিমিত্তে য’ৰে তৰে পৰা বৰঙনি তুলিছিল আৰু ঢাকা নে কলিকতাৰ পৰা এজনী “বাই" আনিবলৈ ঠিক কৰিছিল। তাকে দেখি ৰাজখােৱাকে আদি কৰি ডাঙৰীয়াসকলে আনক বৰঙনি দিয়াতকৈ তেওঁলােকৰ ভিতৰতে এজনী “বাই”ৰ বৰৱস্ত কৰা উচিত বুলি বিবেচনা কৰিলে। কার্তিকচন্দ্ৰই ক'লে,-“ঠিক তাহানিৰ সেই জনী, নহলেও তেনেকুৱা এজনী হ'ব লাগিব, তেতিয়া যি খৰচ পৰে মই অকলৈ দিম।” কাৰ্তিকৰ কথাত সকলােৰে আনন্দৰ পাৰ নােহােৱা হ'ল। - ৩ [ ১৪২ ] সাধনা ৰাজখােৱাই কলে,-“তুমি মনেৰে সেই জনীৰ বাহিৰে আৰু কাকো দেখা নাই; সেই হে তাইকে শলাগিছা। এইবাৰ এনে এজনী আনিম, আগৰ জনী যাৰ ভৰি এটাৰৰ যােগ্য নহয়। আমি ঢাকা বা কলিকতাৰ পৰা নানাে ; একেবাৰেই লক্ষৌৰ পৰা আনিম। তুমি ঠিক খৰচ দিবা নহয় ?”। কার্তিক-কৈছো নহয় দিম বুলি। ৰাজখােৱা—কিন্তু খৰচ বােধ কৰে৷ এহেজাৰৰ কম নহ'ব। সৰ্বাযিমান লাগে তেওঁ দিম বুলিছে নহয়। কার্তিকচন্দ্ৰই বৰ বেচি হলে এশমান টকা খৰচ হ’ব বুলি ভাবিছিল ; এতিয়া ইমান সৰহীয়া টকাৰ কথা শুনি মূৰ খজুৱাই খজুৱাই ক'লে,- “এহেজাৰ টকা।” গকুল-কলিকতাৰ পৰা আনিলেই লাগে হেজাৰ টকা। লক্ষ্ণৌৰ বাই’ হেজাৰ টকাত পালে সস্তাহে বুলিব লাগিব। তপেশ্বৰে কলে,-“আমাৰ কার্তিকচন্দ্ৰ সিমান পৰি মৰা মানুহ নহয়।” গদাধৰ ইতত আৰু সদায় কৰিবলগীয়া খৰচ নহয়; এবাৰ কৰিলেই শেষ হৈ গ'ল। কৃষ্ণকুমাৰ-মই ভাবিছো উৰ্বশীক পাবৰ নিমিত্তে দণ্ডীৰজাই ৰাজ্যৰ আশা পৰ্যন্ত এৰিছিল ; তেনেস্থলত এহেজাৰ টকানাে কি বস্তু । সৰ্বাতােমালােকক ইমানবােৰ কথা লাগিছে কেলেই। তেওঁ দেখােন কেতিয়াবাই দিবলৈ গাত লৈছে। কার্তিকচন্দ্ৰই আগৰ দৰেই মূৰ খজুৱাই খজুৱাই ক'লে,-“কিননা কম? দিব লাগিব আৰু।” ৰাজখােৱা—কিন্তু অকল বাই-গানকে পাতিলে দহে দহ কথা শুনাৰ, সেই কাৰণে চুৰ্ছৰীয়াকৈ পূজা এভাগাে কৰি থ'ব পাৰিলে ভাল। - ১৩ [ ১৪৩ ] দুর্গাপূজা গরু-তাত জানাে খৰচ নলগাকৈ থাকিব। ৰাজখােৱা-বেচি আৰু কি খৰচ লাগিব। যিমান কম দামত পাৰি প্ৰতিমা এখন আনি পূজা কৰিবলৈ বামুণ এটাক দহ-পােন্ধ টকামানত ঠিকা দি দিলেই হ’ল। পূজা যেনেকৈ হওক, তাত আমাৰ লাভ-লােকচান নাই। সেইটো মাথােন আমাৰ বাই’ পুজাৰ ঢাকোন। কার্তিকবলি লাগিব নে নালাগে ? সৰ্বা-গােসানীক লাগক বা নালাগক আমাকতত লাগিব। দিনে অন্ততঃ একোটা পাঠা নহ'লে ক’ত চলিব ? তপেশ্বৰ—সেয়েই ভাল। আমাৰে ভােজ হ’ব, বলিৰৰ নাম হ'ব। গােকুল—“বাই”ৰ খৰচ ভূঞাই দিব, পূজাৰ খৰচটো তেনেহলে বৰঙনি তুলি গােটোৱা যাক। কৃষ্ণ—মই ভাবিছো বাৰীৰ ভিতৰত যিমান ভাল শস্য নাথাকক ঢাপটোহে আগেয়ে মানুহৰ চকুত পৰে। এতিয়াও বাইজীৰ খৰচ যেয়ে দিয়ক, পূজা পাঠোৰ হে নামটো হ'ব। | ৰাজখােৱা—ময়াে তাকেই ভাবিছে। আমি বৰঙনি তুলি পূজা পাতিলে ভূঞাৰ প্রতি অন্যায় কৰা হ'ব। তেওঁ এহেজাৰকৈ টকা দিব, অথচ অলপীয়া টকাতে আমাৰ নামটো হ'ব। ধৰিবলৈ গ'লে পূজানাে কেইটা টকা খৰচ পৰিব। গদাতেনেহলে পূজা ভাগাে ভূঞায়েই পাতক। ৰাজখােৱা—মই সেই বিষয়ে একো নকওঁ; সেইটো দূৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। তেওঁ যদি কয় বােলে এনেয়েও খৰচ কৰিম, তেনেয়েও খৰচ কৰিম, সাপ মাৰি নেগুৰত বিষ থওঁ কিয়, তেনেহলে আমি জোৰ নকৰো। হওঁতে আমাৰ নিজৰ সুবিধালৈ চালে, বৰঙনি তুলি পূজপতাহে ভাল। [ ১৪৪ ] সৰ্বা এৰা হয়, কি কোৱা ভূঞা ? পিচত আকৌ ক’বা বােলে সিহঁতে কেইটামান টকা দিয়েই মােৰ নামটো লুকুৱালে। তপেশ্বৰ-মই দেখাত তেৱেঁই পূজাটো পতাহে ভাল, তেতিয়া হ'লে গাৱে-ভূয়ে তেওঁৰ নাম ৰৈ বৈ যাব। কার্তিক-পূজাতননা কিমান খৰচ পৰিব ? ৰাজখােৱা -বেচি আৰু কি পৰিব! দুকুৰি কি তিনিকুৰ হ'লেই হৈ যাব। কার্তিক-তেনেহলে ময়েই সেইখিনিও দিম। এহেজাৰ দিব পাৰিলে, সেই কেইটা টকা দিব নােৱাৰিম নে? এনেকৈয়ে কার্তিকচন্দ্র দুর্গা-পূজা পাতিবলৈ সম্মত হ’ল আৰু নিয়মমতে সকলাে আয়ােজন চলিবলৈ ধৰিলে। | কিছু দিনৰ পিচত সকলােৱেই শুনিলে—এইবাৰ পূজাত এখন প্রতিমা বেচি হ’ব, কার্তিকচন্দ্ৰয়াে দুর্গা-প্রজা পাতিছে। পাঠক, আপুনি পূজা চোৱা মানুহৰ লগত গৈ থাকিলেই কার্তিকচন্দ্ৰৰ ঘৰত ওলাব পাৰিব, কিন্তু আপুনি আগৰ বাৰ তেওঁৰ ঘৰৰ যি দৃশ্য দেখিছিল, এতিয়াও ঠিক সেই দৃশ্যকে দেখিবলৈ পাব বুলি আশা নকৰিব। | এতিয়া পদূলিত ভৰি দিয়েই আগেয়ে নেদেখা এটা চাৰি চলীয়া চ’ৰা ঘৰ দেখিবলৈ পােৱা যাব। ঘৰটো সজা বেচি দিন হােৱা নাই। ঘৰৰ ভেটি আৰু বেৰৰ আধাখিনিলৈকে পকা। সম্মুখত বাৰাণ্ডা আছে। দুৱাৰ-খিৰিকী মুঠতে এঘাৰখন ; তাত ফুলাম কাপােৰৰ আঁৰ কাপােৰ আঁৰা। ভিতৰত এটা আলমাৰীত বহুততা লাহ-বিলাহৰ বস্তু, গ্রামােফোন, ঢােলােক, তবলা, বেহালা আদি এখন দীঘলীয়া মেজৰ ওপৰত শৃঙ্খলা লগাই সজোৱা। লগতে তাচ, পাশা আৰু দবা খেলৰ সঁজুলি। ওচৰতে এটা “টেবল হার্মোনিয়”। [ ১৪৫ ] দুর্গাপূজা বেৰতনােনা প্রকাৰ কামনা-উদ্দীপক চিত্র ; মাজে মাজে কাগজৰ ৰংচঙীয়া ফুল-লতা। সে মাজতে এখন ঘূৰণীয়া মেজ আৰু চাৰিও- ফালে নানা গঢ়ৰ মাচিয়া। ওপৰত এটা কৰ; এটা খুটাত এটা ডাঙৰ ঘৰি। | এই ঘৰটোৰ সন্মুখতে বিচিত্র চন্দ্রাতাপেৰে সভা সজোৱা হৈছে। খুঁটাবােৰত ৰঙীন কাগজ আৰু চালু কাপােৰ মেৰিওৱা, তাৰ ওপৰত আকৌ জকমকীয়াকৈ ফুল-পাত বন্ধ ! সােমােৱা বাটটো অতি বিতােপনকৈ সজোৱা হৈছে। মাটিত কার্পেট পৰা। এই ৰভাৰ উত্তৰ ফালে এটা টিনৰ এচলীয়া অস্থায়ী ঘৰত প্রতিমা ৰখা হৈছে। এইখিনি পৰিবৰ্ত্তনৰ বাহিৰে বাকীবােৰ ঘৰ-দুৱাৰৰ বিশেষ পৰিবৰ্তন হােৱা নাই। মাথােন বেৰ আৰু পিৰালিবিলাক জীর্ণ-শীৰ্ণ হৈ মাজে মাজে ভাগিছে। বাৰীচুকৰ শস্যৰ ঠাই হাবিয়ে অধিকাৰ কৰিছে আৰু ভেটা ভাগি যােৱাত গৰু-ম’হে দখলী-স্বত্বৰ দাবি কৰিছে। পূজাৰ কাৰ্য্য সুকলমেই সমাধা হ’ল। দেৱীৰ ভাগত নৈৱেদ্য কিঞ্চিৎ হলেও একেবাৰেই তেওঁ বঞ্চিত হােৱা নাছিল। মানুহৰ নিমিত্তে হ'লে আয়ােজন সম্পূর্ণ খােল অনা হৈছিল। | নিমন্ত্রিতৰ সংখ্যা বৰ বেচি নাছিল। কার্তিকচন্দ্ৰই তেওঁৰ দলৰ স্থায়ী সভ্য কেইজনক আৰু অস্থায়ীভাবে লগলগা লগৰীয়া জনচেৰেকক মাথােন নিমন্ত্রণ কৰিছিল। মাকহঁতে দুই চাৰিজন লগাভগা মানুহক মাতিছিল আৰু তেওঁলােকৰ অভ্যর্থনাৰ আয়ােজন সুকীয়াকৈ কৰিব লগা হৈছিল। পূজাৰ আটাইকেইদিন কার্তিকচন্দ্ৰই তেওঁৰ বন্ধুদলক ভােজ দিছিল ; মদ-মাংসৰ আয়ােজন যথেষ্ট হৈছিল। নানা প্রকাৰ মিঠাই আৰু সুমিষ্ট ফল বেলেগ বেলেগ ঠাইৰ পৰা সংগৃহীত হৈছিল। পোলাও, কালীয়া, কোর্মা, চুৰুহা আদিৰ পলা মিশ্রিত গো বাটৰ [ ১৪৬ ] সাধনা। বাটৰুৱাকে বিহ্বল কৰি তুলিছিল। সকলােৱেই পান-ভােজন কৰি কার্তিকচন্দ্ৰক ধন্য ধন্যকৈ শলাগিছিল। পূৰ্বৰ বৰৱন্ত মতেই লক্ষ্ণৌৰ পৰা বাইজী অনা হৈছিল। বাইজীৰ গানত কার্তিকচন্দ্ৰই নিজকে পাহৰি গৈছিল ; তেওঁৰ সঙ্গীদলৰৰ সমবেদনা বা সমউত্তেজনা যে হােৱা নাছিল, তাকেই বা কোনে শপত খাই কয় । মুঠতে পূজাৰ কেইদিনত পার্থিবভাবে পঞ্চমকাৰ সাধনাত তেওঁলােকৰ সম্পূর্ণ সিদ্ধিলাভ ঘটিছিল। দশমীৰ দিনা দেৱীয়ে বিদায় ললে, কিন্তু বাইজীৰ বিদায় একাদশীৰ দিনা হে হ’ল। এই পূজাৰ পৰা কাৰবাৰ কিবা ঐহিক, পাত্রিক উন্নতি হ’ল নে নহ’ল ক’ব নােৱাৰে; কিন্তু কার্তিকচন্দ্ৰৰ যে প্রায় দুহেজাৰ টকা চিৰদিনৰ নিমিত্তে গ’ল, তাক হ'লে নিঃসন্দেহে কৰ পাৰে। [ ১৪৭ ] দ্বিতীয় অধ্যায় আজ্জি বিজয়া দশমী পাৰ হােৱা আজি দুদিন হৈছে। * দীনবন্ধু খাই-বই উঠি কৰবালৈ যাবলৈ ওলাইছে। তেওঁ নঙলাৰ পৰা কেইখােজমান আগ বাঢ়িছে মাথােন, এনেতে দেখিলে কমলচন্দ্র, কৃষ্ণকুমাৰ আৰু সৰ্বানন্দ তেওঁৰ ঘৰৰ ফাললৈকে আহিছে। তেওঁলােক যে বিনা কাৰণত তেওঁৰ ঘৰলৈ আহিব, সেইটো দীনবন্ধুৱে বিশ্বাস কৰিব নােৱাৰিছিল ; সেই কাৰণে আগধৰি সতর্ক হৈ তেওঁ লাহে লাহে গৈ থাকিবলৈ ধৰিলে। অলপ পিচতে তেওঁলােক ওচৰ চাপিল। পােনেই ৰাজখােৱাই মাত লগালে,—“কিহে, তুমি দেখােন ওলায়েই আহিলা, আমি তােমাকেই বিচাৰি আহিছিলো।” দীন-মােক বিচাৰি আহিছে ! কিয় ? ৰাজখােৱা- এটা কথা আলােচনা কৰিব লগা হৈছে। দীন—কি কথা? সৰ্বা—এই বালিকা স্কুলখনৰ সম্পর্কে। দীন—বালিকা স্কুলৰ লগত মােৰ কোনাে সম্পর্ক নাই; আন কি, মােৰ লগা ভগা কোনাে ছােৱালীয়েও নপঢ়ে। | ৰাজখােৱা সেইটো কোনাে কথাৰ কথা নহয়। লােকেল বাের্ড আৰু মিউনিচিপেলিটিয়ে সাহায্য কৰে যেতিয়া, ইয়াত গােটেই জিলাৰ মানুহৰ সম্পর্ক আছে। দীন-তেনে সম্পর্ক অৱশ্যে ৰাখিলে আছে, নাৰাখিলে নাই। পিচে আল কথাটো কি ? [ ১৪৮ ] সাধনা কৃষ্ণ--মই ভাবিছে, তুমি কথাটো গম পাইছা। শহনি বন গজিলে তুলি পেলাব লাগে। স্কুলখন ভাল কৰিব খুজিলেও কাৰ্য- কাৰক সলাব লাগিব। বাজখােৱা -তােমাক বােধকৰো নকলেও হ’ব বর্তমান স্কুলখন কেনে কেলেঙ্কাৰীৰ বাহ হৈছে ; চাৰিওফালে ইয়াৰে হে আলােচনা। দীন—সেইবােৰ ময়াে শুনিছে; কিন্তু প্রকাশ্যে আলােচনা কৰিবৰ জোখাৰে প্রমাণ নাই। ৰাজখােৱা—প্রমাণ যথেষ্ট আছে। ভূতনাথৰ লগুৱাটোৱে বহুত দিন চেটোৰী আৰু মহেশক ধৰা পেলাইছে। সিহঁতে তাক কাবৌ- কোকালি কৰি ধৰাত সি বৰকৈ বাহিৰত উলিওৱা নাছিল। তাৰ উপৰি তাৰ হতুৱাই প্ৰভাৱতীয়ে বহুত দিন মদ অনাইছে ; গদাধৰ তাৰ সাক্ষী। লক্ষ্মীকান্তয়াে সিহঁতক ধৰা পেলাইছে ; আন কি, প্ৰভাৱতীক ভাল বাটলৈ আনিব নােৱাৰি আজি কালি তেওঁ প্ৰভাৰ ঘৰত ভৰিকে নিদিয়া হৈছে। তুমিও বােধকৰে৷ এইবােৰ কথা জানা।। | দীন-মাফ কৰিব, মই সেইবােৰ একো নাজানাে। জনাৰ ভিতৰত ইমানেই হে যে মত-তিৰু বহুতে প্রভাৰ ঘৰলৈ আহে। তাৰ ভিতৰত চেক্রেটাৰী, মহেশ আৰু লক্ষ্মীকান্তৰ সমাগম বেচি। তাৰ পিচত এতিয়া আপুনি কোৱা কথাখিনি ভূতনাথৰ লগুৱাটো আৰু লক্ষ্মীকান্তই সিদিনা মােৰ আগত কৈছিল। ইয়াৰ বাহিৰেও মােৰ ঘৰলৈ অহা ডেকাদলে সেই একে বিষয়কে সদায় আলােচনা কৰা শুনিছিলোঁ; সেই আলােচনাত •ক্ষ্মীকান্তও বাদ পৰা নাছিল। সিদিনা নিতান্ত বিৰক্ত হৈ সিহঁতক যেতিয়াই তেতিয়াই আহিবলৈ মানা কৰি দিছে। লগতে পুৱা আঠ বজাৰ পৰা ন বজালৈ আৰু আবেলি পাঁচ বজাৰ পৰা ছয় বজালৈ মাথােন অভ্যাগতক অভ্যর্থনা কৰা যাব বুলি নিয়ম কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে। [ ১৪৯ ] ৰাজখােৱাবাৰু, এইখিনি ক'লেই যথেষ্ট হ’ব। তুমি সভা বহিলে এই কথা ক'ব লাগিব। দীন—এইখিনি কথা ক’বলৈ আপত্তি নাই, কিন্তু তেতিয়া আৰু কেই আষাৰমান কথা ক’ব লগা হ'ব। সৰ্বা—সিনাে আকৌ কি ? দীন-সি এই,—প্রথমতে ভূতনাথৰ লগুৱাই কামৰ পৰা খেদা- খােৱাৰ আগতে এইবােৰ কথাৰ শুংসুত্রও উলিওৱা নাছিল ; গতিকে খেদা-খােৱাৰ পিচত সি মিছাকৈয়ে উলিওৱাৰ সম্ভাৱনাই বেচি। সেই কাৰণে তাৰ কথাৰ ওপৰত আমি নিৰ্ভৰ কৰিব নােৱাৰো। আকৌ সি গদাধৰৰ দোকানৰ পৰা মদ আনিব পাৰে, কিন্তু প্ৰভাৱতীলৈ বা প্ৰভাৱতীৰ ঘৰলৈকে যে আনিছিল, তাৰ প্ৰমাণৰ অভাৱ। মােৰ তাত গল্প কৰা ডেকাদলৰ কথা বাহিৰৰ জনৰৱ আৰু তেওঁলােকৰ কল্পনাৰ বাহিৰে আন একোৱে প্ৰমাণ কৰিব নােৱাৰে। আকৌ মানুহৰ সমাগম দেখিয়েই এটা কুৎসিৎ ঘটনা অনুমান কৰিবলৈ মই অপাৰগ। স্কুলসম্বন্ধীয় সভা পাতিবৰ দিনা মােৰৰ প্ৰভাৱতীৰ লগত সাক্ষাৎ হৈছিল ; সেই বাবে তেনেহলে মই মােৰ নিজৰ ওপৰতত দোষাৰােপ কৰিব লাগিল। লক্ষ্মীকান্ত সাক্ষ্যৰ কথা যদিও আপােনালােকে উল্লেখ কৰিছে, মই দেখাত তাৰ পৰা একোৱেই প্রমাণ নহয়। যদি চেক্রেটাৰী আৰু মহেশ তেনে চৰিত্ৰহীন হয়, তেনেহলে লক্ষ্মীকান্তই কেনেকৈ তেওঁ লােকৰ হতুৱাই নির্জন ঘৰত ৰাতি ভনীয়েকক শিক্ষা দিয়াইছিল ? অকল সেয়ে নহয়, জনৰৱত চেক্রেটাৰী আদিৰ লগতে তেওঁৰ নামাে পােরা যায়। এতিয়া আনৰ গাত দোষ পেলাই তেওঁ নিজে ৰক্ষা পৰিব খােজে বা আন কিবা স্বার্থসিদ্ধি কৰিব খােজে বুলিহে মােৰ অনুমান হয়। কৃষ্ণ--মই ভাবিছো এইবােৰ হৈছে তৰ্কৰ কথা। আচলতে কোৱাচোন বাৰু ইহঁতৰ গতিবিধি দেখি সন্দেহ নহয় নে ? [ ১৫০ ] সাধনা দীন—নিশ্চয় হয়। ইহঁতৰ অতীত কাহিনীলৈ মন কৰিলৈ আৰু বর্তমান গতিবিধিলৈ লক্ষ্য ৰাখিলে, ইহঁতৰ উদ্দেশ্য যে সাধু নহয়, সেইটো বঢ়িয়াকৈ বুজা যায়। কিন্তু লগতে ইয়াকো কোৱা উচিত যে। সিহঁতৰ উদ্দেশ্য অসৎ হলেও, সেই উদ্দেশ্য সিদ্ধি হােৱাৰ প্ৰমাণ নাই।। কৃষ্ণ—মই আৰু এটা কথা ভাবিছোঁ—উদ্ভিদতত্ত্বমতে যেই সেই গছৰ আশ্রয় নাপালে লতা তিষ্ঠিব নােৱাৰে। পুৰাতত্ত্বমতে তিৰুতাক আশ্রয় লবলৈ পুৰুষ এজন লাগিবই। বালী মৰিলতে তাই সুগ্রীৱক ল'লে আৰু ৰাৱণৰ মৃত্যু হলত মন্দোদৰীয়ে বিভীষণ বৰিলে। প্ৰভাৱতীয়েও এজনেই হওক, বা বহুতেই হওক, পুৰুষৰ আশ্রয় নােলােৱাকৈ থকা নাই বুলি ডাঠি ক’ব পাৰে। সৰ্বা–ময়াে তাকে কওঁ। প্ৰভাৰ নিচিনা অকলশৰীয়া যুৱতী আৰু সিহঁতৰ নিচিনা চৰিত্ৰহীন মানুহ যেতিয়া লগ খাইছে ; সিহঁতৰ অসৎ উদ্দেশ্য পূর্ণ হবলৈ কেতিয়াও বাকী থকা নাই। দীন—এটা কথা কওঁ, বেয়া নাপাব। মানুহে যেতিয়া বিনা প্রমাণে কোনাে কথা বিশ্বাস কৰে, তেতিয়া সেই বিশ্বাসৰ মাজেদিয়েই তেওঁৰ চৰিত্ৰ ফুটি উঠে। তেওঁ নিজৰ স্বভাৱৰ সাহায্যেৰে বিচাৰ কৰাতহে তেনে বিশ্বাস ওপজে,তেনে অৱস্থাত তেওঁ যি কৰিলেহেঁতেন আনকো তেনে কৰা বুলি ভাবে। সৰ্বানন্দৰ মুখ গহীন হ’ল ; তেওঁ একে উত্তৰ নিদিলে। কমলচন্দ্ৰই ঠাইতে মুখ পাতি ধৰি ক'লে,-“বাৰু সেইবােৰ যাওক ; এতিয়া স্কুলৰ উন্নতি আৰু ভৱিষ্যৎ মঙ্গলৰ নিমিত্তে ইয়াৰ বৰ্তমান কাৰ্য আৰু নিয়ম-প্রণালীৰ সংস্কাৰ হােৱা উচিত বুলি ভাবা নেভাবা?” | দীন—আপােনালােকে স্কুলখন যেনে জাতীয়তাশূন্য প্রাণহীন কৰি পেলালে, তালৈ চাই মই তাত সম্পর্ক নৰখাই ভাল। তাৰ পৰা আমাৰ যে বিশেষ কিবা উপকাৰ হ’ব, মই তেনে আশা নকৰে। - ১৪০[ ১৫১ ] তথাপি যদি নাই মােমাইতকৈ কণা মােমায়েই ভাল বুলি তাক ৰাখিব লগা হয়, তেনেহলে যি অলপ সম্ভৱ, ৰাইজৰ উপকাৰ হােৱাকৈ চলাবলৈ যত্ন কৰা উচিত। মই যি কেইটা নিয়ম বান্ধি দিছিলো, সেই মতে চলা হ'লে আজি তাৰ পৰা কিছু প্রকৃত শিক্ষা হ'লহেঁতেন আৰু এনে কলঙ্ক প্ৰচাৰ হবলৈ নাপালেহেঁতেন। | কমল—সেইটো সঁচা। এতিয়াও তেনে সংস্কাৰ কৰাই আমাৰ উদ্দেশ্য। এইবােৰ নিয়ম-প্ৰণালীৰ সম্পর্কে আকৌ নকৈ সিদ্ধান্ত হােৱা উচিত। দীন-মােৰ সিদ্ধান্ত মই গঠন কৰা নিয়মখিনিতে আছে, তাৰ পৰা অলপপ ইফাল সিফাল কৰিবলৈ মই সাজু নহওঁ। কমল-অকল থাকিলেই নহয়, আকৌ এখন সভা পাতি তাৰ মীমাংসা কৰিব লাগে। তেনে এখন সৰ্বসাধাৰণৰ সভা পাতিৰৰ নিমিত্তে আমি সকলে গণ্যমান্য মানুহৰ স্বাক্ষৰেৰে সৈতে চেক্রেটাৰীলৈ এখন আর্জি দিব খুজিছে। বােধকৰো তাত চহী দিবলৈ তােমাৰ আপত্তি নহ'ব ? দীন—আর্জিখন দেখিলে হে ক'ব পাৰে। ৰাজখােৱাই তেতিয়া আলিখন দেখুৱালে। আখিন ইংৰাজীৰে লিখা আৰু ‘টাইপ’ কৰা, অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰিলে সি এনে হয়। যুক্ত বালিকা বিদ্যালয়ৰ চেক্রেটাৰী মহাশয়ৰ সমীপেষু। চন ১৯১০, তাং ১৪ অক্টোবৰ। মহাশয়, স্থানীয় ৰাইজৰ হৈ আমি স্বাক্ষৰকাৰীসকলে আপােনাক জনাওঁ [ ১৫২ ] সাধনা যে বালিকা বিদ্যালয়ৰ উন্নতিৰ বিষয়ে আলােচনা কৰিবলৈ অতি শীতে আপুনি এখন সৰ্বসাধাৰণৰ সভা আহ্বান কৰিব লাগে। বশংবদ ঐ••••••••••••• শ্ৰীসৰ্বানন্দ দত্ত। কমলচন্দ্ৰ ৰাজখোৱা গদাধৰ শৰ্ম্মা। শ্রীকৃষ্ণকুমাৰ কাকতী। ক্রীতপেশ্বৰ বৰা। শ্ৰীভূতনাথ দাস। শ্রীলক্ষ্মীকান্ত দাস। শ্রীকার্তিকচন্দ্র ভূঞা। দীন-ইয়াত চহী দিবলৈ মােৰ আপত্তি নাই; কিন্তু ইমানবােৰ নকৰি তেওঁক মুখেৰেই দেখােন ক'ব পাৰিলেহেঁতেন। সৰ্বা—মুখেৰে কত বাৰ কৈছো। তেওঁ কাণ নকৰা দেখিহে এনে উপায় কৰিব লগা হৈছে। দীনবন্ধুৱে তেতিয়া ৰাজখােৱা আদিৰ অনুৰােধ মতে খালিকৈ ৰখা প্রথম ঘৰতে তেওঁৰ স্বাক্ষৰ কৰি বেগাবেগিকৈ তেওঁৰ লক্ষ্য স্থানলৈ গতি কৰিলে। দীনবন্ধু গ'লত সৰ্বানন্দই ৰাজখােৱালৈ চাই ক'লে,-“পিচে কি কৰিলা। কথাৰ সেঁত দেখােন কেনিবাহে ব’লে! তুমিও আকৌ দীনবন্ধুৰ কথাতে হয় দিলা। কমল-তেনে নকৰা হলে দীনবন্ধুৱে চহীকে নিদিলেহেঁতেন। কৃষ্ণকুমাৰ-মই ভাবিছো আছে গৰু নবয় হাল, তাৰ সলনি [ ১৫৩ ] নােহােৱাই ভাল। মতা অমিতাৰে বাৰী ভৰি থাকিলেও জানাে অমিতা খাবলৈ পায় ! সৰ্বা—ময়াে তাকেই ভাবিছে। দীনবন্ধুৱে যদি আমাৰ কথাত হয় নিদিয়ে, তেনেহলে তেওঁৰ চহীটোৰ পৰা আমাৰ কি লাভ হ'ব? মােৰ মতে লােকচান হােৱাৰ হে ভয়। কমল—কি লাভ হব বুজা নাই নে? আমাৰ আৰ্জিত অকল স্কুলৰ উন্নতিৰ বিষয়ে আলােচনা হ'ব লাগে বুলি লিখা হৈছে। এতিয়া আমি যাৰে ওচৰলৈ যাওঁ, সেয়ে ভাঙি-পাতি সুধিব ; তেতিয়া সকলো কেলেঙ্কাৰীৰ কথা ভাঙি-পাতি কম। দীনবন্ধুৰ চহীটো প্ৰথমতে লােৱা হৈছে, তাকেই দেখুৱাই এই আন্দোলনৰ মূল দীনবন্ধু বুলি কম। সকলাে ৰাইজে জানে যে দীনবন্ধুৱে প্রমাণ নাপালে শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধেও কোনাে কথা নকয় ; সেই দেখি দীনবন্ধুৰ চহীটো দেখুৱায়েই আমাৰ কথাবােৰ সকলাে মানুহৰ মনত সুমুৱাই দিব পাৰিম। সৰ্বা—কিন্তু পিচত দীনবন্ধুৱে সেইবােৰ মিছা কথা বুলি কয়? কমল—পিচৰ কথা পিচত ভাবিম ; ৰােগ চাই ঔষধ দিব লাগিব। এতিয়া আহ, দুই এদিনতে আমাৰ কাম শেষ কৰি আৰ্জিখন পঠিয়াব লাগে। [ ১৫৪ ] তৃতীয় অধ্যায় হাবিৰ মাজত তেতিয়া কাতি মাহৰ দুদিন কি চাৰি দিন মাত্র গৈছিল। দুর্গা- পূজাৰ আনন্দৰ ঢৌ মাৰ যােৱা তেতিয়াও বৰ বেচিদিন হােৱা নাই। যদিও এই পূজা আদিতে বঙালীৰহে জাতীয় উৎসৱ আছিল, তথাপি যিবােৰ ঠাইত বঙালী সােমাইছে, সেই সেই ঠাইৰ অধিবাসীৰ মাজতত সি ঠায়ে ঠায়ে শিপাই পেলাইছে। ষােড়শ শতিকাৰ শেষ ভাগত চুখামফা স্বৰ্গদেৱৰ দিনত এই পূজা পােন প্রথমতে অসমত সােমায়। তেতিয়া এই পূজা ৰজাঘৰীয়া আন আন আমােদজনক উৎসৱৰ দৰেই এটা উৎসৱ আছিল মাথােন। বঙালী পৰ্বতীয়া গাের্সাইৰ আগমনৰ পিচৰ পৰা হে ই ধৰ্ম্মৰ অঙ্গ হৈ পৰে। তেতিয়াৰ পৰা অসমত ইয়াৰ অৱস্থিতি। পিচত ইংৰাজৰাজত্বৰ সময়ত বঙালীৰ বিস্তাৰৰ লগে লগে এই পূজাও বিস্তৃত হৈ পৰিছে। প্ৰথমতে অসম-প্রবাসী কোনাে কোন বঙালীনেএই পূজা ইয়াত পাতিবলৈ ধৰে আৰু আনবিলাকে স্থানীয় মানুহৰ সাহায্যেৰে বাৰােৱাৰী পূজাৰ আয়ােজন কৰে। তাৰ পাচত ধনীয়ে নিজৰ জাকজমক দেখুৱাবলৈ, শুড়ীয়ে মদ বেচিবলৈ, ডেকা- গুৱাই বাই-নাচন যােগাৰ কৰিবলৈ এই পূজাৰ আয়ােজনত লাগি যায়। এই অনুক্রমে সি এতিয়া প্রায় গােটেই অসমত বিয়পি পৰিছে। পূজাৰ কেইদিনত সকলাে ঠাই আনন্দ-মহােৎসৱত মতলীয়া হয়, যাত্র- থিয়েটাৰ, বাই-নাচ আদিৰ কোঢ়ালে নগৰত খলক লগায়। দীৰ • Viden Account of Assam-j.P. Wade Pg. 25. [ ১৫৫ ] যৰি মাজত দোকানৰ ওচৰত নাইবা আলিৰ দাতিত বাগিচাৰ কুলিয়ে বগৰা-বাগৰি আৰু মৰামৰিৰ অপূর্ব অভিনয় দেখুৱায়। বাৰােৱাৰী পূজালৈ ভােলা ধনৰ সৰহ ভাগ ঢাকা বা কলিকতীয়া বাইজী-দেৱীসকলৰ উপাসনাতেই ব্যয় হয় ; পূজপ্রায়ে পালমৰা বিধৰ হয়। এনে ধৰণৰ পূজাই আধ্যাত্মিক উন্নতি কাৰ কিমান কৰে জানিবৰ উপায় নাই, কিন্তু এই পূজাৰ প্ৰৱেশৰ পিচে পিচে অসমৰ ওপৰত শনিৰ দৃষ্টি পৰা যেন দেখা যায়। মােৱামৰীয়া বিদ্রোহ আৰু বিদ্রোহীৰ হাতত আহােম ৰাজ- শক্তিৰ পৰাজয়ৰ বাবে ফুলেশ্বৰী কুৱঁৰীৰ দুৰ্গা-পূজা নিতান্ত কম দায়ী নহয়। এই বিদ্ৰোহৰ ফলতেই অসম শক্তিহীন হয়, অসমলৈ বটিচ-সৈন্যৰ • আগমন হয়, আৰু তাৰ লগে লগে অসমবাসীৰ ৰক্তশােষক কার্নিৰ প্রচলন আৰম্ভ হয়। আজিকালিও ই যাত্রা-থিয়েটাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি খাবলৈ নােপােৱা দুখীয়ালৈকে সকলােকে ৰংচঙীয়া বিদেশী সাজ-পাৰ পিন্ধাই লাখ লাখ টকা চিৰকালৰ নিমিত্তে বিদেশীৰ হাতত তুলি দিয়ে, ধনীৰ পােৰ টকাত হাত দিয়ায়, দুখীয়াৰ ধাৰৰ জোখ বঢ়ায়, শুড়ীক ধনী কৰে, আৰু বাইজীহঁতৰ কেইবামাহৰ খােৰাকি যােগায়। গৱৰ্ণমেণ্টৰ কৰ্মচাৰীসকলেও এই পূজাৰ বাবে বহুত দিনৰ দৰমহা কাম নকৰাকৈ খাবলৈ পায়। যিবিলাক নিলগৰ পৰা আহি নগৰত কাম- কাজ কৰি থাকে, সেইবিলাকেও এই চলতে এবাৰ নিজ নিজ ঘৰত কেইদিনমান থাকি আহিব পাৰে। এইবাৰ পূজা কিছু আগতীয়া। আহিনৰ কুৰি দিন যােৱাতে দেৱীৰ আগমন হয়, সেইকাৰণে কাতিৰ প্রথম সপ্তাহতে ঘৰলৈ যােৱা কৰ্মচাৰী- সকল কর্মক্ষেত্ৰলৈ ঘূৰি আহিব লগাত পৰে। ৰেল-জাহাজত মহা ভি; নিতান্ত সৰল মানুহৰ পক্ষে ঠাই পােৱাই কঠিন। যিবােৰ ঠাইলৈ ৰেল-জাহাজ নচলে, তাত গৰুৰ গাড়ীমেই মাত্ৰ অৱলম্বন। | কাতিৰ দুদিনমান যােৱাতে এলিন এখন গৰুৰ গাড়ী সােণাপুৰ [ ১৫৬ ] সাধনা গাৱৰ পৰা নগৰৰ ফাললৈ আহিছিল। বাট বৰ দীঘল—ৰে-কুৰি মাইল ; গাড়ীখন প্রায় গৰু-মেলামান পৰত ৰাওনা হৈছিল। গাড়ী- খনৰ ওপৰত চৈ আৰু দুয়াে মূৰে আঁৰ-কাপােৰ বন্ধা। ভিতৰত এজনী গাভৰু আৰু এটি সৰু ল'ৰা। গাভােৱানটো এটা হৃষ্ট-পুষ্ট হিন্দুস্থানী মানুহ। গৰু-হাল শকত আৱত। | গাৰােৱানটোৱে গাড়ী বৰ বেগেৰে চলাইছিল। দিনৰ দিনটো গাড়ীখন অবিশ্রাম আহি প্রায় সন্ধ্যা সময়ত এখন নৈ পালেহি। মাৰ নাৱত নৈখন পাৰ হ’ল। তাৰ পিচত গাড়ীখন ৰাখি গাড়ােৱানটোৱে গৰুকেইটা সােলােকাই কিছু ‘দানা দিলে আৰু পানী খুৱালে। আৰহী কেইজনেও নৈৰ পাৰতে অলপ আহাৰ কৰি এখন্তেক বিশ্রাম ললে। আধা ঘণ্টামান সময়ৰ পিচত গাড়ী আকৌ চলিল। তেতিয়া ৰাতি হৈছিল, কৃষ্ণপক্ষৰ পঞ্চমীৰ চন্দ্ৰ তেতিয়াও উদয় হােৱা নাই ; তৰাৰ ঢিমিকটামাক পােহৰে হাবিৰ মাজৰ বাট অলপপ পােহৰাব পৰা নাই। মাথােন গাড়ীৰ তলত বান্ধি দিয়া লেম্পটোৰ পােহৰে সম্মুখৰ বাটডােখৰ দেখুৱাই গৈছে। বাটৰ দুয়াে কাষে হাবি। প্রায় দুমাইলমানৰ ভিতৰত কোনাে ঘৰ নাই। এই হাবিত কেতিয়াবা বাঘ, ভালুক আদি হিংস্র জন্তুও ওলায়। গাড়ােৱানটোৱে বিশেষ সাৱধানতাৰে সৈতে গাড়ী চলাবলৈ ধৰিলে। হঠাৎ পাচফালৰ পৰা এটা উজ্জ্বল পােহৰ আহি গাড়ীত পৰিল। দেখা গ'ল কোনােবা দুজন “বাইচাইকেলত উঠি আহিছে। গাড়ােৱানে মনত ৰং পালে। | এই আগন্তুক দুজন দুয়াে ডাঢ়ীয়া। তেওঁলােক ক’ৰ পৰা আহিছে আৰু কলৈ যায়, অক জানিবৰ উপায় নাই। গাড়ীৰ ওচৰ পাই এনে গাভােৱানক সুধিলে-“কাহা যাতা?” [ ১৫৭ ] হাৰি মাজত জিলা মে যাতা।” “গাড়ীমে কোন স্থায় ?” “আউৰত হয়।” মানুহ দুজনে আৰু অপেক্ষা নকৰি বেগাই চাই চলাই দিলে। এজনে ইজনক ক'লে,-“ঠিক এইখনেই।” “নহ'ব কিয়? গাড়ীতে মুঠেই এখন পাৰ হৈছে বুলি ঘটৈয়েই দেখােন কৈছিল।” “এতিয়া একেবাৰেই নিঃসন্দেহ হলো।” তেতিয়া দুয়াে বেগেৰে চাইকেল চলাই মুহুৰ্ততে অদৃশ্য হৈ গ'ল। ‘গাড়ােৱানেও আগৰ দৰেই গাড়ী চলাবলৈ ধৰিলে। অলপ সময় মাথােন এনেকৈ গৈ আছে এনেতে সম্মুখৰ ফালৰ পৰা কিচকিচ কৰে কলা কিবা এটা আহি গাড়ীৰ আগত থিয় দিলে। গাছােৱানটো বুকু ডাঠ মানুহ ; তথাপি এই দৃশ্য দেখি কিছু খালে ; কি কৰা উচিত একো ঠিক কৰিব নােৱাৰিলে। এনেছে গাড়ীখন মূৰ্তিটোৰ ওচৰ পালে ; গৰু হাল চক খাই উঠিল। মূৰ্তিটোৱে থাপ মাৰি যুৱলিত ধৰি গাড়ীখন ৰাখিলে। তাকে দেখি চাবুল ওপৰলৈ তুলি গাছােৱানে প্রশ্ন কৰিলে,-“তােম কৌন্ হায়?” মূর্তি নিমাত। গাড়ােৱান-কাহে চুপ, বহু হায় ? কৌন তােম্। ক্যা ম্যাঙতা- কিন্তু কোনাে উত্তৰ নাই। গাড়ােৱানে চাবুকৰে সৈতে সাৰোপ কৰে একোৰ মাৰিলে। মূৰ্তিটো সাউৎ কৰে এফলীয়া হৈ কোব নােখােৱাকৈ সাৰি, আৰু গাড়ােৱানে সময় নৌ পাওঁতেই যুৱলিখন গৰ ডিঙিৰ পৰা পেলাই দিলে। গাড়ােৱান জাপ মাৰি মাটিত পৰিল; যুৱতী আৰু ৰাটে [ ১৫৮ ] সাধনা কোনােমতেহে পৰি নেযােৱাকৈ ৰ’ল। গাড়ােৱানটো নমা দেখিয়েই মূৰ্তিটো লৰ মাৰিলে; গাড়ােৱানে মুখেৰে গালি পাৰি পাৰি আকৌ গাড়ীখন খুঁটিলে। কিন্তু গাড়ীখন দুই নলমান যাওঁতেই আকৌ মূৰ্তিটো আহি গাড়ীৰ আগত থিয় দিলে আৰু আগৰ দৰেই যুঁৱলিত ধৰিলে। এইবাৰ গাড়ােৱানৰ ধৈৰ্য কেনিবা গল; “জান লেগা শালা” এই বুলি চাবুকডাল ভাঙি গাড়ীৰ পৰা জঁপিয়াই পৰিল। মূৰ্তিটোৱে লৰ দিলে, গাৱােনেও পাচে পাচে খেদি নিলে। সেই আন্ধাৰ নিশা অলপ পিচতে দুয়াে অদৃশ্য হৈ পৰিল। এই ঘটনাত যুৱতী ভয়ত ব্যাকুল হৈ পৰিল; লৰাটোও ভয়তে চেপেটা লাগিছিল। আন কি, তেওঁলােকে গাড়ীৰ পৰা মুখ উলিয়াবলৈকো সাহ কৰা নাছিল ; গাছােৱানটো আঁতৰ হােৱাত সেই ভয় আৰু বাঢ়িছিল। | হঠাৎ ওচৰৰ গছডালৰ পৰা আৰু এক মূর্তি বাহিৰ হ’ল আৰু গাড়ীখনৰ ওপৰ চাপি গৰু-হাল সােলােকাই দিলে। তাৰ পিচত গাড়ীৰ ভিতৰত সােমাবলৈ গ’ল। যুৱতী এতিয়ালৈকে জড়ৱৎ হৈ আছিল ; আত্মৰক্ষাৰ যে কোনাে উপায় নাই। অস্ত্র-শস্ত্ৰৰ ভিতৰত এজোৰ চটি জোতা মাত্র সম্বল আছিল । এতিয়া আন উপায় নেদেখি দুয়াে দুপাত লৈ যেনি পাই তেনি কোবাই কানি-মুনি দিবলৈ ধৰিলে। মূৰ্তিটোৱে দুই চাৰি বাৰ জোৰ কোব খােৱাৰ পিচত লৰাটো ধৰি উলিয়াই নিলে, লৰাটোৱে চিঞৰিবলৈ ধৰিলে। সি তেতিয়া লৰাটোক এনে এটা ঠেলা মাৰিলে যে সি ধুম কৰে মাটিত বাগৰি পৰিল। এই অৱসৰতে যুৱতী গাড়ীৰ পাচফালে দি নামি তাৰ তলত সােমাল। লৰাটোক পেলাই দি মূৰ্তিটো বেগেৰে গাড়ীৰ ভিতৰলৈ সােমাই গ’ল; যুৱতীয়ে অলপপ বিলম্ব নকৰি, সি ভিতৰত কি আছে চাবলৈ সময় পােৱাৰ আগতে, গাড়ীৰ আগটো তলফালৰ [ ১৫৯ ] হাৰিৰ মাজত পৰা ওপৰলৈ ঠেলা মাৰি ডাঙি দিলে। পিচ মুহূর্ততে সেই মূর্তি গাড়ীৰ পাচফালে দি সৰকি তিনি টেলেঙনি খাই গুৰি কঁঠাল পৰা দি পৰিল। যুৱতীয়ে লৰাটোৰ সাহায্যেৰে তৎক্ষণাৎ গাড়ীখন খুঁটিলে আৰু নিজে গাড়ােৱান হৈ গাড়ী চলাবলৈ ধৰিলে। লৰাটো ভিতৰত বহিল। যুৱতীয়ে মনে মনে ক'লে,-“সুভদ্রাই ৰণক্ষেত্ৰত ৰথ চলাইছিল মই এই সামান্য ৰণক্ষেত্ৰত গৰুৰ গাড়ীও চলাব নােৱাৰিলে চলি কেনেকৈ ?” [ ১৬০ ] চতুর্থ অধ্যায় নৈশ-মিলন যি সময়ত আলিৰ মাজত ওপৰত কোৱা ঘটনা প্লটিছিল, ঠিক সেই সময়তে এটা মানুহ লক্ষ্মীকান্তৰ ঘৰৰ নঙলা পাৰ হৈছিল। মানুহটো মুছলমান আৰু এখন ডাঙৰ দোকানৰ গােমস্তা। নাম আব্দুল গনি ; সাজ-পাৰত জকমকীয়া আৰু এচেন্সৰ গােন্ধেৰে মলমলােৱা। | আব্দুল গনি লাহে লাহে জুপি জুপি ৰম্ভাই পঢ়া-শুনা কৰা খােটালিটোৰ ওচৰলৈ গ'ল, কিন্তু তাত কাৰৰ একো গম নাপালে। তেতিয়া লাহে লাহে ৰম্ভাৰ শােৱনি ঘৰৰ ওচৰ চাপিল। সকলে নীৰৱ, দুৱাৰ বন্ধ। তেওঁ অলপ অলপকৈ দুৱাৰত টুকুৰিয়াবলৈ ধৰিলে। | অলপ পিচতে দুৱাৰ মেলি ৰম্ভা ওলাই আহিল আৰু “তুমি আহিছা?” বুলিয়েই আব্দলৰ ডিঙিত সাবটি ধৰিলে। আব্দলেও তেনেকৈয়ে সাবটি ধৰিলে ; দুয়ােৰ ভিতৰত চুম্বন দান প্রতিদান হ’ল। তাৰ পিচত দুয়াে ভিতৰ সােমাই দুৱাৰ বন্ধ কৰি শয্যাৰ ওপৰতে আসন গ্ৰহণ কৰিলে। প্রথমেই আব্দলে প্রশ্ন কৰিলে,-“ককাইদেৱৰ নাই নে কি ? তােমাৰ চিঠিৰ পৰা মই ডালকৈ একোকে নুবুজিলোঁ। মাত্র কথাৰ গঢ় দেখি তেনে অনুমান কৰিছিলোঁ। ৰম্ভা—এৰা তেওঁ নাই; আজি ৰাতিৰ ভিতৰত তেওঁ ঘৰি অহাৰ সম্ভাৱনা কম। আব্দল-ইন্দ্রনাথ কলৈ গ'ল ? [ ১৬১ ] নৈশ-মিলন ৰক্কা-তেৱে৷ ককাইদেউৰ লগতে গৈছে । আব্দল—এনেকৈ যােৱাৰ কাৰণ কি? ৰম্ভা—মই কেনেকৈ কওঁ । আব্দুল মােৰ বােধেৰে কিবা এটা ডাঙৰ উদ্দেশ্য আছে। বাৰু থাকক যি থাকে। মােৰ তােমাৰ লগত এটা ডাঙৰ বিষয়ৰ পৰামর্শ কৰিব লগা আছে। ৰম্ভাকি? আব্দল—মই শুনিছে—তােমাৰ বােলে ইন্দ্ৰনাথৰ লগত বিয়া হােৱাৰ কথা হৈছে ? . ৰম্ভা- কোনে ক'লে তােমাক এনে কথা ? আব্দুল—সকলােৱে কৈছে আৰু তাৰ প্রমাণস্বৰূপে ইন্দ্রনাথ তােমালােকৰ ঘৰত আছেই। ৰম্ভা—কিবা কাৰণত ককাইদেৱে তেওঁক ৰাখিছে। মােৰ তাত সম্পর্ক কিহৰ ? আব্দল—তেওঁনাে তেন্তে ইয়াত আছেহি কিয়? ৰম্ভা—মই কেনেকৈ কম ? আব্দুল বাৰু যদি তােমাৰ ককাইদেৱৰহঁতে তেওঁৰ লগত তােমাৰ বিয়া দিব খােজে, তেতিয়া কি কৰিবা ? ৰম্ভা—মােৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰিবলৈ ককাইদেৱেই হওক বা আন কোনােবাই হওক, কাৰৰ সাধ্য নাই ; তুমি মােক এতিয়াও বিশ্বাস নকৰা নে ? মই যে তােমাৰেই; তােমাৰ বাহিৰে আন কাৰােব নােৱাৰো। আব্দলে এটি চুম্বনেৰে তাৰ উত্তৰ দিলে। তাৰ পিচত ক'লে,- “এতিয়া মই এটা ডাঙৰ লেঠাত পৰিছে। বােধকৰো আৰু বেচি দিন মই ইয়াত থাকিব নােৱাৰিম।” [ ১৬২ ] সাধনা ৰম্ভাকিয়? আব্দুল—তুমিতাে জানা দোকানখন মােৰ নহয়। মহাজন ঘৰুৱা জঞ্জালৰ কাৰণে দেশলৈ গৈ আহিব পৰা নাছিল ; সেই দেখি আজি ছমাহ ময়েই মহাজনৰ নামে দোকান চলাই আছিলোঁ। সিদিনা তেওঁৰ পৰা চিঠি পাইছো, তেওঁ হেনাে আৰু দুসপ্তাহৰ মূৰত আহিব। তেওঁ আহিলেই মই পলাব লাগিব। | ৰম্ভাকিয়? কিয় ? আব্দল—তােমাক বােধকৰো নকলেও হ'ব যে মই ধনী মানুহ নহওঁ। চকি, মেজ, কাপােৰ-কানি, এচেন্স, তেল, ঘৰি, হাম্মোনিয়ম প্রভৃতি যিবােৰ বস্তু মই তােমাক দিছো সেই আটাইবােৰ মহাজনৰ খৰচত। তাৰ উপৰি তােমাৰ হাতত যি পাঁচশ টকা জমা দিছে, সিও দোকানৰ টকা। সেই কথা তােমাক আগেয়েই কৈছিলোঁ। এতিয়া মহাজন আহি হিচাপ ল'লেই সকলাে ধৰা পৰিব। সেই দেখি তেওঁ অহা দিনাই ইয়াৰ পৰা আঁতৰিব লাগিব। তুমি তােমাৰ পূৰ্বৰ প্রতিজ্ঞামতে মােৰ লগত যাবলৈ সাজু হ'ব লাগিব। ৰম্ভনিশ্চয়। তুমি নাথাকিলে মই যে ইয়াত এদিন থাকিব নােৱাৰো। কিন্তু মুঠেই পাঁচ শ টকাৰে চলা যে বৰ টান হ’ব। আব্দল—সেইটোৰ এটা দিহা হ’ব । মই এই কেই দিনত আৰু পাঁচশ মান টকা হাত কৰিম। তেতিয়া এক ৰকম চলিব। এঠাইত এখন সৰুসুৰা দোকান দি বহিলেও দুটা মানুহৰ খােৰাকি ওলাব। কিন্তু এটা কথা—তুমি এতিয়াৰে পৰা এনে ভাবে সাজু থাকিব লাগিব, যাতে যেতিয়াই যাব লগা হয়, তেতিয়াই যাব পাৰে। ৰম্ভা—তাৰ নিমিত্তে কোনাে চিন্তাকে নকৰিবা। আব্দল—ঘৰত যদি কোনােবাই আপত্তি কৰে। ৰম্ভা–মােৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে কাৰৰ আপত্তি নাখাটে। [ ১৬৩ ] নৈশ-মিলন আলআৰু তােমাৰ বস্তু বাহানিবােৰ । ৰম্ভা—সেইবােৰ মােৰ লগত লৈ যাম। তাৰ বাবে কোনেও এক পইচাও ভঙা নাই। তেনেস্থলত সেইবােৰ লৈ যােৱাত কোনে বাধা দিব পাৰে। আব্দল-তেন্তে এতিয়া মই নিশ্চিন্ত হ'ব পাৰে। ৰম্ভনিশ্চয় পাৰা। তাৰ পিচত আৰু কিবা-কিবি আলােচনা কৰি আব্দল সেই ৰাতি তাতে থাকিল। = ১৫[ ১৬৪ ] পঞ্চম অধ্যায় প্রকৃত সাধু সেই অৰণ্যৰ মাজত অপৰিচিত মূৰ্ত্তিৰ পাচে পাচে খেদি গাড়ােৱানটো প্রায় এটা ৰিঙিৰ বাট গ’ল; ইমান দূৰলৈ খেদিবলৈ গাড়ােৱানৰ ইচ্ছা নাছিল, কিন্তু সেই মূৰ্তিয়ে তেনে কৰিবলৈ তাক বাধ্য কৰিছিল ; সেই অদ্ভুত মূৰ্তিটো গাড়ােৱানে খেদি গলেই লৰ মাৰে, আৰু উভতি অহা দেখিলে পাচতে আহে। শেহত নিতান্ত অসহ্য হৈ উঠাত গাড়ােৱানে তাক ধৰিবৰ নিমিত্তে খেদা দিলে। প্রায় এটা ৰিঙিৰ বাট লৰাৰ পাচত গাড়ােৱানে তাক ধৰা পেলালে। ধৰিয়েই তাক ভালকৈ জোকাৰ এটা মাৰি সুধিলে,- “শালা, অব কাহাঁ যায় গা ? তুমকো আজ মাৰকৰ ই জঙ্গল মে ফেঁক দুগা। হামকো চিনা নহি। ভূত বকে হামকো ডৰৱানে আয়া থা! দেখা যায় গা তুম কৈসা ভূত হে।” মূর্তি—তােমাক ভাই বুলিছোঁ। মই ডকাইত নহওঁ, আৰু তােমাৰ অপকাৰ কৰিবলৈকো অহা নাই। তােমাৰ লগত বহুততা গােপনীয় কথা আছে। গাড়ােৱানেও এইবাৰ অসমীয়াতে ক’লে,-“তেনেহলে তই আগেয়ে কথা নকৈছিলি কিয়?” মূর্তি—কৈছো নহয়, মােৰ কথা গােপনীয়। সেই দেখি তাত কব নােৱাৰি তােমাক এই দৰে আঁতৰাই আনিছিলো। গাড়াে–কি কথা আছে এতিয়া নকৱ কিয় ? সেই ছদ্মবেশী মানুহটোৱে তেতিয়া দহ টকা ৰূপ উলিয়াই গাড়ােৱানক দেখুৱাই ক'লে,-“এই টকা কেইটা তােমাৰ ?” [ ১৬৫ ] প্রত সাধু গাভােৱানে একো বুজিব নােৱাৰি সুধিলে,-“তাৰ মানে কি ?” মানুহৰ গাড়ীখন ঘূৰাই নিৰ লাগে। গাড়া ইমান বাট অহাৰ পিচত গাড়ী ঘূৰাই নিম কিয়? আৰু গাড়ী ঘূৰাই নিয়াৰ পৰা তােমাৰ লাভ কি ? মানুহ-মােৰ লাভ পিচত বুজিবা। অ’ মােৰ কথাটো বুজা তােমাৰ ভুল হৈছে বােধকৰে। গাড়ী মানে শুস্কা গাড়ীখন হে ওভতাই নিব লাগিব। গাড়াে-কেতিয়াও নহয়। মানুহ—কুৰি টকা লােৱা। গাড়ােলাখ টকা দিলেও নহয়। মানুহ-বাৰু ওলােটাই নিব নালাগে। তােমাকো এই কুৰিটা টকা দিলো, তুমি এতিয়া ইয়াকে লােৱ। আৰু যে সৌ বাইচাইল দুখন দেখিছা, তাকো তােমাৰ জিম্মাত ৰাখিলোঁ। তুমি ইয়াতে থাকা, যেতিয়া তােমাৰ গাড়ী পাবা, তেতিয়া চাইকে ঘূৰাই দিবা, তেতিয়া আৰু অলপ বচিচ, পাবা। তুমি গাড়ীৰ কেৰেয়া বৰ বেচিকৈ পােৱা যদি পাঁচ টকা পাবা, কিন্তু মােৰ কথা শুনিলে একে ৰাতিয়ে কুৰি টকা লাভ হ'ব। গাড়াে–আৰু তাৰ বাবে ছােৱালীজনীৰ সৰ্ব্বনাশ কৰিবলৈ এৰি দিম। দলিয়াই পেলা তােৰ টকা। আমি হিন্দুস্থানী মানুহ, তহঁতৰ নিচিনা নিমক-হাৰাম নহওঁ। জান দিম, তথাপি এনে কাম হবলৈ নিদিও। মানুহ আৰু পাঁচ টকা লােৱা। গাড়ােখবৰদাৰ। আৰু এনে কথা নকৰি। ইমানতে ভালে ভালে আঁতৰ হ; নহলে শেষত পস্তাবি। হঠাৎ ডােৱানৰ মনত খেলালে যে বাইচাইকে যেতিয়া দুখন, [ ১৬৬ ] সাধনা মানুহাে নিশ্চয় দুটা হব, আৰু বাটত লগ পােৱা মানুহ দুটায়েই যে এই দুটা তাত সন্দেহ নাই। তেন্তে ইটো ক’লৈ গ'ল ! হয়তাে সি পাচত থাকি গাড়ী আক্রমণ কৰিছে বা। এই কথা মনত খেলালতে গাছােৱান তৎক্ষণাৎ গাড়ীৰ ফালে যাবলৈ ওলাল। মানুহটোৱে কাপােৰৰ তলৰ পৰা এখন খুকুৰি উলিয়াই লৈ ক'লে—“মােৰ হাতত কি দেখিছ? ক, তই টকা লবি নে নলৱ ?” গাছােৱানে তাৰ কথাৰ উত্তৰ নিদি একে জাপেই এহাতে মানুহটোব ডিঙিত চেঁপা মাৰি ধৰি ইহাতেৰে ধুকুৰিখন কাঢ়ি লৈ হাবিৰ মাজলৈ দলিয়াই পেলালে। তাৰ পিচত গাড়ােৱানে মানুহটোক মাটিত বগৰাই পেলাই তাৰ গাৰ কাপােৰেৰেই হাত-ভৰি বান্ধি পেলালে। মানুহটোক বান্ধি আৰু এক মুহূর্তও বিলম্ব নকৰি গাড়ােৱানে গাড়ীৰ ফাললৈ লৰ দিলে। অলপ যাওঁতেই গাড়ী অহা দেখি গাড়ােৱানৰ মনত আনন্দ মিলিল আৰু ততালিকে যুৱতীক ভালকৈ বহিবলৈ কৈ বেগেৰে গাড়ী চলাবলৈ ধৰিলে। কিছুমান বেলি একেৰাহে গৰু লৰুৱাই চলােৱাৰ পিচত গাড়ী হাবিৰ পৰা বাহিৰ ওলাল আৰু ওচৰত মানুহ থকা ঠাই পালে। তেতিয়া পঞ্চমীৰ চন্দ্ৰই পূব আকাশত দেখা দিছিল আৰু লগে লগে বাট-পথ সকলাে পােহৰ হৈ উঠিছিল। গাড়ােৱানে তেতিয়া নির্ভয় হৈ গাড়ী লাহে লাহে চলাবলৈ ধৰিলে; গাভােৱান আৰু যুৱতীৰ পৰস্পৰৰ কথাও পৰম্পৰে শুনিলে। এই অশিক্ষিত গাছােৱানটোৰ ন্যায়পৰায়ণতা আৰু কৰ্তব্যনিষ্ঠা দেখি যুৱতী স্তম্ভিত হ’ল, আৰু পুনঃ পুনঃ কৃতজ্ঞতা জানাই ঈশ্বৰক ধন্যবাদ দিলে। মনে মনে ক'লে,-“যদি সাধুতা কৰবাত আছে তেন্তে এই মলিয়ন সাজপাৰত হে, এই হজুৱা মানুহবিলাকৰ গাত; ভলােক নামধাৰী মানুহৰ ৰংচঙীয়া সাজপাৰৰ ভিতৰত এনে সাধুতাৰ নাম-গােয্য নাই। তেনে মানুহ ঠিক বাহিৰে ৰং চং ভিতৰে কোৱাভাতুৰী। সিহতৰ বাহিৰ [ ১৬৭ ] প্রকৃত সাধু চাফচিকণ; কিন্তু অন্তৰ চল-চক্রান্ত, আৰু পাপ-ব্যাভিচাৰৰ চিন্তাৰে মলিন।” ৰাতিপুৱা ন-মান বজাত গাড়ীখন বালিকা-স্কুলৰ শিক্ষয়িত্ৰীৰ ঘৰৰ মুখত ৰ’ল। যুৱতী আৰু লৰাটো গাড়ীৰ ভিতৰৰ পৰা ওলাল। দিনৰ পােহৰত স্পষ্টকৈ দেখা গল, যুৱতী প্ৰভাৱতীৰ বাহিৰে আন কোনাে নহয়। লৰাটো তেওঁৰ ভায়েক। দুয়াে পূজাৰ বন্ধত ঘৰলৈ গৈছিল। গাড়ীৰ পৰা নামি প্ৰভাৱতীয়ে নির্দিষ্ট বন্দৱস্ত মতে গাড়ােৱানক তাৰ প্ৰাপ্যখিনি দিলে। তাৰ পিচত নিজ হাতে বােৱা গুণাৰ ফুল দিয়া খনীয়া কাপােৰ এখন দি ক'লে,-“তুমি মােৰ যি উপকাৰ কৰিলা তাৰ জোখায় পুৰস্কাৰ দিবলৈ মােৰ শক্তি নাই। তথাপি কৃতজ্ঞতাৰ চিন-স্বৰূপে এই কাপােৰডােখৰ দিলো। ইয়াকে যেন বহুত বুলি লােৱা।” | গাড়াে-বন্দৱস্ত মতে টকা পালোঁ যেতিয়া মই একো কবলৈ নাই, আৰু মই যি কৰিছিলোঁ তাক মই কৰিবলৈ বাধ্য। কিয়নাে আপােনাক ঈয়াত থৈ যাম বুলি যি বৰৱস্ত কৰিছিলো, সেইমতে কাম নকৰা হলে ঈশ্বৰে মােক দণ্ডিলেহেঁতেন। তথাপি দুখীয়াক দয়া কৰি যে কাপােৰ- ডােখৰ দিছে, সেইটো আপােনাৰ অনুগ্রহ। মই ইয়াক আনন্দেৰে ললো। ইয়েই মােক কালিৰ ঘটনাটো সেঁৱৰাই থাকিব, আৰু এনে কামত জীৱন দিবলৈ বল দিব। | তাৰ পিচত টকা আৰু কাপােৰ লৈ প্ৰভাৱতীক সেৱা জনাই লৰাটোকো মাত লগাই গাড়ােৱানে বিদায় ল'লে। প্ৰভাৱতীয়ে অলপ পৰ নীৰৱে চাই থাকি ক'লে,-“শিক্ষিত নামধাৰী নগৰীয়া মানুহৰ অন্তঃকৰণ যদি এই নিৰক্ষৰ গাড়ােৱানটোৰ সমান উচ্চ হ’লহেঁতেন।” [ ১৬৮ ] ষষ্ঠ অধ্যায় ষড়যন্ত্রকাৰীৰ নেতা প্ৰভাৱতী ঘৰৰ পৰা আহিয়েই শুনিলে, পূজাৰ ভিতৰত তেওঁৰ আৰু চেক্রেটাৰীৰ নামে গােটেইখন নগৰতে জঘন্য বিজ্ঞাপন ওলাইছিল। ডাঙৰ গছ, লেম্প-পােষ্ট, পকা ঘৰৰ বেৰ, পূজাৰ ঘৰ, দোকান আদি সৰ্বসাধাৰণৰ চকুত পৰা সকলাে ঠাইতে এই জাননী দেখা গৈছিল। এই জাননীৰ মূল ক’ত তাক পাঠকসকলৰ জানিবলৈ বাকী নাই। ইয়াৰ প্ৰত্যেকটো শব্দৰে আধা ইন্দ্ৰনাথৰ, আধা ৰম্ভাৰ লিখা, নৱমীৰ দিনা ৰাতি পূজা চোৱা মানুহৰ লগত মিলি ইন্দ্ৰনাথ আৰু লক্ষ্মীকান্তই ইয়াক সকলাে ঠাইতে লগাই আহিছিল। চেক্রেটাৰীয়ে তেওঁৰ ঘৰৰ মুখত এখন পাই এৰুৱাই নি থৈ দিছিল, প্ৰভাৱতী আহিবৰ দিনাই সেইখন তেওঁৰ হাতত দি ক’লে,-“দেখিছা, ভণ্ড-তপস্বী দীনবন্ধুৰ কাম। সি মুখেৰে নানা কথা কৈ বলে নােৱাৰি তােমালৈ চিঠি লিখিলে। এতিয়া উদ্দেশ্য পূৰ নােহােৱা দেখি এইখন কৰিছে। সিদিনা সি এইবােৰ কথা বৰ চাহাবলৈকো লিখিছে। বৰ চাহাবে মােক মাতি নি সুধিছিল।” প্রভা দীনবন্ধুৱে লিখা বুলি আপুনি কেনেকৈ জানিলে? তাত জানাে লিখকৰ নাম দিছে ? চেক্রেটাৰী নাম দিলে যে জেইলত সােমাব লাগিব সেইটো জানাে নাজানে, সেই দেখি বেনামীকৈ দিছে। তাকে কেনেবাকৈ আখৰত ধৰা পৰে বুলি ‘টাইপ কৰি দিছে। | প্রভা—আপুনি তেন্তে দীনবন্ধুৱে লিখা বুলি কেনেকৈ ক'লে ? - ১৬২ [ ১৬৯ ] ষড়যন্ত্রকাৰীৰ নেতা চেক্রটাৰী-নহলে এনেবােৰ কথা লৈ কাৰ মূৰ কামােৰণি ধৰিব ? প্রভাতেনেহলে আপুনি কেৱল অনুমানৰ ওপৰতহে তেনেকৈ কৈছে? চেক্রেটাৰী—অনুমান হলেও সঁচা অনুমান। দীনবন্ধুৱে তােমালৈ লিখা চিঠিয়েই তাৰ প্রমাণ। প্রভা—মােৰ কিন্তু সন্দেহ হয়; তেওঁ এনে নীচকাৰ্য্য কৰিব পাৰে বুলি মােৰ মনে নধৰে। আৰু যদি তেওঁৰ তেনে ইচ্ছা থাকিলহেঁতেন তেনেহলে মােলৈ একো নিলিখিলেহেঁতেন।

