অদৃষ্ট

ৱিকিউৎসৰ পৰা
অদৃষ্ট
লেখক দণ্ডিনাথ কলিতা
[ শিৰোনাম ]
অদৃষ্ট

( সামাজিক উপন্যাস )






ৰচক —শ্ৰীদণ্ডিনাথ কলিতা।
তেজপুৰ।





১৮৭১ শক ( ১৯৪৯ খৃঃ )

মূল্য পকা বন্ধা ২ টকা

    কেচা
[ প্ৰকাশক ]

              প্ৰকাশক :– গ্ৰন্থকাৰ
                                          হিৰণ্য-ৰঞ্জন গ্ৰন্থকুটী,
                                                  লম্বোদৰ বৰা ৰোড,
                                                        তেজপুৰ।







কলিকতা ৬৩ নং ডিন ষ্ট্ৰীট, এলম প্ৰেছত
শ্ৰীদেৱ প্ৰসাদ মিত্ৰৰ দ্বাৰা ছপা হ'ল।
[ অৰ্পন ]
অৰ্পণ

    মোৰ পুত্ৰোপম বৰ জোৱাঁই শ্ৰীমান মাণিকচন্দ্ৰ শইকীয়াৰ শিৰত “অদৃষ্ট” আন্তৰিক স্নেহৰ নিৰ্ম্মালি।
       ইতি —
              শুভানুধ্যায়ী

              গ্ৰন্থকাৰ।

তেজপুৰ।
১ শাওণ ১৮৭০ শক।

[ পাতনি ]
পাতনি
মানুহৰ জীৱনৰ সোঁত স্বাভাবিক গতিৰে নচলে।

কিবা এটা দুৰ্জেয় শক্তিৰ অদৃশ্য হাতে তাক একা-বেকা বাটেদি লৈ যায়।

ফলত মানৱ জীৱনত আশা-নিৰাশা, হঁহা-কন্দা, আনন্দ-বিষাদ আদি বিপৰীত অনুভূতিৰ আকস্মিক বিকাশ আৰু বিলয়।

এই যে ঘটনাৰ প্ৰবাহ, সকলো সময়তে তাৰ কাৰ্য্য কাৰণৰ সম্বন্ধ বিচাৰি পোৱা নাযায়।

এয়েই অদৃষ্ট।

ইয়াৰ প্ৰভাৱতেই মানুহৰ সৰল জীৱন-যাত্ৰাত জটিলতাৰ সৃষ্টি হয়।

“অদৃষ্ট” তাৰেই এটি চিত্ৰ।

                     ইতি ---

                     নিবেদক

                     গ্ৰন্থকাৰ।

   তেজপুৰ।                  }

বহাগ-বিহু, ১৮৭০ শক।  }

[  ]
প্ৰথম অধ্যায়

—---—

আকস্মিক দুৰ্ঘটনা

    সময় সন্ধিয়া। আন্ধাৰে প্ৰকৃতিৰ ৰেহ-ৰূপ অষ্পষ্ট কৰি তুলিছে, কিন্তু একেবাৰেই লুকুৱাব পৰা নাই। আকাশত দুই-এটা তৰাই মাথোন ভুমুকি মাৰিছে। জুৰ বতাহে ধীৰ গতিৰে নতুনকৈ ফুলা ফুলৰ ৰেণু ছটিয়াই ফুৰিছে। এনে সময়ত এজন মানুহ জখলাবন্ধাৰ পৰা শিলঘাটৰ ফাললৈ গৈ অাছিল। তেওঁৰ নাম দয়াৰাম, ঘৰ তেজপুৰৰ ফালে, বয়স তেইশ চৌবিশ বছৰমান হ’ব। তেওঁৰ সাজ-পাৰ আছিল এখন ধুতি, এটা কামিজ তাক এখন এৰীয়া কাপোৰ; ভৰিত কেনভাচৰ জোতা। হাতত এডাল সৌকাৰ লাখুটি।
    তেওঁ একেৰাহে গৈ আছিল, বাটত ঘৰলৈ উলটি অহা দুই এটা গৰুৰ বাহিৰে আন একো লগ পোৱা নাছিল। এনে দৰে অলপ সময় যোৱাৰ পাচত তেওঁ সম্মুখৰ ফালে কাৰবাৰ কাজিয়া লগা যেন শুনিলে। তেওঁ বেগেৰে আগ বাঢ়িল। অলপ গৈয়েই তেঁও দেখিলে, — এটা ডেকা মানুহে এজনী ডেকেৰীক