চেক্রেতােমাৰ কথাত মােৰ তােমাৰ ওপৰতাে অবিশ্বাস জন্মিছে,

মােৰ আগৰ সন্দেহ দৃঢ় হৈছে। তুমি নিশ্চয় দীনবন্ধুৰ প্ৰেমত পৰিছ, নহলে এনে জল-জল কথাটোও নেদেখাৰ কোনাে কাৰণ নাই। | প্রভাই ব্যঙ্গৰ সুৰেৰে ক'লে,-“এৰা মই দীনবন্ধুৰ প্ৰেমত পৰিছে!” | চেক্রেটাৰীয়ে মাথােন ক'লে,-“বাৰু দেখাই যাওকচোন সি মােক কেনেকৈ চেক্রেটাৰী ভাঙে। তাক যদি মই বগা ঘৰত ভাত খুৱাব নােৱাৰো, মােৰ নাম গকুলচন্দ্ৰই নহয়।” এইবুলি চেক্রেটাৰী তাৰ পৰা গুচি গ'ল। প্রভাই জাননীখনকে উৰাই-ঘূৰাই চাবলৈ ধৰিলে। জাননীখন পঢ়ি প্রভাৰ মনত নানা চিন্তা হবলৈ ধৰিলে। সঁচাকৈয়ে এইবােৰ দীনবন্ধুৰ কাম নে? সঁচা যদি তেওঁৰ তাত লাভ কি। বিশেষকৈ তেওঁৰ কাম ইমান বেচি যে তেওঁ এনে নির্থক কামত সময় কটাবলৈ আজৰি পাব কেনেকৈ? কিন্তু যেয়ে এইবােৰ কাৰ্য নকৰক, ঘটনাচক্র যে ক্রমশঃ বিষম হৈ উঠিছে তাত কোন সন্দেহ নাই। তেনেহলে তওঁ আত্মৰক্ষাৰ নিমিত্তেই বিয়াৰ বান্ধোনত সােমাব লাগিব -১ [ ১৭০ ] সাধনা নেকি ? কিন্তু বিয়া হলেও জানাে তেওঁ সুখী হব পাৰিব ! সঁচাকৈয়ে দীনবন্ধুৱে তেওঁৰ অহিত চিন্তিছেনে-তেওঁক ঘিণ কৰেনে? কোনে কব। | তেওঁ একেৰাহে এইবােৰ কথাকে ভাবি আছে, এনেতে পিয়নে আহি কিছুমান চিঠি-পত্ৰ দি গ'ল। প্ৰভাৱতী ঘৰলৈ যােৱাৰ পৰা তেওঁৰ সকলাে চিঠি পত্র ডাক-ঘৰতে জমা আছিল। চিষ্ঠিবােৰ এখন এখন কৈ পঢ়ি যাওঁতে এখন চিঠি তেওঁৰ হাতত পৰিল ; দেখিলে চিঠিখন কলিকতাৰ পৰা আহিছে। মেলি লৈ লিখকৰ নাম ভয়ে ভয়ে পঢ়িলে, ৰমণীমােহন দত্ত। এইখন প্রভাৰ বিবাহ-সম্পর্কে লিখা চিঠি! এই চিঠিত মণীমােহনে লিখিছে যে তেওঁ প্রভাক চাবলৈ, আৰু মন মিলিলে বিয়াৰ বন্দৱস্ত কৰিবলৈ কাতিৰ প্রথম সপ্তাহতে আহিব। চিঠিখন পঢ়ি তেওঁ বৰ অস্থিৰ হ’ল, তেওঁ কি কৰা উচিত ঠিক কৰিব নােৱাৰিলে। কাৰ উপদেশ লব! কাক সুধিব ? কোন তেওঁৰ হিতাকাঙ্ক্ষা আছে যি তেওঁক এই সমস্যাত বন্ধু হৈ সাহায্য কৰিব ? তেওঁৰ গােটই দিনটো এই চিন্তাতেই গ’ল। নানা প্রকাৰ কাৰ্য্যৰ মাজতে এই চিন্তা তেওঁ এখন্তেকলৈকো পাহৰিব নােৱাৰিলে। সন্ধ্যা সময়ত চেক্রেটাৰী আহিল; আজি কেইদিনমান তেওঁ গদাধৰৰ দোকানলৈ যােৱা নাই। আহিয়েই ক’লে,-“কিহে, তােমাৰ দীনবন্ধুৰ কথা আৰু শুনিবা নে।” | প্রভা—মােৰ দীনবন্ধু ! বাৰু, মােৰেই দীনবন্ধু ; পিচে কি শুনিব লাগে ? চেক্রেটাৰী—দীনবন্ধুৱেই যে এই সকলাে কৰিছে সেই কথা। প্রভা—যেতিয়ালৈকে ভাল প্রমাণ নাপাওঁ, তেতিয়ালৈকে মই তাক সম্পূর্ণ বিশ্বাস কৰিব নােৱাৰে। - ১৬৪ [ ১৭১ ] ষড়যন্ত্রকাৰীৰ নেতা চেক্রেটাৰী-প্রমাণ লাগে? তুমি দীনবন্ধুৰ চহী চিনি পােৱা নহয়? চোৱাচোন এইটো কাৰ চহ? প্রভা—চিনি পাওঁ। হয়, এইটো দীনবন্ধুৰেই চহী। চেক্রেটাৰী-এতিয়া বােধকৰে। মােৰ কথা পতিয়াবা। ইমান দিন। সি লুকাই শৰ কৰিছিল, এতিয়া দেখা-দেখিকৈ ওলাইছে। এই খন পঢ়ি চোৱ।। এই বুলি চেক্রেটাৰীয়ে কমলচন্দ্র প্রভৃতিয়ে দিয়া আর্জিখন প্রভাক পঢ়িবলৈ দিলে। প্ৰভাৱতীয়ে আর্জিখন পঢ়ি ক'লে,-“ক’ত? ইয়াততাে কোনাে কলঙ্কৰ কথা নাই। স্কুলৰ উন্নতি মানে পৰনিন্দা- চর্চা হয় কেনেকৈ?” | চেক্রেটাৰী—আজি কালি দিনত সকলাে হয়। ইয়াত নাম দিছে দেখি দোষত পেলাব নােৱৰাকৈ স্কুলৰ উন্নতি বুলি লিখিছে, কিন্তু আচল উদ্দেশ্য সেই জাননী আৰু বেনামী চিঠিত যি লিখিছে সেয়ে।। | প্রভা—আপুনি কেনেকৈ জানিলে? চেক্রেটাৰী-মই ইয়াত নাম দিয়া কেইজনমান মানুহক লগ ধৰি তেওঁলােকৰ উদ্দেশ্য কি সুধিছিলোঁ; তেওঁলােকে সেই কেলেঙ্কাৰীৰ কথাকে ক'লে। প্রভাতেওঁলােকে তাৰ কি প্রমাণ দিব পাৰে মুসুধিলে কিয় ? চেক্রেটাৰী—মই নােসােধাকৈ থকা নাই; কিন্তু তেওঁলােকে ক'লে, বােলে দীনবন্ধুৰ সাক্ষ্যৰ ওপৰত তেওঁলােকে আন প্রমাণ নিবিচাৰে। দীনবন্ধুৱে প্রমাণ নােপােৱাকৈ এনে কাৰ্য্য হাতত লৈছে বুলি তেওঁলােকে বিশ্বাস নকৰে। এতিয়া দেখিলা তােমাৰ দীনবন্ধু কি ভীষণ প্রকৃতি মানুহ। | এই কথা শুনি প্ৰভাৰ হৃদয় শতধা বিদীর্ণ হৈ গ'ল। উঃ ! দীনবন্ধুও ইমান নীচ। তেন্তে জগতত কাক বিশ্বাস কৰিব! সংসাৰ [ ১৭২ ] সাধনা যদি এনে পিশাচৰ লীলাস্থলী তেন্তে ইয়াত কোনাে সাধু-সাধ্বী থকা উচিত নহয়। বহুত বেলি নীৰৱে চিন্তা কৰাৰ পিচত প্রভাই সুধিলে,—“পিচে আপুনি নাে কি কৰিম বুলি ভাবিছে ? চেক্রেটাৰী—মই কি কৰিম? সভা নাপাতত। সিহঁতে কি আলােচনা কৰিব খােজে সভাপতিৰ হতুৱাই বেলেগে বেলেগে সােধ্যম। সিহঁতে এতিয়া যিহকে কওক, গাইগােট ভাবে কোনেও এইবােৰ কথা কবলৈ সাহ নকৰে। প্রভাই আৰু একো নকলে ; তেওঁৰ মনত অসংখ্য ভাবনাই তােলপাৰ লগালে। তেওঁক তেনে কাতৰ হােৱা দেখি চেক্রেটাৰীয়ে ক'লে,-“কাতৰ হৈছা কেলেই? ভয় নকৰিবা, সিহঁতে তােমাৰ একো কৰিব নােৱাৰে।” | প্রভাই ক'লে,-“আজি মােৰ মন-গা একো ভাল লগা নাই। আপােনাক এতিয়া বিদায় হে দিলে।।” | চেক্রেটাৰী ইচ্ছা নাছিল যদিও প্রভাৰ অনুৰােধ ৰাখি উঠি গ’ল। প্রভা ভিতৰ সােমাই পাটীত পৰিল। বহুত বেলি কিবা-কিবি ভাবি ছটফটাই কটালে, তাৰ পিচত উঠি আহি মেজৰ ওচৰত বহিল আৰু চিঠি এখন লিখি তেতিয়াই দীনবন্ধুলৈ পঠিয়াই দিলে। [ ১৭৩ ] সপ্তম অধ্যায় চিঠিৰ উত্তৰ আজি কেইবাদিনো দীনবন্ধুৰ গাত বহুত কামৰ ভিৰ পৰিছে ; আন কি, তেওঁ নিয়ম-মতে খাব-শুবলৈকো সময় পােৱা নাই। প্ৰভাৱতীয়ে যেতিয়া চিঠিখন পঠিয়াইছিল, তেতিয়া তেওঁ ঘৰ সােমাইছিল মাত্র। চিঠিখন পাই তেওঁ লেম্পটোৰ ওচৰলৈ গৈ থিয়ৈ থিয়ে পঢ়িবলৈ ধৰিলে মানবৰেষু, আজি বহুতদিনৰ মূৰত বাধ্য হৈ আপােনাক দুটামান কথা সুধিব লগাত পৰিলো, যেন উত্তৰ দি বাধিত কৰে। আপুনি এদল মানুহৰ নেতা হৈ স্কুলৰ উন্নতি কৰিবলৈ কিবা সভা পাতিব লাগে বুলি চেক্রেটাৰীক জনাইছে ; কিন্তু স্কুলৰ উন্নতিৰ যেনে আলােচনা কৰিবলৈ ওলাইছে বুলি শুনিছো, তাৰ দ্বাৰা স্কুল কিমান ওপৰলৈ উঠিব তাক আপুনি আৰু আপােনাৰ দলৰ লােকেইহে জানে। সঁচাকৈয়ে যদি সজ আলােচনা কৰাই আপােনাৰ উদ্দেশ্য হলহেঁতেন, তেনেহলে বেনামী চিঠি আৰু বিজ্ঞাপন প্রচাৰ নকৰিলেহেঁতেন। আপুনিয়েই যত্ন কৰি মােক স্কুল পাতি দিছিল। এতিয়া তিনটা মাহ পূৰ নৌহওঁতেই মােৰ গাত এনেকৈ পােক লাগিল নে যে কি এটা বদনাম দি নেখেদালেই নহয়! পুৰুষ জাতিটোৰ প্ৰতি সাধাৰণতঃ মােৰ, শ্রদ্ধা নাথাকিলেও আপােনাৰ প্ৰতি আছিল। আপােক আনতকৈ বেলেগ বুলি [ ১৭৪ ] সাধনা ধৰিছিলোঁ, দেৱতা বুলি ভাবিছিলোঁ। কিন্তু আপোনাৰ কাৰ্য্য দেখি মােৰ সেই বিশ্বাস ৰাখিব নােৱৰাত পৰিছো। আপুনিও এনে হব পাৰে বুলি মই সপােনতাে ভবা নাছিলোঁ। এতিয়াও যে মাজে মাজে মােৰ চকুকাণকে অবিশ্বাস কৰিবৰ মন গৈছে। হয় মােৰ ধাৰণা ভুল, নহয় আপুনিয়েই ভুল কৰি মিছাকে সঁচা বুলি ভাবিছে। যি হউক, কি উদ্দেশ্যে আপুনি এইবােৰ কাৰ্যত হাত দিছে, মই তাৰ সমূলি তত ধৰিব পৰা নাই। যদি সেই ঘৃণিত কাহিনীবিলাক আলােচনা কৰাই আপােনা উদ্দেশ্য, তেন্তে কি প্রমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আপুনি তেনে কৰিবলৈ ওলাইছে, জানিবলৈ দিবনে? ইতি। বিনীতা প্ৰভাৱতী। চিঠিখন পঢ়ি দীনবন্ধু অলপ বিষন্ন হ’ল, তেওঁৰ কপালত এটা চিন্তাৰ ৰেখা জিলিকি পৰিল। তেওঁ সাজ-পাৰ নসলােৱাকৈয়ে মেজৰ ওচৰত বহি কাপ-কাকত চপাই ললে। চিঠিখনৰ উত্তৰ লিখিবলৈ দোৱাতত কলমটো সুমুৱাইছে মাথােন, এনেতে এটা লৰালৰি আহি তেওঁৰ ওচৰত উপস্থিত। তেওঁ মূৰ ডাঙি চালতে ল’ৰাটোৱে কলে,-“পদ্মই কানি খাই মৰিবলৈ ধৰিছে।” নগৰৰ বাহিৰত কেইটামান সামান্য ঘৰত জনচেৰেক ছাত্র থাকে। তেওঁলােকৰ ঘৰ চহৰৰ পৰা বহুত দূৰত, অথচ কেইজনমানে বােৰ্ডিৰ খৰচ বহন কৰিবও নােৱাৰে। বাকী কেইজনৰ ধনৰ অভাৱ নাই, কিন্তু বর্তমান জাতিবিভাগৰ কঠোৰ শাসন মানি তেওঁলােকৰ জাতৰ ল'ৰা বাের্ডিঙত থকা সহজ নহয়। যাৰ তত্ত্বাৱধানত এওঁলােক থাকে, তেওঁ এজন চহা মানুহ; সেই দেখিয়েই দীনবন্ধুৱে এওঁলােকলৈ চকু ৰাখে আৰু টানে-আপদে সাহায্য কৰে। ছাত্রকেইজনেও দীনবন্ধুক ভয় আৰু ভক্তি কৰে। পদ্ম এই ছাত্ৰ কেইজনৰে এজন। - ১৬৮ [ ১৭৫ ] চিঠিৰ উত্তৰ ল'ৰাটোৰ কথা শুনি দীনবন্ধুৱে ক'লে,-“কানি খালে! কেতিয়া ?” ল’ ৰাকব নােৱাৰোঁ। দীন—কানি খালে বুলি জানিলি কেনেকৈ ? ল’ৰা—সি নিজে কৈছে। দীন—এতিয়া সি কি কৰিছে। ল’ৰা-শুই আছে। .. দন-তেনেহলে সর্বনাশ! তই লৰ মাৰ। তাক অলপপ শুব বা বহিবলৈ নিদিবি, মাথােন খােজ কঢ়াই লৈ ফুৰাবি। সি যদি খােজ নাকাঢ়ি বহিব বা শুব খােজে, তেনেহলে লাগিলে কোবাই দিবি। মনত ৰাখিবি শুবলৈ দিলেই মৰিব। মই যাব লাগিছো, তই লৰ মাৰ। অ, আৰু এটা কথা। তাক লােণ মিহলাই অলপ তপত পানী খাবলৈ দি থাকিবি। তেতিয়া তাৰ বাতি আহিব। ল’ৰাটো তেতিয়া লৰ মাৰিলে, দীনবন্ধুৱে চিঠি লিখিবলৈ আকৌ কলমটো দোৱাতত সুমুৱাইছে, এনেতে এটা মানুহ উধাতু খাই লৰি আহি তেওঁৰ ওচৰত ওলাল। দীনবন্ধুৱে দেখিলে তেওঁ অলপ আগতে যাৰ ওচৰৰ পৰা আহিছিল সেই পগলা বামুণৰ ওচৰ চুবুৰীয়া মানুহ এটা। তেওঁ কোনাে কথা কবলৈ নৌ পাওঁতেই মানুহটোৱে কবলৈ ধৰিলে,-“সর্বনাশ হ’ল দেউতা, বেগাই আহক, নহলে বামুণে আজি কাকো নথয়।” | দীন-তহঁতে দেখিছো মােক পগলা কৰিহে এৰিবি। মই আহি ভালকৈ বহিবলৈকে পােৱা নাই, পালিহি পাচতে খেদা। কিয়, মই থাকোতে দেখােন ভালেই আছিল। মানুহ-আপুনি থাকোতে সদায় ভালে থাকে ; আপুনি আহিলে কে সি পগলা হয়। আজিও আপুনি অহাৰ পিচত সি ১৬ [ ১৭৬ ] সাধনা হাতুৰী এডাল লৈ ঘৰত যিমান বাটি-কাহী আছিল সােপাকে গুড়ি কৰিলে। যিবিলাক মানুহে হাক দিছিল সেইবিলাককো ফমুটিয়াই খেদি নিলে। মােকো ঘৰত জুই দিম বুলি ডবিয়াইছে। এতিয়া আকৌ ঘৈণীয়েকজনীক ধৰি আনি চ’ৰা ঘৰৰ মুখত থিয়কৈ থৈছে ; ইফালে হাতত দা এখন লৈ কৈ আছে বােলে লৰচৰ কৰিলেই কাটিম। কোনাে মানুহেই ওচৰ চাপিবলৈ সাহ কৰা নাই। আপুনি নগলে আজি কিবা দুর্ঘটনা ঘটিব। এতিয়াই বা কি হৈছে ! | দীন—তহঁত একেবাৰেই অকামিলা। মই আৰু সদায় পগলাৰ গাতে ধৰি ফুৰিলেই হ’ব নে? আজি এসপ্তাহত কিমান কাম লােকচান হৈছে ! মই থাকিলে দেখােন একো উম-ঘামেই নাই। এখােজ আঁতৰি আহিলেই হয় এইখন।। মানুহ-আপুনি যি কয় তাকে শুনে। আমি কিবা কলেই একেবাৰে যমদগ্নি মূৰ্ত্তি ধৰি আহে। দীনবাৰু তই এতিয়া যা, মই যাব লাগিছো। মানুহ-পলম হলে জানােচা বিপদ ঘটে ! দীন—একো বিপদ নহয়। তই মুঠেই মই গৈছো বুলি কবি। বামুণ হৈছে ধৰ্ম্মৰ পগলা, তাক ধৰ্ম্মৰ কথা কৈ চলাব লাগে। মই তাক কিবা এটা মুখস্থ কৰিবলৈ দি আহিছোঁ, আৰু কালিলৈ পৰীক্ষা কৰিম বুলি কৈছো। মই এতিয়া নাযাওঁ বুলিয়েই সি, তেনে কৰিছে। তই মুঠেই মই যাব লাগিছো বুলি কগৈ সি এতিয়াই ভাল হৈ পঢ়িবলৈ লাগিব। মানুহ-বাৰু মই যাওঁ, আপুনি পলম নকৰিব। দীন-মই অলপ পলম কৰিবই লাগিব, তাতকৈও ডাঙৰ বিপদৰ ভয় আছে। তই ভয় নকৰিবি ; মই কোৱাৰ দৰে কবি, আৰু সকলােকে সাৱধান হৈ থাকিবলৈ দিবি। সি একো নকৰে। -১৭ [ ১৭৭ ] চিঠিৰ উত্তৰ মানুহূটো গ’লত দীনবন্ধুৱে গঙ্গাক মাতিলে,-“গঙ্গা, গাখীৰ লৈ আহ; এচকল ৰুটিও আনিবি।” গঙ্গাই গাখীৰ আৰু ৰুটি আনি দিলে, দীনবন্ধুৱে খােৱাৰ লগে লগে চিঠিখন শেষ কৰিলে। চিঠিখন চুটি, তাত এই কেইটা কথা আছিল। ওঁ সুচৰিতে, | মই আহি ঘৰ সােমােৱাৰ লগে লগে তােমাৰ চিঠিখন পালোঁ। কিন্তু মই এনে কেইটামান কামৰ লেঠাত পৰিছে। যে তাক আস্তে- সুস্থে পঢ়ি উত্তৰ দিবলৈ মােৰ সময়ৰ নিতান্ত অভাৱ। তােমাৰ চিঠি পঢ়ি মােৰ বিশ্বাস হৈছে তুমি কিবা মিছা সংবাদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এই চিঠি লিখিছ। সেই বিষয়ে সৰহ কথা কবলৈ মােৰ সময় নাই। মােৰ সম্পর্কে ইয়াকে মাথােন কওঁ যে মােৰ দ্বাৰা সত্যৰ অপলাপ কৰা নাইবা অসত্যক প্রশ্রয় দিয়া কেতিয়াও নহয়। মােৰ অতি আপােন মানুহ, পিতা-মাতা নাইবা মই নিজে বিপন্ন হলেও মই সত্য গােপন কৰিব বা অসত্যৰ আশ্রয় ল’ব নােৱাৰোঁ। তুমি যদি নিজক নির্দোষ বুলি জানা, এনেকৈ ধৈৰ্য হেৰুৱাইছা কিয় ? মই স্কুলৰ কি উন্নতি কৰিবলৈ ওলাইছো, তাক কাৰ্যত দেখিবা, এতিয়া মােৰ কথাৰে বা তােমাৰ অনুমানেৰে তাক বহলাই ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰয়ােজন নাই। ইতি | তােমাৰ শুভাকাঙক্ষী শ্রীদীনবন্ধু । দীনবন্ধুৱে চিঠিখন সামৰি তেতিয়াই প্ৰভাৱতীক দিবৰ নিমিত্তে গঙ্গাৰ হাতত দিলে। দীনবন্ধুৰ মুখত ব্যস্ততাৰ চিন দেখি গঙ্গাই সুধিলে,-“দেউতাই ভাত নােখােৱাকৈয়ে যাব খুজিছে নে কি?” -১৭১ [ ১৭৮ ] সাধনা দীন—এৰা, মই আৰু পলম কৰিব নােৱাৰে। ইয়াৰ ভিতৰতে কোন ক’ত মৰিছে ঠিক নাই। তই মােলৈ বাট চাব নালাগে। মই যদি আহিব পাৰে কৰ্কৰা ভাতকে খাম, আহিব নােৱাৰিলে খােৱা নহবই। গঙ্গাই কলনামুৱা হৈ ক'লে,-“আজি দহ-বাৰদিনৰ পৰা দেউতাই খােৱা-বােৱাও এৰিলে। এনেকৈ ভােকেলঘােনে কাম কৰিলে শৰীৰ থাকিব কেইদিন? এতিয়াই বেমাৰী মানুহৰ নিচিনা দেখা হৈছে। দীন-দুখীয়া মানুহৰ দুই-এসাজ ঘােন হৈয়েই থাকে ; তাৰ পৰা একো নহয়। এই বুলি দীনবন্ধুৱে গঙ্গাৰ পিঠিত চপৰিয়াই তাক সান্ত্বনা দি যাবলৈ ওলাল। =১৭২ [ ১৭৯ ] অষ্টম অধ্যায় বিবাহ প্রার্থী। যদিও চেক্রেটাৰী-আদিৰ মুখে প্রভাই সকলে অসৎ চেষ্টাৰ মূলত দীনবন্ধু বুলি শুনিছিল, তথাপি তেওঁ তাক সম্পূর্ণ বিশ্বাস কৰা নাছিল। কিন্তু উকীললৈ দিয়া আর্জিখনত তেওঁৰ চহী দেখিবৰে পৰা দীনবন্ধু কিবা এটা ষড়যন্ত্র লিপ্ত আছে বুলি তেওঁৰ সন্দেহ হ’ল, আৰু সেই সন্দেহ ক্রমে পূর্ণ বিশ্বাসত পৰিণত হ'ল। তথাপি কিজানি তাত কিবা সজ উদ্দেশ্য আছে এই বুলি মাজে মাজে বিৰুদ্ধ ভাবনায়াে তেওঁৰ মনত ঠাই পাইছিল। সেই দেখিয়েই তেওঁ দীনবন্ধুলৈ সেই চিঠিখন লিখিছিল। তেওঁ ভাবিছিল-যদি দীনবন্ধুৰ উদ্দেশ্য সঁচাকৈয়ে অসৎ নহয়, তেন্তে তেওঁ তেওঁৰ উদ্দেশ্য জানিবলৈ দিব, আৰু যদি সেই সম্পর্কে কোনাে উত্তৰ নিদিয়ে, তেন্তে বুজিব লাগিব—চেক্রেটাৰীৰ কথা মিছা নহয়,—দীনবন্ধুও তেওঁৰ দলৰ আন মানুহতকৈ উচ্চমনা নহয়। এতিয়া দীনবন্ধুৰ চিঠি পাই তেওঁৰ মন আৰু উত্ৰাৱল হ’ল। তেনেহলে দীনবন্ধুৱেই এই সকলাে ষড়যন্ত্রৰ মূল। নহলে তেওঁ তাৰ বিষয়ে একেষাৰ কথাও নকৈ সময় নাই বুলি গা সৰুৱাৰ খুজিছে কিয় ? তেওঁ যে এইবােৰ ষড়যন্ত্র প্ৰচাৰত লিপ্ত তেওঁৰ এই বিষয়ে মৌনৱলম্বনেই তাৰ প্ৰমাণ নহয়নে? প্রভাৰ মনত এইবােৰ চিন্তা হােৱাৰ লগে লগে দীনবন্ধুৰ প্ৰতি তেওঁৰ ৰােষ আৰু অভিমান সম্পূর্ণ হৈ উঠিল। দীনবন্ধুৰ চিঠিৰ অর্থ তেওঁ এই দৰে বুজিলে যে তেওঁৰ বিৰুদ্ধে ওলােৱা কথাবােৰ দীনবন্ধুৱে সত্য বুলি জানিছে, আৰু সেই সত্য গােপন কৰিব নােখােজ দেখি এই -১৭৩ [ ১৮০ ] বিবাহ প্রার্থী আন্দোলন হাতত লৈছে। কিন্তু যদি এই কথা সঁচা তেন্তে তাৰ বিচাৰ দেখা-দেখিকৈ নকৰি এনে নীচ উপায় অৱলম্বন কৰিছে কিয় ? প্রভাই নিজে নিজে ক'লে,-উঃ দীনবন্ধুৰৰ এনে নীচতা আছে বুলি যে কল্পনাকে কৰিব নােৱাৰিছিলো! প্রভাে, জগদীশ্বৰ, মােক কর্তব্য স্থিৰ কৰিবলৈ শক্তি দিয়া।” | সেই ৰাতি প্ৰভাৱতীৰ টোপনি নাহিল, আগগুৰি নােহােৱা চিন্তাত তেওঁৰ মূৰ ঘূৰিবলৈ ধৰিলে। একোবাৰ কৈ উঠিল,-“মই অবলা ৰমণী, মােক শক্তি দিয়, জগদীশ্বৰ। আকৌ একোবাৰ ক'লে,-দীনবন্ধু, তুমিয়েইনে সেই পৰৰ নিমিত্তে প্রাণ দিওঁতা প্ৰভাৱতীৰ আদৰ্শ দেৱতা দীনবন্ধু ? উঃ ! তুমিও আজি পিশাচৰ লগত পৰি পিশাচ হ’লা!” এইদৰেই সেই ৰাতি অতিবাহিত হ'ল। ৰাতিপুৱা শুই উঠাৰ পিচত প্ৰভাৱতীয়ে এখন টেলিগ্রাম পালে ; জানিব পাৰিলে ৰমণীমােহন দত্ত কলিকতাৰ পৰা আহিছে ; সেই দিনাই প্ৰভাৱতীৰ ঘৰ পাবহি। | টেলিগ্রাম পাই প্ৰভাৱতীৰ আৰু চিন্তা হ’ল। তেওঁৰ যে সঁচাকৈয়ে এই মানুহটোক স্বামীৰূপে বৰণ কৰিবলৈ ইচ্ছা নাই। অথচ ঘটনাচক্ৰ যেনে হৈ উঠিছে অকলশৰীয়াকৈ তেওঁ তাৰ লগত কিমান যুঁজিব! তেওঁৰ যে কলঙ্ক-কাহিনী অন্ত পৰাৰ আৰু সম্ভাৱনা নাই! তেনেহলে বিয়াখন পাতি এটা দিহা লগােৱাই উচিত হব নেকি! বাৰু, বিয়া যেনিবা হ’লেই, তেওঁতে জীৱনত শান্তি নাপাব। তেওঁ যে ৰমণীমােহনক ভাল পাব নােৱাৰে! দীনবন্ধুৱেও যেতিয়া ষড়যন্ত্রত যােগ দিলে, তেওঁ এনেভাবে থাকিব পৰাৰেই বা আশা ক’ত। তেওঁ কাতৰ কণ্ঠেৰে ক'লে,-দীনবন্ধু, এই অভাগিনীক চিৰদুখিনী কৰাই তােমাৰ ইচ্ছানে?” প্ৰভাৱতীয়ে আপােন মনতে বহুতত কিবাকিবি সাজিলে, বহুত -১৭৪ [ ১৮১ ] বিবাহ প্রাথী ভাঙিলে, কিন্তু একোকেই সিদ্ধান্ত কৰিব নােৱাৰিলে। এই দৰে থাকোতেই জাহাজৰ উকি শুনা গল, প্ৰভাৱতীৰ বুকু কঁপি উঠিল ; কি কৰিব, কি নকৰিব একোকেই ভাবি স্থিৰ কৰিব নােৱাৰিলে। তেওঁ বৰ অস্থিৰ হৈ পৰিল। হঠাৎ তেওঁৰ মনত কিবা এটা খেলালে ; তেওঁ যেন অলপ আশ্বস্ত হল। অলপ পিচতেই এখন ঘোড়াৰ গাড়ী প্রভাৰ ঘৰৰ মুখ পালেহি। গাড়ীৰ পৰা এজন চাহাবী সাজ-পাৰ পিন্ধা মানুহ বাহিৰ ওলাল। তেওঁ ৰমণীমােহন দত্ত বেৰিষ্টাৰ বুলি আত্মপৰিচয় দিলে। প্ৰভাৱতীয়ে যথাযােগ্য সম্ৰমেৰে তেওঁক অভ্যর্থনা কৰিলে। ৰমণীমােহনে তেওঁৰ বয়-বস্তুখিনি গাড়ীৰ পৰা নমােৱাই, গাড়ীৰ ভাৰা এটাৰ ঠাইত দুটকা দি তেওঁৰ বদান্যতা আৰু অৰ্থ প্ৰাচুৰ্য্যৰ পৰিচয় দিলে। | ৰমণীমােহন সাজ-পাৰত যদিও চাহাব, তেওঁৰ স্বাভাৱিক বৰণ আৰু শাৰীৰিক গঠনে তেওঁক বঙালী বুলি পৰিচয় নিদিয়াকৈ নাথাকে। মুখত যদিও ‘পাউডাৰ ঘঁহিছে, তথাপি তাৰ মাজে দিয়েই তেওঁৰ স্বাভাৱিক কৃষ্ণবর্ণ জিলিকি উঠিছে। তেওঁ সােমালতে গােটেইখন ঘৰ এচেন্সৰ গােন্ধেৰে মলমলাই গ'ল।। নিয়মমতে চাহ-জলপান খােৱাৰ পিচত দুয়ােৰে আলাপ-পৰিচয় হবলৈ ধৰিলে। প্রভা—মই আপুনি আহিব বুলি কালিহে বাতৰি পাইছে; পূজাৰ বন্ধত ঘৰলৈ গৈছিলোঁ, কালিহে ঘূৰি আহিছে। ৰমণী—আৰু টেলিগ্রাম পােৱা নাই নে? প্রভা—এই অলপ সময়ৰ আগতে পাইছো। মণী—এৰা, ময়াে উত্তৰলৈ বাট মাচাই একেবাৰেই অহাটোকে উচিত ভাবিলোঁ, কাৰণ এনেবােৰ কাম নিলগত ঠিক কৰা কথা নহয়। [ ১৮২ ] সাধনা মই এমাহমান ইয়াতে থাকি যি হয় এটা মীমাংসা কৰি ফ্লম বুলি আহিছে। প্রভা—কিন্তু এই বিষয়ে যে মই কোনাে এটা খাটাং কথা সােনকালে দিব পাৰিম, তেনে আশা নাই। আন নালাগে, এই কথা ভাবিবলৈকো মই যথেষ্ট সময় পােৱা নাই। বমণী-মইনাে কৈছো কি? আমি এতিয়া দুয়াে দুইৰৰ বিষয়ে অনভিজ্ঞ ; সেই দেখি চিঠি পত্ৰেৰে মতামত জনােৱা নির্থক। বিলাত আদি ঠাইত সেই কাৰণে বৰ-কন্যা বহুদিন লগ বান্ধি দুয়ে দুয়ােৰে কার্যকলাপ চায়, দুয়াে দুয়ােকো বুজি লয়। তাৰ পিচত যদি সকলাে বিষয়তে দুয়ােৰে মত মিলে তেতিয়াহে বিবাহ হয়। এনে বিবাহত বৰ-কন্যা সুখী নহৈ নােৱাৰে। কিন্তু চিঠি-পত্ৰৰে নাইবা ঘৰপতা মানুহৰ কথাৰে বিয়াৰ বন্দৱস্ত কৰিলে শেহত অমিল ওলাই পৰে, আৰু তেনে মানুহৰ ঘৰ গুচি ব্যাহত হয়। সেই দেখি দৰা কন্যাৰ বাছনি তে বিয়া হােৱাই সভ্য সমাজৰ নিয়ম। প্রভা-সেইটো হ’ব পাৰে, কিন্তু নিজৰ আত্মীয় মানুহৰ দ্বাৰাও তেনে নির্বাচন হােৱা অসম্ভৱ নহয়। ৰমণী–সম্পূর্ণ অসম্ভৱ। আত্মীয় মানুহে বিশেষ ভাবে চেষ্টা কৰিলে শিক্ষা-দীক্ষা আৰু সাধাৰণ ভাবে স্বভাৱ চৰিত্ৰ বুজিব পাৰে ; তাতকৈ বেচি একো কৰিব নােৱাৰে। | প্রভা—নিজে নিজেই বা তাতকৈ বেচি কি জানিব? ৰমণী—বহুত জানিব। যিবােৰ আনে জানিবৰ উপায় নাই সেইবােৰ জানিব। দুয়াে জনৰ খােৱা-মেলাৰ, আমােদ-প্রমােদৰ, ইচ্ছা-অভিলাষৰ মিল অমিল বুজিব পাৰিব। এইবােৰ আনে বুজিবৰ উপায় নাই। সেই কাৰণে মই ইয়াত দুই এমাহ থাকিম বুলি [ ১৮৩ ] বিবাহ প্রার্থী ভাবিছো। এইখিনি দিন একেলগে থাকিলে তুমিও মােক বাহিৰে ভিতৰে চিনিব পাৰিবা, ময়াে তােমাক চিনিব পাৰিম। | প্রভা—সেই বিষয়ে আপত্তি কেইবাটাও আছে। প্রথমতে যদিও মই আপােনালৈ চিঠি লিখিছিলোঁ তথাপি বিয়াৰ বিষয়ে বিশেষ ভাবি- চিন্তি স্থিৰ কৰা নাছিলোঁ। তাৰ পিচত মােৰ চিঠিৰ উত্তৰ পালে ভাবি-চিন্তি এটা ঠিক কৰিম বুলি ভাবিছিলো, কিন্তু কাৰ্যত যেনে হ’ল মই তেনে কৰিবলৈ সময় নাপালোঁ। | ৰমণী—মই দেখােন কৈছোৱেই আগেয়ে সময় পােৱা হলেও একো লাভ নহলহেঁতেন। এতিয়া দেখি-শুনি স্থিৰ কৰিবলৈ সুবিধাহে হ'ব। প্রভা—মই আমাৰ বিবাহ স্থিৰ কৰাৰ কথা কোৱা নাই। মােৰ বিয়া কাৰবাৰ লগত হ'ব নে নহয় তাকেই স্থিৰ কৰা নাই। | ৰমণী—তুমি যদি কুমাৰী হৈয়েই থাকিব খােজা তেনেহলে মােলৈ চিঠি লিখাৰ প্ৰয়ােজন আছিল কি ? | প্রভা—মই তেনেকৈ একো ঠিক কৰা নাই, কিন্তু সি এতিয়াও চিন্তাৰ বিষয় হৈ আছে। ৰমণী—তাৰ সিদ্ধান্তৰ নিমিত্তে কেইদিন লাগিব ? প্রভা—অন্ততঃ দুমাহ। প্রভাই দুমাহ সময় লােৱাৰ মানে এয়ে যে তাৰ ভিতৰতে স্কুল- সম্বন্ধীয় আলােচনাৰ শেষ হ’ব। যদি সেই আলােচনাৰ পিচতে তেওঁ অকলৈ থকা নিৰাপদ যেন দেখে, তেন্তে বিবাহত মত নিদিয়ে। যদিহে তেনে সুবিধাজনক সিদ্ধান্ত নহয়, তেনেহলে মনৰ ঘােৰ অশান্তি আৰু প্ৰাণৰ যন্ত্রণা লৈ বিবাহ অগ্নিত জাপ দিবলৈ সাজু হ’ব। ৰমণীমােহনে ক'লে,-“বৰ দীঘল সময় ; মই বােধকৰে সিমান দিন অপেক্ষা কৰিব নােৱাৰিম।” প্রভাতেনেহলে মই তাৰ আগেয়ে একো ক’ব নােৱাৰে।। [ ১৮৪ ] সাধনা ইয়াৰ পিচত আৰু দুই এটা সাধাৰণ কথা পাতি প্রভা নন্ধা-বঢ়াত লাগিল, আৰু ৰমণীমােহনে গা-পা ধুই বিশ্রাম ল'লে। ভােজনৰ অন্তত আকৌ বিবাহৰ কথা উঠিল। ৰমণীমােহনে যুৰােপ আমেৰিকা আদি ঠাইৰ বিবাহ-পদ্ধতিৰ কথা ৰহণ সানি সানি কবলৈ ধৰিলে। প্ৰভাৱতীয়ে নাজানে যেতিয়া সেইবােৰ কথা মিছাকৈ ক'লেও তেওঁক ধৰা পেলায় কোনে ? প্ৰভাৱতীয়ে তেতিয়াও আগেয়ে কোৱা কথাকে ক'লে। ৰমণীমােহন কলে,—“তুমি যেতিয়াই সিদ্ধান্ত কৰা, মােৰ মতে চিৰকুমাৰী হৈ থাকিবলৈ স্থিৰ কৰিলে মহা ভুল হ’ব। ঈশ্বৰে তােমাক এনে অতুলনীয় ৰূপ-যৌৱন অবমাননা কৰিবলৈ দিয়া নাই, তাৰ যথাযােগ্য ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ হে দিছে। যেনেকৈ কৃপণৰ ধন কোনাে কামত নালাগে, কৰবাৰ মাটিৰ তলত পুতি থওঁতেই ঢুকায়, সেইদৰে ব্যৱহাৰত নলগােৱা ৰূপ-যৌৱন অনাহকত নষ্ট পায় মাথােন। ব্যৱসায়ত খটোৱা ধনৰ দৰে সম্ভোগত হে মানুহৰ ৰূপ যৌৱন বৃদ্ধি পায়। সেই কাৰণে মই কওঁ, তুমি তােমাৰ ৰূপ-যৌৱনৰ সদ্ব্যৱহাৰ কৰাঁ, সংসাৰ সুখৰ হৈ উঠিব। অনাহকত নিজক সংসাৰ সুখৰ পৰা বঞ্চিত কৰি যন্ত্রণা ভােগ কৰা কিয়?” প্রভাই ৰমণীৰ কথাৰ কোনাে উত্তৰ নিদিলে। ৰমণীয়ে আকৌ ক'লে,-বাৰু তেন্তে, মই এই দুমাহ আলহী স্বৰূপেই নিজৰ খৰচত তােমাৰ ঘৰত থাকে। তাৰ পিচত যি হয় স্থিৰ কৰিলে এটা মীমাংসা কৰিম।” | প্রভাই ক'লে—“সেইটো একেবাৰেই অসম্ভৱ। এই ঘৰ মােৰ নহয় ; ইয়াত কোনাে মতা মানুহ ৰাখিবলৈ মােৰ অধিকাৰ নাই। দুমাহ নালাগে এৰাতিৰ নিমিত্তেও মই আপােনাক ইয়াত ঠাই দিব নােৱাৰিম।” [ ১৮৫ ] বিবাহ প্রার্থী ৰমণীয়ে তেতিয়া তেনে নিয়মৰ বিৰুদ্ধে বহুতাে যুক্তি দেখুৱাই ক'লে,-“মােৰ মতে এনে নিয়ম পালন কৰাত নিজৰ হীনতা প্রকাশ কৰা হয়। যদি স্কুলৰ নিয়ম এনেকুৱাই হয়, তেন্তে তুমি ইয়াত আৰু এক মুহূর্তও থকা উচিত নহয়। স্কুলৰ কাৰ্যত স্কুলৰ নিয়ম মানিব পাৰি, কিন্তু ঘৰুৱা জীৱনত নিজৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত হাত দিবলৈ দিয়াতকৈ হীনতা স্বীকাৰ আৰু একোতে হ’ব নােৱাৰে। মই তােমাক এদিনলৈকো এনে শাসনৰ তলতীয়া হৈ থাকিবলৈ দিব নােৱাৰে।। তুমি মােৰ লগতে কলিকতালৈ ওলােৱ, মই সকলাে খৰচ দিম। মােৰ লগত তােমাৰ বিয়া হওক বা নহওক, তােমাক এনে সমাজৰ হাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰা মােৰ কৰ্ত্তব্য বুলি ভাবে। এই লােৱ। তােমাৰ খৰচৰ বাবে ৫০০ টকা দিলে। ইয়াৰ পিচত যেতিয়াই যি আৱশ্যক হয়, মােৰ পৰা পাই থাকিবা। আন কি, যদি তােমাৰ আনৰ লগতে বিয়া হয়, তেনেহলেও তুমি নালাগে বুলি নােকোৱালৈকে তােমাৰ সকলাে খৰচ যােগাবলৈ গাত ললোঁ।” এই বুলি কৈ ৰমণীয়ে পাঁচ-শ টকাৰ নােট প্ৰভাৱতীলৈ আগ বঢ়াই ধৰিলে। প্ৰভাৱতী টকা লবলৈ অসম্মত হ'ল। তেওঁ ধীৰে ধীৰে ক'লে, —“কোনাে কাৰণ বশতঃ মই দুমাহৰ ভিতৰত তেনে একো কৰিব নােখােজ। যদি তাৰ পিচত কিবা কৰিব লগা হয়, জানিবলৈ দিম। | প্ৰভাৱতীক কোনােমতে সম্মত কৰাব নােৱাৰি ৰমণীয়ে ক’ল, —“বাৰু তােমাৰ যি ইচ্ছা তাকে কৰা, কিন্তু মই আজিৰ ৰাতিটো ইয়াতে নাথাকিলে ক’লৈ যাম? কালিলৈহে জাহাজ পােৱা যাব।” প্রভা—মই যে আপােনাক এটা ৰাতিৰ নিমিত্তেও ঠাই দিব নােৱাৰে, সেই বাবে লজ্জিত হৈছে; কিন্তু কি কৰিম। স্থূলত -১ [ ১৮৬ ] সাধনা। থাকেঁ মানে তাৰ নিয়ম-প্রণালী মানি চলিবলৈ বাধ্য। সেই বাবে আপুনি অসন্তোষ নকৰিব। ঠিক এনে সময়তে (চক্রেটাৰী আহি ওলাল। ৰমণীমােহনে আত্ম-পৰিচয় দি চেক্রেটাৰীৰ লগত বহুত ইংলণ্ডীয় কথা পাতিলে। চেক্রেটাৰীয়ে নিজে ইংলণ্ড দেখা নাই; গতিকে সেইবােৰ কথা আগ্ৰহেৰে শুনিলে।' কথাৰ মূৰত ৰমণীয়ে প্ৰভাৰ মমতৰ চমু আভাস দি সেই ৰাতিৰ নিমিত্তে তাতে থাকিবলৈ চেক্রেটাৰীক অনুমতি খুজিলে। চেক্রেটাৰীয়ে ক'লে,-“মােৰ একো কথা নাই ; প্রভাৰ আপত্তি নাথাকিলে আপুনি আজিৰ ৰাতিটো অনায়াসে ইয়াত থাকিব পাৰে।” প্রভাই ক'লে—“পিচত জানােচা কথা শুনিব লাগে ?” চেক্রেটাৰী—দূৰণিবটীয়া মানুহ ছােৱালী ধৰিবলৈ আহিলে ৰাতি থাকিব লাগেই; সেইটো দেশৰ দস্তুৰ ; তাত কোনে কি ক’ব পাৰে । চেক্রেটাৰীৰ কথাত প্রভাই আৰু একো নকলে। ৰমণীমােহন সেই ৰাতিৰ নিমিত্তে তাতে আলহী ৰ’ল। [ ১৮৭ ] নৱম অধ্যায় দীনবন্ধুৰ ভালপােৱা সেই দিন ৰাতি দীনবন্ধুৰ আৰু ঘৰলৈ অহা নহ’ল। প্রথমেই কানি খাই মৰিবলৈ ধৰা লৰাটোক চাবলৈ গ’ল। কেইবা বাৰৰ লােণ-পানী খােৱাৰ পিচত তাৰ বাতি আহিল আৰু কানিৰ এভাগ বাহিৰ ওলাল। দীনবন্ধুৱে তাক গােটেই নিশাটো খােজ কঢ়াই লৈ ফুৰাবলৈ সৰাবােক সময় ঠিক কৰি দি লাগতিয়াল উপদেশ দিলে। তাৰ পিচত ভয়ৰ বিশেষ কাৰণ একো নেদেখি তাক এৰি পগলাৰ ওচৰলৈ গ’ল। পগলাই তেতিয়া চিঞৰি চিঞৰি পুৰুষ-সূক্ত আওৰাই আছিল। দীনবন্ধুৱে পগলাৰ ওচৰ চাপি ক'লে,-“বেদৰ মন্ত এনেকৈ চিঞৰি গালে পাপ হয়, তাক সুৰ লগাই গাব লাগে।” পগলা-আপুনি তেন্তে এবাৰ সুৰটো শিকাই দিয়ক। দীন-এতিয়া বহুত ৰাতি হৈছে। ৰাত্ৰি-জাগৰণ শাস্ত্রমতে দোষৰ কথা। সেই কাৰণে এতিয়া আপুনি শােৱক। ৰাতিপুৱা ব্রহ্ম মুহুৰ্ততে শিকাই দিম। | পগলা তেতিয়া পাটীত পৰিল আৰু এখন্তেক মনে মনে থাকিল। দীনবন্ধুৱে অলপমান মধ্যম-নাৰায়ণ তেল মূৰত ভালকৈ ঘহি দিলে আৰু বিচনী এখন লৈ লাহে লাহে বিচিবলৈ ধৰিলে। এনেকৈ দুঘণ্টামান কৰাৰ পিচত পগলাৰ টোপনি আহিল। পগলাৰ টোপনি আহিলত চুবুৰীয়া মানুহ দুটামানক ৰখীয়া দি আকৌ কানি খােৱা লৰাটোৰ তালৈ গ'ল। গৈ দেখিলে লৰাহঁতে তেওঁ উপদেশ - ১৮১[ ১৮৮ ] সাধনা মতেই কাম কৰিছে ; লৰাটোৰ অৱস্থাও ক্রমশঃ ভাল হৈ আহিছে। এঘণ্টামান সময় লৰাটোৰ পাচে পাচে ফুৰি আগৰ দৰেই উপদেশ দি আকৌ তেওঁ পগলাৰ ওচৰলৈ আহিল। পগলা তেতিয়াও টোপনিতে। দীনবন্ধুৱে পাটী এখন পাৰি ওচৰতে শুলে। ৰাতিপুৱা পগলাৰ অৱস্থা বহুতো ভাল দেখা গ'ল। দীনবন্ধুৱে তেওঁক নানা উপায়েৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰলৈ লৈ গৈ কেনেকৈ মুখ ধুব লাগে, গা ধােওঁতে কি মন্ত্র মাতিব লাগে ইত্যাদি প্রশ্নৰ ছলেৰে গা। ধুৱালে। গা ধােৱা হ’লত ৰাতিৰ কথা মতে বেদ-স্তোত্র পাঠ কৰিবলৈ শিকালে। তাৰ পিচত ঘৰলৈ লৈ আহি অলপ আহাৰ কৰালে, আৰু স্তোত্ৰটো ভালকৈ শিকিবলৈ কৈ প্ৰায় ডেৰ পৰমান সময়ত ঘৰলৈ উলটিল। আহিবৰ সময়ত তাত থকা মানুহবিলাকক সাৱধানে থাকিবলৈ কৈ আহিল, আৰু বলিয়ালি কৰিলে কি কৰিব তাৰৰ কিবাকিবি বুদ্ধি শিকাই আহিল। | দীনবন্ধুৱে ঘৰলৈ আহি সেকালে স্নানাহাৰ সমাপ্ত কৰিলে। যদিও সাধাৰণতে তেওঁ দিনত নােশােৱে তথাপি সেই দিনা তেওঁ এখন্তকৰ নিমিত্তে পাটীত পৰিল। আজি কেইবাদিনাে তেওঁ খেতি পথাৰৰ পিনে ভুমুকিকে মাৰিব পৰা নাই। সেইদেখি এঘণ্টামান বিশ্রাম লােৱাৰ পাচত তেওঁ পাটীৰ পৰা উঠিল, আৰু চাহ-পানী এটোপা খাই পথাৰৰ ফাললৈ খােজ ল'লে। | দীনবন্ধু বাহিৰ ওলাওঁতেই প্ৰভাৱতীৰ ৰান্ধনি ঘৰৰ খিৰিকীত তেওঁৰ চকু পৰিল। তেওঁ ঘৰৰ ভিতৰত এটা আগে-পিচে নেদেখা মানুহক দেখা পালে আৰু তেওঁক প্ৰভাৰ কোনােবা সম্বন্ধীয় মানুহ বুলি অনুমান কৰি নিশ্চিন্ত মনেৰে গন্তব্য স্থানলৈ গতি কৰিলে। খেতি-বাতি চাই হালােৱাক উপদেশ দি ঘূৰি আহোঁতে দীনবন্ধুৰ ৰাতি হ'ল। আহোঁতে বাটত তেওঁক বহুতে সুধিলে,-“হয়নে বােল - ১৮২ [ ১৮৯ ] দীনবন্ধুৰ ভালপােৱা কোনােবা কলিকতীয়া বঙালী এটা প্ৰভাৱতীক বিয়া কৰাবলৈ আহিছে, আৰু আজি কেইবাদিনাে তেওঁৰ ঘৰতে আছে ?” দীন-ক’ব নােৱাৰে। আজি কেইবাদিনাে মই ঘৰতে থাকিবলৈ পােৱা নাই। আজি আবেলি আগেয়ে নেদেখা ডেকা মানুহ এটা প্রভাৰ ঘৰত দেখিছিলো, কিন্তু ক’ৰ মানুহ, কিয় আহিছে, একোকে শুনা নাই। যদি সেইটোৱেই হয় কব নােৱাৰে।। . দীনবন্ধুৱে এঠাই দুঠাইকৈ বহুত ঠাইত এই কথা শুনিলে। তওঁ কথাটো সঁচা নে মিছা একো ঠিক কৰিব নােৱাৰিলে। মনে মনে ভাবিলে যদি সঁচা, তেন্তে সেই মানুহটোৱেই হব পায়। কিন্তু কলিকতীয়া মানুহে ইয়াত ছােৱালী ধৰিবলৈ পালেহি কেনেকৈ ? কোনাে গ নহয়তাে! যি হওক, প্রভাক সতর্ক কৰি দিয়া তেওঁ কর্তব্য বিবেচনা কৰিলে। ঘৰলৈ আহিয়েই দীনবন্ধুৱে প্ৰভাৱতীলৈ এখন চিঠি লিখিলে। চিঠিখন এই :- সুচৰিতে, কালি তােমাৰ চিঠিখন পাই ইমান লৰালৰিকৈ উত্তৰ দিব লগাত পৰিলোঁ যে, কি লিখিলোঁ সিও এতিয়া মােৰ মনত নাই। সি যি হওক, তুমি কৰা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ সােনকালে শুনিবলৈ পাৱা ; সেই দেখি এতিয়া বহলাই কোৱাৰ প্ৰয়ােজন নাই। মুঠতে মােৰ পৰা অন্যায়ৰূপে তােমাৰেই হওক বা আনৰেই হওক, কোনাে হানি হ’ব নােৱাৰে। বেয়া নােপােৱা যদি মই আৰু দুৰমান কথা ক’ব খােজ।।বর্তমান যেনে আন্দোলন-আলােচনা হৈছে, তুমি সকলাে বিষয়তে সতর্ক হৈ চলা উচিত। মই আগেয়ে কোৱা কথাবােৰ আকৌ এবাৰ মনত পেলাই দিব খােজা। সংসাৰ -- ১৮৩ [ ১৯০ ] সাধনা প্রলােভনৰ ঠাই; সেই কাৰণে ঘাইকৈ তােমাৰ নিচিন অৱস্থাত মনক সবল কৰিবলৈ—সংযত হৈ চলিবলৈ একান্ত সাধনাৰ প্ৰয়ােজন। বহুত সময়ত সংযমী মানুহৰৰ প্রলােভনৰ পিছল বাটত পদস্খলন হয়; সেইদেখি কওঁ—সাৱধানে চলিব ;-মাছ ধৰিবলৈ গৈ যেন সাপৰ গাতত হাত নভৰােৱা। যেই সেই কাৰ্য্যৰ আগতে গভীৰভাবে ভাবি চাবা, ফলাফলৰ শুভাশুভ চাই কৰ্তব্য নির্ণয় কৰিবা। তেতিয়া নিশ্চয় ভগবানে তােমাৰ মঙ্গল কৰিব । মই কিয় এই কথা কৈছো, বােধকৰে। নকলেও বুজিব পাৰিছা। ইতি। তােমাৰ শুভাকাক্ষ শ্রীদীনবন্ধু। চিঠিখন লিখা হ’লত তেওঁ তাক তেতিয়াই পঠিয়াই দিব খুজিছিল, কিন্তু হঠাৎ তেওঁৰ মনত খেলালে যে প্রভাৰ লগত তেওঁৰ বিবাহপ্রার্থী এজন থাকেঁতে ৰাতি এনেকৈ চিঠি দিয়া দেখিলে তেওঁৰ সন্দেহ জম্মিব পাৰে, হয়তাে তাৰ পৰা প্ৰভাৰ অপকাৰৰ হ’ব পাৰে। এনেকৈ ভাবি চিন্তি শেষত তেওঁ চিঠিখন নপঠিওৱাকে স্থিৰ কৰিলে। ৰাতিপুৱা শােৱাৰ পৰা উঠিলেই দীনবন্ধুৱে সদায় প্রভাক বাৰাণ্ডাত দেখা পায়, কিন্তু ওপৰত কোৱা ঘটনাৰ পিচ দিনা তেওঁক দেখা নাপালে। বহুত বেলিৰ মূৰত যেতিয়া দেখা পালে, তেতিয়া তেওঁৰ মুখ মলিন, যেন নৰিয়াৰ পৰাহে উঠি আহিছে। দীনবন্ধুকে দেখা মাত্রেই তেওঁ লৰালৰিকৈ আঁতৰি গ’ল। দীনবন্ধুৱে এই পৰিবৰ্ত্তনৰ কাৰণ ভালকৈ একো নুবুজিলে, তেওঁ চিশকুল চিত্তেৰে চিঠিখন পঠিয়াই দিলে। চিঠি পাই প্রভাই তাৰ উত্তৰত মাথােন ইয়াকে লিখিলে,—“আপােনা চিঠি পালো, কিন্তু তাৰ উত্তৰ জাননা দিও নে নিদিওঁ।” - ১৮৪ [ ১৯১ ] দীনবন্ধুৰ ভালপােৱা প্ৰভাৱতীৰ উত্তৰত দীনবন্ধু যেন অলপ বিচলিত হ’ল। প্রভাই এনে ধৰণৰ উত্তৰ ইমান দিনে দিয়া নাছিল। তেওঁ ভাবি স্থিৰ কৰিলে—সম্ভৱতঃ সেই বঙালীজনৰ লগত বিবাহ স্থিৰ হৈছে, সেই দেখি কিবা সন্দেহ কৰে বুলি দীনবন্ধুলৈ চিঠি লিখিবলৈকো তেওঁ ভয় কৰিছে। তেওঁ বহুত বেলি নিজৰ মনতে কিবা-কিবি ভাবিলে, তাৰ পিচত তেওঁৰ কবিতাৰ বহি খন উলিয়াই তাতে এই কবিতাটে। লিখিলে – ভাবিছা হবলা তুমি নিলগাবা মােক খ | থাকি মােৰ চকুৰ আঁৰত ; নেদেখাত পাহৰণি | ঘটিব আপুনি নিজে নিজে কালৰ সোঁতত ? মিছা কথা, জীৱনত | নােৱাৰে ঢুকাব, ভালপােৱা একেৰাহে বােৱা , অনন্ত আত্মাৰ স’তে একেলগে গঁথা, অন্ত তাৰ কদাপি নােপােৱা । যদিও আঁতৰি থাকা ঘিণ কৰি মােক, অপৰক বিলােৱা প্রণয় ; পাৰিবা নে নিলগাব ভালপােৱা মােৰ কৰি মােৰ হিয়া মৰুময় ? নােৱাৰিব। কদাচিতে; ভালপােৱা মােৰ | আছে হৈ প্রাণে-স’তে লয় ; ভাল পাওঁ,—ল পাই ভাল লাগে মােৰ, পণ মােৰ নহয় প্রণয়। থাকা যদি নিলগত আপােন মনেৰে, কেতিয়াও নকৰে আমনি ; -১৮[ ১৯২ ] সাধনা তােমাৰ ছবিটি মােৰ। বাহিৰে ভিতৰে, | তাতে মই লভিম জুৰণি। কেতিয়াবা কু-পথত | দিয়া যদি ভৰি কৰ-যােৰে বিভুক খাটিম ; তােমাৰ পবিত্র সেই পুৰণি ছবিটি চিৰকাল নতুনে ৰাখিম। য’তে থাকা, যেনে ভাবে, যিহকে নকৰা, তথাপিও তােমাকেই চাম ; নাযাওঁ যিমান দিন নিজকে পাহৰি তােমাকেই মাথোঁ ভাল পাম। [ ১৯৩ ] দশম অধ্যায় গুপ্ত চিঠি দিনটোৰ অক্লান্ত ভ্ৰমণৰ পিচত দিনমণিয়ে পশ্চিম সাগৰত সুশীতল শয্যা গ্ৰহণ কৰাৰ পৰা প্রায় একঘণ্টামান হৈছে। চন্দ্ৰহীন আকাশত নক্ষত্ৰৰ ক্ষীণ ৰশ্মি আৰু তলত জোনাকীৰ সাময়িক জ্যোতিয়ে পৃথিবী বুকুত চকা-চমকা পােহৰ ছটিয়াই দিছে। গাৱৰ বাটত যদিও মানুহৰ সমাগম কম, নগৰৰ ভিতৰত এতিয়াও তাৰ অন্ত পৰা নাই। বুঢ়া- ডেকা সকলােৱে তেওঁলােকৰ আড়াই আড়াই হয় তাচ-পাশা খেলিছে, নহয় পৰনিন্দা চর্চা কৰিছে। এনে সময়ত এজন ডেকা মানুহ লক্ষ্মীকান্তৰ ঘৰলৈ সােমাল। তেওঁৰ সাজপাৰ সম্পূর্ণ ইংৰাজৰ পৰা ধাৰ কৰা; কিন্তু বহুত যত্নেৰেও গাৰ বৰণটো পাৰ কৰিব পৰা নাই। পাউডাৰৰ গুণত ৰাতিৰ আন্ধাৰত ইংৰাজ বুলি পৰিচয় দিব পাৰে, কিন্তু দিনৰ ভিতৰত “নেটিভ নিগাৰ” আখ্যা নলবৰ কোনাে উপায় নাই। বুট জোতাৰ শব্দেৰে লক্ষ্মীকান্তৰ চমক ভাঙি তেওঁ ভিতৰলৈ সােমাই গ'ল। লক্ষ্মীকান্ত যদিও সাধাৰণতঃ এনে সময়ত ঘৰত নাথাকে, তথাপি আজি তেওঁ কলৈকো যােৱা নাছিল, বােধকৰে। এই মানুহজন- লৈকে অপেক্ষা কৰিছিল। লক্ষ্মীকান্তই যথানিয়মে এই অভ্যাগতক অভ্যর্থনা কৰিলে; তাৰ পিচত সুধিলে, “খবৰ কি?” “খবৰ মুঠতে ভাল নহয়।” “কিয়? কিবা সন্দেহ কৰিলে নেকি?” “সন্দেহ বােধকৰো কৰা নাই।” “তেনেহলে ভাল নােহােৱাৰ কাৰণ কি?” “তেওঁ কয়, যদিও তেওঁ সেই বিষয়ে লিখিছিল, তথাপি ভাবিচিন্তি ১৮। [ ১৯৪ ] সাধনা স্থিৰ কৰা নাছিল ; সেই দেখি যথেষ্ট সময় নাপালে কোনাে মত দিব নােৱাৰে।” কথাৰ ভঙ্গিৰ পৰাই পাঠকসকলে নিশ্চয় এওঁক চিনি পাইছে। প্ৰভাৱতীৰ ঘৰত এওঁৰ লগত সাক্ষাৎ হৈছিল আৰু ৰমণীমােহন নামেৰে এওঁ পৰিচয় দিছিল। লক্ষ্মীকান্তই সুধিলে,—“পিচে, কেইদিনমানৰ মূৰত উত্তৰ দিব খুজিছে ?” ৰমণী—দুমাহৰ মূৰত। লক্ষ্মী—তুমি সিমান দিন অপেক্ষা কৰিব নােৱাৰোঁ বুলি নকল। কিয় ? ৰমণী—মই ক’বলৈ একো বাকী থােৱা নাই, তথাপিও তেওঁৰ সেই একে উত্তৰ। লক্ষ্মী—তুমি কলিকতালৈ নিবলৈ যত্ন নকৰিলা কিয় ? ৰমণী—মই যিমান পাৰোঁ চেষ্টা কৰিছিলো, কিন্তু কোনাে মতেই মত সােৱাব নােৱাৰিলোঁ। অকল মুখৰ কথাৰেই নহয়, আগ ধৰি পাঁচশ টকাও দিছিলো, কিন্তু একোৱেই একো কৰিব নােৱাৰিলে । | লক্ষ্মী—তেন্তে এটা ডাঙৰ আশা মাটি হ’ল। সি যি হওক,“তুমি চিঠি-পত্র লিখিবলৈ আৰু মাজে সময়ে উপহাৰ পঠিয়াবলৈ নেৰিব। আমি যিমান পাৰোঁ আহুকাল কৰি থাকিম। তেতিয়া বােধকৰে। তােমাৰ প্ৰস্তাৱত মাস্তি হবলৈ বাধ্য হ’ব। ৰমণী—মই যিমান উপায় অৱলম্বন কৰিব পাৰি তাৰ এটা ও বাদ নিদিওঁ, তােমালােকে মাথােন চেষ্টা কৰিবলৈ নেৰিবা।। লক্ষ্মী—সেইটো আৰু কব লাগিছে নে? স্বার্থ কাৰ বেচি। ৰমণী—মই আজিয়েই ইয়াৰ পৰা গলোঁহেঁতেন, কিন্তু দিনত আহিলে মানুহে সন্দেহ কৰিব পাৰে, ইফালে আকৌ তােমাক লগ - ১৮৮ [ ১৯৫ ] গুপ্ত চিঠি নাপালেও নহয়, সেই হে আজি থাকিব লগাত পৰিলোঁ। বস্তু-বাহানি জাহাজৰ কেৰাণীৰ জিম্মাত থৈ আহিছে। লক্ষ্মী—আজি ৰাতি তেন্তে ইয়াতে থাকিবা? ৰমণী—নিশ্চয়, নহলে আৰু বহ-তলত থাকিমনে? ঠিক এনে সময়তে ৰম্ভাৱতীয়ে অতি পৰিপাটীকৈ সাজপাৰ পিন্ধি থিয়েটাৰৰ নৰ্তকীৰ দৰে তাত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰমণীয়ে একেৰাহে কিছুপৰ তেওঁলৈ চাই থাকি লক্ষ্মীকান্তক সুধিলে,-“এওঁ কোন ?” লক্ষ্মী-মােৰ ভনী ৰম্ভাৱতী। ৰমণী—তােমাৰ ভনীয়েৰা ? ইমান শকত-আৱত হ’ল কেতিয়া ? বাঃ! সাজে-পাৰে গঢ়ে-গতিয়ে ঠিক যেন ‘পৰী’ হে। তােমাৰ যে এনে এজনী ভনী আছে সেই বাবে তুমি গর্বিত হােৱা উচিত। পিচে শিক্ষা কিমান ? লক্ষ্মী—শিক্ষাত ছাত্রবৃত্তি পাচ। বেজিৰ কাম আৰু সঙ্গীতত ভাল জ্ঞান আছে। ইংৰাজীও অলপ জানে। ৰণী-Excellent ! অতি উত্তম। একেবাৰেই যেন হ’ব লাগে তেনে; up to date. লক্ষ্মী—মই স্ত্রী-স্বাধীনতাৰ পক্ষপাতী, সেই কাৰণে মতা-মাইকী সকলােৰে আগত ওলােৱা সােমােৱাত আৰু আলাপ-পৰিচয় হােৱাত আপত্তি নকৰোঁ। | ৰমণী—বেচ, কথা। মােৰ মতে পর্দা মানে সেইবােৰ যিবােৰৰ ৰূপ যৌৱন নাই, আৰু সমাজত ওলালে ছেই ছেই কৰাৰ সম্ভাৱনা। যাৰ ৰূপ আছে, যৌৱন আছে, শিক্ষা আছে, আৰু প্ৰশংসা-কৰোতা আছে, তেওঁৰ লুকাই থাকিবৰ কোন প্রয়ােজন নাই। | ৰমণীৰ কথা শুনি ৰম্ভাৰ হৃদয় আনন্দ আৰু গৰ্বত স্ফীত হৈ উঠিল ; অলপ সাজেৰে মিহলি মিচিকিয়া হাঁহিয়ে ওঁঠত নাচিবলৈ -১৮ [ ১৯৬ ] সাধনা ধৰিলে। ৰমণীয়ে ক'লে,-“পিচে তােমাৰ বিদ্যাৰ পৰিচয় আমাকে। দিবা জানাে ?” | ৰম্ভা—মইননা কি জাননা যে আপােনালােকৰ ওচৰত পৰিচয় দিম? | ৰমণী—এই বিনয়ে তােমাৰ সৌন্দৰ্য দুগুণে বঢ়াইছে। সঁচাকৈয়ে মই তােমাৰ কথাত মুগ্ধ হৈছে। তােমাৰ গীত চাগৈ কেনে মৌবৰষা হব। এটা শুনাবা জানাে? ইয়াতত কোনাে আপত্তিৰ কাৰণ থাকিব নােৱাৰে। গানৰ দৰে পবিত্র বিষয়ৰ চৰ্চাত সঙ্কুচিত হােৱা ভুল। লক্ষ্মী-শুনিব খুজিছে নাগাৱনাে কিয় এটা? | ৰম্ভাই হাম্মোনিয়মটো আনি বজাবলৈ আৰু লগে লগে গাবলৈ ধৰিলে :- আজি কেনে ধৰে শশাভা যমুনা-বেলা। কদম-তলত নাচে ব্ৰজৰ কোমলা বালা। ৰুণুক-জুমুক বাজে নেপুৰ, খহে আঁচল উঠন বুকুৰ, লাজে সানে ৰহণ মধুৰ, গতি চঞ্চলা। বৃন্দাবনত চৰায় ধেনু, ৰাধা বুলি বজায় বেণু, সুৰত উৰে ফুলৰ ৰেণু | কানু পগলা। গীত শেষ হ’লত ৰমণীয়ে ক'লে,-“বঢ়িয়া হৈছে। গানটোও বেচ, সুৰটোও ভাল, তাৰ লগতে তােমাৰ এই কিৰ-কণ্ঠ। ইয়াতকৈ সুন্দৰ আৰু কি হ'ব পাৰে। ইয়াতকৈ মধুৰ গীত কোনে গাব পাৰে! মই তােমাক অন্তৰেৰে সৈতে ধন্যবাদ দিছে।” [ ১৯৭ ] গুপ্ত চিঠি রম্ভা, আনন্দ আৰু গৰ্বত উৎফুল্ল হৈ উঠিল, আৰু বিনা অনু- ৰধেই আকৌ এটা গীত ধৰিলে :- হৃদি-কুঞ্জ-কানন | কৰিছে সুসজ্জিত, সুৰভিত ধূপ-দীপ গন্ধ। পাতিছো যতনে কুসুম সিংহাসন, বিচিছে মলয়ে মন্দ মন্দ। চিৰ মধুঋতু, হাঁহিছে শশধৰ, | বেটি নাচে নক্ষত্রবৃন্দ। জৰিছে সঘনে সুললিত ঝঙ্কাৰে | সঙ্গীত সুধা মধু-চ্ছন্দ। স্বাগত আজি | হে চিৰবাঞ্ছিত, লােৱ। এই বাহু যুগ-বন্ধ। চিৰসখা তুমি | লােৱ অর্ঘ্য সাদৰি, | পিওৱা প্রণয়-মকৰন্দ। গীত অন্ত পৰিল। ৰমণী যেন গীতৰ সুৰতে গলি গ'ল। পুনঃ পুনঃ ৰম্ভাক ধন্যবাদ দিবলৈ ধৰিলে। শেহত ক'লে,-“তােমাৰ এই বিদ্যা, এই ৰূপ, এই গলা, এই মােহন সুৰ লৈ যদি তুমি কলিকতাত থাকিলাহেঁতেন, তেনেহলে তােমাৰ এটা গানৰ মূল্য হাজাৰ টকা হ'লহেঁতেন। তােমাৰ এটা গান শুনিবলৈ কত ৰজা, কত জমিদাৰ বলিয়া হ'লহেঁতেন তাৰ ঠিক নাই।” ৰম্ভাই মনতে ভাবিলে—“তেনেহলে এবাৰ কলিকতাত ফুৰিয়েই বা নাহে কিয়? আব্দলে ভাবিছে তাৰ লগত যাম, ইন্দ্রনাথে ভাবিছে তাৰ লগত যাম, ইন্দ্ৰনাথ ভাবিছে তাৰ লগত বিয়া হ’ব, মহেশৰ ইচ্ছা, মই যেন চিৰদিন তেওঁৰ হৈয়েই থাকিম, কিন্তু নিতে নতুন খাদ্যৰ যােগাৰ হলে কোন মুখই বাহী বস্তুত তৃপ্তি পাব [ ১৯৮ ] সাধনা খুজিব? সিহঁতৰ পৰা ধন-বস্তু উপহাৰ লৈছে সা, কিন্তু সেই সামান্য উপহাৰৰ মূল্য মােৰ গােটেই জীৱন কেতিয়াও নহয়। সিহঁতে দানৰ যােগ্য প্রতিদান পাইছে, এতিয়া সিহঁতক বঞ্চিৎ কৰিলেও মােৰ দোষ হ’ব নােৱাৰে।” ইয়াৰ পিচত ৰমণীমােহন তাতে থাকিল। পিচ দিনা লক্ষ্মীকান্তৰ লগত গােপনে কিবা পৰামৰ্শ কৰি বিদায় ললে। জাহাজত টিকট কিনিবলৈ পয়চা উলিয়াবৰ নিমিত্তে জেপত হাত সুমুৱাই ৰমণীমােহনে এখন আগেয়ে নেদেখা চিঠি পালে, ক’ৰ পৰা চিঠিখন আহিল তেওঁ তাৰ একো উৱাদিহ নেপালে। যি হওক তেওঁ চিঠিখন আকৌ জেপতে থৈ টিকট কিনি লৈ মাল-বস্তুৱে সৈতে জাহাজত উঠিল। তাৰ পিচত বস্তু বাহানি দিহা লগাই থৈ চিঠিখন উলিয়াই পঢ়িবলৈ ধৰিলে। যেন প্রিয়তম, যদিও তােমাৰ লগত এদিনৰ হে দেখা, তথাপি সেই অলপ সময়ৰ ভিতৰতে তুমি মােৰ জীৱন-যৌৱন কাঢ়ি নিল। যােৱা ৰাতিৰ সেই আনন্দ মই জীৱনৰ ভিতৰত পাহৰিব নােৱাৰোঁ। তােমাৰ মনত থাকিবনে? সঁচাকৈয়ে তুমি মােক ভাল পােৱানে? যদি পােরা তেন্তে তাৰ চিন-স্বৰূপে মােলৈ এটা গ্রামােফোন লৈ আহিব। এই চিঠিত মােৰ এখন সৰু ফটো পঠিয়ালোঁ; সলনিত তােমাৰ ফটো এখন পঠিয়াই সুখী কৰিবানে? তেতিয়া তুমি ওচৰত নাথাকিলেও সেই ছবিতে তােমাক দেখি শান্তি পাব পাৰিম। ইতি তােমাৰেই প্রণয়িনী ৰম্ভাৱতী [ ১৯৯ ] একাদশ অধ্যায় দীনবন্ধুৰ মত গকুলচন্দ্র কমলচন্দ্র প্রভৃতিৰ চহিৰে দিয়া আখিন বৈ বৰচাহাবৰ ওচৰলৈ গ'ল, আৰু বেনামী চিঠি বিজ্ঞাপন আদিৰ কথা কৈ তাৰ উদ্দেশ্য কেনে হব পাৰে চাহবক জনালে। কার্য গতি দেখি চাহাবৰ মনত বিশ্বাস জন্মিল যে এইবােৰ কাৰ্যত কাৰবাৰ কিবা স্বার্থ আছে, নহলে এনে কুৎসিৎ পন্থা অৱলম্বন কৰিব কিয় ? বহুত বেলি আলােচনা কৰাৰ পিচত এয়ে স্থিৰ হ’ল যে গকুলচন্দ্ৰই বৰচাহাবৰ চহিৰে সৈতে প্রত্যেক স্বাক্ষৰকাৰীলৈ তেওঁৰ উদ্দেশ্য বিশেষভাবে আৰু বিশদৰূপে বর্ণাই লিখিবলৈ অনুৰােধ কৰি পত্ৰ লিখিব। তাৰ উত্তৰ পােৰ নবেম্বৰৰ ভিতৰতে সভাপতিৰ হাত পাবহি লাগিব। ষােল নবেম্বৰৰ দিনা স্বাক্ষৰকাৰী- সকল, চেক্রেটাৰী আৰু সভাপতিৰ ভিতৰত এখন ভিতৰুৱা সভা পাতি তাৰ আলােচনা কৰা হ'ব।' চেক্রেটাৰীয়ে তেতিয়া সেই মতেই সকলােলৈকে একোখন চিঠি দিলে। এই চিঠি পাই কমলচন্দ্র, কৃষ্ণকুমাৰ আৰু সৰ্বানন্দ বিমােৰ হ’ল। যদি দীনবন্ধু আৰু তেওঁৰ লগতে আন দুই এজনে তেওঁলােকৰ নিজামত লিখি দিয়ে, তেন্তে তেওঁলােকৰ সকলাে চেষ্টা, সকলাে কৌশল পণ্ড হ’ব। সেই কাৰণে তেওঁলােকে সেই দিনাই ঘৰে ঘৰে ঘূৰি সকলােকে ক'লে,-“বােধকৰো, আপােনালােকে স্কুলৰ চেক্রেটাৰীৰ পৰা কিবাকিবি সুধি লিখা কাকত এখন পাইছে, আপােনালােকে যেন গাই-গােটাৱাৰে তাৰ কোনাে উত্তৰ নিদিয়ে। [ ২০০ ] ১লা নবেম্বৰৰ দিনা আমি সকলোটি সৰ্ব্বানন্দৰ চ’ৰাতে গোট খাম। তাতে সকলোৱে মীমাংসা কৰি কি উত্তৰ দিয়া হ’ব, ঠিক কৰিম।”