[  ] ধূৰ টনা আজোৰা লগাইছে । মানুহজনী মাটিত বহি যোৱাত

মাহটোৱে চেঁাচোৰাই আনিছে । মানুহটো ক’লা, অসমীয়া যেন দেখি। তিৰুতাজনী যে অসমীয়া তাক সাজ-পাৰ আৰু চেহেৰা দেখিলেই বুজা যায় । স্বশস্পষ্ট ভালোকত সিহঁতক দেখি ৰামে ভাবিলে নিশ্চয় এইটো বঙাল, ই অসমীয়া কলৈ পাই বলেৰে ধৰি ধিদিছে । তেওঁ অলপো নকৈ ওচৰ চাপি গ’ল আৰু মানুহটোক ক’লে,-“ তই মানুহজনী ষ্ট্ৰনিছ কেজো ? এৰি দে।” মাল্লা নিদিওঁ, তই কি কৰিবি ? দয়া । এম বুলিহেঁ। ভালে ভালে । নাম্বুল । নেবো, তই কি কৰিবি ! এইজনী তোৰ মাৰ ন ঘৈণীয়েৰ ! “কি ? নৰ ? "---এই বুলিয়েই, দয়াৰামে মাহটোৰ পিনাতে এটা মাৰ শোধাই দিলে । মানুহটো বাগৰ খাই পৰিল আৰু অলপ সময় হাত-ভৰি আচাৰি সটং, জুৰিলে । মানুহজনীযে তাক তুলিবলৈ যাদু কৰিলে, কিন্তু নোৱাৰিলে । দযাৰানে গালি খাৱৈৰ পৰা কচুপাতেৰে পানী আনি মূৰত দিলে, কিন্তু তাৰ পৰা একো ফল নহ’ল । মানুহটোৰ চকু ঢেল খালে , হাত-ভৰি ঠৰঙা হৈ আহিল। তেতিয়া মানুহ লীযে “ঔ তেনেযে মাৰিলে !” বুলি চিঞৰি কান্দিবলৈ ঐ ধৰিলে । তাইৰ কান্দোন শুনি কেইটামান মানুহ সেই ফাললৈ ল আহিল। । দয়াৰামে মাদ গণিলে। তেওঁ হতবুদ্ধি [  ] আৰমিক দুৰ্ঘটনা হ’ল । শেহত মানুহ ওচৰ চপা দেখি লৰ মাৰি ওচৰৰে হাবি এডোখৰত সোমাল । হাবিৰ মাজত সোমোৱাৰ পাচত এইকেইটা কথা তেওঁৰ কাণত পবিল,—“মানুহটো বিচাৰ, পুলিচত খবৰ দে।” দয়াৰাম আৰু নৰ ল । হাবিৰ মাজে মাজে কিছুদুৰ আগ বাঢ়ি মানুহ-দুনুহ চাই-চিতি আলিলৈ উঠিল অঞ্চ বেগাই শিলঘাটৰ ফাললৈ যাবলৈ ধৰিলে। মানুহৰ গম পালে আলিৰ পৰা নামি জোপাৰ আঁৰত নাইবা খাৱৈত লুকাই থাকে স্বাঞ্চ নিরাপদ যেন দেখিলেই তাকে বেগ দিযে। এনেকৈয়ে শাহি তেওঁ চাৰে নমান বজাত শিলঘাটৰ জাহাজঘাট পালে । জাহাজত তেওঁ তেজপুৰলৈ যাৰ, কিন্তু জাহাঃ এতিয়াও আহি গোৱা নাই। পোহৰত থাকিবলৈ তেওঁৰ ভয় লাগিল আৰু লাতৰি আহি এজোপা গছৰ হাৰত বহি থাকিল । জাহাজ আছিল প্ৰায এধাৰ বজাত । তেওঁ গমগতি লৈ অতি সাৱধানে লুকোৱা ঠাইৰ পৰা ওলাল আৰু টিকট কিনি জাহাজত উঠিল । [  ] দ্বিতীয় অধ্যায়। …… দয়াৰামৰ ঘৰ তেজপুৰ নগৰৰ পৰা প্ৰায় ষোল মাইল হাতৰ গাহত গুৰি গাৱত । মাজত জীয়া ভৰলী । তেওঁৰ পিতা আছিল এজন প্ৰাইমাৰী স্কুলৰ শিক্ষক, নাম ভগীৰাম । মানুহঞ্জন সকলো কামতে উদ্যোগী আছিল । দুবিঘামান মাটি বাৰীখনৰ উপৰি ৫ বিঘা ফৰিঙতি আৰু ছবিঘা কপিত মা তেওঁৰ পৈত্ৰিক সম্পত্তি আছিল । তেওঁ স্কুলৰ চাৰি কৰিও নিজ হাতেই খেতি-বাতি কৰিছিল, বাৰীখনতো অলপ অচৰপ সকলো খেতিয়েই অাছিল। স্কুলখন ঘৰৰ ওচৰতে হোৱাত তেওঁ এইবোৰ কামলৈ আৰি উলিয়াবলৈ সুযোগ পাইছিল। খেতিৰ ভাত খাই আৰু বাৰীৰ উপাৰ্জনেৰে লোণতো খৰচ উলিয়াই তেওঁ কোনো অভাব ত নপৰাকৈ চলিব পাৰিছিল । দৰমহাৰ টকাৰে ৰাজহি-তত মাৰুছিল, কাপোৰ-কানি লৈছিল আৰু ঘৰকেইটাও কিছু চকুত লগা কৰিছিল। ভগীৰামে বিয়া কৰাইছিল প্ৰায় বাইশ বছৰমান বয়সতে । সন্তান হৈছিল দুটা,—প্ৰথমটো ছোৱালী আৰু দ্বিতীয়টো লৰা । ছোৱালীজনীৰ নাম সেউতী অাৰু লৰাটোৰ নাম দয়াৰাম । দয়াৰামক তেওঁ পঢ়াশালিত পঢ়াইছিল। লৰাটোৰ বুদ্ধি [  ] টোকা আছিল অাৰু যি কোনো কামতে মনোযোগ দেখা গৈছিল । ভাওনাত ভাও দিয়াত যেনে পাকৈত আছিল, পঢ়া শুনাতো তেনে চোকা আছিল। বাৰীচুকত শাক-পাচলিৰ খেতি কৰিবলৈকো সৰুৰে পৰা শিকিছিল । প্ৰায় দহ বছৰ বয়সত প্ৰাইমাৰী পৰীক্ষাত উৰ্ত্তীৰ্ণ হৈ তেওঁ বুপ্তি লাভ কৰে আৰু ঘৰৰ পৰা পাঁচ মাইল আঁতৰত থকা এখন মজলীয়া ছাত্ৰবৃত্তি স্কুলত ভত্তি হয়। স্কুললৈ তেওঁ সদায় ঘৰৰ পৰাই অহা-যোৱা কৰিছিল । সেই বাবেই হবলা তেওঁ ছাত্ৰবৃত্তিত ভাল ফল দেখুৱাব নোৱাৰিলে, দ্বিতীয় বিভাগতহে পাচ হ’ল । দয়াৰামে মজলীয়া স্কুলত পঢ়ি থাকেঁাতেই জখলাবন্ধাৰ হৰনাথ বৰাৰ লগত সেউতীৰ বিয়া হয় । তেতিয়াৰে পৰা ঘৰখনত দয়াৰামেই মাক-বাপেক দুয়োৰে গোটেইখিনি চেনেহৰ ভাগী হয়। ছাত্ৰবৃত্তি পাচ কৰাৰ পাচত ভগীৰামে পুতেকক তেজপুৰত থৈ ইংৰাজী স্কুলত পঢ়াবৰ মন কৰিছিল, কিন্তু একেটি মাথোন লৰাক চকুৰ আগৰ পৰা আঁতৰত ৰাখিবলৈ মাক একো পধ্যে মান্তি নহ’ল । ভগীৰামেও শেহত ঘৈণীয়েকৰ মততেই মত দিলে আৰু পুতেকৰ পঢ়াশলীয়া শিক্ষা ইমানতে শেষ কৰি খেতি-বাতিৰ কাম শিকাবলৈ ধৰিলে । এনেকৈ দুবছৰমান যোৱাৰ পাচত এদিন লোকেল বোৰ্ডৰ ছেয়াৰমেন স্কুলৰ কাষৰ বাটে দি গৈছিল। তেতিয়া চাৰে এঘাৰ বাজিছিল, কিন্তু পণ্ডিত অহা নাছিল ; লৰাবোৰে গোলমাল কৰি আছিল । ে ছেয়াৰমেন স্কুললৈ সোমাই গ’ল [  ] আৰু লৰাহঁতক পণ্ডিতৰ কথা সুধিলে । লৰাহঁতৰ পৰা তেওঁ বুজিলে যে পণ্ডিত ঠিক সময়ত নাহে ; কেতিয়াবা সোনকালে আহে, কেতিয়াবা পলম কৰে । ছেয়াৰমেন সোমোৱাৰ পাঁচ মিনিটমানৰ পাচতে পণ্ডিত গৈ ওলাল অাৰু ছেয়াৰমেনক নমস্কাৰ জনালে । হেয়াৰমেনে কলে —“এঘাৰ বজাত স্কুললৈ অহাৰ নিয়ম, তুমি ইমান পলম কৰিলা কি ?” ভগী। অামি গার লীয়া মানুহে ইমানকৈ ঘৰি ঘণ্টা চাই কেনেকৈ চলিম । ঘাইকৈ এই খেতিৰ দিনত কেতিয়াবা কেতিয়াবা সময়ৰ অলপ হেৰ-ফেৰ হ’বই । অলপ পলম হ’লেও পথাৰৰ কাম আধৰুৱাকৈ এৰি অহা টান। ছেয়াৰ। পথাৰৰ কাম কৰিবলৈ বোৰ্ডে তোমাক ৰখা নাই, স্কুলৰ কাম কৰিবলৈহে ৰাখিছে । গুণী । স্কুলৰ কাম জানো নকৰাকৈ আৰ্চো ! কেতিয়াবা যদি অহাত অলপ পলম হৈছে, যোৱাতো হৈছে। স্কুলৰ দৰমহাৰে জানো খাবলৈ অাটে ! জীয়াই থাকিবৰ নিমিত্তেই স্কুলৰ চাকৰিৰ বাহিৰেও আন কিবা এটা কৰিবই লাগিব । নকৰিলে চলিব কেনেকৈ ? ছেয়াৰ । নচলে, চাকৰি এৰি দিয়া । বগা ভ্ৰাত দেখিলে কাউৰীৰ আাকাল নালাগে । গুণী । কাউৰীৰ আকাল নালাগে জানো, কিন্তু বগা জ্ঞাতে পেট নভৰিলে যি কোনো কাউৰীয়েই ভাল কঠাল নাইবা স্নান [  ] কিবা খোৱা বস্তু বিচাৰিব । কোনো পণ্ডিতেই অকল স্কুলখনকে লৈ থাকি বাৰটা টকাৰে চলিব নোৱাৰে । ছয়াৰ । তুমি বৰ আওকথকী। মুখে মুখে চুপতি কৰিবলৈ আহিছা । ভগী। চুপতি কৰা নাই, সঁচা কথা কৈছো । সঁচা ক’লে আপোনালোকে বেয়া পায়, মিছা কথা আকোঁ মোৰ মুখত নোলায় । ভগীৰামৰ কথাত ছেয়াৰমেন বৰ বিৰক্ত হ’ল মাৰু পৰিদৰ্শন বঙ্গীত তেওঁৰ বিৰুদ্ধে মন্তব্য কৰি গ’ল । এই ঘটনাৰ এমাহমানৰ মূৰত ভগীৰামক তেওঁৰ ৰ পৰা কুৰি মাইল দূৰৈত থকা এখন স্কুললৈ বদলি কৰা হ’ল । ভগীৰাম কিন্তু যাবলৈ মান্তি নহ’ল । নানা অসুবিধা দেখুৱাই তেওঁ সেই আদেশ ৰদ কৰিবৰ নিমিত্তে ডেপুটি ইদাপোৰ আৰু দেয়াৰমেনলৈ আবেদন কৰিলে, কিন্তু ফল নহ’ল। তেতিয়া অান উপায় নাপাই তেওঁ চাকৰিকে ইস্তফা দিলে। চাকৰি এৰাৰ পাচত বাপেক পুতেক “দুয়ো খেতিতে মন পুতি লাগিল। তাৰ পৰা গুণীৰামৰ অৱস্থা আগতকৈ বন্ধুতো ভাল হ’ল । চাকৰি কৰোঁতে কোনোমতে পেটে-ভাতেহে খাইছিল । এতিয়া খাই-বৈ, ৰাজহি-ততঁহি মাৰিও বছৰে এশ ডেৰশ টকা ৰাহি কৰিব পৰা হ’ল । তেওঁ মাজে মাজে চাকৰি যোৱাৰ কথা মনত পেলাই নিজে নিজে কয়,— “নামাৰিলা প্ৰভু মোক কৰিলাহা দয়া । [  ] এনেকৈ ছবছৰ মানত তেওঁ সকলো খৰচ কৰিও আঠশ টকা গুমা কৰিলে। দয়াৰামৰ বয়স তেতিয়া একৈশ বছৰ । তেওঁৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল পুতেকক অলপ সৰহীয়াকৈ খেতিৰ মাটি লৈ দিয়া । সেই বাবে মাটিৰ অনুসন্ধান কৰি আছিল । এনেকৈ ভগীৰামৰ জীৱনৰ আঢ়ৈ কুৰি বছৰ সুখ শাস্তিতে পাৰ হ’ল । কিন্তু বিধাতাৰ ইচ্ছাত তেওঁৰ এই সুখ স্থায়ী নহ’ল । হঠাৎ মৰিয়া পৰি তেওঁৰ ভাৰ্য্যাই চকু মুদিলে , ভগীৰামৰ অন্তৰ ভেদি হাহাকাৰ উঠিল। কিছুমান দিনলৈ তেওঁ বৰ কাতৰ হৈ পৰিছিল, কাম-বন এৰি দিছিল । লাহে লাহে ভগীৰামৰ শোক পাতলি আহিল, লাহে লাহে অাকোঁ কামত মন দিবলৈ ধৰিলে । বহুতে তেওঁক আকোঁ বিয়া কৰাবলৈ ক লো, তেওঁ কিন্তু মান্তি নহল। এফালে তেওঁৰ পত্নীৰ স্মৃতি অন্তৰত জাগ্ৰত আছিল, আন ফালে বৃদ্ধান্ত তৰুণী ভাৰ্য্যাৰ বহুতো বিষময় ফল তেওঁৰ জনা আছিল । ধাৰাটো লৈকে বিয়া কৰাবলৈকো বহুতে উপদেশ দিলে। তেওঁ কলে,—লৰাৰ বয়স এতিয়া ও কোমল, আৰু দুবাৰমান যাওক । ইয়াৰ ভিতৰতে পাবে। যদি তাক অাৰু অলপ খেতিৰ মাটি লৈ দিওঁ, তেতিযা সেই মাটিৰ অৰ্জ্জনেৰেই সি মানুহ বোলাই খাব পাৰিব । ভগীৰামৰ ঘৰৰ পৰা পাঁচ মাইল মান আঁতৰত এখন দ পথাৰ আছিল । তাতে হলি হাজৰিকা নামৰ এজন মানুহৰ আঠ পুৰা শালিতলী মাটি আছিল। সেই মাটিখিনি হাজৰি [  ] সৰ্ব্বস্থা কাই বেচিবলৈ গ্ৰাহক বিচৰাৰ কথা ভগীৰামে শুনিবলৈ খুলে আৰু হলিৰ লগ ধৰিলে । হলিয়ে দৰ কৰিলে পূৰাত চাৰিশ ঞ্চৈ । সেই ঠাইৰ মাটিৰ দাম তেতিয়া সিমান নাছিল । সেই কাৰণে ভগীৰামে পুৰাত দুশতকৈ বেচি দিবলৈ গাত নল’লে। হলিয়ে ও সেই দামত দিব খুজিলে । (চষ্টা হ’লে এজনেও নেৰিলে । দিনচেৰেক দৰ-ভাও চলি থকাৰ পিচত পুৰাত আঢ়ৈ শ দৰত দুয়ো পক্ষ মান্তি হ’ল । ভগীৰামে হিচােপ কবি দেখিলে—মাটিৰ মূল্য হ’ব দুহেজাৰ টকা । মাটি ল’লেই অাৰু এহাল গৰু কিনিব লাগিব । হালোৱা এটাও ৰাখিব লাগিব, ৰোৱণীৰ খৰচো বেচি হ’ব । তেওঁৰ হাতত জমা আছে মুঠেই ভাঠশ টকা । সকলো হিচাপ কৰি তেওঁ কেঞাৰ পৰা পোন্ধৰ শ টকা ধাৰে লবলৈ ঠিক কৰিলে । সুত শত মাহে দুটকাকৈ । তেওঁ ভাবিলে ভাগৰ মাটিৰ খেতিয়েই খাবলৈ জুৰিব, হালোৱা ৰোৱণৰ খৰচো ওলাব। নতুন মাটি আঠ পুৰাত কমকৈও তিনিশ মোন ধান হ’ব ; বাৰিষা দিনত বেচিব পাৰিলে অতিকমেও ভেৰ হাজাৰ টকা পোৱা যাব । যদি ভালমতে খেতি হয় দুবছৰতে ধাৰ মৰি যাব । তৃতীয় বছৰৰ পৰা সকলো টকাই জমা ৰ’ব আৰু তেওঁ ধনী মাহ হৈ খাব পাৰিব । সকলো কথা ভাবি-চিন্তি ভগীৰামে টকা ধাৰ কৰি মাটি আঠ পূৰা কিনিলে আঙ্ক নামজাৰিৰ দৰ্খাস্ত দিলে। ইফালে গৰু অাৰু হালোৱাৰো দিহা কৰিলে। কিন্তু নামজাতি গোলমাল [ ১০ ] লালি । হলি আৰু তিনিজন ভায়েৰ অাছিল । তেওঁলোকে আপত্তি দৰ্শালে যে সেই মাটি তেওঁলোকৰ পৈত্ৰিক সম্পতি । যদিও পাটাত তেওঁলোকৰ নাম নাই, তথাপি তেওঁলোকৰো। তাত ভাগ আছে । ককায়েক এতিয়া বেলেগ, তেওঁলোকে নজনাকৈ তেওঁ মাটি বেচিছে। কিন্তু তেওঁ তেওঁৰ ভাগৰ দুপুৰা মাথোন বেচিব পাৰে । সাক্ষী বাদী লৈ চব-ডেপুটিয়ে কথাটো সচা বুলি প্ৰমাণ পালে আৰু মাত্ৰ দুপুৰাতহে ভগীৰামৰ নামজাৰি কৰিলে, ভগীৰামে এই আদেশৰ বিৰুদ্ধে আপীল কৰিলে কিন্তু আপীলতে চব-ডেপুটিৰ ৰায়েই ‘বাহাল থাকিল। উকীলে ভগীৰামক হলিৰ ওপৰত পূৰা মাটিৰ মূল্য ডেৰ হাজাৰ টফাৰ বাবে দেৱানী মোকৰ্দমা কৰিবলৈ উপদেশ দিলে । সেই মতেই মোকৰ্দমা হ’ল । বহুত দিন চেঁচৰাৰ পাচত সেই টকা হলিৰ ওপৰত ডিক্ৰী হ’ল । কিন্তু টকা আদায় নহ’ল। হলিয়ে মাটি বেচাৰ আগতে তেওঁৰ অন্যান্য সম্পত্তি তৰাই থৈছিল নাইবা আনৰ নামত ৰাখিছিল । আন কি বাৰীমাটিৰ তেওঁৰ অংশটোও বন্ধকত থৈছিল । ভগীৰামে ক্ৰোক কৰিবলৈ একো নাপালে । মুঠতে তেওঁৰ বুঢ়ী ছাগলীৰ ওপৰত মাহদোনো গ’ল। ইফালে মোকৰ্দমাত ঘূৰি ফুৰোঁতে সেই বস্থৰ আগৰ সমান খেতিও কৰিব নোৱাৰিলে ভগীৰামৰ ধাৰ মৰাৰ উপায় নোহোৱা হ’ল । যদিও পিচ বছৰ খেতি ভালকৈ লাগিছিল তথাপি খেতিৰ উপাদানৰ পৰা ‘স্বতেই নোলাল ।, তৃতীয় বছৰৰ শেহত কেঞাই মোকৰ্দমা । [ ১১ ] ফৰিলে আৰু সুতে মূলে তিনি হাজাৰ ওপৰ টকা ডিগ্ৰী পালে । কেঞাই ভগীৰামৰ সকলো স্থাবৰ স্থাবৰ সশক্তি নীলামত দিলে, কিন্তু সিমান বেচি দামত লওঁতা কোমো নোলাল । অগত্যা কোই সকলোখিনি নিজে ৰাখি থ'লে । ভগীৰামৰ আজি একো নাই, ঘৰৰ ভেটিটোও নাই । পুতেকক ধনী মানুহ কৰি যাব খোজোঁতে এতিয়া বাটৰ ভিকহু কৰিলে । কিয় এনে হ’ল ! তেওঁ তো কাৰো অন্যায় কৰা৷ নাছিল । এয়েইনে বিধাতাৰ ন্যায় বিচাৰ ! এই দখে ভাবি ভাবি তেওঁৰ মূৰৰ ঠিক নোহোৱা হ’ল, শেহত একেবাৰেই জলকা লাগিল। খোৱা লোৱাৰ খবৰ নাই, চকুত টোপনি নাই, আন নালাগে মানুহৰ লগত কথা পাতিবলৈকো এৰিলে । এনেকৈ এমাহমান যোৱাত এদিন অকস্মাতে তেওঁৰ হৃদযন্ত্ৰ বন্ধ হ’ল ; দুখ-যন্ত্ৰণাৰ অন্ত পৰিল । দয়াৰামৰ বয়স এতিয়া তেইশ বছৰ । ইমান দিন পিতাক পাখিৰ আঁৰত থাকি সংসাৰৰ একো ভু-ভা লোৱা নাছিল। পিতাকৰ মৃত্যুত তেওঁৰ মূৰত আকাশী চৰগ ভাগি পৰিল । মাটি গ’ল, সম্পত্তি গ’ল, শেহত পিতাকো গ’ল ; জগৎখনেই তেওঁলৈ অন্ধকাৰ হৈ পৰিল। কি কৰিব, কি নকৰিব একোকে ভাবিধ নোৱৰা হ’ল । বায়েক-ভিনীহিয়েক আহি পিতাকৰ মুখৰ হাই চালে । তেওঁলোকৰ লগতে দয়াৰামকো লৈ যাব খুজিছিল, কিন্তু তেওঁ সম্প্ৰতি যাব নুখুজিলে । [ ১২ ] তৃতীয় অধ্যায় । মৃতকৰ ইচ্ছা । দয়াৰামৰ ঘৰৰ পৰা দুমাইল আঁতৰত জালিৰ ঘৰ । জালিৰ ভায়েকৰ নাম হালি । হালি জালিতকৈ ছবছৰৰ সৰু । পঁচিশ বদ্যমান বসতে জালিৰ বিধা হৈছিল । তেতিয়া বাপেক-মাক জীবিত অাছিল । বাপেক জীয়াই থাকেঁতেই তেওঁৰ দুটা লৰা আৰু এজনী ছোৱালী উপজিছিল । জালিৰ ঘৈণীয়েকৰ নাম সুভদ্ৰ । তেওঁ সকলো ঘঞ্চা কামতে পাৰ্গত আছিল । দুযো ভায়েক-ককায়েকে হাল খাই কোৰ মাৰি খেতি কৰিছিল ; সুভদ্ৰাই ঘৰৰ সকলো কাম কৰি ভু ঈষ্ট কইছিল । বুঢ়ীয়ে লৰা ছোৱালীকেইটা চাইছিল আৰু ঘৰ ৰখিছিল। বুঢ়ায়ো মাজে মাজে পথাৰত একো পাক মাৰি পুতেকহঁতক দিহা-পোহা দিছিল । সাপেক মৰাৰ পিচৰ বছৰতে হালিৰে বিয়া হয় । হালিৰ ঘৈণীষেকৰ নাম সুমথিৰা । প্ৰথমতে তেওঁলোক সকলোটিৰে মিল আছিল । আগেযে সুভদ্ৰাই অকলৈ ভূই ৰুইছিল ; চম্ভালিব নোৱাৰিলে মাজে সময়ে ৰোৱণী ও বিচাৰিব লগা হৈছিল। এতিয়া দুয়ো জাকে কবলৈ ধৰাত অান ৰোৱণীৰ প্ৰযোজন নোহোৱা হ’ল । এনেকৈ প্ৰায়, এবছৰ হওঁ হওঁ হ’ল, এৰোঁতে বুঢ়ীয়ে নাম ল’লে। [ ১৩ ] মৃতকৰ ইচ্ছা মাক মৰাৰ পাচৰ পৰাই তেওঁলোকৰ মাজত অলপ অহঙ্কালে দেখা দিলে আৰু সি দিনে দিনে বাঢ়িবলৈ ধৰিলে । লৰা-ছোৱালীকেইটা টেটুত লগাত সুভদ্ৰাই আগৰ দৰে কাম কৰিব নোৱৰাত পৰিল । জালিয়ে হাল মেলি অাহি সলনি নিদিলে তেওঁ পথাৰলৈ যাব নোৱাৰে । পথাৰলৈ নগলেও সুভদ্ৰাৰ আজৰি নাথাকে । ধান বনা, পানী অনা, গোবৰ পেলোৱা, ভাত ৰন্ধা অাদি গোটেইখিনি কামৰ ভাৰ তেওঁৰ মূৰতে । তথাপিও সুমথিৰাৰ মনত অসন্তোষে দেখা দিলে । তাতে অকলশৰীয়াকৈ পাই গাৱঁৰ ৰোৱণীহঁতে ক’বলৈ ধৰিলে,—“তই কুমলীয়া ছোৱালী, ইমানকৈ খাটি কিয় ? তহঁতৰ নো খায় কোনে । মতা-মাইকী এহাল খাবলৈ নো৷ কি ! সিহঁতৰ খায় এপালে, কাম কৰি মৰ তহঁত ।” এনেকৈ লগনীয়া কথা শুনি সুমথিৰাৰ মন ভাগি গ’ল ; আজি পেটৰ বিষ, কালিলৈ মূৰৰ কামোৰ ইত্যাদি আপত্তি উলিয়াই পথাৰলৈ নোযোৱা হ’ল, হালিয়েও একো উপায় নোপোৱাত পৰিল । ওচৰ-চুবুৰীয়াই ক’লে,-“তাই সৰু ছোৱালী, ইমানকৈ খাটিলে ধেমাৰ নো কিয় নহ’ব | তাতকৈ তহঁত বেলেগ নহৱ কিয় ? সিহঁতে এপাল। লৰা-ছোৱালীৰে তহঁতক গৰুৰ দৰে বাই খাব অাৰু তহঁতে চামোন লৈ সিহঁতে যি কয় তাকে কৰি যাবি । এইটো কি কথা ! আমি হ’লে বেলেগ হোৱাহে ভাল লেখে ।” সেই একে মামুঙ্গেই অন ফালে জাকি ক’লে,-“বিয়া [ ১৪ ] কৰাবৰে পৰা দেখোন ভায়েৰৰ মতি-গতি দলি গৈছে । আগেয়ে তেও যেন তেন আছিল, মাৰ মৰাৰ পৰা গুড় ক’ৰবাৰ কোনোবা বুলিহে ভাবে । এনেকৈ পেটত খপট বাঞ্জি লগ হৈ থকাতকৈ আমি দেখাত বেলেগ হোৱাই ভাল । সিহঁতৰ জানো লৰা-ছোৱালী নহ’ব । তেতিয়া সেঁফাটো পাব কালিৰ বেলেগ হ’বৰ ইচ্ছা নাছিল। সেই বাবে ভায়েকক বুজাই-বৰাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু জ্ঞায়েক-বোৱা বঁীয়েকহঁতৰ ব্যৱহাৰে দিনে দিনে বেচিকৈহে তিতা লগাবলৈ ধৰিলে । শেহত অান উপায় নেদেখি এদিন তেওঁ জ গোটাই বয়-বস্তু মাটি-বাৰী সকলো ভাগ বাটি লৈ ভায়েকক বেলেগাই দিলে । স্বমথিৰাই আনন্দ পালে ; তেওঁৰ মূৰৰ কামোৰ, পেটৰ বিষ আদিও নাইকিয়া হ’ল । বেলেগ হোৱাৰ পৰা প্ৰথমতে জালিৰ কিছু অসুবিধা হৈছিল, কিন্তু লাহে লাহে সেই অসুবিধা আঁতৰি গ’ল । এফালে যেনেকৈ তেওঁৰ সন্তানৰ সংখ্যা বাঢ়িল, আনফালে তেনেকৈয়ে ডাঙৰকেইটাই সৰুকেইটাক চাব পৰা হ’ল ; নানা কামত স্বাপেক-মাকৰ সহায় হৈ আহিল । হালিৰ কিন্তু ওলোটা হ’ল । নিঃস থাকেঁতে তেওঁ একোলৈাক কেৰেপ নকৰিছিল, এতিয়া সন্তান হোৱাৰ লগে লগে সকলো অসুবিধাই দেখা দিলে। কেচুৱা এৰি সুমথিৰাই পথাৰত কাম কৰিব নোৱৰাত পৰিল, ভূই কবলৈ ৰোৱণী [ ১৫ ] মৃতকৰ ইচ্ছা