 স্বাক্ষৰকাৰীসকলো তেনে কৰিবলৈ স্বীকৃত হ’ল।

 পহিলা নবেম্বৰৰ দিনা সন্ধ্যাৰ এঘণ্টামান আগতে দীনবন্ধু তেওঁৰ চ’ৰাত বহি বাতৰিকাকত এখন পঢ়ি আছে। পঢ়াৰ ললে লগে যেন তেওঁৰ মনত নানা চিন্তা, নানা ভাবনাৰ উদয় হৈছে। এতেনে দহজনমান ভদ্ৰলোক আহি তেওঁৰ ওচৰত উপস্থিত হ’ল। তেওঁলোক সকলোৱেই আৰ্জ্জিত স্বাক্ষৰ দিছিল। দীনবন্ধুৱে তেওঁলোকক বহিবলৈ দি আগমনৰ কাৰণ সুধিলে; তেওঁলোকে স্কুল সম্পৰ্কীয় চেক্ৰেটাৰীৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ ঠিক কৰিবলৈ আহিছে বুলি ক’লে।

 দীনবন্ধুৱে ক'লে, — “পিচে আপোনালোকেনো কি উত্তৰ দিব খুজিছে?”

 তেওঁলোকৰ এজনে উত্তৰ দিলে, — “আপুনি যি উত্তৰ দিয়ে আমিও তাকেই দিম। আপুনিনো কি উত্তৰ ঠিক কৰিছে?”

 দীন — মই প্ৰথমতে যি বুলি স্বাক্ষৰ দিছিলো, এতিয়াও তাকেই ক’ম৷

 প্ৰথম — সেইবোৰ কথা জানো লিখি দিয়া ভাল হ’ব? যদি প্ৰমাণ নহয়, বিপদ ঘটিব পাৰে।

 দ্বিতীয় — আমিতো একোকে নাজানো। আপুনি নিজে সকলো জানি শুনি বিচাৰ কৰিব খুজিছে বোলাতহে আমি চহি দিছিলোঁ।

 তৃতীয় — সেইদেখিয়েইহে আমি আগ ধৰি আপোনাৰ লগত পৰামৰ্শ কৰিবলৈ আহিছোঁ।

 দীন — আপোনালোকে কি হৈছে মই ভালকৈ বুজিবকে পৰা নাই। [ ২০১ ]  প্ৰথম — কিয়, গকুলচন্দ্ৰ আৰু প্ৰভাৱতীৰ কেলেঙ্কাৰীৰ কথা বিচাৰ কৰাই জানো আপোনাৰ উদ্দেশ্য নহয়?

 দীন — কোনে ক’লে আপোনালোকক তেনে কথা ?

 দ্বিতীয় — ৰাজখোৱাহঁতে সেই বুলিয়েইতো আমাৰ চহি আনিছিল।

 চতুৰ্থ — আৰু কৈছিল বোলে আপুনি নিজ চকুৰে তেনে ঘটনা দেখা পাইছিল। আন কি, ৰাতি দুই তিনি বজাতো মানুহ অহা-যোৱা কৰা আৰু সিহঁতৰ জঘন্য উদ্দেশ্য ব্যক্ত কৰা আপুনি অলপো সন্দেহ নথকাকৈ জানিব পাৰিছিল।

 দীন — আৰু আপোনালোকে সেইবোৰ কথাকে বিশ্বাস কৰিছিল? কি আচৰিত! আপোনালোকে যে এইবোৰ কথা সঁচা বুলি ভাবিছিল, সঁচাকৈয়ে মোক চোৰাংচোৱা বুলি বিশ্বাস কৰিছিলনে? মোৰ কাৰ্য্য সদায় দেখি আছে, কেতিয়াবা চোৰাংচোৱাৰ কাম কৰা শুনিছিল জানো?মোক আপোনালোকে ইমান অকৰ্ম্মণ্য বুলি ভাবে নে যে মই সময় নিয়াবলৈ উপায় নাপাই সিন্ধিখনা চোৰৰ দৰে সদায় পৰৰ পিৰালিত জোপ লৈ ফুৰোঁ?

 এটা খং আৰু বেজাৰৰ চিন তেওঁৰ গোটেই মুখত বিয়পি পৰিল। ভদ্ৰলোক কেইজনে ক’লে,— “আমাক ৰাজখোৱাহতে ক'লে বোলে আপুনি এইবোৰ নিজ চকুৰে দেখিছে, আৰু সকলো প্ৰমাণ যোগাৰ ৰাখি তাৰ বিচাৰৰ নিমিত্তে এই আৰ্জ্জি লিখিছে। মাথোন আপোনাৰ সময় নোহোৱাতহে আপোনাৰ অনুৰোধ মতে তেওঁলোকে আমাৰ স্বাক্ষৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। আম তেতিয়া বিশেষভাবে একো ভাবিবলৈ নহ’ল৷ আপোনাৰ স্বাক্ষৰ প্ৰথমতে দেখিয়ে তেওঁলোকৰ কথা বিশ্বাস কৰি পেলালো।

 দীনবন্ধুৱে তেতিয়া কেনে অৱস্থাত আৰু কি উদ্দেশ্যত আৰ্জ্জিত স্বাক্ষৰ দিছিল, তাক ভাঙিপাতি ক’লে; মানুহকেইজনে শুনি আচৰিত [ ২০২ ] মানিলে। তেওঁলোকে বুজিলে ইয়াৰ ভিতৰত কমলচন্দ্ৰ, কৃষ্ণকুমাৰ আৰু সৰ্ব্বানন্দৰ কিবা এটা কুৎসিৎ স্বাৰ্থ আছে।

 এইদৰে আলাপ হোৱাৰ পিচত সকলোটি সৰ্ব্বানন্দৰ ঘৰলৈ গ’ল। কমলচন্দ্ৰ প্ৰভৃতি দহজনমান আগৰে পৰা তাতে বহি কিবা-কিবি আলোচনা কৰি আছিল। এতিয়া দীনবন্ধু আৰু তেওঁৰ লগৰীয়া কেইজন গ’লত নিয়ম মতে আলোচনাত বহিল।

 কমলচন্দ্ৰই ক’লে,– “আজি আপোনালোক কিয় গোট খাইছে, সেইটো জানে। এতিয়া প্ৰশ্ন হৈছে কি উত্তৰ দিয়া যায়? আমি ঠিক কৰিছোঁ গাইপতি কোনো উত্তৰ নিদিওঁ; সেই কাৰণে সকলোৰে হৈ এইখন উত্তৰকে দিম বুলি স্থিৰ কৰিছোঁ।”

 এই বুলি কৈ এখন ‘টাইপ্’ কৰা কাকত হাতত লৈ কমলচন্দ্ৰই পঢ়িবলৈ ধৰিলে। তাৰ মানে এইঃ—


 শ্ৰীযুক্ত বালিকা-স্কুল কমিটিৰ সভাপতি মহাশয় সমীপেষু।

  চন ১৯১০, তাং পহিলা নবেম্বৰ।

মহাশয়,

 আপোনাৰ ১৫৷১০৷১০ তাৰিখৰ চিঠিৰ উত্তৰত জনাওঁ যে আমি গাইপতি আপোনাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়াৰ আৱশ্যকতা বোধ নকৰোঁ। তাৰ আৱশ্যকীয় উত্তৰ দিবলৈ শ্ৰীযুক্ত সৰ্ব্বানন্দ দত্ত আৰু শ্ৰীযুক্ত কৃষ্ণকুমাৰ কাকতীক আমাৰ প্ৰতিনিধি নিযুক্ত কৰিলোঁ। তেওঁলোকে ১৫ নবেম্বৰৰ দিনা আপোনাৰ বঙলালৈ গৈ আৱশ্যকীয়া সকলো কথা জনাব। তেওঁলোকে যি কয় সেয়ে আমাৰ সকলোৰে মত বুলি জানিব। ইতি৷

 কমলচন্দ্ৰ বৰ-চাহাবৰ ওচৰলৈ যাবলৈ নোপোৱা দেখি বহুতে [ ২০৩ ] আচৰিত মানিব পাৰে, কিন্তু তেনে কৰাত তেওঁৰ বিশেষ উদ্দেশ্য আছিল। তেওঁ ভাবিছিল গকুলচন্দ্ৰক ভাবিব পাৰিলে তেওঁ চেক্ৰেটাৰী হ’ব। সেই দেখি তেওঁ এই আন্দোলনত আগৰণুৱা হৈ বৰ চাহাবক দেখা নিদিয়াই ভাল; নহ’লে পিচত তেওঁ চেক্ৰেটাৰী হ’লে স্বাৰ্থৰ কাৰণে আগৰ চেক্ৰেটাৰীৰ বিৰুদ্ধে কৈছিল বুলি চাহাবে সন্দেহ কৰিব পাৰে। কৃষ্ণকুমাৰ আৰু সৰ্ব্বানন্দক পঠিয়ালে তেওঁৰ দুয়োটা উদ্দেশ্য ৰক্ষা পৰে।

 চিঠিখন পঢ়া হ’লত চহি কৰিবৰ নিমিত্তে হাতে হাতে দিলে। দুজন কি তিনি জনৰ মাথোন চহি হৈছে, এনেতে দীনবন্ধু উঠি ক’বলৈ ধৰিলেঃ – “আপোনালোকৰ ই কেনে ধৰণৰ আলোচনা মই বুজিব নোৱাৰিলোঁ। সেই খনত যে চহি বিচাৰিছে তাৰ আগেয়ে তাত সকলোৰে মত আছে নে নাই সেইটো সোধাহে উচিত আছিল। কাৰবাৰ হয়তো তাত আপত্তি থাকিব পাৰে।”

 সৰ্ব্বা – ইয়াতনো কাৰ কি আপত্তি থাকিব ?

 দীন – ক’ব নোৱাৰোঁ আন কাৰবাৰ কিবা আপত্তি আছে নে নাই, কিন্তু মোৰ হ’লে যথেষ্ট আপত্তিৰ কাৰণ আছে।

 কৃষ্ণ – তোমাৰ কিমান অভিজ্ঞতা আছেহে, তুমি যে আমাৰ নিচিনা প্ৰবীন মানুহৰ কথাত আপত্তি কৰা? আমাক আপত্তি নালাগে, চহিহে লাগে।

 দীন — কিন্তু মই তাত চহি দিব নোৱাৰো। আপোনালোকৰ কাৰ্য্য নিলিখা কাকতত দস্তখত লোৱাৰ দৰে হৈছে।

 কমলচন্দ্ৰ — কেনেকৈ?

 দীন — আপোনালোকে কি কব গৈ তাক এতিয়াও আমি জানিব পৰা নাই। তেনেস্থলত আপোনালোকৰ কথাকে আমাৰো কথা বুলি কওঁ কেনেকৈ? আপোনালোকে কি ক’ব পাৰিব তাক আলোচনা কৰি [ ২০৪ ] সকলোৱে ঠিক কৰক, আৰু আপোনালোকেও মাথোন তাকে হে ক’ম বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ক, তেতিয়াহে আপোনালোক আমাৰ প্ৰতিনিধি বুলি স্বীকাৰ কৰিম, নতুবা নহয়।

 ভূতনাথ — যদি প্ৰতিনিধি কৰিবলৈকে ভাল হ’ল, তেনেহলে তেওঁলোকৰ ওপৰত বিশ্বাসস্থাপন কৰিবলৈ ভাল নহয় কিয়?

 দীন — তাৰ কাৰণ আছে। যেতিয়া আৰ্জ্জিখন লৈ তেওঁলোক মোৰ ওচৰলৈ যায়, মই তেওঁলোকৰ কিম্ভুত কিমাকাৰ উদ্দেশ্য শুনি প্ৰথমে চহিকে নিদিওঁ বুজিছিলোঁ। পিচত তেওঁলোকে মোৰ মতলৈ ঘূৰি অহা দেখি হে স্বাক্ষৰ দিলোঁ।

 এইখিনিতে দীনবন্ধুৱে কেনে অৱস্থাত আৰু কি উদ্দেশ্যত চহি দিছিল তাক হুবহু বৰ্ণনা কৰিলে৷ ৰাজখোৱাই যদিও তাত বাধা জন্মাবলৈ যত্ন কৰিছিল, তথাপি দীনবন্ধুৱে তালৈ কাণ নিদি সকলো কথা ক’লে। তাৰ পিচত ক’লে, - “কিন্তু এতিয়া স্বাক্ষৰকাৰীসকলৰ বহুতৰ পৰা শুনিছোঁ তেওঁলোকে হেনো তেওঁলোকৰ স্বকপোল-কল্পিত ঘৃণিত কাহিনীবোৰ মই প্ৰচাৰ কৰিছোঁ আৰু তাৰ বিচাৰ কৰিবলৈকো ময়ে এই আন্দোলন হাতত লৈছোঁ বুলি কৈ ৰাইজৰ মনত বিশ্বাস জন্মাই চহি আনিছে। মোক চোৰাংচোৱা বুলি বাহিৰত অন্যায়কৈ প্ৰচাৰ কৰিছে। এনে মিছা কথাৰ জাল পাতি যি কৰ্ম্মক্ষেত্ৰত ভৰি দিয়ে, তেনে মানুহক বিশ্বাস কৰা বিপদজনক। মোৰ এতিয়া সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস হৈছে, —এই আন্দোলন স্কুলৰ উন্নতিৰ নিমিত্তে নহয়, আন্দোলনকাৰীকেইজনৰ কিবা নাৰকীয় নীচ স্বাৰ্থ সাধনৰ নিমিত্তে হে। যদি নহয়, কিয় তেওঁলোকে এনেকৈ অসত্যৰ আশ্ৰয় লৈছে?”

 ভূতনাথ - প্ৰচাৰ যেনেকৈয়ে হওক, অন্ততঃ কথাবোৰ মূলতে জানো সঁচা নহয়? তুমিও দেখোন সেইবোৰ জানা।

 দীন - মই কি জানো? আপুনি আৰু আপোনাৰ লগুৱাই কোৱা [ ২০৫ ] কথাবোৰ শুনাৰ বাবেই মই জনা হলোঁ কেনেকৈ? আপোনালোকৰ যে তাত স্বাৰ্থ নাই সেই কথা মই বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰোঁ ৷

 ৰাজখোৱা, সৰ্ব্বানন্দ, কৃষ্ণকুমাৰ আৰু ভূতনাথ তেতিয়া একেবাৰেই বিবৰ্ণ হৈছিল। তেওঁলোকৰ মুখৰ মাত পৰ্য্যন্ত হৰিল। বহুত চেষ্টাৰ পিচত ৰাজখোৱাই ক’লে,— “বহুতো মানুহৰ বহুত কথাৰ কেতিয়াবা এনেকৈ খেলি-মেলি লাগে যে ক’বৰ সময়ত কোনটো কাৰ পৰা শুনিছিলোঁ সঠিকলৈ কোৱা কঠিন হৈ পৰে। মিছা কবৰ মনেৰে যে তেনে কৰা হয় সেইটো নহয়।

 জনচেৰেক সমজুৱাই তেতিয়া দীনবন্ধুক সুধিলে,— “পিচে আপুনিনো কি কৰিব?”

 দীন — মই কাকো প্ৰতিনিধি বুলি নামানো, কাৰণ হৈ যোৱা ঘটনাৰ পৰা বুজিছোঁ, কাকো সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস কৰা উচিত নহয়। মই স্কুলৰ উন্নতিৰ যি অৰ্থ ম–নত ৰাখিছিলোঁ তাকে লিখি পঠিয়াম।

 সমজুৱা — কি লিখিব ভাঙি ক’লে সকলোলৈকে সুবিধা হয়।

 দীন — মই চহি দিওঁতে যি কৈছিলোঁ, আৰু পিচত ভাবোতে যি মনত খেলাইছিল তাকে লিখিম। সি এইঃ—

 (১) বৰ্তমান যেনে কুৎসিৎ বিজ্ঞাপন আদিৰ প্ৰচাৰ হৈছে ভবিষ্যতলৈ যাতে তেনে নঘটে, তাৰ বাবে স্কুলৰ কাৰ্য্যকাৰক সকলক কিছুমান বিশেষ নিয়মৰ তলতীয়া কৰিব লাগিব।

 (২) অতি শীঘ্ৰে স্কুল-ঘৰটোৰ সজা শেষ কৰিব লাগিব।

 (৩) ছাত্ৰী-সংখ্যালৈ চাই আৰু এজনী শিক্ষয়িত্ৰী নিযুক্ত কৰিব লাগিব।

 (৪) স্কুলত বোৱা-কটাৰ প্ৰচলন সোনকালে কৰিব লাগিব।

 (৫) স্কুলখন ছাত্ৰবৃত্তি স্কুলত পৰিণত কৰিবলৈ যথা-সম্ভৱ চেষ্টা কৰিব লাগিব। [ ২০৬ ]  দীনবন্ধুৰ কথা শুনি ৰাজখোৱা, কৃষ্ণকুমাৰ, আৰু সৰ্ব্বানন্দই একে আষাৰে কৈ উঠিল,- “সেইবোৰ পিচ কথা। প্ৰথমে গকুলচন্দ্ৰক চেক্ৰেটাৰী নাভাঙিলে আমি আমাৰ ছোৱালী পঢ়িবলৈ নিদিওঁ, আৰু আন মানুহকো ছোৱালী পঠিয়াবলৈ হাক দিম।

 ভূতনাথ — মোৰো সৈয়ে কথা। গকুল উকাল চেক্ৰেটাৰী থাকিলে মই সেই স্কুল ভাঙিহে এৰিম৷ কালিলৈকে মই প্ৰত্যেক ছোৱালীৰ অভিভাৱকৰ ওচৰলৈ গৈ সকলোকে ক’ম বোলো সেই স্কুলত ছোৱালী পঢ়িবলৈ দিলে নষ্ট কৰা হ’ব মাথোন। মুঠতে যি উপায়েৰে হওক গাঁৱৰ ছোৱালী অহা বন্ধ কৰিম।

 দীন — সেইবোৰ কথা মোক কোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই। আপোনালোকৰ যেনে ইচ্ছা তেনে কৰক। মই যি ভাল বুজিছো তাকে কৰিম। আজিয়েই মই মোৰ মত জনাই চিঠি লিখিম। আপোনালোকক মাত্ৰ ইয়াকে কওঁ যে মোক চোৰাংচোৱা পাতি, পৰহিংসক পাতি, আপোনালোকৰ স্বাৰ্থসিদ্ধি কৰিবলৈ আগলৈ আৰু মই কোনো সুবিধা দিব নোৱাৰোঁ। আপোনালোকেও মনত ৰাখিব এইখন পিশাচৰ ৰাজ্য নহয়। আকৌ যদি আপোনালোকে নিৰ্দ্দোষ মানুহৰ গাত কলঙ্ক সানি আপোনালোকৰ নীচতাৰ পৰিচয় দিয়ে, তেন্তে দীনবন্ধুক আপোনালোকৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়া দেখিবলৈ পাব।

 এইদৰে কৈয়েই দীনবন্ধু মেলৰ পৰা উঠি গুচি আহিল, লগে লগে আৰু কেইবাজনো উঠিল। তেওঁলোক ওলাই আহিলত ৰাজখোৱাই ক’লে,-“উঃ! এই কম তিৰুতা নহয়। দীনবন্ধুকো যেতিয়া হাত কৰিলে, অইন আৰু কোন কুটা ! নহলে বাৰু দীনবন্ধুৱে আগেয়ে নিজে গুৰিয়াল হৈ কাম কৰি, এতিয়া লোকৰ গাত দোষ দি টুপাই বুৰ মাৰে নে?

 কৃষ্ণকুমাৰ — যিমানেই ধাৰ্ম্মিক হওক, ডঙুৱা মানুহক বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰি৷ [ ২০৭ ]  ৰাজখোৱা — তাতে আকৌ যদি ঘটনাৰ মেৰত গাভৰু ছোৱালী থাকে, তেনেহলেতো কথাই নাই।

 ভূতনাথ — মোৰ মতে আচল কথা সেয়ে। দীনবন্ধু নিজে দোষী; সেই দেখি আনৰ দোষ ধৰিবলৈ ভয় খাইছে।

 সৰ্ব্বানন্দৰ ঘৰত আগৰে পৰা বহি থকা কেইজনৰ ভিতৰত লক্ষ্মীকান্তও আছিল। তেওঁ ইমান বেলি একো কোৱা নাছিল। এতিয়া ভূতনাথৰ কথাৰ মূৰত ক’লে,— “সেয়ে আচল কথা। মই সিহঁতৰ কত ৰহস্য জানো; পিচত আপোনালোকক ক’লে আপোনালোকে আকৌ মোক হে মিছলীয়া পাতে! এতিয়া চিনি পাব পায় কোন মিছলীয়া, কোন সত্যবাদী !”