ধৰিব লগা হ’ল ? তেওঁ এতিয়া বেলেগ হোৱা বাবে মাজে মাজে বেজাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।

এনেকৈ বেলেগ হোৱাৰ পৰা তেৰ বছৰ পাৰ হ’ল। এতিয়া জালিৰ লৰাছোৱালী ছটা। মাজৰ দুটা ছোৱালী, বাকীকেইটা ল’ৰা। হালিৰ দুটা লৰা আৰু দুজনী ছোৱালী। লৰা দুটা ডাঙৰ, প্ৰথমটোৰ বয়স এঘাৰ ।

জালিৰ এতিয়া বিশেষ একো জঞ্জাল নাই। ডাঙৰ লৰা দুটা খেতি-পথাৰ চলাব পৰা হৈছে ; ছোৱালী-দুজনীয়েও দৃষ্ট ৰোৱা, ভাত-সূত বোৱা অাৰু আন ঘৰুৱা কামত মাকক সাহায্য কৰিব পাৰে। হালিৰ লৰাই অলপ লাচনি-পাচনি কৰিব পাৰিলেও বাহিৰৰ কাম একো কৰিব নোৱাৰে। মুঠতে এতিয়া জালিৰ অৱস্থা হালিতকৈ বহুত গুণে ভাল।