 ৰাজখোৱা — এৰা, বোলে ৰাম ভাল, ৰাম ভাল, ৰাম নহয়, যমকাল। এতিয়াহে বুজিলোঁ কোন কেনে।

 তাত থকা মানুহবোৰে এইবোৰ কথা বিশ্বাস কৰিছিল নে নাই ক’ব নোৱাৰোঁ; কিন্তু এইটো হ’লে ভালকৈ জানিছিল যে দীনবন্ধুৰ বিৰুদ্ধে চলিলে, আন কি অপকাৰ কৰিলেও, তেওঁ কাৰো অপকাৰ নকৰে; কিন্তু ৰাজখোৱা আদিৰ বিৰুদ্ধে চলিলে এদিন নহয় এদিন বিপদত পেলাবই পেলাব। সেই দেখি ইচ্ছা থকা আৰু ইচ্ছা নথকা সকলোৱেই ৰাজখোৱাৰ উত্তৰত চহি দিলে।

___

[ ২০৮ ]
 

দ্বাদশ অধ্যায়

বিয়াৰ বিষয়ে

 সৰ্ব্বানন্দৰ ঘৰৰ পৰা দীনবন্ধু পোনেই ঘৰলৈ আহিল। তেওঁৰ মোমায়েকে তেতিয়া চ’ৰা ঘৰতে বহি তেওঁলৈ বাট চাই আছিল। দীনবন্ধুৰ মোমায়েকৰ ঘৰ বৰ বেচি দূৰত নহয়, নগৰৰ পৰা মুঠেই ছমাইলমান হ’ব; তেওঁৰ বয়স তিনি কুৰিৰ ওচৰা-উচৰি। মানুহজন বৰ নৈষ্ঠিক, গা নোধোৱাকৈ তামোল এখনো মুখত নিদিয়ে। দীনবন্ধুৰ ঘৰলৈ আহিলেও একো নাখায়; নিতান্ত খাব লগাত পৰিলেও নিজে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পৰা পানী আনি টৌ-খুটি মাৰি খাব লগাত পৰে। দীনবন্ধু তেওঁৰ ঘৰলৈ গলেও তেওঁ পিন্ধি যোৱা কাপোৰ-কানি সলাই গা-পা ধূলেহে জলপান এটাকে খাব পাৰে। সেই দেখিয়েই যেতিয়া তেতিয়াই দীনবন্ধু তেওঁৰ ঘৰলৈ নাযায়। আজি মোমায়েকক হঠাৎ অহা দেখি কিবা বিশেষ প্ৰয়োজন আছে বুলি তেওঁ অনুমান কৰিলে। ওচৰ পায়েই তেওঁ সুধিলে, — “পিচে মোমাইদেউ দেখোন? কেতিয়াবাই আহিল নেকি?”

 মোমাই — কেতিয়াবাই নহয়, এই অলপতেহে আহিছোঁ।

 দীন — পিচে দেখোন অসময়ত আহিল, আজি জানো ইয়াতে থাকিব ?

 মোমাই — এৰা, নাথাকিমনো কেলেই ! ঘৰত ভাতে কান্দক। আৰু মই ইয়াত লঘোন দি কান্দো !

 দীন — তেনেহলে ৰাতিকৈ আহিল কিয়?

 মোমাই — দিনত আহিলে আকৌ তোক লগ পালেহে হৈছে। [ ২০৯ ]  দীন—এৰা, হওঁতে সেই পিনেও মোৰ গাতে দোষ পৰে। মই দেখোন ঘৰত থাকিবলৈ আজৰিকে উলিয়াব নোৱাৰোঁ। পিচে এই ৰাতিখন কি সকামতনো আহিল?

 মোমাই — সকাম আৰু কি! বজাৰৰ পৰা কিবা-কিবি কিনিবলৈ আহিছিলোঁ। তাকে কিনি-কুটি দি এবাৰ তোৰ তাত সোমাই যাওঁ বুলি ভাবিলোঁ। তই দেখোন আজি-কালি আমাৰ ঘৰলৈ যাবলৈকে এৰিলি! মাইদেৱেৰে সদায় তোৰ কথাকে কৈ থাকে।

 দীন — এৰা মোমাইদেউ, মই যাওঁ বুলিও আজি বহুত দিন সময় কৰিব পৰা নাই। বিহুত নিশ্চয় যাম।

 মোমাই — বিহুত! এতিয়াও দেখোন বিহুলৈ দুই তিনি মাহ আছে। এই দুখোজ বাট যাবলৈকো তোক ইমান দিন লাগিব নে?

 দীন — নহয় মই গোৱালপাৰালৈ যাম বুলি ভাবিছোঁ; যদি যাওঁ, কেতিয়া ঘূৰোঁ ঠিক নাই।

 মোমাই — এৰা, আগ-গুৰি নোহোৱাকৈ সংসাৰ গোটেইখন ভ্ৰমি ফুৰ মুঠেই। অঘৰীৰ নিচিনাকৈ দিন কেইটা নিয়াব পাৰিলেই হ’ল। ঘৰ-দুৱাৰনো তোক কেলেই লাগিছে?

 দীন — কাম থাকিলে নগলেনো কেনেকৈ?

 মোমাই — সদায় দেখোন তোৰ কামেই নুগুচে। পিচে ইমানকৈ কাম কৰি কিটোনো কৰিছ? লোকৰ বাঁৰী তিৰোতাৰ লৰায়ো বিয়া-বাৰু কৰাই গৃহস্থি চলাই খাইছে; তই আজিলৈকে বিয়াখনকে পাতিব পৰা নাই। এনেকৈ থাকিলেই আৰু নহয়। এইবাৰ যেনেকৈ হওক বিয়াখন পাতিবই লাগিব মই তাকে কবলৈকে আহিছোঁ।

 দীন — নহয় মোমাইদেউ, মই এইবাৰ কোনোমতেই বিয়া কৰাব নোৱাৰোঁ। এইবাৰ মোৰ বহুত জঞ্জাল আছে। তাতে মোৰ [ ২১০ ] অৱস্থাটোও দেখিছে নহয়। মোৰ নিচিনা দুখীয়া মানুহৰ বিয়া নোহোৱাই ভাল।

 মোমাই — হেৰ, মনে মনে থাক, মোৰ ওচৰত বলিয়ালি নকৰিবি। তোৰ অৱস্থা বেয়া বুলি তই বিয়া কৰাব নোৱাৰ, পিচে তোতকৈ হীন অৱস্থাৰ মানুহকো তিনি-চাৰি জনীলৈকে বিয়া কৰোৱা দেখিছোঁ।

 দীন — সেইবিলাক মানুহৰ জীৱন কেনে আহুকলীয়া-তালৈ এবাৰ চকু দিলে মোৰ কথা বুজিব।

 মোমাই — সেইবিলাকৰ জীৱন আহুকলীয়া আৰু তোৰটোহে বৰ সুখৰ। অন্ততঃ সিহঁতে ঘৰলৈ আহি মেলা দুৱাৰখন পায়, তোৰ সিওঁ নাই। মই দেখাত তই পঢ়ি-শুনি পণ্ডিত হ’ব পাৰ, কিন্তু কেনেকৈ চলিলে সংসাৰত মানুহ বোলাই খাব পাৰি, দহ জনৰ মান-সৎকাৰ পাব পাৰি, তাৰ বুজ আজিলৈকে নহ’ল।

 দীন — মানুহে নিজৰ অৱস্থা চাই সকলো ব্যৱস্থা কৰিব লাগে। ময়ো মোৰ অৱস্থা যেনেকুৱা তেনেকৈয়ে চলিব লাগিব।

 মোমাই — সেইটো তোৰ বুদ্ধিৰ দোষ। সিবেলি কমিছনাৰ চাহাবে নিজে তোক ছব-ডেপুটিৰ কামটো যাচি দিলে, তই নালাগে বুলি এৰিলি। মই তোক কিমান বুজালোঁ, তই মোৰ বুঢ়াৰ কথা দলিয়াই পেলাই খেতি কৰিবলৈ ওলালি। ছব্‌ডেপুটিৰ কামত কিমান লাভ সৌ আনন্দলৈ নাচাৱ কিয়। দুদিনতে কেনেকৈ ঘৰে-দুৱাৰে জিলিকাই পেলালে। দৰমহা তো আছেই, তাৰ উপৰি ভাৰ-ভেঁটীত দৰমহাৰ তিনি গুণ পায়৷ একঠা মাটিৰ গোলমাল লাগক মুঠেই, নাই নাই বুলি তেও ভাৰ এখন খাবই। এনেটো কাম লোকে খুজিও নাপায়; তই যাচি দিওঁতেও এৰি দিয়াটো চাচোন কিমান ডাঙৰ ভুল ৷

 দীন — তেনেকুৱা মানুহ যিমানেই জিলিকক, সিহঁত পশুৰ তুল্য আৰু [ ২১১ ] দেশৰ শত্ৰু। মই কাম কৰা হলেও তেনে উপায়েৰে ধন ঘটিবলৈ ঘিণ লাগিলহেঁতেন।

 মোমাই — যি মানুহে নিজৰ সুখ-দুখ নুবুজে, নিজৰ অৱস্থা কেনেকৈ ভাল কৰিব লাগে তাৰ কথাও ভাবিব নোৱাৰে, সিও আকৌ মানুহ !

 দীন — পৰক ঠগি খোৱা নাইবা লোকৰ গোলামি কৰি খোৱাতকৈ নিজ হাতে উপাৰ্জ্জন কৰি খোৱা এশ গুণে শ্ৰেয়ঃ ।

 মোমাই — বাৰু, সেয়ে হ’ল; পিছে তাকেনো কৰিছ ক’তা ? তোৰ পামৰ খেতিবাতিত নাই নাই বুলিও ডেৰ হাজাৰ দুহাজাৰ টকা বছেৰেকত আয় হয়; আকৌ কিতাপ-পত্ৰবোৰতো দুপইচা পাৱ। পিচে আজি পাঁচ বছৰত জমা কৰিহ কিমান? খোৱা-লোৱাততো সন্ন্যাসীৰ বৃত্তিকে ধৰিছ।

 দীন — জমা কৰিব যদিও পৰা নাই, আনৰ দৰে অনাহঁকতো খৰচ কৰা নাই !

 মোমাই — অনাহতক কৰা নাইনো কিহত কৰিছ ? এই যে সেৱাশ্ৰমখন পাতি তোৰ টকাবোৰ পানী কৰিছ, কচোন তাৰ পৰা তোৰ কি লাভ হৈছে? সেইখিনি টকা যদি নেপালীক ধাৰে দিলিহেঁতেন, তেনেহলে সি এতিয়া কিমান পোৱালী পাৰিলেহেঁতেন ! নাইবা সেই টকাৰে কৰোঁ বোলা হ’লে তোৰ ঘৰ দুৱাৰবোৰ জাকজমককৈ কৰি ল’ব নোৱাৰিলিহেঁতেন জানো?

 দীন — পাৰিলোঁহেঁতেন, কিন্তু তাত এটা কথা আছে। মানুহে সংসাৰত সদায় সুখেৰে দিন নিয়াবলৈ বিচাৰে, আৰু বেলেগ বেলেগ মানুহৰ মুখৰ আৰ্হিও বেলেগ। মোৰ চকুৰ আগত খাবলৈ নাপাই বা বেমাৰত পৰি যাৰ অভাৱত জাকে জাকে মানুহ মৰিব, মই সিহঁতলৈ কেৰাহিকৈ নাচাই, নিজৰ ঘৰ দুৱাৰ খোৱা-লোৱাৰ সুবিধা [ ২১২ ] কৰি লৈ স্ফূৰ্তি কৰি থাকিব নোৱাৰোঁ৷ সি মোলৈ সুখ নহৈ যমৰ যাতনাহে হ’ব।

 মোমাই — তোতকৈ বহুত ধনী মানুহ আছে, সিহঁতে খৰচ নকৰে কিয়?

 দীন — কৈছোঁ নহয়, সকলোৱে একেদৰে চলি সুখ নাপায়; সিহঁতে যেনেকৈ চলি সুখ পায় তেনেকৈ চলিছে; ময়ো যেনেকৈ চলি সুখী হও তেনেকৈ চলিম।

 মোমাই — আৰু এই যে লৰাবোৰ পঢ়াইছ, সিহঁত তোৰ কি হয়? বামুণ সজ্জনৰ লৰা পঢ়ালিহেঁতেন যদি পুণ্য হ’লহেঁতেন; পিচে মই দেখিছোঁ তেনে লৰা দুই এটাহে আছে। বাকীবোৰ নীহ কুলীয়া লৰা। আন নালাগে, টানে-আপদে সিহঁতৰ হাতে পানী এটোপাও খাব নোৱাৰি। ইহঁতক পঢ়াৱাৰ পৰা মই দেখিছোঁ লাভ নহৈ লোকচানহে হ’ব।’ দুটামানে শিকি-বুজি ডাঙৰ মানুহ হ’লে তেতিয়া আমাক নমনাতেই পৰিব। এতিয়া সিহঁতক ছুলে গা ধোওঁ, তেতিয়া ৰান্ধনি হ’বলৈ আহিব। ইফালে কাম-বন কৰাবলৈকো মানুহ নাইকিয়া হ’ব।

 দীন — মোমাইদেউ, ঈশ্বৰে কাৰ কপালত নীহকুলীয়া বুলি ছাব মাৰি দিয়া নাই। মানুহে যেনে কাম কৰে তেনে ফল পায়। ইহঁতে যদি ভাল কাম কৰে, ইহঁতৰ কুলো ভাল হৈ পৰিব। আকৌ ইহঁতে যদি শিক্ষা পাই নিজৰ সমাজক নিজৰ ভৰিৰ ওপৰত থিয় হ’বলৈ শিকায়, সি মঙ্গলৰ কথা। মই এই লৰাবোৰক সাহায্য কৰোতে জাত-কুল বিচৰা নাই, অৱস্থাৰ মাথোন বিচাৰ কৰিছোঁ; বামুণ-সজ্জনৰ অৱস্থা ভাল, সেই দেখিহে তেনে লৰাৰ সংখ্যা কম দেখিছে।

 মোমাই — হৈছে, হৈছে, আৰু ক’ব নালাগে। তোৰ লগত কত দিন এইবোৰ কথা লৈ তৰ্ক কৰিছোঁ, তথাপি তোৰ বলিয়ালি নগ’ল । [ ২১৩ ] এতিয়া তৰ্ক কৰিলে কি হ’ব! সেইবোৰ আজিলৈ থাওক, মোৰো পলম হ’ল। মই যি কাৰণত আহিছিলোঁ তাৰ কথা কওঁ। কথাটো হৈছে — মই তোৰ বিয়াৰ ঠিক কৰিছোঁ। অহা আঘোণ নাইবা ফাগুনত বিয়াখন হৈ যাব লাগিব। তই তাত একো হকা-বধা নকৰিবি।

 দীন — মই আপোনাৰ ভৰিত ধৰি মাতিছোঁ, আপুনি সম্প্ৰতিকে তেনে কোনো বন্দৱস্ত নকৰিব। অন্ততঃ আৰু এবছৰৰ ভিতৰত মই কোনো মতেই বিয়াৰ কথা ভাবিব নোৱাৰোঁ ।

 মোমাই — তোৰ সেই কথা পাঁচবছৰ শুনি আহিছোঁ। অৱস্থা ভাল হ’লে বিয়া কৰাম কৰামকৈ ইমান দিন নিয়ালি; পিচে ক’তা, মই দেখোন অৱস্থাৰ একো পৰিবৰ্ত্তন দেখা নাই। আগেয়ে যি আছিলি, এতিয়াও সেয়ে। সেই দেখি আৰু বিলম্ব কৰাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই। শুভ কাৰ্য্য সোনকালে শেষ হোৱাই মঙ্গল। আকৌ তোৰ অৱস্থা খুব ভাল নোহোৱাৰ বাবেও একো লেঠা নাই; বিয়া কৰাবলৈ আগ বাঢ়িলে দুই-চাৰি হাজাৰ টকা দিবলৈ গাত লোৱা মানুহৰ অভাৱ নাই।

 দীন — টকা লৈ কৰোৱা প্ৰথাটো অতি ঘিণ লগা, ই আগেয়ে বঙ্গদেশত আছিল, এতিয়া সুৰ সুৰ কৰে আসামতো সোমাইছেহি। ইয়াক প্ৰশ্ৰয় নিদি যিমান বেগাই পাৰি আঁতৰাবলৈ যত্ন কৰা উচিত৷ মই কেতিয়াবা বিয়া কৰালেও ছেৱোলীৰ উপযুক্ততাহে চাম, ধনৰ মোনালৈ নাচাওঁ। উপযুক্ত হ’লে লাগে ভিকহুৰ ছোৱালীয়েই হওক, তথাপি ধনী ডাঙৰীয়াৰ বিলাসিনী কন্যাতকৈ সহস্ৰগুণে ভাল হ’ব।

 মোমাই — তেনেহলে ভাল কথা, তোৰ ইচ্ছামতেই কাম হওক। মহেশ্বৰৰ ছোৱালীটীকে বিয়া কৰা। তোৰ লগত সকলো বিষয়তে মিলি যাব। তেৱোঁ আজি তিনি বছৰ তোলৈকে আশা কৰি বাট চাই আছে। মই কালিলৈকে সকলো ঠিক কৰি দিম [ ২১৪ ]  দীন — মোৰ কথা মই আগেয়ে কৈছোঁ। আপুনি একো ঠিক নকৰিব। কৰিলে পিচত মোৰ ওপৰত অসন্তোষ কৰিব পাৰিব মাথোন।

 মোমাই — কিন্তু ঠিক নকৰিলে যে নহয়। তেওঁ ইমান দিন বাট চালে, এতিয়াও একো আশা নাপালে আৰু কিমান দিন অপেক্ষা কৰিব?

 দীন — মই এতিয়া একো কব নোখোজাঁ; তেওঁ যি ভাল দেখে তাকে কৰক।

 মোমাই — কিন্তু তেওঁ যে বৰ বিমোৰত পৰিছে। ছোৱালীজনী বহুতে ধৰিছে, কিন্তু তাই হেনো কালৈকো যাব নোখোজে। এতিয়া বোলে কোনোবা ডাঙৰ মানুহৰ লৰা এটালৈ বৰকৈ ধৰিছে। লৰাটো বোলে সকলো পিনেই ভাল; কিন্তু তোক লৈয়েই তেওঁলোক বিমোৰ। তোৰ আশাও এৰিব পৰা নাই; সিফালে তই যদি শেষত বিয়া নকৰাৱ, তেনেহলে পোৱা লৰা এৰি দি ইকুলো হেৰাব, সিকুলো হেৰাব। সিদিনা মহেশ্বৰ মোৰ ঘৰলৈ আহিছিল, এই আটাইবোৰ কথা কৈ তেওঁ কান্দি পেলালে। তেওঁক কন্দা দেখি মোৰো চকুৰ পানী ওলাল। মই তোক সুধি যি হয় এটা কৰিম বুলি বৰাই-বুজাই পঠিয়াই দিলোঁ। এতিয়া মই কবৰ হ’লে তই ইবোৰ সিবোৰ নকৰিবি। বিয়াখন পতা হওক।

 দীন — নহয় মোমাইদেউ, মোক সেই বিষয়ে নক’ব, এই বছৰত মই কিবা এটা কাম কৰিম বুলি ভাবিছোঁ। যদি কামটো হৈ উঠে, তেন্তে মোৰ মতত চলিব পৰা ছোৱালী পালে বিয়া কৰালেও কৰাব পাৰোঁ। যদি নহয়, তেন্তে মোৰ বিয়াৰ ভাবনাটোও পিচুৱাই নিব লাগিব।

 মোমাই — সেইদৰে হ’লে তোৰ বিয়া নহ’বই। তোৰ কাম যে কেতিয়াবা ঢুকাব, মোৰ তেনে বিশ্বাস নহয়। [ ২১৫ ]  দীন — ময়েই বা কেনেকৈ কওঁ আগলৈ কি হ’ব; ময়েই বা কি কৰিব লাগিব!

 মোমাই — মোৰ পলম হ’ল, যাব লাগিল। তই যিমান সোনকালে পাৰ এদিন মোৰ তালৈ যাবি৷ তেতিয়া এইবোৰ কথা বইলাই পাতিম। পিচে মহেশ্বৰক এতিয়া কি উত্তৰ দিম?

 দীন — মই যি কৈছোঁ তাকে ক’ব। তেওঁক মই আশা দিব নোৱাৰোঁ; ঘাইকৈ তেওঁৰ ছোৱালীৰ সম্পৰ্কে মই আৰ তাৰ পৰা দুই চাৰি কথা শুনিলেও ভালকৈ একো নাজানো। তাৰ উপৰি এবছৰৰ ভিতৰত তেনে কথা জানিবলৈ বা বিয়াৰ কথা ভাবিবলৈ সম্মত নহওঁ। তেওঁ যদি ভাল দৰা পাইছে, সকলোৰে মন-পিঠিয়ে আঁটিছে তেনে মোলৈ বাট চাব লাগিছে কিয়? আপুনিয়েই দেখোন সদায় কয় বোলে যাৰ তিলমাহ খাই আহিছে তাৰ লগত হে বিয়া হ’ব, আনৰ লগত কেনেকৈ হ’ব? তেওঁকো সেই উত্তৰকে শুনাই নিদিয়ে কিয়?

 মোমায়েক উঠি গ’লত দীনবন্ধুও তেওঁৰ লগে লগে ওলাই গ’ল আৰু কিছুমান বাট আগ বঢ়াই থ’লে৷ তেওঁ ঘূৰি আহোঁতে খাবৰ সময় হৈছিল। তেওঁ হাতমুখ ধুই খাবলৈ গ’ল; আৰু ভোজনৰ অন্তত বাহিৰত অলপ বিশ্ৰাম ল’লে।

 আধা ঘণ্টামান বিশ্ৰাম লোৱাৰ পিচত দীনবন্ধু মেজৰ ওচৰলৈ গ’ল। দিনত পঢ়া বাতৰি কাকতখন উলিয়াই কিবা পঢ়িলে; খনচেৰেক চিঠি লগত তাক মিলাই চালে। তাৰ পিচত দহ মিনিটমান একেৰাহে চিন্তা কৰি কাপ, কাকত আৰু মহী চপাই আনিলে। এখনৰ পিচত এখন কৈ দই-বাৰখন চিঠি লিখিলে৷ চিঠিবিলাকত প্ৰায় একে কথাই আছিল। সি এইঃ— [ ২১৬ ] প্ৰিয় ডাঙৰীয়া,

 আপুনি বোধকৰোঁ বাতৰি-কাকতত পঢ়িবলৈ পাইছে, আৰু মই জনচেৰেক গণ্যমান্য মানুহৰ পৰাও সংবাদ পাইছোঁ যে গোৱালপাৰা জিলাৰ কেইবাখনো গাৱঁত বানপানীয়ে ধানৰ খেতি নষ্ট কৰাৰ কাৰণে ভয়ঙ্কৰ আকাল হৈছে। এই নতুন ধানৰ দিনতে যেতিয়া আকাল হৈছে, আগলৈ ৰায়তৰ দশা কি হ’ব, তাক একমাত্ৰ ভগৱানে হে জানে। আপুনি আপোনালোকৰ জিলাৰ পৰা যি পাৰে ধন আৰু ধান সংগ্ৰহ কৰিবলৈ যত্ন কৰিব বুলি আশা ৰাখিলোঁ। মই কালিলৈকে গোৱালপাৰালৈ যাত্ৰা কৰিম। তাত আকাল হোৱা ঠাইবোৰ চাই স্থানীয় জমিদাৰবিলাকৰ সাহায্যেৰে যদি কিবা কৰিব পাৰি তাৰ চেষ্টা কৰিম। তাৰ পিচত যদি প্ৰয়োজন হয়, গোটেই আসামতে ভিক্ষা কৰিবলৈ ওলাম। আপুনি যেন কিছু চেষ্টা আৰু কষ্ট স্বীকাৰ কৰি ভিক্ষা লাভৰ উপায় সহজ কৰি ৰাখে। ইতি-

 ভিক্ষুক

 দীনবন্ধু।

 এই চিঠিবোৰ দীনবন্ধুৱে তেওঁৰ লগত বিশেষ ভাবে পৰিচিত আৰু সজ কামলৈ মতি থকা বেলেগ বেলেগ জিলাৰ মানুহলৈ লিখিছিল। এই চিঠিবোৰ নিয়ম মতে লিখা হ’লত বালিকা-স্কুলৰ সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্নৰ উত্তৰো মেলত কোৱাৰ দৰেই লিখি থলে। তাৰ পিচত প্ৰায় দুইমান বজাত পাটীত পৰিল।

 ৰাতিপুৱা চিঠিবোৰ যথাস্থানলৈ পঠিয়ালে, সেৱাশ্ৰমলৈ গৈ তাত কিবাকিবি দিহা দিলে, স্কুলবিলাকৰ শিক্ষকলৈকো আৱশ্যকীয় উপদেশ পঠিয়ালে। তাৰ পিচত উমাকান্তৰ লগত কিবা পৰামৰ্শ কৰি ঘৰলৈ উলটিল। [ ২১৭ ]  আবেলি গঙ্গাৰামক নানাপ্রকাৰ উপদেশ দি আৰু আৱশ্যক হ’লে উমাকান্তৰ সাহায্য লবলৈ কৈ দীনবন্ধু যাবলৈ সাজু হ’ল । লগুৱা থাকিলেও সাধাৰণতঃ তেওঁ লগত লৈ নুফুৰায়। এতিয়াও তেওঁ নিজেই কাষলতি তলত ‘বিছনা’খন আৰু হাতত বেগটো লৈ জাহাজ-ঘাটলৈ গ’ল ; তৃতীয় শ্রেণীৰ টিকট এটা কিনি গােৱালপাৰালৈ যাবলৈ জাহাজত উঠিল।

_____

[ ২১৮ ] [ ২১৯ ]
 

সাধনা

তৃতীয় খণ্ড

[ ২২০ ] [ ২২১ ]
 

সাধনা

তৃতীয় খণ্ড

প্ৰথম অধ্যায়

শ্ৰাদ্ধ

 চহৰৰ যিটো চুকত দীনবন্ধুৰ ঘৰ তাৰ বিপৰীত ফালে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ওচৰতে এজন পুৰণিকলীয়া ডাঙৰীয়াৰ ঘৰ। তেওঁৰ টোলটো বৰ ডাঙৰ। বাৰীত প্ৰায় সকলো বিধৰ ফল-ফুলৰ গছ দেখিবলৈ পোৱা যায়। চহৰৰ পৰা কিছু নিলগত তেওঁৰ ৰুপিত আৰু ফৰিঙতি মাটিও আছে। তাত তেওঁ ধান, মাহ, আলু, সৰিয়হ আদিৰ খেতি কৰে। তেওঁৰ এটা লৰাই বি. এ পাছ কৰি কিবা এটা কামত ধৰিছে, ইটোৱে স্কুলত পঢ়ে। ছোৱালীজনীয়ে ঘৰতে বাপেকৰ ওচৰত পঢ়ি অসমীয়া আৰু ইংৰাজী ভালকৈ শিকিছে। গান-বাজনা চিত্ৰাঙ্কন আদিও মজলীয়া ৰকমে জানে। ইয়াৰ বাহিৰেও তেওঁ বোৱা-কটা, ৰন্ধা-বঢ়া আদিত বৰ পাকৈত; ইমান পাকৈত যে এই দুই বিষযত তেওঁৰ লগত জোৰ দিব পৰা ছোৱালী গোটেই চহৰখনতে নাছিল। লিগিৰীৰ লগত ধানবনা, পানী অনা, গোবৰ পেলোৱা আদি কাম কৰিও তেওঁ ৰং পায়। তেওঁৰ এই বিশেষত্ব এই যে তেওঁ লগৰ আন লৰাছোৱালীৰ দৰে অনাহকত বেচিকৈ কথা নকয়। যিমানখিনি আৱশ্যক সিমানখিনি [ ২২২ ] সাধনা কৈয়েই মৌন হয়। লগৰ ছােৱালীয়ে কেতিয়াবা বিয়াৰ কথা উলিয়াই ধেমালি কৰিলে তেওঁ প্ৰায়েই কোনাে উত্তৰ নিদিয়ে। গাওঁ ফুৰি নাইবা লগৰ ছােৱালীৰ লগত চুপতি কৰি সময় কটাবলৈ তেওঁ সমূলি ভাল নাপায়, কিন্তু সেইবুলি তেওঁ নিজক সমাজৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ বিচাৰে বুলি বুজিলেও ভুল হ’ব। যদি ওচৰ-চুবুৰীয়া কোনােবা তিতাৰ নৰিয়া হয়, তেন্তে নিশ্চয় এওঁক ওচৰত দেখিবলৈ পােৱা যাব । ৰােগীৰ পথ্য প্ৰস্তুত কৰাত, আলপৈচান ধৰাত, কোনেও এওঁৰ আঁৰ ধৰিব নােৱাৰে। কেতিয়াবা ৰােগিণীৰ শয্যাৰ ওচৰত বহি হাঁহিমুখে দুই-তিনি দিন আলপৈচান ধৰা দেখিলে তেওঁৰ ধৈৰ্য্য নশলাগি নােৱাৰি। | এই ছােৱালীজনীৰ নাম উযা, বয়স চৈধ্য পাৰ হৈ পােন্ধবৃত সােমাইছে। তেওঁৰ শাৰীৰিক সৌন্দর্য্য কবিৰ আদৰ্শ সৌন্দৰ্যৰ লগত নিমিলিব পাৰে, কিন্তু অশুৱনি নহয়। গাৰ বৰণ কেঁচা সােণৰ দৰে নহলেও একেবাৰে ক'লাও নহয়। উজ্জ্বল চকু জুৰি আৰু দীঘল চুলিটাৰ দেখি কোনেও ক’ব নােৱাৰে যে তাতকৈ সেই সেই অৱয়বৰ সৌন্দৰ্য্য ক'ৰবাত বেচিকৈ ফুটি উঠিছে। সাজ-পাৰ সামান্য ধৰণৰ, কিন্তু বেচ, পৰিষ্কাৰ আৰু পৰিপাটী। সাধাৰণতঃ এওঁক সদায় প্রফুল্ল দেখা যায়, যেন তেওঁৰ মনত কোনাে বেজাৰ বা অশান্তি নাই। কিন্তু সেই বুলি সেই প্রফুল্লতা চঞ্চলতাৰ শাৰীৰ নহয়। উষাৰ মাক নাই ; বৌৱেক প্রায় সমান বয়সীয়া ; সেই কাৰণে দুয়ােৰে ভিতৰত বন্ধুৰ দৰে মিল আছে। বৰঘৰটোৰ এখােটালিত উষা থাকে, আৰু এখােটালিত তেওঁৰ পিতা থাকে। উষা থকা খােটালিটো বৰ ডাঙৰ নহয়। ইয়াৰ এদাতিয়ে এখন শয্যা। শয্যাৰ পৰা অলপ আঁতৰাত এখন মেজ, এখন চকি আৰু এটা সৰু আমাৰীত খনচেৰেক কিতাপ। কিতাপ অসমীয়া, [ ২২৩ ] বঙলা, ইংৰাজী, এই তিনিও ভাষাৰ আছে। এই কিতাপখিনিৰ ভিতৰত ৰামায়ণ, মহাভাৰত আদি খনচেৰেক পুৰণি পুথি, জয়মতী, আৰ্য্যনাৰী প্ৰভৃতি সতীকাহিনী আৰু বাকীবিলাক ধাত্ৰীবিদ্যা, স্বাস্থ্যৰক্ষা, পাকপ্ৰণালী, চিত্ৰশিক্ষা, সঙ্গীত আদি বিষয়ক। খোটালিটোৰ বেৰত মাথোন দুখন চিত্ৰ আছে;– এখন সাবিত্ৰী-সত্যবানৰ, আৰু ইখন এখন সভাৰ। পাচৰখন চিত্ৰ দীনবন্ধুৰ সেৱাশ্ৰমৰ বাৰ্ষিক উৎসৱৰ, তাত বহুত মানুহ উপস্থিত আছে, আৰু দীনবন্ধুৱে থিয় হৈ কিবা বক্তৃতা দিছে। ইয়াৰ বাহিৰেও কাৰ্পেটত বেজিৰ সাহায্যেৰে লিখা কীৰ্ত্তনঘোষাৰ পদ আৰু দুই-এখন স্বভাৱচিত্ৰ আছে। এই কেইখন চিত্ৰই তেওঁৰ বেজিৰ কামত কৃতিত্ব দেখুৱাইছে। মেজৰ ওপৰত এখন দাপোণ আৰু এখন ফণি আছে। খোটালিটোৰ বাকীডোখৰ ঠাইত ডাঁৰত আঁৰি থোৱা উঘা, চেৰেকি, লেটাই, ব আৰু ফুলৰ চানেকি; তলত এটা যঁতৰ। ছিঙ্গাৰৰ চিলাই কল এটাও এফালে আছে। চালপীৰাৰ তলত কেইখনমান কাপোৰকানিৰে এটা কাঠৰ বাকচ আছে।

 আজি ঊষাই গালত হাত দি মন মাৰি বহি আছে; যেন তেওঁৰো মনত কিবা এটা ভীষণ আঘাত লাগিছে। এনেতে বৌৱেক তালৈ সোমাই আহিল। ঊষাক তেনে অৱস্থাত দেখি তেওঁৰ মন অস্থিৰ হৈ উঠিল। ঊষাৰ এনে মলিন মুখ আজি তেওঁ প্ৰথম দেখিলে। ঊষাৰ মনত ৰং লগাবৰ মনেৰে তেওঁ ধেমালিকৈ ক’লে,— “বোলো এইবাৰ মহাৰাণীৰ ৰাজ্যখনকে লব খুজিছা নেকি? দেখোন তলৰ মাটি ওপৰকৈ গুণিছা?”

 ঊষা ভালকৈ বহিল আৰু বৌৱেকৰ মুখলৈ চাই নীৰৱে থাকিল।

 বৌৱেক — হৈছে কি ঊষা?

 ঊষা — একো হোৱা নাই। [ ২২৪ ]  বৌৱেক — তেন্তে ইমানকৈ ভাবিছা কিয়?

 ঊষাই একো নক’লে। বৌৱেকে আকৌ সুধিলে,-“মোক তেনেহলে নেকোৱা?”

 ঊষা — কিনো ক’ম?

 বৌ — কিনো ক’বা! যি ভাবিছা তাকে কোৱা।

 ঊষা — কৈ লাভ নাই।

 বৌ – কিয়? তোমাৰ মনৰ কথা শুনিবলৈ ময়ো অযোগ্য হ’লোঁনে?

 ঊষা — বলিয়াৰ কথা শুনি কি কৰিবা?

 বৌ — বুজিছো, তুমি মোৰ ওপৰত অভিমান কৰিছা, কিন্তু তাৰ কাৰণটো নক’লে উপায় কি?

 ঊষা — বাৰু বৌ, মই যদি তোমাক কিবা এটা সোধোঁ, তুমি সঁচাকৈ তাৰ উত্তৰ দিবানে?

 বৌ — মই তেনেহলে তোমাৰ আগত মিছা কথাহে কওঁ?

 ঊষা — তাৰ উত্তৰ মই পিচত দিম, আগেয়ে মোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া।

 বৌ — কৈছোঁ নহয়, সঁচা নকৈ মিছা কবলৈ যাম কিয়?

 ঊষা — তেনেহলে কালিৰ প্ৰশ্নটো মই আজি আকৌ সোধোঁ, সঁচাকৈয়ে আমাৰ ঘৰত শৰাধৰ নিমিত্তে এই মহা আয়োজন চলিছেনে?

 বৌ — কিয়, অলপতে যে ককাদেউতাৰাৰ শ্ৰাদ্ধ পৰিছে সেইটো তুমি জানো নাজানা?

 ঊষা — জানো। কিন্তু তোমাক মই যি সুধিছোঁ তাৰ উত্তৰ দিয়াঁ— সঁচাকৈয়ে আমাৰ ঘৰত চলা সকলো আয়োজন এই শ্ৰাদ্ধৰ নিমিত্তেইনে?

 বৌ — আৰুনো কিহৰ নিমিত্তে হ’ব?

 ঊষা — তুমি মিছা নকওঁ বুলি আগেয়ে কৈছা, সেই কাৰণে তোমাৰ [ ২২৫ ] কথা বিশ্বাস কৰিবই লাগিব। ভগৱানৰ ওচৰতত প্ৰাৰ্থনা কৰো যেন এই কথাই সত্য হয়। কিন্তু বৌ, এটা কথা কৈ থও, যাৰ মৃত্যু হয় তাৰহে শ্ৰাদ্ধ হ’ব পাৰে।

 এই কথা কৈ ঊষাই এটা হাঁহি মাৰিলে, এই হাঁহিত বৌৱেকৰ মুখ শুকাই গ’ল। সৰ্ব্বনাশ! তেনেহলে উষাই তেওঁলোকৰ গোপনীয় কথা গম পাইছে নেকি?

 এইখিনিতে অলপ আগৰ কথা কোৱাৰ আৱশ্যক। ঊষাৰ বয়স যেতিয়া এঘাৰ বছৰ হৈছিল, তেতিয়াৰে পৰা বাপেকে ঊষাৰ বিয়াৰ নিমিত্তে যত্ন কৰি আহিছে, কিন্তু তেওঁৰ মনোৰথ সিদ্ধ হোৱা নাই। প্ৰথমেই দীনবন্ধুৰ লগত ঊষাৰ বিয়া দিবলৈ তেওঁ বিশেষ ভাবে চেষ্টা কৰিছিল; কিন্তু কেইবাটাও কাৰণত দীনবন্ধুৱে বিয়া কৰাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে। প্ৰথমতে — তেওঁৰ বিবেচনাত তেওঁৰ অৱস্থা বিয়া কৰাবৰ উপযুক্ত নাছিল। দ্বিতীয় — তেওঁ কৰালেও অন্ততঃ চৈধ্য বছৰৰ কম বয়সীয়া ছোৱালী বিয়া নকৰায়। তেনে ছোৱালী বিবাহৰ কন্যা হবৰ উপযুক্ত বুলি তেওঁ বিবেচনা নকৰে, আৰু আয়ুৰ্ব্বেদ বা ডাক্তৰী শাস্ত্ৰয়ো তেওঁৰ মত সমৰ্থন কৰে। তৃতীয়তঃ— আগলৈ তেওঁ বিয়া কৰাব নে নকৰায়, আৰু কৰালে কাক কৰাব, সেইটো নিৰ্দিষ্ট সময়ত ওলোৱাৰআগেয়ে তেওঁ ঠিক কৰিব নোখোজে। ঊষাৰ ককায়েক আৰু পিতাকে কোনো মতেই দীনবন্ধুৰ মত পৰিবৰ্ত্তন কৰিব নোৱাৰিলে। অকল তেওঁলোকেই নহয়, দীনবন্ধুৰ লগত সদ্ভাৱ থকা বহুত ডাঙৰ মানুহেও ঊষাৰ পিতাকৰ খাটনিত আহি তেওঁক বৰকৈ ধৰিছিল; কিন্তু কোনেও তেওঁৰ মত লৰাব নোৱাৰিলে। উমাকান্তই যদিও তেওঁৰ মতামত প্ৰকাশ কৰি দীনবন্ধুক বিবাহৰ নিমিত্তে উপদেশ দিছিল, তথাপি তেতিয়া বিয়া কৰাবলৈ টানি ধৰা নাছিল, কিয়নো, কাৰো অনুৰোধে যে দীনবন্ধুৰ মত লৰাব নোৱাৰে সেইটো তেওঁৰ ভালকৈ জনা আছিল। [ ২২৬ ]  কোনো মতেই দীনবন্ধুৰ সম্মতি আনিব নোৱাৰি ঊষাৰ বাপেকে আন ঠাইত সম্বন্ধ পাতিবলৈ চেষ্টা কৰিবলৈ ধৰিলে; তেওঁৰ উদ্দেশ্য সফল নহ’ল। ঊষাৰ নিচিনা ছোৱালীৰ যে প্ৰাৰ্থীৰ অভাৱ আছিল এনে নহয়, কিন্তু ঊষা কাকো আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ সাজু নহ’ল। এই দৰেই গ’ল তিনি বছৰ; কিন্তু তিনি বছৰৰ মূৰতো দীনবন্ধুৰ আপত্তি নগ’ল। সেই কথা উমাকান্তৰ লগত আলাপত প্ৰকাশ পাইছে৷ ঊষাৰ কিন্তু দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞা যে তেওঁ দীনবন্ধুৰ বাহিৰে আন কাকো হৃদয় দান নকৰে, কিয়নো পিতাকে দীনবন্ধুৰ লগত বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ কৰাৰ পৰাই তেৱোঁ মনে মনে দীনবন্ধুকেই আত্মসমৰ্পণ কৰি আহিছে৷ বাপেকে ইমান দিন ঊষাৰ ইচ্ছামতেই বাট চাইছিল। এতিয়া কিন্তু যেনে তেনে বিয়া দিবই লাগিব বুলি স্থিৰ কৰিলে। সম্প্ৰতি উজনীৰ কোনোবা বাগিচাৰ মেনেজাৰ এজনৰ পুতেকৰ লগত ঊষাৰ বিয়াৰ ঠিক হৈছে। ঊষাক এই বন্দৱস্তৰ কথা সমূলি জানিবলৈ দিয়া নাই। বিয়াৰ দিনৰ ওচৰা-উচৰিতে এইবাৰ ঊষাৰ ককাকৰ শ্ৰাদ্ধ পৰিছে। গতিকে গাখীৰ-গুৰ, তামোল-পাণ, ঘিউ-ময়দা, চাউল-পাত আদিৰ আয়োজন শ্ৰাদ্ধৰ নামত কৰি প্ৰকৃত কথা ঊষাৰ পৰা গোপনে ৰাখিছে। বাপেকৰ ইচ্ছা টেকেলি দিয়াৰ আগলৈকে ঊষাক একো জানিবলৈ নিদিয়ে। কিন্তু আয়োজনৰ গঢ় দেখি আৰু মাজে-সময়ে পিতাকহঁতৰ কথাৰ ভঙ্গী দেখি ঊষাই প্ৰকৃত কথা কিছু কিছু অনুমান নকৰাকৈ থকা নাই। অকল সেয়ে নহয়, ঘুনুক-ঘানাককৈ শুনিবলৈকো পাইছে। সেই কাৰণেই আজি তেওঁ এনে চিন্তাকুলা।

 ঊষাৰ কথা শুনি বৌৱেকে ভাবিলে, হয়তো ঊষাই বিয়াৰ কথা জানিব পাৰিছে, আৰু তেওঁৰ মত নাই দেখিয়েই তেনে কথা কৈছে। তথাপি আচল কথা নকৈ সুধিলে,-“তুমি এইবোৰ কি কৈছা?”

 উষা — কিয়, মোৰ কথা ইমান বুজিব নোৱৰা হ’ল নে? মই কৈছোঁ [ ২২৭ ] জীৱিতক শ্রাদ্ধ হ’বই নােৱাৰে, গতিকে মােলােকে যাৰ শ্ৰাদ্ধৰ আয়ােজন কৰিছা, তেওঁ বা তেওঁলােকে নিশ্চয় মৃ হ'ব লাগিব। বৌ-বাৰু, এই আয়ােজনৰ এভাগ যদি জীৱিতৰ নিমিত্তে হয়? উষা—তেতিয়া হ'লে তেওঁ শ্রাদ্ধৰ আগতে জীৱিতৰ লেখৰ পৰা বাদ পৰি মৃতৰ লগ ল'ব লাগিব। | বৌ—মই কাবৌকে মাতিছে উষা, তুমি কি ভাবি এনে কথা কৈছা, মােক ভাঙি কোৱা। | উষা—তুমি যদি মােৰ পৰা কিবা লুকুৱাইছা, তাকে ভাবি এই কথা কৈছো বুলি নিশ্চয় বুজিছা, আৰু যদি সুকুওৱা নাই, তেন্তে মােৰ কথাৰৰ অর্থ নাই। বৌ-ধৰা, মই লুকুৱাইছে। উষা—তেন্তে ময়াে মােৰ কথা কৈছো। তােমালােক ইচ্ছা পূর্ণ হ’ব, শ্রাদ্ধ কৰিবলৈ পাবা। বৌকিয় তেনে কথা কোৱা উষা? উষা—পূবৰ বেলি পশ্চিমে ওলাব পাৰে, কিন্তু মােৰ কথাৰ লৰচৰ নহয়। | বৌ-তুমি কি কৰিব খুজিছা উষা? তুমি চিৰ-কুমাৰী হৈয়েই জীৱন নিয়াবানে? উষাতনাে কাৰ কি হানি ? বৌ কিন্তু উষা, তুমি জানানে তেনে জীৱন কি কঠোৰ ? তুমি আজীৱন তেনেভাবে কটাবা কেনেকৈ? তােমাৰ মহলৰ নিমিত্তে, তােমাৰ সুখৰ নিমিত্তেই দেউতাৰ সদায় চিন্তাকুল। এতিয়া ভাল ঘৰ, ভাল লৰা-ভাল অৱস্থা চাই তােমাৰ সম্বন্ধ স্থিৰ কৰিছে,—তুমি আপত্তি নকৰিবা, উলা । উষা—মই কি আপত্তি কৰিম? তােমালােকে মােৰ শ্ৰাদ্ধ পাজি, [ ২২৮ ] সাধনা মই তাত সাহায্য কৰিম। পিতা সুখী হ’ব, ককাইদেউ সন্তুষ্ট হব, তােমালােকৰ অশান্তি দূৰ হ’ব। উষাৰ এই কথাত বৌৱেকে উষাৰ ডিঙিত ধৰি কান্দিবলৈ ধৰিলে, উষাও কান্দিবলৈ লাগিল। মুখেৰে ফুটাই ক’ব নােৱৰা বহুত কথা চকু-তে ব্যক্ত হৈ পৰিল ।। | বহুত বেলিৰ মূৰত সান্ত্বনা লাভ কৰি বৌৱেকে কলে—“মােৰ যিমান শক্তি আছে, ইয়াত বাধা জন্মাবলৈ চেষ্টা কৰিম ; তুমি স্থিৰ হােৱা । কিন্তু তুমি যাৰ নিমিত্তে সংসাৰৰ সকলাে সুখ বিসর্জন দিবলৈ ওলাইছা, তেওঁ জানাে তােমাৰ কথা ভাবে?” | উষা--তেওঁ ভাৰক বা নাভাবক, তাত মােৰ কি হল? মই মােৰ কৰ্তব্য কৰিম। বৌ-মানুহে তেওঁক বৰ দয়ালু বােলে, কিন্তু মই হ'লে এনে নিষ্ঠুৰ অহঙ্কাৰী মানুহৰ কথা আগে-পিচে শুনা নাই। এতিয়াই ইমান , বৰ বেচিকৈ ধন-সম্পত্তি থকা হ'লে আৰু আছিলহে ! আজি তিনি বছৰেও তেওঁৰ মন ঘূৰাব পৰা নগ’ল। সঁচাকৈয়ে মােৰ হ'লে তেওঁৰ নাম শুনিলেও খং উঠা হৈছে। তুমিও তেওঁকে ইমান দিন ভাবি থাকি ভুল কৰিছা। তেনে মানুহক— উষাই বৌৱেকৰ মুখত সােপা দি ধৰি ক'লে,-“ক্ষমা কৰা, আৰু নক’বা। দেৱতা যদি তুষ্ট নহয় সি পূজাৰীৰ দোষ, দেৱতাৰ নহয়। দেৱতাৰ অনুগ্রহ লাভ কৰিবলৈ যি আন্তৰিক পূজা লাগে, যি আকুল- আহবান লাগে, বােধকৰো মােৰ সি নাই, সেই কাৰণেই দেৱতা বিমুখ।” বৌৱেকে আৰু একো নকৈ উঠি গ'ল। উষাই ধাৰাৰে চকুলাে বােৱাই আকুল কণ্ঠেৰে ক'লে,-“দীনবন্ধু, হৃদয়-দেৱ, প্ৰাণৰ ঈশ্বৰ, এই জম্মত নহলেও যেন পৰজত এই অযােগ্যা দাসীক তােমাৰ চৰণত ঠাইনি।” [ ২২৯ ] দ্বিতীয় অধ্যায় ডাকঘৰ ইন্দ্রনাথ লক্ষ্মীকান্তৰ ঘৰত থকা প্রায় দুমাহ হৈছে, কিন্তু আজিলৈকে ৰম্ভাৰ লগত যথানিয়মে বিয়া হবৰ কোনাে আয়ােজন হােৱা নাই। লক্ষ্মীকান্তই ইন্দ্রনাথক লগত লৈ তেওঁৰ স্বার্থসিদ্ধিৰ নিমিত্তে কেইবাটাও কাম কৰিলে। প্ৰভাৱতীক যে বিৰ মাজত দুটা মানুহে আক্রমণ কৰিছিল সেইটো পাঠকসকলৰ মনত আছে। সেই দুজন লক্ষ্মীকান্ত আৰু ইন্দ্ৰনাথৰ বাহিৰে আন কোনাে নহয়। গাড়ােৱানে বান্ধি থােৱাটোৱেই ইন্দ্রনাথ আৰু ইটো লক্ষ্মীকান্ত। দুয়াে ছদ্মবেশেৰে গৈছিল আৰু যােৱাৰ আগেয়ে বৰকৈ মদ খাইছিল, লক্ষ্মীকান্ত যেতিয়া লৰাটোক পেলাই দি প্রভাক ধৰিবলৈ যায়, তেতিয়া তেওঁৰ ফুৰ্ত্তি আৰু উত্তেজনা ইমান বেচি হৈছিল, যে তেওঁ গাড়ী আৰু মাটিৰ কোনাে পার্থক্য অনুভৱ কৰিব পৰা নাছিল। তেনে অৱস্থাত যেতিয়া তেওঁ গাড়ীৰ পৰা পৰিল, তেওঁ এনে বেয়াকৈ পৰিল যে তেওঁৰ সেঁ হাত সৰগাঁঠিৰ জোৰা লৰি গ'ল, আৰু ভৰি এটাও সৰু গাঁঠিৰ ওচৰতে মােচোকা খালে। বহুত পৰলৈকে তেওঁৰ উঠিবলৈ শক্তি নহ'ল। তাৰ পিচত কোনােমতে উঠি ওচৰত পৰি থকা গছৰ ঠাল এটাৰে লাখুটি বাই বহুত বেলিৰ মূৰত ইন্দ্ৰনাথৰ ওচৰ পালেগৈ। ইন্দ্রনাথে আগ বাঢ়ি তেওঁক বিচাৰি নােযােৱাত তেওঁৰ পেটে পেটে খং উঠি আহিছিল; এতিয়া প্রকৃত অৱস্থা দেখি সেই খং মাৰ নিয়ালে, আৰু বহুত কষ্টেৰে ইন্দ্ৰনাথৰ বান্ধ মােকোলাই দিলে। সেই ৰাতি দুয়ে তাতে থাকিল। ৰাতিপুৱা গাড়ী এখন বিচাৰি লনীকান্ত লৈ ইন্দ্রনাথ না হল। [ ২৩০ ] সাধনা লক্ষ্মীকান্তৰ ভৰিৰ আঘাত বােধকৰো বৰ সাজ্জাতিক নাছিল, কিয়নাে, এসপ্তাহমান ঔষধ লগােৱাৰ পিচতে তেওঁ একৰকম ভালকৈয়ে ফুৰিব পৰা হ'ল। হাতটো হলে এতিয়াও একেবাৰেই ভাল হােৱা নাই। | ইয়াৰ আগেয়ে কেনেকৈ জাননী প্রচাৰ কৰিছিল, আৰু প্ৰভাৱতীৰ বিৰুদ্ধে সাক্ষী দিবলৈ ওলাইছিল তাকো সকলােৱে জানে। অকল সেয়ে নহয়, এইবােৰ কেলেঙ্কাৰীৰ কথা জাননীত লিখা দিয়েই বেনামীকৈ লিখি আসামৰ প্ৰায় সকলাে ঠাইলৈকে পঠিয়াইছিল। ইন্দ্ৰনাথৰ সাহায্যেৰে লক্ষ্মীকান্তই আৰু কিছুমান কাৰ্য কৰিছিল, কিন্তু সেইবােৰ ইমান জঘন্য আৰু তাৰ লগত এই আখ্যায়িকাৰ সম্বন্ধ ইমান কম যে তাৰ উল্লেখ নিস্প্রয়ােজন। যদিও ইন্দ্ৰনাথ লক্ষ্মীকান্তৰ লগত প্রায় দুমাহ আছে, তথাপি পূৰ্বৰ বৱস্ত মতে বিয়াৰ কথা কোনেও উলিওৱা নাই। ইন্দ্রনাথে প্ৰথমতে অলপ খৰধৰ লগাইছিল, কিন্তু পিচত তেওঁ সামাজিক ভাবে বিয়া নােহােৱাটোহে বাঞ্ছা কৰিবলৈ ধৰিলে। তাৰ অৱশ্যে কাৰণ আছিল। ইন্দ্রনাথে মাজে-সময়ে মন কৰিছিল যে ৰম্ভাই সদায় সন্ধ্যা সময়ত, ৰাতি খাই উঠাৰ পিচত, আৰু নিচেই ৰাতিপুৱাতে একোবাৰ পদূলি- মুখলৈ যায়। প্রথমতে তেওঁ সেই বিষয়ে একো ভবা নাছিল, কিন্তু পূজাৰ সময়ত হঠাৎ তেওঁৰ কিবা সন্দেহ জন্মে, আৰু তাৰ কাৰণ জানিবলৈ তেওঁ ব্যগ্র হয়। তেওঁ কেইদিনমান ভালকৈ লক্ষ্য কৰি দেখিলে ৰম্ভাই পদূলিৰ নাহৰ কেইজোপাৰ তলত কি বিচাৰে। তেওঁ দিনত ঠাইডােখৰ পৰীক্ষা কৰি চালে, আৰু দুয়াে াতিয়ে থকা গছ দুজোপাৰ তাত বহুত অকামিলা ফটা কাকত-ঘাইকৈ পুৰণি চিঠিৰ ফটা লেফাফাদমাই খােৱা দেখিলে। তেওঁ “মেই ভাবিলে কি জানি ৰাই ফটা কাকতৰ লগত কিবা মূল্যবান কাকত পেলালে [ ২৩১ ] তাকেই বিচাৰে কিন্তু পিচত ভাবিলে, যদি সেয়ে হয়, তেন্তে দিনত ভালকৈ বিচাৰিলেই দেখােন হ’লহেঁতেন। তাকে নকৰি দিনৌ দিনৌ এনেকৈ বিচাৰিব কিয়? ভাবি চিন্তি একো স্থিৰ কৰিৰ নােৱাৰি শেহত তেওঁ ইয়াৰ ভিতৰুৱা ৰহস্য উদঘাটন কৰিবলৈ কৃত সংকল্প হ’ল। সেই দিনা ইন্দ্রনাথ সােনকালে আহি পদূলিৰ সন্মুখত থকা কেন্দু গছডালত উঠি পাতৰ আঁৰত বহি থাকিল। অলপ পিচতে ৰা এজোপা নাহৰৰ তললৈ গৈ এখন চিঠি থৈ আহিল। ইন্দ্রনাথে প্ৰথমতে চিঠিখনত কি আছে তাক চাবৰ মন কৰিছিল, কিন্তু পিচত তেনে কৰাতকৈ সেই ৰাতি নিলগৰ পৰা আলেখলেখ চোৱাকে উচিত বুলি স্থিৰ কৰিলে । তেওঁ এঘণ্টামান সময় এনে ভাবে থকাৰ পিচত এজন মানুহ সেই গছৰ তললৈ আহিল। মানুহজন আমাৰ পূর্ব- পৰিচিত আব্দুল গনিৰ বাহিৰে আন কোনাে নহয়। আব্দলে গছৰ তল পাই ইফালে সিফালে চাই কাগজবােৰৰ ওচৰ চাপিল, আৰু চিঠিখন লৈ প্রস্থান কৰিলে। ইন্দ্ৰনাথৰ আৰু বুজিবলৈ বাকী নাথাকিল যে নাহৰ গছৰ গুৰিয়েই ৰম্ভাৰ ডাকঘৰ। হঠাৎ চিঠি দেখিলেও যাতে কাৰৰ মনত সন্দেহ নােপজে, এই উদ্দেশ্যেই তাত ফটা লেফাফাবােৰ পেলাই থৈছে। ইন্দ্ৰনাথ গছৰ পৰা নামি কিছু সময় ইফাল-সিফাল কৰিলে। এনেকৈ দুঘণ্টামান ফুৰাৰ পিচত আকৌ তেওঁ কে গছত উঠিল। তেতিয়া প্রায় ভাত খাৰৰ সময় হৈছিল; কিন্তু ভাত খাবৰ সময়ত অনুপস্থিত থকা ইন্দ্রনাথ বা লক্ষ্মীকান্তৰ এদিনীয়া ঘটনা নহয়; সেই কাৰণে তেওঁ তাৰ বাবে চিন্তা কৰিব নালাগিল। ৰাই খাই-বই উঠি অতি সাৱধানে চাৰিওফাললৈ চাই নাহৰ গছৰ তলত কি বিচাৰিলে, কিন্তু একো নাপাই বিমর্ষ হৈ উলটি গ'ল। ইয়াৰ পিচত [ ২৩২ ] সাধনা ইন্দ্রনাথ গছৰ পৰা নামি ঘৰলৈ আহিল, লক্ষ্মীকান্তও অলপ পিচতে ঘৰ পালেহি। ভােজন কাৰ্য্য সমাধা কৰি তেওঁলােক শুবলৈ যাওঁতে এক বাজি গৈছিল। সেই দিনা ইন্দ্ৰনাথৰ ভাল টোপনি নাহিল ; ৰাতি নৌ পুৱাওঁতেই তেওঁ শােৱাৰ পৰা উঠিল। বাহিৰত অলপ অলপ পােৰ যেন দেখা গৈছে, ঠিক এনে সময়ত তেওঁ মানুহ এটা নাহৰৰ তলৰ পৰা যােৱা যেন দেখিলে। তেওঁ তেতিয়া কোনাে গম-গতি নলগােৱাকৈ নাহৰৰ তললৈ গ'ল, আৰু এজোপাৰ তলত এখন চিঠি পালে। চিঠিখন বুটলি লৈ আহিল, আৰু ভিতৰত চাকি এটা লগাই তাৰ পােহৰত পঢ়িবলৈ ধৰিলে। চিঠিখন আহিছে আব্দুল গনিৰ পৰা। তেওঁ চিঠিখন পঢ়ি বঢ়িয়াকৈ জানিব পাৰিলে যে ৰম্ভা আৰু তেওঁৰ ভিতৰত গুপ্ত প্রণয় আছে, আৰু ৰম্ভাই আব্দলৰ লগতে তেওঁৰ বিয়া হ'ব বুলি আশা দি আছে । আজিৰ চিঠিত আ«লে এসপ্তাহৰ মূৰত নপলালেই নহ'ব বুলি লিখিছে। চিঠিখনত ইন্দ্রনাথক সােনকালে আঁতৰাবলৈ কৈ তেওঁৰ বিৰুদ্ধে কিবাকিবি লিখিছে। সেই দিনাই ইন্দ্রনাথে ৰম্ভাক বিয়া নকৰাবলৈ মনতে স্থিৰ কৰিলে; কিন্তু সামাজিক ভাবে বিয়া নহলেও যেতিয়ালৈকে আতৰ হবলৈ বাধ্য নহয়, তেতিয়ালৈকে আগৰ দৰেই তাত থাকিবলৈ সাজু থাকিল। লক্ষ্মীকান্তৰৰ ভনীয়েকক উলিয়াই দিবলৈ ইচ্ছা নাই। এতিয়া বিনামূল্যে যিমানবােৰ বস্তু-বাহানি ঘৰত সােমাইছেহি, ৰম্ভা নাথাকিলে তাৰ আশা ক’ত? ঘাইকৈ এতিয়া তেওঁৰ মদৰ খৰচটো ৰম্ভাৰ বন্ধু বান্ধৱৰ পৰাই ওলাইছে ; ৰম্ভা আঁতৰিলে তাৰৰ মূৰ মৰিব। কোৱা উচিত যে ৰম্ভায়াে মাজে সময়ে মদ খায়। সেই বাবে তেওঁৰ প্রণয়ী- দলৰ পৰা আন বস্তুৰ লগতে কেতিয়াবা মদে উপহাৰ পায়। বাহিৰত সুবিধা নহলে কেতিয়াবা লক্ষ্মীকান্তয়াে তাৰ ভাগ লয়। সাধাৰণত -২২[ ২৩৩ ] ভাব মদ খাবলৈ তেওঁ মহেশৰ ঘৰলৈ যায়। ৰম্ভাক বিয়া দিলে তেওঁৰ তেনে সুবিধা থকাৰ সম্ভাৱনা ক’ত ! ৰম্ভাই কাৰৰ লগত সামাজিক ভাবে বিবাহ ইচ্ছা নকৰে; এজনক এফালে আশা দিব পাৰে, কিন্তু ইফালে নতুন প্রণয়ীৰ অনুসন্ধানত ব্যস্ত। নিতৌ নতুন প্রণয়ী লাভ কৰাই ৰম্ভাৰ একান্ত কামনা। ইন্দ্রনাথে সেইদিনাৰ পৰা প্ৰায়ে চিঠি চুৰ কৰে, আৰু পঢ়াৰ পিচত নিতান্ত আৱশ্যকায় দুই এখনৰ বাহিৰে বাকীবােৰ আকৌ আগৰ ঠাইত থৈ আহে। আব্দলৰ বাহিৰেও আৰু বহুতৰ পৰা তেনে চিঠি আহিছিল। মহেশৰ লগত ৰম্ভাৰ অবৈধ প্রণয় আছে বুলি ইন্দ্রনাথে আগৰে পৰা সন্দেহ কৰিছিল ; কিছু দিনৰ পিচত তাৰ চাক্ষুষ প্রমাণ পাবলৈকে বাকা নাথাকিল। ইন্দ্রনাথে দেখাদেখিকৈ কোনাে প্রতিকাৰ কৰিব নােৱাৰি মনে মনে কিবাকিবি উপায় চিন্তিবলৈ লাগিল। তেতিয়াৰে পৰা তেওঁ মহেশৰ ঘৰলৈ ঘনাই অহা-যােৱা কৰিবলৈ ধৰিলে। আব্দলক আশা দি থাকিও মূবামূৰি সময়ত বম্ভা তেওঁৰ লগত নেযােৱা হ'ল। আব্দলে জমা থােৱা টকাখিনিকে খুজিলে, কিন্তু বম্ভাই ক'লে সেই টকাত আব্দুলৰ কোনাে স্বত্ব নাই। সেই টকা আৰু আন বস্তুও তেওঁ প্ৰীতি-উপহাৰ-স্বৰূপেহে আব্দলৰ পৰা পাইছিল ; সেই কাৰণে তেওঁ নিজ ইচ্ছাত ঘূৰাই নিদিলে আৰুলৰ কোনো দাবি নৰজে ; আৰু এবাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিচত তেওঁ কোন বস্তু ঘূৰাই দিব নােখােজ। আব্দলে অগত্যা প্রতিশােধ লবলৈ মিয়াই সম্প্রতি অকলে পলাব লগাত পৰিল। [ ২৩৪ ] তৃতীয় অধ্যায় পাদুৰী চাহাব প্রায় এমাহৰ মূৰত দীনবন্ধু গােৱালপাৰাৰ পৰা উলটিল। আকালৰ বিষয়ে তেওঁ যি পঢ়িছিল সি সঁচা, কিন্তু নৈৰ দাতিৰ চাৰি, কি পাঁচখন গাৱঁৰ হে শস্য নষ্ট হৈছিল। বাকীবােৰ ঠাইত এইবাৰ বৰ ভাল খেতি হৈছিল; সেই কাৰণে দীনবন্ধুৱে বৰ পৰিশ্ৰম কৰিব নালাগিল। যিবােৰ মানুহৰ নিজৰ আৱশ্যকতকৈ বেচি ধান উৎপন্ন হৈছিল, সেইবােৰ মানুহে ঘৰে পতি এমােনকৈ ধান এই দুৰ্ভগীয়াহঁতৰ নিমিত্তে দান কৰিবলৈ প্রতিশ্রুত হ’লআৰু সৰহীয়াকৈ খেতি কৰাবিলাকে তেওঁ- লােকৰ বেচিবলগীয়া ধানৰ একাংশ পিচৰ বছৰত টকা পােৱাৰ বন্দৱস্তেৰে দিবলৈ গাত ল'লে। দীনবন্ধুৱে সকলোেকে তেওঁলােকৰ কর্তব্য বুজাই দি এইবােৰ কাৰ্য্য পৰিচালনাৰ নিমিত্তে এটি সমিতি গঠিত কৰিলে। এজন জমিদাৰ এই সমিতিৰ সম্পাদক নিযুক্ত হ’ল। দান আৰু ধাৰে লােৱা ধান এই সমিতিৰ দায়িত্ব গ্রহণ কৰা হ'ব আৰু বিপন্ন ৰায়তে এই সমিতিৰ নিৰ্দিষ্ট নিয়মমতে প্রতিশ্রুতি দি সাহায্য গ্ৰহণ কৰিব পাৰিব। এই নিয়মমতে কাম হৈ সুঠালৈকে দীনবন্ধুৱে স্থানীয় লােকৰ পৰা যি দান সংগ্রহ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ আবেদন মতে আসামৰ অন্যান্য ঠাইৰ পৰাও যি সাহায্য আহিছিল, তাৰেই এক প্ৰকাৰ চলাব লগাত পৰিল। প্রায় এমাহমান চেষ্টা কৰাৰ ফলত এই বিপন্ন সেৱক সমিতিয়ে যিমানখিনি ধান, আৰু ধানৰ প্রতিশ্রুতি পালে, তাৰ দ্বাৰা এই বিপন্নসকলৰ জীৱন ৰক্ষাৰ আগন্তুক দেখা গ'ল। দীনবন্ধুৱে গাৱেঁ-গাৱে মেল পাতি এই দুর্দিনত সকলােকে পৰিশ্ৰমী হবলৈ উপদেশ [ ২৩৫ ] পাহী চাহাৰ দিলে। তিৰুবিলাকক বিশেষভাবে সূতা কটা আৰু কাপােৰ বােৱাত লাগিবলৈ আৰু মবিলাকক ভালকৈ আহ-সৰিয়হ আদিৰ খেতি কৰিবলৈ বিশেষভাবে অনুৰােধ কৰিলে, আৰু সমিতিৰ পৰা আৱশ্যক অনুযায়ী তাত সাহায্য কৰিবলৈ প্রতিশ্রুতি দিলে। এই সমিতি গবর্ণমেণ্টৰ “কো-অপাৰেটিভ ক্রেডিট চচাইটিৰ” আৰ্হিত স্থাপন কৰা হ'ল। এমাহৰ অক্লান্ত পৰিশ্ৰমৰ পিচত দীনবন্ধু ঘৰলৈ আহিবলৈ ওলাল ; বহুতাে মানুহ তেওঁক ঢােল-খােল আৰু দোলাৰে আগ বঢ়াবলৈ আহিল। দীনবন্ধুৱে তেনে শােভা-যাত্ৰাৰ বিৰুদ্ধে বহুত বুজাই শেহত ক'লে,- “ৰাইজসকল, আপােনালােকে যদি এই দুখীয়াৰ কথা শুনে, আৰু সেই মতে কাম কৰে, তেনেহলেই তেওঁক যথেষ্ট সম্মান আৰু মৰম কৰা হ'ব। নহলে মােক দোলাত ভৰাই চাকোলা মানুহৰ দৰে লৈ যােৱাৰ পৰা একো লাভ নহয়। বৰং সি মােক অকর্মণ্য বুলিহে প্ৰমাণ কৰিব। আকে। ঢােল-খােল আদিৰেই বা প্রয়ােজন কি! মইতাে বিয়া কৰাবলৈ ওলােৱা নাই । মুঠতে এইবােৰ আড়ম্বৰ মই বেয়া পাওঁ। ৰাইজৰ ওচৰত মই কোন কূটা! আপােনালােকৰ ভৰিৰ ধূলিৰ যােগ্য হ'ব পাৰিলেই মই মােক সৌভাগ্যৱান বুলি ভাবিম। আপােনালােকে আশীৰ্বাদ কৰক যেন ৰাইজৰ সেৱাত মই মােৰ জীৱন উচৰ্গা কৰিব পাৰে। তেতিয়া হলেই মই যথেষ্ট সম্মানিত আৰু গৌৰৱান্বিত হয়। | তেতিয়া সকলাে ৰাইজে হৰিধ্বনিৰে চৌদিশ কঁপাই তুলিলে, আৰু দীনবন্ধুৱে আপত্তি কৰাতাে প্রায় তিনি কুৰিমান মানুহ জয়ধ্বনি কৰি তেওঁৰ লগত জাহাজঘাটলৈকে আহিল। দীনবন্ধুৱে সকলােকে মিঠা মুখেৰে উপদেশ দি নমস্কাৰ জনাই যথাসময়ত জাহাজত উঠিল। | দীনবন্ধুৱে জাহাজত উঠিয়েই দেখিলে এজন চাহাবে তৃতীয় শ্রেণীৰ যাত্রীবিলাকৰ মাজত সােমাই বক্তৃতা দিছে। • চাহাবজন আমেৰিকাৰ ব্যেপ্টিষ্ট মিশ্যনৰ এজন পাদুৰী। তেওঁ কৈছে,—“ভাৰতৰ ৰা =২১[ ২৩৬ ] সাধনা বিলাক মহাপাপী, সিহঁতে এতিয়াও খৃষ্টক ভজা নাই। হিন্দু-ধৰ্ম্মত একো সাৰ নাই ; তাত বহুততা সম্প্রদায় আছে, আটাইবােবেই সভ্যতাৰ বিৰােধী । ইয়াৰ মানুহকি বৈষ্ণৱ, কি শৈৱ, কি শাক্ত, কোনেও মুক্তি নাপায়। ইহঁতৰ ধৰ্ম্ম ইমান বেয়া, ইমান নীহ যে সকলােৱে ঘিণ কৰা উচিত। শৈৱ-শাক্তই লিঙ্গ আৰু যােনি পূজা কবে, ইহঁতব সভ্যতাৰ অলপপ জ্ঞান নাই। এনেবােৰ পূজাৰ নিমিত্তেই ইয়াৰ মানুহবোেৰক আমাৰ মানুহে গৰু-পহুৰ নিচিনাকৈ ব্যৱহাৰ কৰে। বৈষ্ণৱবিলাকে মাছ-কাছকে আদি কৰি দহােটা অৱতাৰ মানে। ঈশ্বৰক যি ইমান ক্ষুদ্র জীৱ হ'ব পাৰে বুলি ভাবে, সিহঁতৰ মুক্তি ক’ত? কোনে সিহঁতক অনন্ত নৰকৰ পৰা ৰাখিব ! তদুপৰি বৈষ্ণৱবিলাকে যি শ্রীকৃষ্ণক পূর্ণাৱতাৰ বুলি মানে, সেই শ্ৰীকৃষ্ণৰ নিচিনা জঘন্য চৰিত্ৰৰ মানুহ পৃথিৱীতে নাই। আজি কালিৰ দিনত হােৱা হ'লে ফঁাচী বা কলীয়া- পানীত দিব লাগিলহেঁতেন। ইয়াৰ মানুহে পুতলা পূজা কৰে। ঈশ্বৰ সকলাে ঠাইতে আছে। তেওঁৰ কাণ নাই শুনে, চকু নাই দেখে, হাত নাই ধৰে, ভৰি নাই ফুৰে। তেনে ঈশ্বৰক পুতলা সাজি পূজা কৰিলে তেওঁ সন্তুষ্ট হ’ব নে বিতুষ্ট হ’ব? তােমাললাকে যদি মুক্তি পাব খােজা, কোটি কোটি বছৰ নৰকত পচিব নােখােজা, তেন্তে খৃষ্টক ভজা। খৃষ্টক ভজিলেই সকলাে হ’ব। বহুত মানুহে বহুত দিন দুখত নিয়াই শেহত খৃষ্টক ভজি মুখ পাইছে, পৰকালতাে স্বর্গ লৈ যাব পাৰিছে।” | পাদুত্ৰীৰ বক্তৃতা শুনি দীনবন্ধুৱে হাঁহি হাঁহি ক’লে,-“বিধাতাৰ কি বিড়ম্বনা। এইখিনি ধৰ্ম্মজ্ঞান লৈও একোজন মানুহ সুদূৰ আমেৰিকাৰ পৰা ভাৰত উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আহে ।” চাহাবে শুনি ক'লে,-“কি কৈছা তুমি?” দীন—কৈছো বােলাে তােমাৰ নিচিনা ধাৰ্মিকৰ আগমনত দেশ উদ্ধাৰ নােহােৱাকৈ থাকিবনে ? [ ২৩৭ ] পাহৰী চাহাৰ চাহাব—তুমি খৃষ্টান নেকি ? দীন—কিয়, তােমাৰ প্ৰয়ােজন। চাহাব—তুমি যদি এতিয়াও খৃষ্টান হােৱা নাই, তেন্তে সােনকালে হােৱা উচিত। কাৰণ কেতিয়া কোন মৰে তাৰ ঠিক নাই। আৰু খৃষ্টক নভজাকৈ মবিলে অনন্ত নৰকলৈ যাব লাগিব। দান—আৰু বােধকৰা খৃষ্টক ভজি মহাপাপ কৰিলেও অক্ষয় স্বর্গবাস চাহাব—নিশ্চয় তুমি মােৰ কথা বুজিছা, তুমি খৃষ্টান হ’বৰ নিতান্ত উপযুক্ত। | চাহাবে দীনবন্ধুৰ বিদ্রুপ নুবুজা দেখি সকলােৱেই গির্জনি মাৰি হাঁহি উঠিল। চাহাবে খঙত ৰঙা পৰি ক'লে, “তুমি কি কৈছা ?” দীন—এতিয়া মুঠেই একো কোৱা নাই, কিন্তু ক'ব খুজিছে- তােমাৰ ধৰ্ম্মজ্ঞানটো ইমান টুলটুলীয়া হৈ পকি উঠিছে যে কোনােবা অধাৰ্মিক পৌত্তলিকে তাত টোকৰ মাৰি দিলেই পক। গাৰ ফুটা দি ফুটি তাৰ পৰা ধৰ্মৰ পূজ ওলাই ভােঙা বান্ধি পৰিব। আকৌ সকলােৱে হাঁহি দিলে ।। চাহাব—তুমি ঠাট্টা কৰিছা? দীন—ঠাট্টা নহয় চাহাব, মই আচল কথাকে কৈছো। তােমাৰ দৰে মানুহ ভাৰতলৈ অহাই ভুল । তুমি জানানে ভাৰতবৰ্ষৰ এটা নিৰক্ষৰ গাৱঁলীয়া মানুহেও তােমাৰ নিচিনা ধর্মপ্রচাৰকক ধৰ্ম্ম-শিক্ষা দিব পাৰে? তুমি যি বক্তৃতা দিলা, তাৰ পৰাই বুজা গৈছে তােমাৰ ধৰ্ম্মৰ ক-ফলাও শিকা হােৱা নাই। চাহাব—মই জানাে মিছা কথা কৈছে? হিন্দুবােৰ জাননা পৌত্তলিক জড়ােপাসক নহয় ? দীন-হ’ব পাৰে, কিন্তু তােমালােক সমান নহয়। -২৩১[ ২৩৮ ] লানা চাহাব—তুমি খৃষ্টানক পৌত্তলিক বুলিছা? দীন—এৰা। চাহাব—এইটো একেবাৰে মিছা কথা; তুমি তাৰ প্রমাণ দিব পাৰিবা ? দীন-প্রমাণ লাগে? শুনা তেন্তে—হিন্দুৱে কেতিয়াও পুতলা- পূজা নকৰে; কিন্তু জড়ৰ সাহায্য নােলােৱাকৈ চৈতন্য শক্তিৰ উপলব্ধি কৰা মানুহৰ সাধ্যাতীত। সেই জড় কাঠ, বাহ, নাইবা শিলৰ মূর্তিও হ’ব পাৰে, নাইবা মানস মূর্তিও হ'ব পাৰে। হিন্দুৱে এনে জড় পদাৰ্থৰ আশ্রয় ললেও তাক জড় ভাবে পূজা নকৰে। তাত চৈতন্য শক্তিৰ কল্পনা কৰি, নাইবা মন্ত্ৰেৰে দেৱতাৰ আৱাহন কৰি, প্ৰকৃততে সেই। চৈতন্য শক্তিৰ হে পূজা কৰে। নিজৰ মন স্থিৰ ৰাখি ধ্যান কৰিবলৈ মাথােন মাজত মূৰ্ত্তিৰ সেতু। কিন্তু তােমালােকে কৰা কি ? তােমালােক গির্জা, বেদী, কুচ, আৰু পাদুৰীৰ আসন আদি জড় পদার্থবােৰেই সাধাৰণতঃ তােমালােকৰ ঈশ্বৰৰ ঠাই অধিকাৰ কৰিছে। এই খিনি গুচাই দিয়া, অথবা ঠাইৰ অলপ সাল সলনি কৰা, দেখি— লগতে শতকৰা অন্ততঃ নিৰানবৈজন তােমাৰ নিচিনা খৃষ্টানৰ ধৰ্ম্মও কেনিবা উৰি গ'ল। তেনে স্থলত প্রকৃত পৌত্তলিক কোন? তােমাৰ দৰে খৃষ্টান নে হিন্দুবিলাক ? ৰােমান কেথলিকবিলাকতত দেখা- দেখিকৈয়ে মূর্তিপূজক আকৌ হিন্দুৰ বৈষ্ণৱ, শৈৱ, শাক্ত আদি সম্প্রদায় থাকিলেও সি সংখ্যাত বৰ বেচি নহয়। কিন্তু তােমালােকৰ কমকৈও আঢ়ৈ শ সম্প্রদায় আছে। তেনেহলে সাম্প্রদায়িকতা কাৰ বেচি। মুঠতে তুমি নামত খৃষ্টান হ’ব পাৰা, কিন্তু কামত খৃষ্টধৰ্মৰ একোকে নুবুজা। সেই দেখিয়েই আনৰ ধৰ্মৰ একো নুবুজাকৈ নিন্দা কৰিবলৈ আগ বাঢ়িছা। শ্ৰীকৃষ্ণৰ বিষয়ে যি ক’লা তাত মােৰ বিশেষ কবলগীয়া একো নাই, কাৰণ তােমাৰ যি ফেৰা ধৰ্ম্মজ্ঞান, যি ফেৰা [ ২৩৯ ] পাছৰী চাহাৰ সংযম, তাৰে তুমি শ্রীকৃষ্ণচৰিত্ৰৰ আধ্যাত্মিকতা বুজিবলৈ আশা কৰাও বিড়ম্বনা। তুমি শ্রীকৃষ্ণচৰিত্ৰত তােমাৰ পাপ মনৰ ছা-পাত চাব খােজা দেখি তাকে দেখিবলৈ পােৱা। যাৰ মন যেনে কলুষিত সি পবিত্ৰতাৰ মাজতত তেনে কলুষ চিত্র দেখে। তােমাৰ নিচিনা ধৰ্ম্ম- জ্ঞানৰ যদি কোনােৱা হিন্দু আছে, তেন্তে তেৱে যিছুখৃষ্টৰ জন্মৰে পৰা তেওঁৰ গাত ব্যভিচাৰৰ দাগ লাগি থকা দেখিব। কিন্তু মােৰ বিশ্বাস তেনে সঙ্কীর্ণমনা হিন্দু কোনো নাই। মুঠতে তােমালােকৰ ধৰ্ম্ম খৃষ্টান ধৰ্ম্ম নহয়, সি ৰাজনৈতিক ফন্দি মাথােন। হিন্দু-ধৰ্ম্ম তেনে নহয় ; তাৰ প্ৰত্যেকটো অনুষ্ঠানতে আধ্যাত্মিকতাৰ জ্যোতি। সেই দেখিয়েই কোনাে হিন্দুপ্ৰচাৰকে তােমালোকৰ দৰে পার্থিব ভােগ-মুখৰ প্রলােভন | দেখুৱাই, আন ধৰ্ম্মৰ নিন্দা কৰি নিজৰ দল পুষ্ট কৰিবলৈ নিৰিচাৰে। তােমালােকে বহুতক তােমালােকৰ ব্যৱসায়ী খৃষ্টান ধৰ্ম্মত দীক্ষিত কৰিছা; কিন্তু তাৰ ভিতৰত এজনাে উলিয়াই দিব পাৰিবা নে যি তােমাৰ ধৰ্ম্মত অপাে আস্থা স্থাপন কৰে? তােমালােক প্রলােভনত ভােল গৈ ঐহিক সুখ-ভােগৰ আকাক্ষাত মাত্র তেওঁলােকে তেনে কৰিছে, অথবা সমাজৰ দূৰণীয় কাৰ্য কৰি সমাজচ্যুত হৈ কথাে ওচৰত ঠাই নাপাই তােমালােকৰ আশ্ৰয় লৈছে । মুঠতে ধৰ্মৰ নামত অধৰ্ম্ম কৰা অনুষ্ঠান তােমালােকৰ দৰে আন কাৰৰ নাই। চাহাবে প্ৰথমতে দীনবন্ধুক এটা হােজা গাৱঁলীয়া বুলি ভাবি লৈছিল । এতিয়া তেওঁৰ কথা শুনি তেওঁৰ ভুলটো বুজিব পাৰিলে তথাপি দীনবন্ধুৰ কথা শুনি তেওঁৰ পেটে পেটে খং উঠিছিল । সকলো মানুহেই দীনবন্ধুক সহানুভূতি দেখুওৱা দেখি তেওঁ কি কৰিব, কি নকৰিব—একোকে স্থিৰ কৰিব নােৱাৰি আঙুলি কামুৰিবলৈ ধৰিলে। দীনবন্ধু ক্ষান্ত হ’লত চাহাৰে ক'লে,-“আমি খৃষ্টধর্ম বুজে নে নুবুজে। তাৰ বিচাৰ কৰিবলৈ তােমাৰ অধিকাৰ নাই। তুমি যেতিয়া নিজে খৃষ্টান [ ২৪০ ] সাধনা নােহােৱা, তুমি সেই বিষয়ে মন্তব্য প্রকাশ কৰাই অন্যায়। সেইবােৰ চয়তানৰ কথা।” দীনবন্ধুৱে হাঁহি হাঁহি ক'লে,-“চাহাব, লােকৰ ন্যায়-অন্যায বিচৰাত তুমি যিমান পাকৈত, নিজৰ ন্যায়-অন্যায়াে যদি তেনেকৈয়ে বিচাৰিলাহেঁতেন! মই খৃষ্টান নহয় বুলিয়েই যদি খৃষ্টধৰ্মৰ বিষয়ে কবলৈ মােৰ অধিকাৰ নাই, তুমি হিন্দু নহৈ, হিন্দুধৰ্ম্মৰ বিষয়ে বিন্দু- বিসর্গও নজনাকৈ তাৰ নিন্দা কৰিবলৈ অধিকাৰটো হবলা আমেৰিকাৰ পৰা কিনি আনিছা?” দীনবন্ধুৰ কথাৰ উত্তৰ দিব নােৱাৰি চাহাব নিমাত হল। দীনবন্ধুৱে আকৌ কবলৈ ধৰিলে,—“শুনা চাহাব, তুমি যদি সঁচাকৈয়ে ধৰ্মপ্ৰচাৰ কৰিব খােজা, তেন্তে তাৰ আগেয়ে তােমাৰ ধৰ্ম্মটো বুজি লােৱ। অতীজৰে পৰা ভাৰতবৰ্ষই জগতক ধর্মশিক্ষা দি আহিছে ; এতিয়াও হিন্দুশিক্ষকৰ ওচৰত শিক্ষা নাপালে, হিন্দুধৰ্ম্মৰ কথাকে নকওঁ, খৃষ্টধৰ্ম্মও যে তুমি বুজিব পাৰিবা, তেনে আশা মই কৰিব পৰা নাই। আজিকালি আমেৰিকাৰ বহুত জ্ঞানী মানুহে হিন্দুপ্ৰচাৰকৰ ওচৰত খৃষ্টান-ধৰ্ম্ম কি বুজি লৈছে। বহুতে হিন্দুধৰ্ম্মৰ তত্ত্ব বুজি তাক গ্রহণ কৰিছে। তুমিও ইচ্ছা কৰিলে বুজি লব পাৰা। আন নালাগে স্বামী বিবেকানন্দৰ ঈশ-দূত খৃষ্ট ( Christ the Messenger) আৰু তেওঁৰেই ছিকাগাে বক্তৃতাখন পঢ়িলেও তােমাৰ চকু অলপ মুকলি হােৱাৰ সম্ভৱ। | চাহাব—তােমাৰ দেশৰ মানুহ দেখি তুমি তেনেকৈ কৈছা। আচলতে তেওঁ খৃষ্টান-ধৰ্ম্মৰ কিটো জানিব পাৰে? দীন—তুমি চাৰ হাইৰাম মেক্সিমৰ নাম শুনি? চাহাব—কিয় মুশুনিম ? তেওঁ আমেৰিকাৰ এজন বিখ্যাত বৈজ্ঞানিক। - ২৩৪ [ ২৪১ ] পাদুৰী চাহাৰ দীন—তেওঁৰ কথা তুমি বিশ্বাস কৰানে? চাহাব—কিয় নকৰিম? দীন—তেৱো যদি মই কোৱা কথাকে কয়, মানিবানে ? চাহাব—মানিব পাৰে। দীনবন্ধুৱে বেগটো মেলি কিতাব এখন উলিয়াই তাৰে এডােখৰ চাহাবক পঢ়িবলৈ দিলে। চাহাবে একান্ত মনে পঢ়িলে। পঢ়া হ’লত কিছু সময়ৰ পিচত ঘূৰাই দিম বুলি কিতাপখন লৈ কেবিনত সােমাল। | অলপ পিচতে চাহাব ওলাই আহি দীনবন্ধুক কেবিনলৈ মাতিলে। দীনবন্ধুৱে ক'লে—“মাফ কৰিবা, মই তৃতীয় শ্ৰেণীৰ যাত্ৰী হৈ তাত সােমাব নােৱাৰো। প্রয়ােজন হ'লে ইয়াতে কথা পাতিব পাৰে। কিতাপখনৰ সেই ডােখৰত স্বামীজাৰ সম্পর্কে এনেকৈ লিখা আছিল :- This monk was of commanding appearance and vast learning speaking English like Webster, The American Protestants who out numbered all others, imagined that they would have an easy task and commenced proceeding with the greatest confidence and with the air of Just see me wipe you out. However, what they had to say was the common place twaddle that had been mouthed over and over again in every little hamlet from Nava Scotia to California. It interested no one and no one noticed it. When, however, Vivekananda spoke they say they had a Napoleon to deal with. His first speech was no less than a revelation. Every word was eagerly taken down by the reporters and telegraphed all over the country where it appeared in thousands of papers. vivekanada became the lion of the day. He soon had an immense following. No hall could hold the people who focked to hear him lecture. They had been sending silly girls and half-educated. simpletons of men, and millions of dollars to Asia for years to convert the poor benighted heathen and save his alleged soul; and here was a [ ২৪২ ] সাধনা চাহাব—আপােনাৰ লগত মােৰ বিশেষ কথা আছিল। দীন—বােধকৰো সেই কথা ইয়াত পাতিলেও কাৰো অনিষ্ট নহয়। চাহাবে একো নকৈ দীনবন্ধুৰ ওচৰতে ঠেং-ঠুং মেলি বহিল। তাৰ পিচত সুধিলে,-“হিন্দুধৰ্ম্মৰ বিষয়ে ভালকৈ ক’ত পােৱা যায়?” দীন—উপনিষদ, গীতা, আৰু বেদান্ত পাঠ কৰি বুজিব পাৰিলেই হিন্দুধৰ্ম্মৰ বিষয়ে জানিবলগীয়া সকলাে কথাৰ তত্ত্ব পােৱা যাব। অকল হিন্দুধৰ্মৰ কিয়, জগতৰ সকলাে ধৰ্মৰ মূল তত্ত্ব তাৰ ভিতৰতে আছে। চাহাব—এইবােৰ কিতাপৰ ইংৰাজা অনুবাদ আছেনে ? দীনবহুত আছে। চাহাব—আটাইতকৈ যি কেইখন ভাল তাৰ ঠিকনা এই বহিখনতে লিখি দিয়কচোন। স্বামীজীৰ কিতাপৰ ঠিকনাটোও দিব। চাহাবে তেওঁৰ টোকা বহিখন দীনবন্ধুক দিলে ; দীনবন্ধুৱেও সকলােখিনি কিতাপৰ নাম তাত লিখি দিলে। চাহাবে বহিখন লৈ দীনবন্ধুক ধন্যবাদ দি ক'লে,-“মােৰ বােধেৰে আপুনি কলেজ প্রফেচৰ।” দীন-মই তেনে একো নহয়, মই খেতি কৰি ভাত খােৱা মানুহ। specimen of the unsaved who knew more philosophy and religion than all the parsons and ministers in the whole country. Religion was presented in an agreeable light for the first time to them. There was more in it than they had ever dreamed ; argument was impossible. He played with the parsons as a cat plays with a mouse. They were in a state of consternation. What could they do ? What they always do-they denounced him as an agent of the devil. But the deed was done. He had sown the seed and the Americans commenced to think. Li Hiung Chang Scra Book. [ ২৪৩ ] পাহুৰী চাহাৰ চাহাৰে বহুত পৰ আচৰিত হৈ ৰ লাগি চাই থাকি ক'লে,-“মই সাজপাৰ দেখি প্ৰথমতে তেনেকৈয়ে ভাবিছিলো; কিন্তু এতিয়া দেখিছো আপুনি প্ৰফেচাৰৰ লায়ক মানুহ। দীনবন্ধুৱে হাঁহি হাঁহি ক'লে,-“কিয়, খেতিয়কৰ নিমিত্তে নাে কিহত অলায়ক দেখিলে ?” চাহাবে আন একো নিদি দীনবন্ধুক তেওঁৰ কার্ড দিলে, আৰু দীনবন্ধুৰ নাম ঠিকনাও লিখি ল'লে । তাৰ পিচত দীনবন্ধুক ধন্যবাদ দি হাত জোকাৰি বিদায় লৈ কেবিনত সােমাল। কাৰ্ডখনত এই কেইটা কথা আছিল—এম, ডবলিউ, হেমিল্টন ব্যেপ্টিষ্ট মিশ্যন, কলিকতা। ••• [ ২৪৪ ] চতুর্থ অধ্যায় দোষ কাৰ তেতিয়া সন্ধ্যা লাগিছে মাথােন। ৰম্ভা তেওঁৰ পঢ়া খােটালিত বহি আছে। আজি দিনটো তেওঁ চিঠি এখনকে ঘূৰাই ঘূৰাই পঢ়িছে। চিঠিখন