কিন্তু তেওঁলোকৰ এই অৱস্থাটো বেচি দিন নাথাকিল। জেঠ মাহত হঠাৎ জালিহঁতৰ গাৱত আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া গাওঁবোৰত সংক্ৰামক ভাবে হাইজা লাগিল। ওচৰত ডাক্তৰ নাই, কবিৰাজ নাই। বেজে মোৰৰ পুথি, বেজালি পুথি লৈ জাৰে, কিন্তু ৰোগী প্ৰায়েই মৰে। এনেকৈয়ে কুৰি দিনমানৰ ভিতৰত গাওঁকেইখনৰ তিনি ভাগৰ দুভাগ মানুহ সিফলীয়া হ’ল। ৰোগে যেতিয়া শাম কাটে, তেতিয়া তেজপুৰৰ পৰা এজন চৰকাৰী ডাক্তৰ গৈ ওলাইছিল। তেওঁ ৰোগী চিকিৎসা কৰিবলৈ নাপালে, নিৰোগী কেইটাকে বেজি দি অাহিল। [ ১৬ ] এই ৰোগত জালিৰ প্ৰায় সকলো গ’ল ; থাকিল মাথোন তেওঁ নিজে, ঘৈণীয়েক সুভদ্ৰা অাৰু ডাঙৰ জীয়েক কপাহী। হালিৰো সৰু লৰাটো আৰু ডাঙৰ ছোৱালীজনী ঢুকাল। এই দুৰ্ঘটনাত দুয়ো ভায়েক-ককায়েকৰ শোকৰ পাৰ নোহোৱা হ’ল। হালিতকৈ ও জালি একেবাৰেই মৃত-প্ৰায় হ’ল । চাৰিটা লৰাৰ ভিতৰত ঈশ্বৰে নে এটাও এৰিব নাপায় নে। মনৰ বেজাৰত তেওঁ সেইবাৰ খেতিও এৰিলে। যদিও এনে নিদাৰুণ শোক পাহৰা সম্ভব নহয়, তথাপি দিন যোৱাৰ লগে লগে তাক সহিব পৰা হ’ল । কপাহীৰ বয়সে এতিয়া পোন্ধৰৰ ডেওনা ডেই গৈছে । জালিৰ এতিয়া আন চিন্তা নাই । ছোৱালীজনীৰ এটা দিহা লগাই যাব পাৰিলেই তেওঁৰ জীৱন কাম শেষ হয়। এদিন হালি জালিৰ ওচৰ চাপি ক’লে,—“ককাই যি হ’ব লগা আছিল, হৈ গ’ল এতিয়া জামি আকৌ লগ হওঁ । ছোৱালীজনীৰো বিয়া দিবৰ বয়স হ’ল । তাই ৰূপে গুণে যেনে চকুত লগা, ভাল দৰা পোৱা টান নহ’ব । ইয়াৰ ভিতৰতে কেইবাজনেও মোক ধৰিছেই । মোৰ মতে তাৰে যিটোক মনে-পিঠিয়ে আঁতে, তাৰ লগতেই বিয়া দিয়া হওক । এতিয়া অাৰু তুমি দুখ কৰিব নালাগে । ময়ে যি হয় পথাৰে-সমাৰে কৰিম, তুমি বাৰীখনতে মন গ’লে কিবাকিবি কৰিবা । বৌৱেও টান কাম কৰিব নালাগে, ভাতমুঠি সিজাই দিলেই হ’ব ?" [ ১৭ ] মৃতকৰ ইচ্ছা জালিয়ে চকু-লো টুকি ক’লে,-“মানুহৰ অাশা ভৰসা সকলো মিছা । ঈশ্বৰৰ যি ইচ্ছা সেয়ে হ’ব ? তই আকৌ লগ লগাৰ কথা কৈছ, তাত মোৰ মত নাই ৷ ফটা বাহ যিমান ভালকৈয়ে জোৰোৱা হওক জোৰা নালাগে । ছোৱালী ধৰিবলৈ মোৰ ওচৰলৈকো মানুহ আহিছে । পিচে মোৰ তাইক উলিয়াই দিবৰ মন নাই। মই ভাবিছো তাইলৈ ভাল লৰা এটা চপাই লওঁ। ঈশ্বৰে যেতিয়া চাইটাকৈ লৰা দিও লৈ গ’ল, এতিয়া তায়েই লৰা, ছোৱালী সকলো । যি আছে সকলো তাইৰ হাততে অৰ্পি দিম বুলি ঠিক হালিৰ ঘাই উদ্দেশ্য আছিল জালিৰ সম্পত্তিখিনি যাতে আগলৈ তেওঁৰ হাতত পৰে তাৰ ব্যৱস্থা কৰা । জালিৰ কথাত তেওঁ হতাশ হ’ল । জালিয়ে যে তেওঁৰ মনোভাব বুজিছে সেইটোও তেওঁ কথাত প্ৰকাশ পালে । তথাপি হালিয়ে নিজৰ কোনো স্বাৰ্থ নথকা যেন দেখুৱাই ক’লে-“সম্পত্তি যাকে দিয়া, যি কৰা সি তোমাৰ ইচ্ছা । মই সেই বিষয়ে ভবা নাই । মই ভাবিছো, ভাল ঘৰৰ ভাল লৰা কেতিয়াও চপনীয়া চাপিবলৈ নাহে । কৰবাৰ খাবলৈ নোপোৱা চোৰ দগাবাজ এটাহে যদি আগ বাঢ়ে । তেনে লৰা জানো আমাৰ ছোৱালীৰ যোগ্য হ’ব ! ইফালে যেয়ে সেয়ে কিবা অলপ লাগিলেই ঢোকা চপনীয়া বুলি হাঁহিব, কথাই কথাই ক’ব,—“মেল নষ্ট কৰে হোকাই, ঘৰ নষ্ট কৰে ঢোকাই ।” [ ১৮ ] ১১৮ সেই দেখি চপনীয়া ৰখাত মোৰ মত নাই । মই সম্পতি খাবলৈ এনেকৈ কোৱা নাই, মুঠেই ছোৱালীজনী লগতে অামাৰো যাতে মান হেৰুৱাব নালাগে তাৰ কথা কৈছো ।” জালি। মই মান-সন্মানৰ লোভ এৰিলোঁ, কোনে কি ক’ব তাকো নাঙাবোঁ । মনত যিটো ভাল লাগিছে তাকে কৰিম, কাৰো কথা শুনা । একোপধ্যে জালিৰ মন ঘূৰাব নোৱাৰি হ্ৰা হৈ। ষ্টুলি উঠি গ’ল। জালিয়ে লৰা বিচাৰিবলৈ ধৰিলে ঐ সময়তে দয়াৰামৰ বাপেক মৰে জাৰু দয়াৰ নাজল-নাথলাগ স্থায় । ভাগৰ অৱস্থা থকা হ’লে জালিয়ে দয়াৰামৰ ওচৰত প্ৰস্তু কৰিবলৈকে সাঙ্গ নকৰিলেহেতেন, কিন্তু এতিয়াৰ অৱস্থা তেওঁৰ, ইচ্ছাৰ আনুকুল । তেওঁ প্ৰথমতে আৰ-তাৰ যোগে দি অাৰু পিচত নিজেই দয়াৰ ওচৰত তেওঁৰ প্ৰস্তাব দাঢ়ি ধৰিলে। দাই ভাবি-চিন্তি চাবলৈ আৰু আপোন মানুহৰ মত লবলৈ দিম ল’লে। ইয়াৰ ভিতৰতে তেওঁ ছোৱালী চাই স্বভাৱ-চৰিত্ৰ অাদিৰ বিষয়ে ও গম ল'লে । সকলো তেওঁৰ মনোমত হ’ল । তেতিয়া তেওঁ জালিৰ প্ৰস্তাৱত সন্মতি জনালে । তেতিয়া এইটো ঠিক হ’ল যে ফাগুনৰ সাত দিন যোৱাত বিয়াখন পতা হ’ব । দয়াৰামে নিজৰ ঘৰৰ পৰাই কিয়া কৰাব আৰু বিয়াৰ পাচত তেওঁৰ যি বয-বস্তু গাছে সকলো লৈ জলিৰ ঘৰলৈ উঠি হিৰ । [ ১৯ ] কথা বতৰা ঠিক হোৱাৰে পৰা দয়াৰাম মাজে সময়ে জালি ঘৰলৈ পাহি গৈ থাকে, কেতিয়াবা তাতে খায়, কেতিয়াবা ৰাতি হ’লে তাতে থাকে । কিন্তু ঈশ্বৰৰ কি ইচ্ছা কোনে ও ক’ব নোৱাৰে। বিয়ালৈ ঘাৰ দিন থাকোতেই হঠাৎ জ্বালিৰ জ্বৰ হ’ল আৰু তিন বিদ জ্বৰত ভুগিয়েই দেহা এৰিলে। * আকৌ সুভদ্ৰা আৰু কপাহীৰ হাহাকাৰ লাগিল। বিয়া পৰিল । জালিৰ প্ৰেতকাৰ্য্য হৈ যোৱাৰ পাচত চালিয়ে বেীয়েকৰ চৰ চাপি থাকোঁ ককায়েঙ্কৰক্ষাগত কোৱা কথাকে দোহা বিলে । তাৰ লগতে ক’লে,—“ককাই মৰিছে, মই আছো । তোমালোকৰ ভালৰ নিমিত্তে মই নাভাবি নোৱাৰে.। সেইহে কৈছো চপনীয়া ৰখাৰ কথা এৰি দিয়া । দয়াৰামতকৈও তাল অথচ ধনী মানী লৰা মই ঠিক কৰিম । কোনটা ভাল, কোনটো বেয়া ভালকৈ এবাৰ ভাবি চোৱা । সুভদ্ৰাই ক’লে—“কি ভাল, কি বেয়া এতিয়া ভাবিবলৈ যোৱা মিছা । মৃতকৰ ইচ্ছা পূৰ নকৰিলে তেওঁক সিপুৰীতো দুখ দিয়া হ’ব । কপালী অাৰু দয়াৰামেও তেওঁলোকৰ বিয়া ক্ল’ব বুলি আগৰে পৰা জানে। এতিয়া তাক ভাঙিব নোৱাৰি । মই কোনোমতেই দয়াৰামৰ বাহিৰে আনক ছোৱালী নিদিওঁ।” হালি তাকোঁ বিফল-মনোৰথ হ’ল । সুড়াই এºন পণ্ডিতৰ হতুৱাই দিন বাৰ চোৱাই বহাগৰ চৌবিশ তাৰিখে বিয়া পাতিবলৈ স্থিৰ কৰিলে। [ ২০ ] এই বিয়াৰ কথা লৈয়েই বিহুৰ সাত দিনমান আগতে দয়াৰাম ভিনীহিয়েক হৰনাথক লগ ধৰিবলৈ গৈছিল। তাত এৰাতি থাকি কোমল চাউল, গুৰ, তামুল, পাণ গোটোৱাৰ ভাৰ ভিনীহিয়েক দি তেওঁ সেই দিনা ঘৰলৈ উলটিছিল। দুৰ্ভাগ্যবশতঃ বাটতে নভবা-নিচিন্তা দুৰ্ঘটনাত জড়িত হ’ব লগাত পৰিল। [ ২১ ] চতুৰ্থ অধ্যায়। দুৰ্ঘটনাৰ পিচ দিনাই দয়াৰাম ঘৰ পোৱাৰ কথা আছিল। সমতেই সুভদ্ৰা আৰু কপাহীযে বাট চাই আছিল । দয়াৰাম গাবেলিতে পাবহি বুলি তেওঁলোকে ভাবিছিল । কিন্তু ক্ষাৰ্বেলি নালাগে গধূলি ও তেওঁ নাহিল। মটৰ অহাৰ সময় কেতিয়াবাই গ’ল । তেওঁ যে মটৰত অহা নাই সেইটোত নাই । “কি জানি মটৰ ধৰিব নোৱাৰি খোজ কাঢ়ি ! নহ’ল ইয়াত নোসোমাইট নিজৰ ঘৰলৈকে গ’ল ।”-এনেদৰে চাবি চি শু তেওঁলোকে বহুত সময় কটালে । তাৰ পাচত কিজানি ওলায়াহাযেই বুলি সুভদ্ৰা: ভাত বান্ধিবলৈ গ’ল । ৰন্ধা হতো তেঁওলোকে কিছু সময অপেক্ষা কৰিলে । কিন্তু দাৰাম নাহিল। তেতিয়া মাক-জীযেকে ভাত খালে আৰু শয্যাৰ আশ্ৰয ল’লে। তেতিয। ৰাতি দুপৰ হৈছিল।