কলিকতাৰ পৰা অহা ; লিখকৰ নাম জ্ঞানেন্দ্র নাথ ৰায়। তাত লিখিছে—“ইয়াত এখন মিশন স্কুলত শিক্ষয়িত্ৰীৰ কাম এটা খালি আছে। তােমাৰ কলিকতালৈ আহিবৰ কথা আছিলেই। এতিয়া আহিলে দুয়ােটা কাম সিদ্ধ হ’ব।” ইয়াৰ বাহিৰেও আৰু বহুত গােপনীয় কথা চিঠখনত আছিল। ৰম্ভাই চিঠিখন পঢ়ি কিবা-কিবি ভাবি আছে ; এনেত মহেশচন্দ্র আহি ভিতৰ সােমাল। ৰম্ভাক চিন্তাকুল দেখি তেও সুধিলে,-“কিহে, কি ভাবিছা ?” | ৰম্ভা—কিনাে ভাবিম ? ইমান চেষ্টা, ইমান খাটনি, সকলে মিছা হ’ল। প্ৰভাৱতীকতাে খেদাব নােৱাৰিলোৱেই, এতিয়া দ্বিতীয়া শিক্ষয়িত্ৰীৰ কামটোও পােৱাৰ আশা নােহােৱা হৈছে। মহেশ—তেনেহলে তােমাক নিদিবলৈ স্থিৰ কৰিছে ? ৰম্ভা—একেবাৰেই একো ঠিক হােৱা নাই; কিন্তু শুনিবলৈ পাইছো, মােক দিবলৈ হেনাে বেচি ভাগ সভ্যৰেই মত নাই। মহেশ—এ ! নহ’ল, নাই চাকৰি। চাকৰি নহলে জানাে খাবলৈ নাপাবা? ৰম্ভা-খাবলৈ নাপাম কিয় । কিন্তু বাৰে-পতি এইদৰে অপমান সহি থকা টান। [ ২৪৫ ] দেব কায়? মহেশ—পিচেনাে কি কৰোঁ বুলিছা ? ৰম্ভা—তাকেইতাে ভাবিব লাগিছে। মহেশ—এনেকৈ আগ-গুৰি নােহােৱাকৈ ভাবি থাকি মন বেয়া কৰাৰ পৰা কি লাভ? আহা এটা গান গােৱা যাওক, তেতিয়া মন ভাল লাগিব। এই বুলি মহেশে ৰম্ভাক হাতত ধৰি টানি আনিলে আৰু এটা চুমা দিলে। তাৰ পিচত এটা গান চলিল। ৰম্ভাৰ মুখাে লাহে লাহে প্রফুল্ল হৈ উঠিল। গানৰ অন্তত মহেশে ক'লে—“সিদিনা কোৱা কাম আজি কৰিব লাগিব। মই মন্ত্র-তন্ত্র সকলাে ঠিক-ঠাককৈ থৈছে। তুমি সােনকালে খাই-বই ওলাই থাকিব লাগিব।” | ৰম্ভা—মই যদিও সিদিনা গাত লৈছিলো, এতিয়া দেখােন কেনেবা লাগিছে। বাহিৰত তেনে কৰিবলৈ লাজ লাগিব। মহেশ-লাজ আকৌ কিহৰ ? তাতত মােৰ বাহিৰে আন কোনাে নাথাকে। তাতে সেইডােখৰ ঠাই দিনতে নিজান। ইফালে আন্ধাৰ ৰাতি। কোনে আমাক চাবলৈ যাব ? লেম্পৰ সাহায্যেৰে এখন্তেক মাথােন পােহৰ পেলালেই হল। ঠাই ডােখৰ যেনে সুন্দৰ, তাত তােমাৰ ছবিখনৰে সৈতে যেনে এটা সুন্দৰ দৃশ্য হ'ব, তেনে দৃশ্য কোনেও দেখা নাই। | ৰম্ভা-বাৰু তেন্তে, তুমি সােনকালে আহিবা, মই পাচ ফালে বাট চাই থাকিম। | বােধকৰে৷ ৰম্ভা আৰু মহেশৰ কথাৰ পৰা কাৰৰ বুজিবলৈ বাকী। থকা নাই যে মহেশে ৰাতি নিজান ঠাইত ৰম্ভাৰ এখন ‘ফটো’ তুলিবলৈ প্রস্তাৱ কৰিছে। এই বিষয়ে দুয়ােৰে আলচ আজি বহুত দিনৰে পৰা। মহেশে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দাতিত এড়ােখৰ মনােৰম ঠাই এই উদ্দেশ্যে চাই ঠিক কৰিছে, আৰু লাগতিয়াল যন্ত্রপাতিও যুগুত কৰি [ ২৪৬ ] নানা ৰাখিছে। ৰম্ভাই মত দিলত মহেশে আকৌ এবাৰ তেওঁক আদৰেৰে চুমা দিলে। হঠাৎ বাহিৰত কাৰবাৰ পদশব্দ শুনা গল ; মহেশে ৰম্ভাক এৰি অলপ আঁতৰি আহিল, কিন্তু কোনাে সােমাই অহাৰ গম নাপালে। কোনােৱা অলক্ষ্যে থাকি তেওঁলােকক লক্ষ্য কৰিছে বুলি তেতিয়া মহেশৰ মনত সন্দেহ হ’ল, আৰু ৰম্ভাৰ ওচৰত বিদায় লৈ প্রস্থান কৰিলে। ৰম্ভাই ফটো তােলােৱাৰ কথাকে ভাবিবলৈ ধৰিলে ; প্রাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰ লগত তেওঁৰ স্বাভাৱিক আকৃতিৰ সম্মিলন কেনেকৈ ৰজিতা খাব, অকল চুলি-কোছাৰ দ্বাৰা ভূষিত হৈ কেনেকৈ নিজৰ অকৃত্রিম শাৰীৰিক গঠন আৰু অঙ্গ-প্রত্যঙ্গৰ সৌন্দৰ্য্য বিকাশ কৰি নিজক বনদেবীৰ শাৰীলৈ তুলিব, সেই ভাবনাতে তে মগ্ন হ’ল।। মহেশ পােনে পােনে ঘৰলৈ গ'ল। ভিতৰ সােমাই দেখিলে ঘৰত কাৰ গম নাই। যদিও বাকীকেইটা খােটালিৰ দুৱাৰ খােলা আছে, শােৱনি ঘৰৰ সকলাে বন্ধ। মহেশে দুৱাৰত কাণ দি শুনিলে, এটা অস্পষ্ট আলাপৰ ধ্বনি শুনা গ’ল। তেওঁ ততালিকে দুৱাৰত খুন্দিয়াই ভীষণ নাদেৰে ক'লে,-“দুৱাৰ খােল।” কিন্তু দুৱাৰ মেল নাখালে। মহেশে ঘনে ঘনে দুৱাৰত খুন্দিয়াবলৈ ধৰিলে। ভিতৰত ঘুটুং-টাং শব্দ শুনা গ'ল। কিন্তু কোনেও দুৱাৰ নেমেলিলে। প্রায় পাঁচ মিনিট একেৰাহে খুন্দিওৱাৰ পাচত দুৱাৰ আপুনি মেল খালে। মহেশে দেখিলে—ঘৈণীয়েক এটা চুকত ঠিয় হৈ ঠক্ঠক্ কৰে কঁপিব লাগিছে। তেওঁ দুৱাৰ মুখতে থিয় হৈ গােটেই খােটালিটো ভালকৈ পৰীক্ষা কৰি চাই ঘৈণীয়েকক সুধিলে,—“কি হৈছিল? দুৱাৰ মেলা নাছিলি কিয়?” ঘৈণীয়েকে সেপ ঢুকি ঢুকি ক'লে—“কোনােবা বুলি ভয় লাগিছিল।” - ২ঃ [ ২৪৭ ] জোৰ কাৰ? মহেশ—অইনবােৰ যে মেলা আছিল, এইটো খােটালি বন্ধ কৰিছিলি কিয় ? ঘৈণীয়েকে আগৰ দৰেই সেপ ঢুকি উত্তৰ দিলে,—“অকলৈ ভয় লাগে দেখি।” মহেশ—অকলৈ ভয় লাগে দেখি নে লগেৰে ভয় লাগে দেখি ? ঘৈণীয়েক নিমাত হ'ল। মহেশ—ক, ভিতৰত কোন আছিল ? ঘৈণী—কোননাে থাকিব ? মহেশ—তেনেহলে কথা পাতিছিলি কাৰ লগত? ঘৈণী—কাৰে কথা পতিম । এনেয়ে কিবা এটা গুণ-গুণাই গাইছিলো। মহেশ—এতিয়াও ফঁাকি । ভালে ভালে সাৰিব খুজিছ যদি ক, কত সুকুৱালি ? ঘৈণী—কিকুৱালো? মহেশ খেদা মাৰি গৈ ঘৈণীয়েকৰ টেটুত ধৰি ভালকৈ এটা থেকো মাৰিলে। তাৰ পিচত গােটেইটো খােলিৰ চুক-কাণ, চালপীৰাৰ তল পাতপিতকৈ চালে। কিন্তু ক’ত একো নাপালে। এটা চুকত এটা ডাঙৰ কাঠৰ বাকচ আছিল। তাত ফটোৰ ফ্ৰেমৰ কাঠ ডােখৰচেৰেকৰ বাহিৰে আন একো নাছিল। সাধাৰণতে বাকচটো মেলা অৱস্থাতে থাকে, আজি তলা লগােৱা দেখি মহেশৰ মনত সন্দেহ হল, আৰু ঘৈণীয়েকক তাৰ চাবি খুজিলে, ঘৈণীয়েকে তাৰ চাবি কেতিয়াবাই হেৰাল বুলি ক'লে। মহেশে আৰু প্ৰশ্ন নকৰি কুঠাৰ এখন আনি বাকচত এটা পূর্ণহতী কোব শােধালে। ঘাপটো ইমান জোৰেৰে মৰা হৈছিল যে কুঠাৰখন বাকচৰ ঢাকোন কাটি ভিতৰলৈ সােমাই গ'ল। লগে লগে বাকচৰ ভিতৰৰ পৰা এটা কৰুণ আর্তনাদ উঠিল। বাচন =২৫১ [ ২৪৮ ] সাধনা ঢাকনী এৰুৱাই দিলত তাৰ পৰা এটা মানুহ ওলাল। কুঠাৰৰ আগ বা-বিচনীত লগাত তাৰ পৰা তেজ ৰৈ তেওঁৰ গাৰ কাপােৰ-কানি ৰাঙলী কৰিছে। এই দৃশ্য দেখি মহেশৰ ঘৈণীয়েক ভয়তে মূৰ্ছা যাওঁ যাওঁ হ'ল। মহেশে দেখিলে মানুহটো লক্ষ্মীকান্ত। খঙত অধীৰ হৈ মহেশে লক্ষ্মীকান্তৰ ডিঙিলৈ টোৱাই আকৌ কুঠাৰ ডাঙিলে • এনেতে পাচ- ফালৰ পৰা কোনােবা আহি তেওঁক সাবট মাৰি ধৰিলে, আৰু মহেশে ঘূৰি চাবলৈ সময় পােৱাৰ আগতে ইন্দ্রনাথ সম্মুখত উপস্থিত হ’লহি। মহেশে ক'লে,-“এৰি দিয়া, ইহঁত দুয়ােটাক এই কুঠাৰেৰেই বধি মই ফঁচা যাম।” | “কিয় ভাই। ইহঁতৰ দোষ কি? তুমি নকৰা কাম ইহঁতেনাে কি কৰিলে? তােমালােক দুয়াে বিবাহিত, অথচ দুয়াে পাটীৰ তিৰােতা এৰি পৰৰ ভিৰােতাৰ পাচত ঘূৰা। তুমি যেনেকৈ লক্ষ্মীকান্তৰ ঘৰত সিন্ধি দিছ, লক্ষ্মীকান্তয়াে তোমাৰ ঘৰত সিন্ধি দিছে। কোনে কাক দোষ দিব ? তােমাৰ ঘৈণীয়েৰাৰেই বা দোষ ক’ত? তুমি যেনে আৰ্হি দেখুৱাইছা, তেনে আৰ্হিকেই লৈছে। লক্ষ্মীকান্তয়েই বা চাপিল কাৰ দোষত? তুমি যদি তেওঁক এৰি আনৰ নিমিত্তে মতলীয়া হ'ব পাৰা, তেৱো তােমাক এৰি তেনে কৰাত অপৰাধ কাৰ গাত ?” | এই সুযােগতে লক্ষ্মীকান্তই বাহিৰ ওলাই এটা হাতেৰে কাটাৰিখিনিত ধৰি, যিমান বেগাই পাৰে ঘৰলৈ লৰ দিলে। মহেশে কুঠাৰ এৰুৱাবলৈ যত্ন কৰি অকৃতকাৰ্য হৈ ইন্দ্ৰনাথক ক'লে,-“তুমি গুচি যােৱা, তােমাক মই ইয়াত ওকালতি কৰিবলৈ মতা নাই। পৰক উপদেশ দিওঁতে সকলে পণ্ডিত। তুমিনাে কি সাধুপুৰুষ জন? বদলে শালকো শিঙীয়ে হাঁহে, তয়াে অসাইজ, ময়াে অসাইজ, ভালেহে গৰাকী নাহে।” [ ২৪৯ ] দোষ কাৰ? ইন্দ্র—মই জানাে ােেক সাধু বুলি কৈছো? তথাপি তােমালােকতকৈ ভাল বুলি ক'লে যে নৰজিব এনে নহয় । মই যদিও এক প্ৰকাৰে তােমালােকৰ দৰেই, তথাপি এক প্ৰকাৰে নহয়। মােৰ ঘৰত বিয়া কৰােৱা তিৰু নাই, আৰু থকা হলেও নিজে যেতিয়া দোষী, আনৰ দোষ নধৰিলোহেতেন। মহেশ—তুমি ইমানতে আঁতৰ হােৱা ; মই তােমাৰ লগত তর্ক কৰিব নােখােজ।। “বাৰু, আহিলোঁ তেন্তে”—এই বুলি ইন্দ্রনাথ ওলাই আহিল। মহেশে কিছু পৰ খােটালিটোৰ ভিতৰতে ভীষণভাবে খােজ কাঢ়ি ফুৰি শেহত গৈ পাটীত পৰিল। ঘেণীয়েক মূচ্ছা যােৱাৰ ভাও ধৰি বহুত বেলিলৈকে একে ঠাইতে পৰি থাকিল। = ২৫৩ [ ২৫০ ] পঞ্চম অধ্যায় কবিৰ প্ৰেম দীনবন্ধুৱে ঘৰত ভৰি দিয়েই প্ৰভাৱতীক দেখা পালে; কিন্তু ই কি । প্ৰভাৰ সেই উজ্জ্বলতা, সেই সৌন্দৰ্য, সেই বেশ-ভূষা একো নাই। তেওঁৰ মুখ মলিন, চকু ঘােপত সােমােৱা, চুলিবিলাক আউল- বাউল, শৰীৰ অতিশয় ক্ষীণ, যেন তেওঁ অলপতে মাথােন কিবা ৰােগৰ পৰা মুক্ত হৈছে। তেওঁ একেৰাহে দীনবন্ধুলৈ চাই থাকিল। দীনবন্ধুৱে অলপ সময় বিশ্রাম লােৱাৰ পিচত স্নান কৰিলে, আৰু চাহ জলপান খালে। এনেতে প্ৰভাৱতীৰ পৰা এখন কাপােৰেৰে ঢকা থাল আৰু এখন চিঠি আহিল। থালখনত কেইবা বিধৰৰ খােৱা বস্তু সুন্দৰকৈ সজোৱা। দীনবন্ধু আহাৰৰ সদ্ব্যৱহাৰ কৰা আৰু চিঠি পঢ়া দুয়ােটা কামত একেলগে লাগি গ'ল। চিঠিখন এই শ্ৰীচৰণকমলেষু, প্রথমেই মােৰ শতকোটি দণ্ডৱ গ্ৰহণ কৰিব। মই আপােনাৰ ওচৰত শত অপৰাধত অপৰাধিনী। মই দীন-হীনা, জ্ঞানশূন্য অবলা ; আপুনি জ্ঞানী, সংযমী, পৰোপকাৰী মহাত্মা। মােৰ সকলাে দোষ নিজ গুণে মৰিষণ কৰি মােৰ সেৱা গ্ৰহণ কৰিবনে ? | মােৰ মতিভ্রম হৈছিল ; নহলে আপােনাৰ দৰে দেৱতাৰ কাৰ্যত পৈশাচিক অভিপ্রায় দেখিবলৈ পাওঁনে? উ। মােৰ যে অন্তৰ শতধা বিদীর্ণ হৈ গৈছে। প্রথমৰে পৰা আপােনাৰ বিৰুদ্ধে মােক বহুতে কিবাকিবি কৈছিল, মই কিন্তু তাক বিশ্বাস কৰা নাছিলোঁ। আনকি, আপুনিয়েই বিজ্ঞাপন - ২৪৪ [ ২৫১ ] কৰি প্রেম আৰু বেনামী চিঠিৰ প্ৰচাৰক বুলি শুনােতেও মােৰ তাত সম্পূর্ণ বিশ্বাস জন্মা নাছিল, কিন্তু যেতিয়া চেক্রেটাৰীয়ে আপােনাৰ চহিৰে সৈতে আর্জিখন আনি দেখুৱালে আৰু সেই আর্জিমতে কি বিচাৰ কৰিব খুজিছে, তাৰ ভিতৰুৱা খবৰ দিলে, তেতিয়া আপুনিও তেনে ষড়যন্ত্রত লিপ্ত বুলি ভাবি মােৰ হৃদয় ভাগি গ'ল। তথাপি বুজি নােৱাৰি আপােনালৈ এখন চিঠি লিখিলোঁ। আপুনি যদি তেতিয়াই সকলাে কথা ভাঙি লিখিলেহেঁতেন! কিন্তু মােৰ দুৰ্ভাগ্যৰ গুণে আপুনি সময় নাই বুলিয়েই তাৰ উত্তৰ শেষ কৰিলে; তাৰ ফলত আপুনিয়েই ষড়যন্ত্র- কাৰীদলৰ নেতা বুলি মােৰ মনত প্রত্যয় জন্মিল। এতিয়া সকলাে শুনিছে; আপুনি সত্যৰ সন্মান ৰক্ষা কৰি যেনেকৈ এদল ক্ষমতাপন্ন মানুহৰ বিপক্ষে থিয় দি মােক ৰক্ষা কৰিলে, তাক ভাবিলেও আপােনাআপুনি আপােনাৰ ওচৰত মূৰ দো খায়। • সত্যৰ জয়ৰ নিমিত্তে আপুনি যে বন্ধুক শত্ৰু কৰিবলৈ, পিশাচৰ লগত দেখা- দেখিকৈ যুদ্ধ ঘােষণা কৰিবলৈকো কুষ্ঠিত হ’লতাক শুনিলেও শৰীৰ ৰােমাঞ্চিত হয়। আপুনি যােৱাৰ পিচতত তেওঁলােকে বহুত দিন গােপনে পৰামৰ্শ কৰিছিল, কিন্তু কেইবাজনেও হেনাে আপােনাৰ কথা শুনাৰ পিচত তেওঁলােকক সমর্থন কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে। অগত্যা তেওঁলােকে আগেয়ে আলােচনা কৰা কথা ক’বলৈ সাহ নকৰি, আপুনি যি লিখিছিল চাহাবৰ আগত তাকে ক'লে। তেতিয়া আপােনাৰ প্ৰস্তাৱকেইটাই তাত গৃহীত হ’ল। সভা হৈ যােৱাৰ পিচ দিন সন্ধ্যা সময়ত চেক্রেটাৰী মােৰ ঘৰলৈ আহিছিল; মই নিয়মৰ কথা কৈ তেওঁক বহিবলৈ নিদিলো; তাতে তেওঁ বৰকৈ খং কৰি গুচি গ'ল। সেই দিনাৰ পৰা তেওঁ এই ফালে অহা নাই। | হায়! মই যদি সিহঁতৰ কথালৈ কাণ নিদি আপােনাৰ উপদেশ মানি চলিলােহেঁতেন, তেনেহলে কিজানি এই কলঙ্কৰ বােজা ব’ = ২৪০[ ২৫২ ] সাধনা নালাগিলহেঁতেন ;-মােৰ জীৱন বিষময় হৈ নুঠিলহেঁতেন। ভগবানৰ কি লীলা ক’ব নােৱাৰে, তেওঁ বােধকৰো, এনেকৈয়ে শিক্ষা দিয়ে, এনেকৈয়ে অহঙ্কাৰীৰ অহঙ্কাৰ লােপ কৰে। | মই বৰ হতভাগিনী। মােৰ শত্ৰুৰ সংখ্যা নাই। মােৰ কল্যাণ কামনা কৰাৰ বাবেই আজি আপােনাৰ নিচিনা সদাশয় পুৰুষাে শত্রু- বেষ্টিত হ’ব লগা হৈছে। মই কি কৰো । দেৱ, মই আপােনাৰ ওচৰত হাজাৰ অপৰাধত অপৰাধিনী, মােৰ প্রায়শ্চিত্ত কি? মই হাতযােৰ কৰি মাতিছো, মােক দণ্ড দিয়ক, মােৰ দোষৰ বােজা পাতল হওক। মহাত্মন, অধিনীক দয়া কৰি আহিছে, যেন সেই দয়াৰ পৰা বঞ্চিত নহওঁ। আজিৰ পৰা আপুনিয়েই মােৰ গুৰু, অভিভাবক, বন্ধু আৰু বিচাৰক ! মই শপত খাই কৈছে, ভৱিষ্যতলৈ আপােনাৰ অনুমতি নােলােৱাকৈ যিমান কি ক্ষুদ্র কাম হওক, কেতিয়াও তাত হাত নিদিওঁ। আপুনিয়েই মােৰ ভাগ্যবিধাতা, মােৰ কৰ্তব্য নিৰূপণৰ ভাৰ আপােনাৰ হাতত। যদি মােক দীনাহীনা অবলা বুলি মােৰ প্রার্থনা গ্রাহ্য কৰে, তেনেহলে বিশ্ব ব্রহ্মাণ্ড বিৰুদ্ধে থিয় দিলেও মােৰ ভয় নাই, ক্ষোভ নাই। কিন্তু যদি মােক ঘিণ কৰি মােৰ প্রার্থনা দলিয়াই পেলায়, তেনেহলে এই অস্মৰ নিমিত্তে মােৰ শেষ নমস্কাৰ গ্ৰহণ কৰিব। ইতি। হতভাগিনী দাসী প্ৰভাৱতী। পু—এই চিঠিখন লিখা দুসপ্তাহ হ’লকিন্তু আপুনি কেতিয়া আহিব, আৰু গােৱালপাৰাত আপােনাৰ ঠিকনা কি জানিব নােৱৰাত তাক পঠিয়াব নােৱাৰিলোঁ। ইমান দিন বাটলৈ চাই হতাশ হ'ব লগা হৈ এটা দিনেই এযুগ যেন লাগিছিল ; সেই দেখি আজি অহা দেখিয়েই পঠিয়ালো। সােনকালে উত্তৰ দিব, ঘাইকৈ আপােনাৰ প্ৰবাসকাহিনীৰ -২[ ২৫৩ ] কবি প্রেম অলপ আভাস পাবলৈ আশা কৰিলোঁ। মােৰ দোষৰ সীমা নাই। চিঠিত যদি কিবা দোষ ঘটিছে, নিজগুণে মার্জনা কৰিব। ইতি। | স্কুলৰ সম্পর্কে কি আলােচনা আৰু সিদ্ধান্ত হ’লতাক জানিবলৈ দীনবন্ধুৰ আগ্রহ নিতান্ত কম হােৱা নাহিল। এতিয়া তেওঁৰ অনুপস্থিতিতে তেওঁৰ ইচ্ছামতেই কাৰ্য হােৱা শুনি সন্তোষ পালে ; তেওঁ প্ৰভাৰ চিঠিৰ উত্তৰ তেতিয়াই লিখিলে। তাত তেওঁৰ গােৱাল- পাৰ যাত্ৰাৰ চমু আভাস দি প্ৰভাৰ প্ৰাৰ্থনাৰ বিষয়ে এইদৰে লিখিলে, “মােৰ জ্ঞান-বুদ্ধিৰ জোখ মতে উপদেশ দিবলৈ নাইবা মতামত জনাবলৈ কেতিয়াও কুণ্ঠিত নহওঁ । অৱশ্যে মােৰ সিদ্ধান্ত সদায় নিভুল হ'ব বুলি ক’ব নােৱাৰোঁ; সেই কাৰণে তাক পালন কৰা নকৰাটো তােমাৰ স্বাধীন বিবেচনাৰ ওপৰত এৰিহে ভােমাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিব। তােমাৰ প্রয়ােজন হলে যি কোনাে কথাকে নিঃসঙ্কোচে সুধিব পাৰা।” চিঠি পঠিয়াই দিয়াৰ পাচত তেওঁ কিছু সময় নৰৱে বহি থাকিল। তাৰ পিচত তেওঁ মেজৰ দ্ৰুৱাৰৰ পৰা এখন বহি উলিসালে। বহিখনত বহুত কবিতা আছে। পূর্বেই কোৱা হৈছে দীনবন্ধুৰ সমপ্রাণ বন্ধু কোনাে নাই; সেই কাৰণে কিবা ভাবনাত মন উগুল-খুগুল লাগিলে তেওঁ তাক কাৰৰ আগত প্ৰকাশ নকৰি এই বহিখনতে লিখি থয়। আন মানুহে বন্ধু-বান্ধৱৰ আগত কৈ যি শান্তি পায়, তেওঁ তেনেকৈ লিখি থৈয়েই তেনে সান্ত্বনা পায়। আজিও তেওঁ বহিখন মেলি তাতে এই কবিতাটো লিখিলে— কাৰ চকুজুৰি মােৰ হিয়া-আকাশত তৰা হ'ই জেউতি বিলায়? কাৰ মুখখনি দেখি একে নিমিষতে দুখ-শােক কেনিবা পলায়? ২৭ [ ২৫৪ ] সাধনা কাৰ মৌ-সনা মাত শয়নে-সপােনে | বাজি উঠে হৃদয়-বণিত ? কাৰ লয়-লাস দেখি হৃদয় জুৰায় ? কঁপি উঠে। কিবা আবেগত? কাৰ দৰশন আশে হেপাহ-চকুৰে থাকো লাগি পদূলিত থৰ ? কাৰ হাঁহিটিৰ পৰা প্ৰাণ শীতলােৱা পাওঁ আলাে জীৱন-পথৰ । কাৰ নাে আখৰকিটি লাহৰী হাতৰ চুমা খাই বুকত সুমাওঁ? কাৰ নাে ছবিটি ল’ই হিয়াৰ মাজত কবিতাৰ ফুলেৰে সজাওঁ ? কাৰ হিয়া শাত কৰা শীতল প্রভাই ভৱিষ্যৎ জীৱন জগাই ? কাক লক্ষ্য কৰি মােৰ প্ৰণয়ৰ ধাৰ। অবিৰাম লৰিছে সদায় ? প্রিয়তমা তেওঁ মােৰ, শান্তিৰ নিজৰা, প্রেমমযী প্রতিমা প্ৰাণৰ ; চাওঁ মানে বাঢ়ে মােৰ প্ৰাণৰ পিয়াহ, পিওঁ মানে অনিমা ওঁঠৰ।। জীৱন-প্রবাহ মােৰ একে ধাৰে বই লয় যাব তেওঁৰে বুকত ; নালাগে, নকৰো আৰু স্বৰগ-কামনা, প্রিয়া মােৰ তাৰৰ ওপৰত। -২০৮[ ২৫৫ ] কবিৰ প্রেম কবিতাটো শেষ হ’লত দীনবন্ধুৱে বহিখন জপাই ঢুৱাৰত সুমুৱাই বন্ধ কৰি থ'লে। | দীনবন্ধুৰ কবিতা পঢ়িলে তেওঁক প্ৰভাৰ প্ৰেমত পৰা যেন লাগে, কিন্তু ইনাে আকৌ কেনেকুৱা প্ৰেম । তেওঁ প্ৰভাৱতীৰ লগত সাক্ষাৎ কৰিবলৈকো অনিচ্ছুক, প্ৰভাৱতীক ঘূণাক্ষৰেও তেনে কথাৰ সঙ্কেত দিয়া। নাই ; কাৰৰ লগত কোনো আলাপত তেওঁ কোনাে প্ৰকাৰৰ প্ৰেমৰ কথাৰ অৱতাৰণা কৰা নাই। আকৌ পাটীত পৰি ছটফটকৈ তেওঁ সময় কটাৱাে নাই ; প্রেম-পত্র লিখা নাই ; কালৈকা প্রণয়জ্ঞাপক উপহাৰ পঠিওবা নাই, হা-হুমুনিয়াহ কাঢ়ি বতাহ বিষাক্ত কৰা নাই। মানুহে কয়—প্ৰেমত পৰিলে তাত কৃতকাৰ্য্য নহয় মানে নায়ক-নায়িকাৰ শৰীৰ-মন অৱসন্ন হৈ পৰে, কৰ্তব্যত ত্রুটী ঘটে, কল্পনাত উৰি ফুৰে, আলাপ-প্রলাপত প্ৰেমৰ কথা শুনিবলৈ ভাল পায়, কেতিয়া কেনেকৈ সাক্ষাৎ হ'ব তাৰ চিন্তাতেই দিন কটায়। কিন্তু ক’তা। দীনবন্ধুৰ কাৰ্যততত তেনে কোনাে চিন দেখা নাযায়। তেনেহলে তেওঁৰ প্ৰেমৰ অনুমানটো মিছা নেকি ? কিন্তু কবিতা। কবিতাবােৰ যে তেওঁৰ অন্তৰৰ পৰা উঠা প্ৰেমৰ বুদু, তাতত কোনাে সন্দেহ নাই। সেইবােৰৰ লক্ষ্য কি । তেওঁৰ প্রণয়িণী কোন? প্ৰভাৱতী নে মানস-প্রতিমা ? কত সুন্দৰীৰ অযাচিত প্রেম, কত ডাঙৰীয়াৰ আকুল অনুৰােধ তেওঁ উপেক্ষা কৰিছে, তাৰ সীমা নাই। তেন্তে এতিয়া হঠাৎ প্ৰেমত পৰাৰ কাৰণ কি! বহুতে কয় দীনবন্ধুৱে প্ৰেমৰ মােলকে বুজা নাই, কিন্তু জীৱ-সেৱাই যাৰ জীৱনৰ ব্ৰত, সেই দীনবন্ধু যদি প্রেমিক নহয়, প্রেমিকননা কোন? অৱশ্যে আনৰ প্ৰেমত যি এটা ঐহিক স্বার্থ জড়িত দেখা যায়, দীনবন্ধুৰ প্ৰেমত তাৰ অভাৱ। সি যি হওক, দীনবন্ধু সঁচাকৈয়ে প্ৰভাৱতীৰ প্ৰেমত পৰিছে নে নাই, কবিতা পঢ়ি সন্দেহ কৰাৰ বাহিৰে তাক জানিবৰ আন কোনাে উপায় নাই। - [ ২৫৬ ] ষষ্ঠ অধ্যায় শিক্ষয়িত্ৰীৰ অপযশ দীনবন্ধু গােৱালপাৰাৰ পৰা অহাৰ পিচ দিনা উমাকান্ত তেওঁৰ ঘৰলৈ আহিছিল। তেওঁ দীনবন্ধুৰ লগত আকালৰ সম্পৰ্কে আৰু স্কুলৰ বিষয়ে বহুত কথা পাতিলে। তাৰ পিচত ক'লে,-“শিক্ষয়িত্ৰীৰ কামটো বহুতেই নীহ বুলি ভাবে।” দীন—শিক্ষক আৰু শিক্ষয়িত্ৰীৰ কামতকৈ মহং আৰু পবিত্র কাম কিবা আছে বুলি মই নাজানাে। . উমা—তেনেহলে শিক্ষয়িত্ৰী বুলিলেই মানুহে সন্দেহ আৰু ঘৃণাৰ চকুৰে, চায় কিয় ? আন কি শিক্ষয়িত্ৰী শব্দটোক বহুতে আজি কালি চৰিত্রহীনা বিশেষণৰ সলনিত ব্যৱহাৰ কৰা মই নিজ কাণে শুনিছে। | দীন—তাৰ কাৰণ বহুতাে। শিক্ষক বা শিক্ষয়িত্ৰীৰ কৰ্তব্য বৰ কঠোৰ। তাৰ উপযুক্ত হবলৈ শিক্ষা লাগে, সাধনা লাগে, দেশ-ভক্তি লাগে, আৰু লাগে ঈশ্বৰত একান্ত বিশ্বাস। | উমা—এই আটাইবােৰ গুণ শিক্ষক বা শিক্ষয়িত্ৰী কাৰৰ গাত পূৰাকৈ নাই। থাকিলেও ক’ৰবাত দুই এজনৰহে। তেনেস্থলত শিক্ষকক যে ঘিণ নকৰে, শিক্ষয়িত্ৰীক কৰে কিয় ? দীন—তাৰ কাৰণ বহুত আছে। প্রথমতে চোৱা আমাৰ দেশত লৰাৰ শিক্ষাৰ তুলনাত ছােৱালীৰ শিক্ষা প্রায় নাই বুলিলেই হয়। তাৰ ভিতৰতে দুজনী-এজনীয়ে শিক্ষা পালে তেওঁলােকৰ চলন-ফিৰণ আনবিলাকৰ লগত নিমিলা হয়, আৰু সংখ্যাত তাকৰ হােৱাৰ বাবে [ ২৫৭ ] শিক্ষয়িত্রী অপযশ তেওঁলােকৰ বিশেষত্বটো বেগাই মানুহৰ চকুত পৰে। দ্বিতীয়তে নিম্নশ্রেণীৰ মানুহতকৈ উচ্চশ্রেণীৰ মানুহ অবৰােধ প্ৰথাৰ বেচি পক্ষপাতী। সেই কাৰণে শিক্ষিতা তিতাৰ বেচি ভাগ এই নিম্নশ্রেণীৰ নাইবা দেশী খৃষ্টানৰ ভিতৰত পৰে। পুৰুষৰ হ'লে উচ্চ শ্ৰেণীৰ ভিতৰতহে শিক্ষিত সংখ্যা বেচি। আকৌ পুৰুষৰ শিক্ষা নিজৰ ঠাইত, নিজৰ দেশৰ, নিজৰ ধৰ্ম্মৰ মানুহৰ তলতেই প্ৰায়ে আৰম্ভ হয়, কিন্তু স্ত্রী-শিক্ষাৰ সকলাে ঠাইতে সুচল নথকাত ছােৱালীহঁতক হয় লৰাৰ স্কুলত, নাইবা বিজাতীয় বিধর্মী শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ তলত স্থানান্তৰত শিক্ষা দিয়া হয়, ধৰা কোনােবা মিশনেৰী স্কুলত। অকল এয়ে নহয়, শিক্ষিত মহিলাসকলে প্রায়ে বিলাতী মেমৰ আদৰ্শত চলিবলৈ বিচাৰে, কিন্তু মতা-তিতা সকলাে যেতিয়ালৈকে সুশিক্ষিত নহয়, তেতিয়ালৈকে তেনে চলন- ফিৰণৰ পৰা ব্যভিচাৰ দোষ ঘটাৰ ভয় আছে। এতিয়া এই কেইটা কথা অলপ দকৈ গমি চালেই শিক্ষয়িত্ৰীৰ অপযশৰ বহুতাে কাৰণ দেখিবলৈ পাবা! তুমি জানা যে ভাৰতীয় জাঙ্গিবিভাগ আন দেশৰ নিচিনাকৈ অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি গুণ আৰু কৰ্ম্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে ; তাৰ পৰাই সহজে বুজা যায় যে যি জাতত নীহ, সি সাধাৰণতঃ গুণতাে নীহ আৰু চুবুৰীয়াসকলে তেনে হলে আদৰ্শত নী; কেতিয়াবাহে ইয়াৰ ব্যতিক্রম দেখা যায়। ভাল শিক্ষা নহলে এনে মানুহ উন্নত চৰিত্ৰৰ অধিকাৰী হৈ উচ্চ বর্ণ লাভ কৰা এক প্ৰকাৰ অসম্ভৱ। সেই বুলি মই কোৱা নাই যে মানুহ সদায় একে সীমাৰ ভিতৰতে আবদ্ধ থাকিব, কিন্তু বংশানুক্রমিক কুসংস্কাৰৰ হাত এৰাই ওপৰলৈ উঠিবলৈ যে সজ শিক্ষা আৰু সাধনা লাগিব, তাত কোন সন্দেহ নাই। এনে মানুহ সাধাৰণতঃ উচ্চ শ্ৰেণীৰ মানুহতকৈ বেচি অসংযত, সেই কাৰণে প্রকৃত মানুহ কৰি গঢ়ি তুলিব খুজিলে, এওঁ- লােক সংযম-শিক্ষা দিয়াই প্রধান কর্তব্য। কিন্তু আধুনিক শিক্ষা[ ২৫৮ ] সাধনা প্রণালী যেনে, সি তেনে অসংযত মানুহৰ কু-প্রবৃত্তি চৰিতাৰ্থ কৰাৰ পােন বাট বান্ধি দিয়ে মাথােন। সেই কাৰণে ওপৰত কোৱাৰ নিচিনা শিক্ষিতা নাম লােৱা তিৰুতাই স্কুলত সংযমৰ শিক্ষা সমূলি নাপায়। আৰু এটা ঘাই কথা হৈছে, যেনে সমাজত বর্ধিত আৰু শিক্ষিত হােৱা যায়, তেনে সমাজৰ আদৰ্শ ই শিক্ষার্থী বালক-বালিকাৰ ওপৰত বৰকৈ কর্তৃত্ব চলায়। লৰাই অন্ততঃ আন সমাজৰ বতাহাে অলপ পায়, কিন্তু ছােৱালীৰ তেনে সুবিধা নথকাত, সেই আদর্শকে মাথােন সর্বোৎকৃষ্ট বুলি বিশ্বাস কবে ; সেই দেখিয়েই মিশনেৰী স্কুলত শিক্ষা পােৱা বহুততা ছােৱালীয়ে ধৰ্ম আৰু জাতীয়তা দুয়ােকে হেৰুৱায় । লৰাৰ ভিতৰত তেনে নাই বুলিলে ভুল হ'ব, কিন্তু গােটেই শিক্ষিত পুৰুষ সমাজৰ লগত তুলনা কৰিলে সিহঁতৰ লেখ নধৰিলেও চলে। তিৰুৰ হলে বেচিভাগেই তেনেকৈ শিক্ষা পােৱা। এইবােৰৰ বাহিৰেও প্রধান কাৰণ হৈছে শিক্ষিতা তিতাৰ সংখ্যা নিম্নশ্রেণীত যেনেকৈ উচ্চশ্রেণীৰ অনুপাতত বেচি, তেনেকৈয়ে সেই শ্ৰেণীত শিক্ষিত পুৰুষৰ সংখ্যা কম। সেই দেখি তেনে ছােৱালীয়ে নিজৰ জাতৰ উপযুক্ত দৰা নাপাই কুমাৰী হৈ থাকিবলৈ বিচাৰে। উচ্চশ্রেণীৰ ছােৱালীয়ে তেনেকৈ শিক্ষা পালেও প্রায়ে উপযুক্ত স্বামী লাভ কৰি ঘৰ-সংসাৰ চলােৱাত লাগি যায়। তাৰ ফলত আগেয়ে কোৱা কুমাৰীসকলৰ ভাগতেই প্রায় শিক্ষয়িত্ৰীৰ বাৰটো পৰে। কিন্তু তেনে অসংযত চলন- ফিৰণ, ভােগ-লিপ্সা আৰু বিলাসিতাৰ শিক্ষা পাই অহা যৌৱনােন্মাদিনী শিক্ষাভিমানিনী স্বাধীনা যুৱতীৰ পক্ষে চিৰকুমাৰী হৈ থকা সহজ কাম নহয়। দুৰ্জ্জন কামুকৰ প্রলােভন আৰু সংঘর্ষই তেনে ভাবনা কেনিবা উৰুৱাই নিয়ে, তাৰ ফলত তেনে কুমাৰীৰ প্ৰায়ে পতন হয়। এনেকৈয়ে শিক্ষয়িত্ৰীৰ সম্পর্কে মানুহৰ মনত এটা ধাৰণা হৈ যােৱাৰ পিচত এতিয়া কোনােবা ভাল হৈ থাকিলেও ৰাইজে বিশ্বাস কৰিব নােখােজ। সেই =২২ [ ২৫৯ ] শিক্ষয়িত্ৰীৰ অপশ বুলি মানুহৰ তেনে ধাৰণা সেই কুমাৰী শিক্ষয়িত্ৰীৰ ওপৰতহে, বিবাহিতা- সকলৰ ওপৰত নহয়। উমাতেনেহলে এনে অৱস্থাত কি কৰা উচিত দীন—এনে অৱস্থাত সকলাে সম্প্রদায়ৰ তিৰুতাক জাতীয় আদর্শত শিক্ষা দিবলৈ যত্ন কৰা সকলাে শিক্ষিত দেশবাসীৰ কৰ্ত্তব্য। উমা—কিন্তু তেনে জাতীয় আদর্শ বিদ্যালয় হবলৈ এতিয়াও বহুত দিন আছে। বর্তমান প্রচলিত বিদ্যালয়বিলাকক এনে কলঙ্কৰ পৰা মুক্ত কৰিব পাৰি কেনেকৈ ? দীন—কলঙ্কৰ মূল-উচ্ছেদ কৰিব পাৰিলেই সকলাে সুকলমে চলিব। এইবােৰ কলঙ্কৰ মূলত এফালে যেনেকৈ স্বাধীনা যুৱতী, আনফালে তেনেকৈ সংযমশূন্য দুর্জন পুৰুষ। এই দুয়াে পক্ষকে আঁতৰাই ৰাখিলেই ব্যভিচাৰৰ বীজ ধ্বংস হ’ব। সেই কাৰণে মােৰ মতে হয় শিক্ষয়িত্রী বিবাহিতা হ’ব লাগিব, নহয় নিয়ম-প্রণালীৰ শাসনৰ তলতীয়া হ’ব লাগিব। যি দেশত অবৰােধ প্রথা নাই, তাত শিক্ষয়িত্ৰীৰ স্বাধীনতাত হস্তক্ষেপ নকৰিলেও চলিব পাৰে ; কিয়নাে তাত যুৱক- যুৱতীৰ সন্মিলন সচৰাচৰ ঘটি থাকে। আমাৰ দেশত কিন্তু তাৰ বিপৰীত। আত্মীয় নহলে যুৱক-যুৱতীৰ দেখা শুনা পৰ্যন্ত নহয়, আৰু কৰবাত হলেও তা বাসনাৰ চেঁকা থাকে। এনে সমাজত যদি এই দুই এজনী কুমাৰীয়ে স্বাধীনতাৰ সাহায্য লৈ যেই সেই পুৰুষৰ লগত নিভৃতে সাক্ষাৎ কৰিবলৈ ধৰে, তেন্তে অলপ দিনৰ ভিতৰতে কি ঘটনা ঘটিব পাৰে, তাক ভাবি চোৱা। বৰ্তমানৰ শিক্ষা, আৰু সমাজত পুৰুষ-স্ত্রীৰ সম্বন্ধলৈ চাই এনে প্রলােভনৰ হাত সাৰিব পৰা কোনােবা আছে নে নাই সন্দেহ। ক'ৰবাত দুই-এজন থাকিলেও সৰ্বসাধাৰণে তেওঁলােককো দলৰ লগত মিলাই লবলৈ বাধ্য হয়। উমা–তেনেহলে তােমাৰ মতে অবিবাহিতা কুমাৰী শিক্ষয়িত্ৰী হ'লে [ ২৬০ ] সাধনা তেওঁক পুৰুষৰ সমাগমৰ পৰা নিলগাই ৰাখিব লাগে; কিন্তু বহুতে হয়তাে তেনে নিয়ম মানিবলৈ আপত্তি কৰিব। দীন—আপত্তি কৰিলে তেওঁক শিক্ষয়িত্রী নৰখাই ভাল। বিদ্যালয়ত শিক্ষকতা কৰিবলৈ পুৰুষৰ লগত গােপন পৰামৰ্শ কৰিবৰ কোনাে আৱশ্যক হ’ব নােৱাৰে। আন কাৰণতে আৱশ্যক হলে, স্কুলত নাইবা তৃতীয় ব্যক্তিৰ উপস্থিতিত কথা পতাত কোনেও আপত্তি নকৰে। উমা—কোনাে শিক্ষিত কুমাৰীয়ে যদি মাক-বাপেক বা ভায়েক ককায়েকৰ লগত থাকি ঘৰৰ পৰা অহা-যােৱাকৈ কাম কৰে, তেতিয়াও তেনে নিয়ম-প্ৰণালীৰ আৱশ্যক হবনে? দীন-সদায় নহয়, কিন্তু কেতিয়াবা হবও পাৰে। উমা-কেতিয়া ? পীন—এনে অভিভাবকো আছে, যি নিজৰ সাংসাৰিক সুবিধাৰ নিমিত্তে নিজৰ কন্যা বা ভগিনীৰ অধঃপতনত সাহায্য কৰে। তেনে অভিভাবকৰ তলত থকাতকৈ স্বাধীনভাবে থকাও ভাল, কাৰণ তেনে অভিভাবকৰ নামৰ ঢাকনীৰ তলত যি ইচ্ছা তাকে কৰিব পাৰে, কিন্তু অকলৈ থাকিলে অলপ ভয় কৰাৰহে সম্ভাবনা। উমা–তুমি বােধকৰো ৰম্ভালৈ লক্ষ্য ৰাখি এই কথা কৈছা ? দীন-মই কাৰৰ নাম ল’ব নােখােঙ; কিন্তু অভিভাবক দুশ্চৰিত্ৰতাৰ বাবে যে সন্তানৰ পতন হ’ব পাৰে, তেনে দৃষ্টান্ত বিৰল নহয় ;—বিশেষকৈ সেইবােৰ পৰিয়ালত, যিবােৰ পূৰ্বৰে পৰা ব্যভিচাৰ দোষত দুষ্ট। উমা—মই এইবােৰ কথা সােধাৰ উদ্দেশ্য আছে, বালিকা-স্কুলত তােৰ, প্ৰস্তাৱমতেই আৰু এজনী শিক্ষয়িত্ৰী ৰখাৰ কথা হৈছে; ৰম্ভা আৰু কোনােবা এজনীয়ে হেনাে আবেদনাে কৰিছে, কিন্তু তেওঁলােকৰ কাম দিবলৈ দুই এজন সভ্যৰ আগ্রহ থাকিলেও সৰহভাগৰ ইচ্ছা নাই। -২৫ [ ২৬১ ] শিক্ষয়িত্ৰীৰ অপযশ সেই কাৰণে স্কুল-কমিটিয়ে ঊষাক দ্বিতীয় শিক্ষয়িত্ৰীৰূপে পাবলৈ ইচ্ছা কৰি দেউতাকলৈ লিখিছে। দেউতাকে সেই বিষয়ে মােৰ মত সুধিছিল, মই একো স্থিৰ কৰিব নােৱাৰিহে তােমাক সুধিলোঁ। দীনবন্ধুৱে অলপ আচৰিত হৈ সুধিলে,—“কিয়, উষা জানাে ইয়াতে থাকিব?” উমাইয়াত নাথাকিনাে কলৈ যাব ? দীনবন্ধু অধিকতৰ বিস্মিত আৰু আচৰিত হৈ ক'লে,-“মই তােমাৰ কথা ভালকৈ বুজা নাই। উষাৰ জানাে বিয়া হৈ যােৱা নাই? মই গােৱালপাৰাত থাকোতে তুমিয়েই দেখােন সেই খবৰ দিছিল। সেইমতে যােৱা সপ্তাহতে বিয়া হৈ যাব লাগিছিল।” উমা–যাব লাগিছিল, কিন্তু নগ’ল। দীন—কিয় ? উমা—এই বিয়া উষাৰ অমতে পতা হৈছিল আৰু সকলাে আয়ােজন গােপনে কৰা হৈছিল, কিন্তু সময়ৰ আগতে তাই গম পালে। তাই দৃঢ়ভাবে বিবাহৰ কন্যা হবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে। যিজনী ছােৱালীয়ে বাপেকৰ কথাৰ ওপৰত কথা নয়, অকল মূৰ জোকাৰি নাইবা চকুলাে টুকিয়েই সমিধান দিয়ে, সেই ছােৱালীজনীৰ ইমান সাহ, ইমান দৃঢ়তা মুহূর্ততে ক’ৰ পৰা আহিল, ক’ব নােৱাৰো, বাপেকৰ হাজাৰ তর্জন- গর্জন, উপদেশ-অনুৰােধ উপেক্ষা কৰি বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ দলিয়াই পেলাই ক'লে,-“আপুনি এই আয়ােজনেৰে মােৰ শ্ৰাদ্ধ কৰিব পাৰিব, বিয়া দিব নােৱাৰে।” মাত্র একেষাৰ কথা, কিন্তু সেই প্রতিজ্ঞাৰ পৰা লৰাবলৈ কাৰৰ সাধ্য নহ'ল। অগত্যা বিয়া ভাগিল। তুমি বােধকৰো বুজিছা কিয় উষাই তেনে কৰিলে। দীনবন্ধুৱে কোনাে উত্তৰ নিদিলে; তলমূৰ কৰি তেওঁ চিন্তিত হল। উমাই সেই বিষয়ে আৰু কোনাে কথা উলিওৱা উচিত নহয় বুলি আগৰ - ২৫[ ২৬২ ] সাধনা প্রশ্নত ধৰিলে। দীনবন্ধুৱে ক'লে,-“মােৰ যদি মতামত সুধিছা, মই তাত আপত্তি কৰিবলগীয়া একো দেখা নাই ; মাত্র আহোতে যাওঁতে এজন আপােন মানুহ লগত থকা উচিত।” ইয়াৰ পিচত অলপ সময় আৰু কিবাকিবি কথা পাতি উমাকান্তই বিদায় ল'লে ; দীনবন্ধু বহুত পৰলৈকে নীৰৱ চিন্তাত বহিল।