  • পাটীত পৰিও তেওঁলোকৰ টোপনি নাছিল । তেওঁলোকৰ

চিন্তা":—দষানাম বিয়াৰ বিষয়ে আলচ কৰিবলৈ ভিনীহিয়ে কৰ ঘৰলৈ গৈছে । ভিনীহিযেবে ব আকোঁ কি কঁয [ ২২ ] কিজান্স কিবা ক্লা-বধাকে কৰে ! জিানি তেওঁলোকৰ ম নাপায়েই অহা নাই । ºৈওঁলোকে নেদৰে চিন্তা কৰি থাকোতেই হঠাৎ ক্লোমে ধাই দুৱাৰত খুন্দিালে । সুভদ্ৰাই সুধিলে, —“কোন ? ” বাহিৰৰ পৰা উত্তৰ আছিল,—“আই, মই হে । মই দয়াৰাম । দুৱাৰখন মেলি দিয়ক ।” সুভদ্ৰা শোৱাৰ পৰা উঠিল, তুহুঁহ-জুই ফুৱাই চাকিটো লগালে । তাৰ পাচত লাহে লাহে দুৱাৰখন মেলি দিলে । দুৱাৰ মেলি যি দৃশ্য দেখিলে তাক তেওঁ সমূলি আশা নাছিল। . তেওঁ দেখিলে দীঘল ডাঢ়ি-গোফ গ্লাক মুৰেৰে গেৰুৱা কাপোৰ পিন্ধা এজন বাবাজী, তেওঁ এডাল ত্ৰিশূল । সুভদ্ৰো ভয়ত পিচ হুহকি গল । জয় খোৱা দেখি বাবাজীয়ে ক’লে,-“আই ভয়। নাখাব হাই-উৰুমিও নকৰিব, মই দষাৰাম ।” এনেকৈ কৈয়েই বাবাজী সোমাই, গ’ল, শ্ৰী ড লি সোলোকাই পেলালে ! সুভদ্ৰাই দেখিলে,-দয়াৰামেষ্ট থ । তেওঁ সুধিলে ,—“এইটো আকৌ কি ভেশ । ” দয়া । আই ! এটা বৰ ডাঙৰ ঘটনা হৈছে । সেইবোৰ পিচত ক’ম । মোক বৰ ভোক লাগিছে । অাছে যদি জ্ঞাত কেইটামান দিয়ক । সুশুদ্ৰা । ভাত আছে, কৰ্কৰাহে হ’ল ! ওঁতে ৰন্ধা [ ২৩ ]

- … বেঢ়ি পৰ হোৱা নাই । তোলৈ ৰাষ্ট . চাই চাই বহু ৰাতিকৈহে বাড়িছিলোঁ । স্থাৰ পাচতো কিজানি জাৰি পায় বুলি বাট চাটছিলোঁ । আমিও অলপ আগতোহে খালোঁ । সুভদ্ৰাই তেতিয়া গা ধুই ভাত কাঢ়ি দিলে। হাত-ভৰি ধুই দয়াৰামে খাবলৈ ধৰিলে আৰু লৰালৰিকৈ খাই গোটেই কঁাহী শেষ কৰিলে । খাই উঠি মুহুদি কৰি দয়াৰাম বহিল অ্যাক বাটত ঘটা টনাটা বৰ্ণনা কৰি ক’লে,—“মই ধৰা নপৰাকৈ ভোজপুৰ

  • ালোহি, কিন্তু বাটত কোনোবাই দেখিলে মই, কলিয়াবৰৰ

পৰা আহিছো বুলি জানিব পাৰে, তাৰ পৰা ধৰা পৰাৰ ভয় গাছে । সেই দেখি সাৱধান হৈ আহেঁতে ৰাতি হ’ল । ইয়ালৈকো পোনে পোনে নাহি ঘৰলৈ গড়ে । কিয়নো ইয়াত তেতিয়াও মানুহ শোৱা নাছিল। যদি পুলিচে মই বুলি জ্ঞানে নিশ্চয় ইয়ালৈকো বিচাৰি আহিব । সেই দেখি কাকো দেখা নিদিয়াকৈ লুকাই থাকিম বুলি ওলাইছো । এইটো সাজ তাহানি থিয়েটাৰত ভাও দিবলৈ কিনিছিলোঁ। তাকে পিন্ধি শে ছন কৰি আহিছো ।” সুভদ্ৰা । পিচে যাবি কলৈ ? দয়া । কেইদিনমান অ’ত ত’ত থাকি “কিনো হয় চাওঁ । ষদি পুলিচে কোনে মাৰিলে উলিয়াব নোৱাৰে আৰু মাক নিষ্কিাৰে তেন্তে ঘূৰি আহিম। যদি ধৰা পৰাৰ ভয়, ধাকে [ ২৪ ] পুৱাই-লুকায়েই ফুৰিব লাগিব । ইয়াত আৰু পলম নকৰে । মই যাওঁ । সুভদ্ৰাৰ মাত-বোল হৰি ! ধাবাজীৰ সাজটো পিন্ধি দয়াৰাম ওলাই গ’ল অাৰু আন্ধাৰৰ লগত মিহলি হৈ পৰিল । দয়াৰাম গ’লত সুভদ্ৰা আৰু কপাহীয়ে চকু লো টুকিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকৰ কপালত না বিধাতাই এনেকৈয়ে লিখিলে নে । যেনি খোজ দিব খোজে তেনিয়েই কঁাইট ! সেই ৰাতি মাক-জীয়েক কাৰো টোপনি নাছিল । [ ২৫ ] পঞ্চম অধ্যায় । বামুণ-শূদিৰ । চ’তৰ বিহু ওচৰ চাপিছে । সকলো মানুহেই বিহুৰ প্ৰায়ো জনত লাগিছে। কোনোয়ে বাট পদূলি অঁতাইছে, কোনোৱে পঘা বাটিছে, কোনোৱে উদঙীয়া গৰু বিচাৰি আনিছে, গোহালি ঘৰ ভাল কৰিছে । জীবাৰী-বোৱাৰীহঁতে জ্ঞা জলপানৰ আয়োজন কৰিছে, লগে লগে বিহুৰ গামোচা বোৱাত দিন-ৰাতিৰ দোদে নোহোৱা কৰিছে । নৰাই শৰ্ম্মাৰ ঘৰ তেজপুৰ নগৰৰ পৰা তিনি মাইল

  • াতৰত । ঘৰ দুৱাৰৰ গাৱস্থা আগেযে বৰ বেয়া আছিল,

এতিযা কিছু ভাল হৈছে । সেই বুলি পিৰালিবোৰ খতি গৈছে, বাট-পদূলিবোৰ ’লেতেৰা হৈযে আছে । ৰাতিপুৱা শোৱাৰ পৰা উঠি নৰাই শৰ্ম্মা পদূলিলৈ sলাল আৰু বাটলৈ চাই থাকল। অলপ পৰ তেনেকৈ পাকি তেওঁ নিজে নিজে কলে, -“বিহুলৈ মুঠেই তিন দিন আছে। বাৰী ঘৰবোৰ লেতেৰা হৈয়েই থাকিল। বেচি নোৱাৰিলেও ভাগ ফালৰ” পিৰালিকেইটা বান্ধি পদূলি মুখখন অঁতাই ৰাখিল [ ২৬ ] নোৱাৰিলে বৰ বেয়া হ’ব । শুঙা । মিনামলৈ লিঙ্কই খব পঠিয়ালোঁ, তেও লি এতিয়ালৈ স্নালি ; ঋ । গোলাম সঁচ ! এতিয়ালৈকে ভাল টোপায়েই গা নাই ।” তাৰ পাচত এবাৰ বহি, এবার বাটলৈ ওলাই তেওঁ ছত সময় কটালে, কিন্তু চেনিখাদ সাহিল । তেওঁ লাহে লাহে গৈ দীপাইৰ পলি পাই মাতিলে,—“দীনাই ! অ’ দীনাই । মৰা অহা নে ? হয় আহেঁ” বুলি দীনাই ওলাই আহিল । নাই । কালি চেনিৰামক পাইছিলা নে ? দীনাই । হয়, পাইছিলোঁ । নৰাই । মই পুৱাতে মাতিছো বুলি কৈছিলা নহয় ? নাই । কৈছিলোঁ । নৰাই । সি কি ক’লে ? দীনাই। সি ক’লে বোলে তাৰ আন ঠাইত কাম আছে, আহিব নোৱাৰে । নৰাই মোৰ কামতকৈও তাৰ অান কাম হে ডাঙৰ হ’ল ? উস ! এনে খাই পাত ফলা মানুহ আৰু দেখা নাই । তুমি বৰ ডাঙৰ দৰকাৰ বুলি কোৱা নাছিলা জানো ? দীনাই । কৈছিলোঁ । সি ক’লে বোলে তাৰ তাতোকৈ ডাঙৰ দৰকাৰী কাম আছে । নাই। যাক, মই ডাক শিকাম । তাৰ টেটুত ধৰি যেতিয়া ঠোঁচোৰাই আনিম তেতিয়া সি গম পাব । [ ২৭ ] ময়াদ শুদ্ৰ নামে এজন দায়ে স্নাছিল, যাপেক থাকেঁ তেই বেলেগ । তেওঁলোকৰ অৱস্থা ভাল, নাছিল । বেলেগ হওঁতে ভাগত এবিঘা বন্তি, এবিঘা ফধিষ্ঠি আঞ্চ বিঘা পিত মাটি মাথোন পাইছিল । বেলেগ হোৱাৰ পৰা কেনেকৈ ধন গোটাব এ স্থল শুদ্ৰৰ চিন্তা । সকাম-নিকামত যি চাউল-পাত, দান-দক্ষিণা, কাপোৰ কানি পায তাৰেই তেওঁ গৃহস্থি চলায়, পাৰিলে দুই-এটকা ও কৰে । ৰুপিত মারি দুবিঘা মাধি দি যি ধান পাৱ তাক বেচি টকাকেইটা পুতি থয়। আগডোখৰত তেওঁৰ ঘৰত খাওঁতা গিৰীয়েক-ঘৈণীয়েক মাথোন আছিল, কোনো পান নাছিল । ভাটী বয়সতহে ৩েওঁলোকৰ এজনী ছোৱালী জন্মে । তেতিয়াও ঘৰুৱা ব্যৱস্থা আগৰ দৰেই থাকিল । ধানৰ দাম বােঢ়। দেখি ভদ্ৰই নকৈ ছবিঘা ৰুপিত মাটি কিনিলে আৰু তাক মাধি দি ধানৰ টকা পুতিবলৈ ধৰিলে । ছোৱালীজনীৰ নাম ৰূপহী । লাহে লাহে তাইৰ বিষযাৰ বযস চাপিল, প্ৰাৰ্থী ও ওলাল। বি কন্তু বহুত দিন দৰ-ভাও কৰোতেই গ’ল । প্ৰাৰ্থীসকলে ভাবে ভদ্ৰৰ অাৰু লৰা-ছোৱালী নাই যোয়। তেওঁৰ গোটেইখিনি ধন-সম্পত্তি পন্থীয়েই পাৰ । ভদ্ৰই ভাবে অলপ সৰহীয়াকৈ গা-ধন ল’ৰ শান্বিলে তেওঁৰ পোতৰ টকাৰ জোখ বঢ়াব পাৰিব । এনেকৈয়ে স্থত দিনকৈ [ ২৮ ]