[ ২৬৩ ]

সপ্তম অধ্যায়

নিশাচৰ

 সেই দিনা নগৰত কিবা উপলক্ষে থিয়েটাৰ হৈছিল। দর্শকৰ সংখ্যা নিতান্ত কম নহলেও বৰ বেচিও হােৱা নাছিল। কাৰণ দূৰণিবটীয়া মানুহ প্রায়ে অহা নাছিল। বেচি ভাগ দর্শকেই নগৰীয়া ডেকা৷

 দর্শক কম হলেও অভিনয় বেয়া হােৱা নাছিল; অন্ততঃ দর্শক সকলৰ মুখত প্রশংসাৰ ধ্বনি শুনা গৈছিল। প্রত্যেক অঙ্কৰ শেষত দর্শকসকলৰ অধিকাংশ বাহিৰলৈ ওলাইছিল, আৰু বাহিৰত পতা দোকানকেইখনত চাহ, চিগাৰেট, নাইবা তামােল কিনি খাইছিল। তৃতীয় অঙ্কৰ অন্তত যিবােৰ মানুহ বাহিৰলৈ ওলাইছিল, ঘূৰি সোমাওঁতে তাৰ ভিতৰত এজন পাচ পৰিল। তেওঁৰ আৰু ভিতৰলৈ সােমােৱা নহ’ল; সকলো ভিতৰ সােমালত তেওঁ লাহে লাহে আলিলৈ উঠিল।

 তেতিয়া ৰাতি প্রায় এক বাজিছিল। থিয়েটাৰ ঘৰৰ বাহিৰে আন ঠাইত কাৰৰ সাৰ-সঁহাৰি নাই; সকলে নিদ্ৰাদেৱীৰ কোলাত লাল-কাল। নিশাচৰ জন্তু আৰু জন্তু স্বভাৱৰ দুই-এজন মানুহ মাথােন তেতিয়া সজাগে আছিল; অথবা কাৰবাৰ পিৰালি বা বাৰীচুকত খাপ লৈছিল। তাৰ বাহিৰে নগৰৰ আলিবাটত দুই-এটা ‘পাহাৰাৱালা ঘূৰিছিল। বাটৰ দাতিত ক’ৰবাত ক’ৰবাত মিউনিচিপেলিটিৰ চাকিয়ে ঢিমিক-ঢামাককৈ পােহৰ দিছিল।

  থিয়েটাৰৰ পৰা ওলােৱা মানুহজন লাহে লাহে যাবলৈ ধৰিলে। ক্রমশঃ তেওঁৰ বেগ বেচি হৈ আহিল। অলপ সময়ৰ পিচত তেওঁ [ ২৬৪ ] প্ৰভাৱতীৰ ঘৰৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’ল। তাতে থিয় হৈ চাৰিও ফাললৈ চকু ঘূৰালে। তাৰ পিচত সাউৎকৰে প্ৰভাৱতীৰ মেৰৰ ভিতৰলৈ সোমাই গ’ল। ভিতৰ সোমাই চকোৱাৰ আঁৰতে এখন্তক ৰ’ল, আৰু ফুটাই দি আকৌ এবাৰ চাৰিওফাললৈ চকু দিলে, বোধকৰোঁ কোনোবাই তেওঁক লক্ষ্য কৰিছে নে নাই তাৰে গম ল’লে। অলপমান সময় তেনেকৈ থকাৰ পিচত তেওঁ দুৱাৰৰ ওচৰলৈ চাপি গ’ল; দুৱাৰখন ঠেলি চালে, কিন্তু দুৱাৰ মেল নাখালে। আকৌ বিপৰীত ফালে থকা দুৱাৰখনৰ গুৰিলৈ গৈ আগৰ দৰেই পৰীক্ষা কৰিলে, সিও লৰচৰ নহ’ল, ভিতৰফালে বন্ধ। তাৰ পিচত এখন এখনকৈ খিৰিকীবোৰ পৰীক্ষা কৰি চালে,—সকলে একেদৰেই বন্ধ। তেওঁ তেতিয়া আকৌ জপনাৰ ওচৰলৈ আহিল, আকৌ এবাৰ কেইওফালে চাই-চিতি ল’লে। ক’তো একোৰে গম নাপাই আকৌ তেওঁ খিৰিকী এখনৰ কাষ চাপিল; প্ৰথমেই অলপ অলপকৈ, তাৰ পিচত অলপ ডাঙৰকৈ, তাৰ পিচত আৰু ডাঙৰকৈ টুকৰিয়াবলৈ ধৰিলে, কিন্তু কাৰো সাৰসঁহাৰি নাই। কিছু সময় এনেকৈ অতিবাহিত হ’লত তেওঁ কাপোৰ তলৰ পৰা বটালি এটা উলিয়ালে; তাৰে সৈতেই খিৰিকীৰ কব্জা এৰুৱাবলৈ যত্ন কৰিবলৈ ধৰিলে। বহুত সময় এনেকৈ যত্ন কৰোঁতে কৰোঁতে শেহত চৌকাঠৰ যিখিনিতে পেঁচখিলি সোমাইছিল, সেই খিনিৰ এচটা কাঠ এৰাই গ’ল। তেতিয়া সেই ফালেই বিশেষভাবে ঠেলাঠেলি কৰাত খিৰিকীৰ এফাল এৰাই পৰিল। তেওঁ সেই ফাল মাটিত নমাই থৈ সেই বাটে দি এবাৰ ভিতৰলৈ চালে। ভিতৰৰ লেম্পটোৰ পোহৰ কমাই মুমুমূৱাকৈয়ে মেজত তুলি থোৱা হৈছে। প্ৰভাৱতী তেতিয়াও টোপনিত অচেতন, মূৰটোৰ বাহিৰে বাকীছোৱা নিহালীৰে ঢকা। মানুহটোৱে আৰু বিলম্ব নকৰি ভিতৰ সোমাবলৈ [ ২৬৫ ] সাজু হ’ল। হায় ৰাতি! তই যে অনন্তকাল কত পাষণ্ডক সাহায্য কৰি আহিছ। কত কুল-ললনাৰ জীৱন বিষময় কৰিছ!! কত পাপ-ব্যভিচাৰক প্ৰশ্ৰয় দি সংসাৰক নৰক-কুণ্ড কৰি তুলিছ!!! এদিন তোৰ সাহায্য পায়েই কীচকে দ্ৰৌপদীৰ সতীত্ব-হৰণ কৰিবলৈ আহি বংশ-নাশ কৰিছিল; তোৰ সাহায্যতেই অশ্বত্থামাই এদিন পাণ্ডৱ-পুত্ৰবিলাকৰ বিনাশ সাধন কৰিছিল; তোৰ সাহায্যতেই কত গোপন ষড়যন্ত্ৰ, কত নহত্যা, কত পৈশাচিক ঘটনা ঘটিছে, তাৰ লেখ কোনে কৰে! আজি যদি এই নিৰাশ্ৰয়া ৰমণীৰ বিপদ ঘটে, তাৰ বাবে দায়ী কোন? দিনত এনে ঘটনা ঘটিব পাৰিলহেঁতেননে?”

 মানুহটোৱে কিবা এটা ভাবি জেপৰ পৰা উৰ্ম্মাল এখন উলিয়াই হাতত ল’লে। তাৰ পিচত এটা ভৰি খিৰিকীত দি দুই হাতেৰে চৌকাঠত ধৰি ইটো ভৰিও ওপৰলৈ তুলিলে। তাৰ পিচত ভিতৰলৈ নামিবলৈ এটা ভৰি ডাঙিব খুজিছে মাথোন, এনেতে হঠাৎ কোন বুলি এটা শব্দ ঠাচ কৰে তেওঁৰ কাণত পৰিল; তেওঁ কি কৰিব কি নকৰিব ভাবিবলৈ সময় নৌ পাওঁতেই পিঠিত কোনোবাই এটা মাধ মাৰ শোধালে। মানুহটো বাহিৰলৈ জাপ মাৰি পৰিল। প্ৰভাৰ ভায়েকটোৱে আকৌ এটা মাৰ ডাঙিলে। হঠাৎ মানুহটোৰ মুখ দেখি সি থমকা খাই ৰ'ল, মানুহটোৱে এই অৱসৰতে ভিৰাই ধৰি লৰ মাৰিলে। এই গোলমালত প্ৰভাৱতীয়ে সাৰ পালে, লৰাটোক সুধিলে,-“কি হৈছিল?”

 লৰা—কি হৈছিল তই হবলা ক’ব নোৱাৰ!

 প্ৰভা—মৰিবলৈকে মই একো ক’ব নোৱাৰোঁ। মোৰ অকলৈ থাকিবলৈ ভয় লাগে দেখিয়েই তোক থিয়েটাৰলৈ যাবলৈ মানা কৰিছিলোঁ। তই পিচে মোৰ কথা নুশুনিলি। মই বহুত ৰাতিলৈকে [ ২৬৬ ] কাম কৰি থাকি বৰকৈ টোপনিয়ে ধৰিলত হে শুলোঁ। তই আহিলে উঠিব লাগিব বুলি চাকিটোও নুনুমুৱাকৈয়ে কমাই থলো। তাৰ পিচত কি হৈছে গমকে পোৱা নাছিলোঁ; এই মাত্ৰ সাৰ পাই তোক থিয় দি থকা আৰু মানুহ এটা খিৰিকীৰ পৰা নামি লৰ মৰা দেখিছো।

 লৰা—মই থিয়েটাৰৰ পৰা আহিয়েই তাক খিৰিকীতে দেখিছোঁ থিয়েটাৰলৈকো গৈছিল; নৌ ভাগোঁতেই মনে মনে গুছি আহিল।

 প্ৰভা—মানুহটো কোন চিনি পালি জানো?

 লৰা—আৰু কোন হ’ব! সেই বামুণটো। আজি মাষ্টৰৰ মান ভালকৈয়ে ধৰিছে।

 তাৰ পিচত দুৱাৰ-খিৰিকী জপাই দুয়ো ভিতৰ সোমাল। লৰাটো পোনেই পাটীত পৰিলগৈ। প্ৰভাই পাটীত বহি বহুত পৰ কিবা ভাবনাত মগ্ন হ’ল; চকুৰ পৰা সৰ্ সৰ্ কৰে চকু-লো ববলৈ ধৰিলে। তেওঁৰ আৰু শোৱা নহ’ল; ৰাতিৰ বাকীডোখৰো তেনে চিন্তা ভাবনাতে অতিবাহিত হ’ল।  

————

[ ২৬৭ ]

অষ্টম অধ্যায়

শিৱৰাম শৰ্মা

 দীনবন্ধু গোৱালপাৰাৰ পৰা ঘূৰি অহাৰ কিছু দিনৰ পিচতে স্কুলৰ নতুন ঘৰ সম্পূৰ্ণ হ'ল। এতিয়া সেই ঘৰতে স্কুল বহিছে। শিক্ষয়িত্ৰী প্ৰভাৱতী আৰু উষা।

 আজি-কালি প্ৰভাৱতীৰ পৰা দীনবন্ধুলৈ প্ৰায় দিনৌ একোখন চিঠি আহে, আৰু দীনবন্ধুৰ পৰাও তেনেকৈয়ে উত্তৰ যায়। এনেকৈ চিঠিৰ চলাচল দেখি বহুতে হয়তো সেইবোৰ প্ৰেমপত্ৰ বুলি ভাবিব পাৰে, কিন্তু বাস্তৱিক তাত তেনে কথাৰ নাম-গোন্ধা নাথাকে। থাকে মাত্ৰ স্কুল-পৰিচালনা আৰু শিক্ষয়িত্ৰীৰ চলন-ফুৰণৰ সম্পৰ্কে আলোচনা। প্ৰভাই আজিকালি দীনবন্ধুক নজনোৱাকৈ অতি সামান্য কামতো হাত নিদিয়ে, আন কি, ওচৰ-চুবুৰীয়াৰ ঘৰলৈকো নাযায়; সেই দেখিয়েই ইমান ঘনাই চিঠি লিখিব লগাত পৰে৷

 চিঠিৰ এনেকুৱা চলাচল এজন মানুহে বিশেষভাবে লক্ষ্য কৰিছিল। তেওঁ এজন স্কুলৰ পণ্ডিত, নাম শিৱৰাম শৰ্ম্মা। তেওঁৰ ঘৰ নগাওঁ কি গোলাঘাট অঞ্চলৰ কোনোৱা গাঁৱত। শিক্ষাত এওঁ এণ্ট্ৰেন্স ‘পাছ’? বয়সত ভৰ ডেকা, বিয়া হোৱা দুবছৰমান হৈছে। প্ৰভাৱতীৰ ঘৰৰ ঢাপৰ দাঁতিতে থকা মাটি এডোখৰ খাজানা ভৰাকৈ লৈ তাতে এটা বহা সাজি বাস কৰিছে। তাকৰীয়া দৰমহাই নোজোৰে দেখি চাকৰ ৰখা নাই আৰু ঘৈণীয়েককো অনা নাই। পাৰিলে দুপইচা ৰাহি কৰিবৰ ইচ্ছাৰে “প্ৰাইভেট টুইশ্যন” এটাও মাহিলি চাৰি টকাত বন্দৱস্ত কৰি লৈছে। ছাত্ৰী এজনি বালিকা- ভূতনাথৰ কন্যা। তেওঁ এটা লৰা পঢ়াবলৈ লোৱা হলে ইয়াতকৈ [ ২৬৮ ] বেচি টকাও পালেহেঁতেন, কিন্তু সন্মুখত হাস্যমুখী বালিকাক লৈ একেৰাহে দুঘণ্টা বহিবলৈ পোৱা জানো টকাতকৈ মল্যবান নহয়!

 শিৱৰামে সেইখিনিতে আশ্ৰয় লোৱাৰ পৰাই তেওঁৰ দল বাঢ়িবলৈ ধৰে। দীনবন্ধুৱে দিনে-ৰাতিয়ে আমনি পাই যিবোৰ মানুহক দূৰ কৰিছিল, সেইবোৰেও তেওঁৰ বহাতে গৈ আডডা পাতিছিল। ওচৰ- চুবুৰীয়া বুলি এওঁ দীনবন্ধুৰ তালৈকে দিনে তিনি-চাৰি বাৰকৈ আহিছিল।

 প্ৰভাৱতীৰ লগত দীনবন্ধুৰ চিঠিৰ চলাচল দেখি তেওঁ কি ভাবিছিল ক’ব নোৱাৰোঁ, কিন্তু মাজে মাজে দীনবন্ধুৱে প্ৰভাৰ চিঠি মেজৰ ওচৰতে এৰি কোনোবাফালে গলে, তেওঁ মনে মনে পঢ়িছিল। এই দৰে কিছুদিন যোৱাত এদিন তেওঁ দীনবন্ধুক ক’লে,- “আপোনাক এটা কথা কওঁ বুলিছোঁ, আপুনি বেয়া নাপাব। আপোনাৰ লগত প্ৰভাৱতীৰ প্ৰেমপত্ৰ চলে বুলি বহুতে কোৱাকুই কৰিছে, আৰু আপোনালৈ খোৱা বস্তু পঠিওৱাও বহুতে দেখিছে; সেই কাৰণে আপুনি কিছু সাৱধান হোৱা উচিত।

 দীন—ইয়াত সাৱধান বা অসাৱধান হোৱাৰ কোনো কথা নাই। মইতো কোনো কাম গোপনে কৰিবলৈ যোৱা নাই, মানুহে দেখাত মোৰ হানি, কিটো? বৰং মোৰ কাৰ্য্য যদি গোপনীয় হ’লহেঁতেন, তেতিয়াহে ভয়ৰ কাৰণ থাকিলহেঁতেন। মই যেতিয়ালৈকে দোষ নকৰোঁ, তেতিয়ালৈকে পৰৰ প্ৰলাপত কাণ দিয়াৰ আৱশ্যকতাও বোধ নকৰোঁ।

 শিৱ—সেইটো হয়, কিন্তু মিছাকৈ লোকৰ কথা শুনাহে টান। প্ৰভাৱতী দেখাতেই নীহ জাতৰ ছোৱালী। তাইৰ হাতে প্ৰকাশ্যভাবে জলপান খোৱাটো অন্যায়। এই বিষয়েও বাহিৰত ঘুনুক-ঘানাককৈ কিবাকিবি কথা ওলাইছে। [ ২৬৯ ]  দীন—প্ৰভাৱতীৰ হাতে খোৱা অন্যায় যদি জাহাজত বাটলাৰৰ হাতে খোৱাটো ন্যায় হয় কেনেকৈ? তুমি জানো জাহাজত তেনেকৈ খোৱা নাই?

 শিৱ—জাহাজত খালেও তাক কোনেও নাজানে। এনেকৈ দেখাদেখিকৈ খালেহে লেঠা।

 দীন—সেই বিষয়ে মোৰ মত তোমাৰ লগত কোনো কালে মিলিবৰ সম্ভাৱনা নাই। মোৰ মতে যিটো কাম অন্যায় তাক গোপনেও কৰা উচিত নহয়, আৰু উচিত বুলি ভবা কাম গোপন কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। যিটো কাম প্ৰকাশ্যে কৰিবলৈ ভয় লাগে, তাক গোপনে কৰিবলৈ যোৱা ভীৰুতা আৰু কাপুৰুষতা।

 শিৱৰামে তাৰ একো উত্তৰ নিদি ক’লে,-“হেৰি, এটা কাম নকৰে কিয়? মোৰ দুখনমান উৰ্ম্মালৰ আৱশ্যক। মই শুনিছোঁ প্ৰভাৱতীয়ে বৰ বঢ়িয়া উৰ্ম্মাল কৰিব জানে। আপুনি চাৰিখনমান কৰাই নানে কিয়? দুখন মোক দিব, দুখন আপুনি ল’ব, মই কাপোৰ আনি দিম।”

 দীন—মোৰ সম্প্ৰতি উৰ্ম্মালৰ আৱশ্যক নাই। যদিও মই অনুৰোধ কৰিলে কৰি দিব বুলি বিশ্বাস কৰোঁ, তথাপি মই মিছা কথা কৈ অনুৰোধ কৰিব নোৱাৰোঁ। তোমাৰ যেতিয়া প্ৰয়োজন, তুমি নিজে অনুৰোধ কৰাই ভাল।

 শিৱ—সেইটো হওঁতে হয়, কিন্তু কেতিয়াও কোনো আলাপ- পৰিচয় নোহোৱাকৈ হঠাৎ চিঠি লিখিবলৈ কেনেবা লাগে।

 দীন—তেনেহলে এইবোৰ জঞ্জাললৈ নগৈ বজাৰৰ পৰা কিনি আনিবা। মোৰ মতে সেয়ে ভাল।

 শিৱই তাৰ একো উত্তৰ নিদি মৌন হ’ল। অলপ সময় তেনেকৈ থকাৰ পিচত শিৱই আকৌ ক’লে—“আপোনাক আৰু এটা কথা [ ২৭০ ] সোধো। আপুনি বহুত ঠাইত ফুৰিছে, বহুত দেশৰ ৰীতি-নীতি দেখিছে, বহুত শাস্ত্ৰ পঢ়িছে; সেই কাৰণে আমাতকৈ বেচিকৈ মানৱ-চৰিত্ৰ বুজি পায়। প্ৰভাৰ চৰিত্ৰ সম্পৰ্কে আপোনাৰ মত কি?

 দীন।—মোৰ মত একো নাই, কিয়নো “স্ত্ৰিয়াশ্চৰিত্ৰং পুৰুষস্য ভাগ্যং দেৱো ন জানাতি, কুতো মনুষ্যঃ?”

 শিৱ—মই এই কথা সোধাৰ কাৰণ আছে। সঁচাকৈয়ে মই কালিৰে পৰা একেটা কথাকে ভাবি আছোঁ, কিন্তু তাৰ একো সিদ্ধান্ত উলিয়াব পৰা নাই।

 দীন—কি কথা?

 শিৱ—কথাটো গোপনীয়, কিন্তু আপুনি শুনাত হানি নাই। আপুনি যেন আৰু ক’তো নুলিযায়।

 দীন—তেনেকৈ মই গাত ল’ব নোৱাৰোঁ৷ প্ৰয়োজন দেখিলে উলিয়াবও পাৰে। সেই দেখি মই জানিলে যদি বেয়া হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে, তেন্তে নোকোৱাই ভাল।

 শিৱ—মোৰ বিশ্বাস আপুনি জনাৰ পৰা বেয়া নহৈ বৰং ভালহে হ’ব।

 দীন—কোৱা তেন্তে।

 শিৱ—কথাটো হৈছে মই কালি থিয়েটাৰ চাবলৈ গৈছিলোঁ। থিয়েটাৰ ভাগিলত ঘৰলৈ আহোঁতে দেখো দেখোন কাপোৰেৰে মূৰে গাই ঢাকি কোনোবা এটা প্ৰভাৰ ঘৰৰ পৰা ওলাই আহিছে। মানুহটো কোন চিনিব নোৱাৰিলোঁ। এবাৰ ধৰোঁ বুলিও ভাবিছিলোঁ, কিন্তু সি লৰ মাৰিলত ধৰিব নোৱাৰিলোঁ। তাতে কেনেবাকৈ তাৰ দোষ মোৰ গাত পেলাই সাৰে বুলি ভয় লাগিল। আজি আপোনাৰ কাণ ছুৱাই থলোঁ, যদি আকৌ তেনে সময়ত কোনোবা আহে, মই নিশ্চয় ধৰিম। তেতিয়া যদি [ ২৭১ ] ওভোতই মোক বিপদত পেলাবৰ চেষ্টা কৰে, তেন্তে আপুনি সাক্ষী হ’ব লাগিব৷

 দীন—মাফ কৰিবা, মই তেনে ডিটেক্‌টিভৰ কামত ফুৰিবলৈ গাত ল’ব নোৱাৰোঁ৷

 শিৱ—আপোনাক ফুৰিবলৈ কোৱা নাই, আজি যি কথা ক’লোঁ, তাক মনত ৰাখিলেই হ’ব।

 দীনবন্ধুৱে একো নামাতিলে। তেওঁ মনে মনে কিবা ভাবিছিল। দীনবন্ধুক নীৰৱ দেখি শিৱৰাম উঠি গ’ল।

 সেই দিনা আবেলি ফুৰিবলৈ যাওঁতে দীনবন্ধুৱে তেওঁৰ আৰু প্ৰভাৰ নামে শিৱৰামে কোৱা আটাইকেইটা কথাৰ আলোচনা হোৱা শুনিলে। তেওঁ নিজৰ বিষয়ে ওলোৱা কথা লৈ বিশেষ ভবা নাছিল, কিন্তু শিৱৰামে দেখা মানুহটো যদি সঁচাকৈয়ে প্ৰভাৰ ঘৰৰ পৰা ওলাইছিল, তেনেহলে তাৰ উদ্দেশ্য কি হ’ব পাৰে, সেই কথাই তেওঁৰ মনত তোলপাৰ লগাইছিল। তেওঁ ভাবিলে সি কোনোবা দুৰ্দ্দান্ত মানুহ, কু-অভিপ্ৰায় লৈ আহিছিল, কিন্তু তাত প্ৰভাৱতীৰ কিবা হাত আছিল নে নাই, তাক জনা যায় কেনেকৈ? হয়তো প্ৰভাই গম নোপোৱাকৈ সি আহিব পাৰে আৰু বিফল-মনোৰথ হৈ উলটি যাব পাৰে। যদি সেয়ে নহয়, প্ৰভাৰ ইচ্ছামতেহে সি আহিছিল, তেন্তে প্ৰভা নিশ্চয় ভ্ৰষ্টা। ইমান গোলমালৰ পিচতো যদি প্ৰভাৰ ইচ্ছামতে তেওঁৰ ঘৰলৈ এনেকৈ মানুহ আহিব পাৰে, তেনেহলে তেওঁ প্ৰভাৰ লগত কোনো প্ৰকাৰৰ সম্পৰ্ক নৰখাই ভাল। কিন্তু প্ৰকৃত ঘটনাটো কি তাৰ তত্ত্ব নোলোৱাকৈ তেনে কৰিলে, হয়তো প্ৰভাৰ প্ৰতি অবিচাৰ কৰা হ’ব পাৰে। শেহত প্ৰকৃত ৰহস্য উদ্ধাৰ কৰিবলৈ তেওঁ কৃতসঙ্কল্প হ’ল।

————

[ ২৭২ ]

নৱম অধ্যায়

ৰেল-যাত্ৰী

 মেইল ট্ৰেইন গৈ শিয়ালদহ ষ্টেচনত লাগিলত অসংখ্য যাত্ৰী গাড়ীৰ পৰা নামিল। ষ্টেচনৰ ভিৰ বৰ বেচি। গোটেই ষ্টেচন লোকাৰণ্য—অহা আহিছে, যোৱা গৈছে, খাপ লোৱাই খাপ লৈ আছে। ঘোঁৰাৰ গাড়ী, মানুহৰ গাড়ী, মটৰকাৰ, বাচ, মুটিয়া আদিৰ লেখজোখ নাই। বিশ্ৰামঘৰত কেইখনমান চাহৰ আৰু চিগাৰেট খিলি তামোলৰ দোকান আছে। ফেৰিৱালাই চাহপান, বৰফ, লিমনেড, ৰুটি, মিঠাই, খিলি তামোল, চিগাৰেট, আদি লৈ কাক লাগে সুধি চিঞৰি ফুৰিছে। দৈনিক বাতৰি কাকত আৰু কিতাপ বেচোঁতাৰ অভাৱ নাই। এই জনতাৰ শাস্তি ৰক্ষা কি ভঙ্গ কৰিবলৈ জনচেৰেক ৰেলৱে পুলিচ ঘূৰিছে। চাৰিওফালে ভয়ানক কোলাহল মাথোন শুনা যায়।

 ষ্টেচনৰ প্লেটফৰ্মত এজন চাহাবী সাজ-পাৰ পিন্ধা মানুহ আগৰে পৰা থিয় হৈ আছিল; তেওঁ ব্যস্তভাবে কাৰবালৈ অপেক্ষা কৰিছিল। ৰেল আহি ষ্টেচন পালত তেওঁ গাড়ীবোৰত চকু ফুৰালে; মধ্যমশ্ৰেণীৰ যাত্ৰী এযোৰাৰ ওপৰত তেওঁৰ দৃষ্টি পৰিল। যাত্ৰী দুজন গাড়ীৰ পৰা নামিলতে তেওঁ ওচৰ চাপি গৈ তেওঁলোকক আগ বঢ়াই আনিলে; মালৰ টোপোলা, বাকচ আৰু বেগটো মুটিয়াৰ কান্ধত তুলি দিলে। মুটিয়াই মালখিনি আনি গাড়ীত তুলি দিলত তেওঁ তাক চৰতীয়