বিয়াৰ একো দপ্ত হ’ল । এনেতে এজন প্ৰাৰ্থ জল । তেওঁ পাঁচ শলৈকে গা-ধন দিবলৈ গাত । তেওঁৰ নাম ললে গদাধৰ শৰ্ম্মা, বয়স ৬ বছৰ । অলপ দিমৰ আগতে তেওঁ ঘৈণীয়েৰ্ক চুকাইছিল । তেওঁৰ পো-জীব বাহিৰেও নাতি নাতিদীও আছিল। এনেকুৱা বুঢ়াক সৰু ছোৱালীজনী দিয়াত্ত কাজে আপত্তি কৰিছিল, কিন্তু ভদ্ৰই নামানিলে । ইমানখিনি হাততে পোৱা টকা তেওঁ এৰি দিব পাৰে নে ! যদিও ভদ্ৰৰ বয়স সত্তৰ আৰু চকু মুদিলে ধন-সম্পত্তি ভোগ কৰিবলৈ কোনো নাই, তথাপি কেনেকৈ দুটকা বেচিকৈ পুতি এ:ে আছিল তেওঁৰ দিনে-ৰাতিয়ে চিন্তা । সেই কাৰণে তেওঁ কাৰো কথালৈ কাণ নিদি গদাধৰ লগত জীয়েকৰ বিয়া দিলে আৰু ভাগৰ কম। পোন্ধৰ শৰ লগত এই পাঁচশ ৫ লগ লগাই দুহেজাৰ কৰি পাতিলে । জীযেকৰ বিয়াৰ দুমাহমানৰ পাচতে হাঠাৱন বছৰ বয়সত ভদ্ৰৰ ঘৈণীযেকৰ মৃত্যু হয আৰু ছোৱালী শান্তি হোৱাৰ অাগতে গদাধৰৰো পৰলোক হয । জীযেকৰ বিয়াৰ পাচত ভদ্রই হিচাপ-কিতাপ কৰি দেখিলে যে তেওঁ মাটিখিনি আদি নিদি নিজে চালোৱা ৰাখি খেতি কৰোৱা হ’লে ইমান দিনে দুয়েঞ্জাৰৰ ঠাইত কিজানি চাৰি হেজাৰ পুতিব পাৰিলেহেতেন । ইয়াকে ভাবি তেওঁ সেইবাৰ হাঢ়াৱা বিচাৰিলে আৰু বহুত দিন বিচৰাৰ মানুহ পাচত এটা পালে। মানুহটোৰ নাম চেনিৰাম, বক্ষস কুৰিৰ ওপৰ । তাৰ [ ২৯ ] কেলি নাই, কাৰধাৰ ঘৰত চাৰুৰ হৈ থাকি কি উক্ষা গাই দিয়াখন পতাই তাৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্য । চেনিৰাম লগা ঠাই এই বন্দৱস্ত হ’ল যে জেঠৰ পৰা তালৈকে চারি মাহ সি টকাকৈ অাৰু বাকী আঠ মাহ চাৰি টকাকৈ দৰমহা পাধ। বামুণৰ লগতে খাব, কিন্তু কাপোৰ-কামি নিজৰ খৰচতে ল’ব লাগিব । বাৰীৰ চুক এটাতে চেনিৰামক এটা বঙ্গা সাজি দিয়া হ’ল । বিধবা হোৱাৰ কেইদিনমানৰ পাচতে ৰূপহী শাষ্টি হ’ল । মাক নথকাত তেৱেই এতিয়া ঘৰখন চলাব লগাত পৰিল । এনেকৈয়ে কেইমাহমান যোৱাৰ পাচত জনা গ’ল যে ৰূপহীৰ গাত অাসোল্লাহ । সকলোৱে চেনিৰামকেই দোষী বুলি ধৰিলে । চেনিৰামে প্ৰথমতে অস্বীকাৰ কৰিছিল প্লাজ দোষী কোন ধৰিও দিছিল। কিন্তু ভদ্ৰই চেনিৰামক বুজাই বৰাই ক’লে—“তই যাৰ কথা কৈছ, সি হ’বৰ হ’লে গোলে পাৱে তল ষোৱা কথা । তই সেইবোৰ নকৰি গাত ল। মোৰ কোনো নাই, সকলো সম্পত্তি তহঁতকে দিম ।” সম্পত্তিৰ লোঙত চেনিৰামে আপত্তি নকৰিলে । তেতিয়া। বাইজ গোট খাই চেনিৰামৰ হাততে ৰূপহীক গতাই দিলে । চেনিৰাম সেই বহাতে থাকিল অাৰু ভদ্ৰৰ খেতি-বাতি পূৰ্ব্বৰ দৰেই চলি থাকিল । তাতে ৰূপহীৰ এটা লৰা হ’ল । ভাদ্ৰই চেনিৰামক মাজে-সময়ে কাপোৰ-কানি লবলৈ দুই এটকা. দিয়াৰ বাহিৰে কোনো দৰমহা দিয়া নাই । চেনিৰামে [ ৩০ ] খোজাত,ীগ ছোৱাত কৈছিল, —“তোৰ ত থাকি বা ঢ়ৈ যান, প্ৰাতকৈ মোৰ হাততে থাওক, পিচত একেধাৰে নিবি ।” পহীক গতাই দিয়াৰ পাচত কৈছিল,—“মোৰ গোটেইবোৰ সম্পতিয়েই দেখোন তহঁতৰ ৷ দৰমহাৰ নিমিত্তে ভাবিছ কিয় ?” এনেকৈয়ে আৰু ডেৰ বছৰমান যোৱাত ভাৰ মৃত্যু হ’ল । সম্পত্তিহে নালাগে চেনিৰামে পাবলগীয়া দৰমহাখিনি ৪ নাপালে । ভদ্ৰৰ উত্তৰাধিকাৰী হ’ল নৰাই শৰ্ম্ম । নৰাইৰ অৱস্থা আগেয়ে বৰ বেয়া আছিল ; ঘৈণীয়েক আৰু তিনটা লৰা ছোৱালীৰে সৈতে কোনোমতেহে পেট-ভাতে খাইছিল । অত্ৰ মৰাৰ পাচতে নৰায়ে পোতৰ টকাখিনি খানি নিলে, মুঠতে আঢ়ৈ হেজাৰ পালে । টকাখিনি নিজৰ ঘৰলৈ নি তেওঁ মানুহক দেখুৱাই টকা বিচাৰি ঘৰৰ ভেটি গোটেইটো খানিলে । কিন্তু টকা ওলাব ক’ৰ পৰা ! যদিও নৰায়ে আয়ুতে টকাখিনি সৰকালে, আন মানুহে টকাবোৰ কি হ’ল একো বুজিব নোৱাৰিলে । নৰায়ে এজন নানুহৰ পৰা টকাচেৰেক ধাৰ কৰি শাস্ত্ৰ-সমুন্তকৈ পানীৰ দাঁতিতে দদায়েকৰ চুৱাটো গুচাই থ'লে । ” চেলিয়াম আৰু ৰূপহী তাত থকা টান হৈ উঠিল। ৰূপহীৰ লৰাটোৱে এতিয়া খোজ কাঢ়িব পাৰে | সি কেতিয়াবা হঠাতে বামুণৰ ভিতৰলৈকে সোমাই যায়, কেতিয়াবা নৰাইৰ লৰা [ ৩১ ] ৰাগ পুথি - ছোৱালীক্সে খাই থাকোতেই দুই দিয়ে । তাৰ কৰাত “লি পৰি ঠেকেচা খায়েই, কপাহীয়েও গালি খাব লগা পৰে । গুণ ফালে-খাইবো কিছু আহুকাল ওলাল। কেতিয়াবা অচিনাকী মানুহৰ আগতে ৰূপহীয়ে নাইক ককাই বুলি মাতে আৰু ভাৰ পৰাই ৰূপহীৰ লগত তেওঁৰ সম্বন্ধটো প্ৰকাশ হৈ পৰে । তাত তেওঁ লাজ পায় । দুয়ো পক্ষৰ এনে আহুকাল ঘটাত চেনিৰামহঁতে তাৰ পৰা তাৰিখলৈকে ঠিক কৰিলে । এইটো সকলোৱে জনা কথা যে বামুণ-গা’ৰ ওচৰে ওচৰে একোখন বন্ধীয়া-গাওঁ আছে। ৰূপহী চেনিৰামৰ দৰে অৱস্থাত পৰা লোকসকলেই এনেবোৰ গাৱত থাকে । তেওঁলোকৰ বেচি ভাগৰে থকা ঘৰৰ ভেটিটোৰ বাহিৰে অান মাটি-বাৰী নাই । বামুণৰ ঘৰত হালোৱা-ৰোৱণী হৈ কোনো মতেঁ পেট প্ৰবৰ্ত্তাক্ট থাকে । নৰাই শৰ্ম্মাৰ গাৱ ৰ পৰা আধা মাইলৰ ভিতৰতে চৰকাৰী আলিটোৰ বিপৰীত ফালে এনে এখন গাওঁ আছিল। চেনিৰামহঁত তালৈকে যাবলৈ ওলাল। কিয়নো তাত আন নহলেও এখন নিজা সমাজ পাব । নৰাইৰ ওচৰলৈ গৈ চেনিৰামে ক’লে,—“প্ৰামি … সে বৰীয়া চুবুৰীলৈ উঠি যাব খুজিছো । মাটি দুকঠামান পাইছে৷ , পোন্ধৰ টকা লাগে । ঘৰটোও নিব লাগে । এয়ে সেয়ে দুকুৰিমান টকা লাগিব । আপুনি জানে দদায়েকৰ হাততে মোৰ দৰমহাৰ টকা জমা আছিল। এতিয়া তেওঁৰ সম্পত্তিৰ [ ৩২ ] মালিক … আপুনি । আপুনি মোৰ টকা কেইটা দিয়ক ? গোটেইখিনি দিব নোৱাৰিলে ৰূপ কুৰিকে দিয়ক । নাই । তই দেখোন দেখিছই ঘৰ, তেটি গোটেইটো খানিও মই এটা পইচাও নাপালোঁ, লোকৰ টকা ধাৰ কৰিহে চুৱাটোকে গুচাইছো । তোৰ টকা জমা থাকিব পাৰে, কিন্তু তাক যেতিয়া নাপালোঁৱেই তোক ক’ৰ পৰা দিম । চেনি ; ধাৰেষ্ট দিয়া । নৰাই । থাকিলেহে দিম। দুকুাৰ নালাগে দুটা টকাও মোৰ হাতত নাই । চোন ! আপুনি চাওক, টকা নাপালে মই ইয়াৰ পৰা যাব নোৱাৰে। আৰু ইয়াত থাকিলে আপুনিযেই আহুকাল পাব । বহুত বেলি কথা বতৰা পতাৰ পাচত নৰায়ে ক’লে ,--- “বাৰু, মই চেষ্টা কৰি চাওঁ, কাৰবাৰ পৰা ধাৰ কৰিব পাৰে নে কি। পাৰে৷ যদি পাবি, নহলে অাৰু আন উপায নাই ।” দুদিনৰ পাচত নৰায়ে থত এখন লৈ পাঁচশ টকা ৰূপ চোনিৰামক ধাৰে দিলে । সুত লিখালে টকাই-পৃদ্ধি নাহৈ দুপইচাকৈ । ধন দি তেওঁ চেনিৰামক ক’লে,—“তই জানই মোৰ সমূলি টকা নাই , তথাপি ধাৰ কৰি আনি দিছো । ক্ষু ৩ মোৰ পৰা লব ই, সেইহে ততো । লখাইছে । পিচে এটা। কথা,—এতিয়াৰ পৰা আগৰ দৰে তই গোটেই বছৰ মোৰ ঘৰত খাটিব নালাগে, বাৰিষাৰ চাৰি মাহ কাম কৰি মাটিকেইডা [ ৩৩ ] wº www. পুড়ি দিবি । তাৰ বাবে আগৰ বন্দবন্তমতেই খলখা পাখি, বাৰী কেইমাহত মোৰ কিবা কাম থাকিলে খবৰ দিম, তেতিয়া কৰি দি যাবি । এনেয়ে তোৰ ইচ্ছামতে য’তে মন যায় তাতে কাম কৰিবি । সেয়ে হ’লে সুত মোৰ পৰাই দিম, তই দিক নালাগে । ” চেনিৰাম সন্মত হ’ল । টকাকেইটা লৈ গৈ মাটি কিনি বহাটা সাজিলে আৰু বামুণৰ বাৰী এৰি একেবাৰেই উঠি গ’ল । নৰায়ে যদিও বাৰিষা চাৰিমাহৰ হে দৰমহা দিছিল, তথাপি চেনিৰামক কাম কৰিবলৈ নমতা মাহ এটাও নাছিল । কেতিয়াবা আনৰ ঘৰত কাম কৰি থকাৰে পৰা ‘বামুণে লৈ অালে । লাহে লাহে চেনিৰাম বিৰক্ত হ’ল । অান মানুহে ও ক’েল,—“হেৰ’ তই বামুণৰ ঘৰত খাটি মৰিছ কিয় ? ইফালে জেঠেৰী বৈনাই, তেওখত এখন লৈহে টকা দিছে । সুত নলওঁ বুলিছে যদিও শেহত কি কৰে কোনে জানে । সুত নললেও তোৰ লাভ নহয় । বামুণৰ ঘৰত যিমান দিন এনেয়ে কাম কৰিছ, আনৰ ঘৰত কৰা হ’ল সুতহে নালাগে মুলো কেতিঘাবাই আদায় হৈ গ’লহেতেন ।” কোনোৱে ক’লে, —“তোৰ বামুণৰ লগত কিহৰ মিতিৰ শহুৰে টকা-পইচা, মাটি-বাধী সোপাকে নৰায়ে পাইছে তেও সি তহঁতক ঘৰৰ ভেটি এটাও এৰি দিব নোৱাৰিলে অামি হোৱা হ’লে তাৰ পদূলিতো ভৰি নিদিলোঁহেতেন।” [ ৩৪ ]

- A চেলিখাৰ নিজৰ মনতো এনে ভাব খেলাইছিল ; তথাপি ছুবলৈকে সি একেদৰেই নৰাইৰ ঘৰত কাম কৰি থাকিল । খতৰ টকা এতিয়াও পৰিশোধ কৰা নাই, নৰায়েও খোঞ্জা নাই । নৰায়ে ভাবিছে কৈাষ্টেটা আদায় হ’লে চেনিৰামৰ ওপৰত তেওঁ কতৃত্ব চলাব নোৱাৰিব । তদুপৰি হালোৱা দৰমহা বচবে বঙ্কৰে বাঢ়ি এতিয়া মাহে দহ বাৰ টকা হৈছে, চেনিৰামক এৰিলে তেওঁৰ বহুতো বেচি ভৰণি হ’ব । লি যি কি মহওক, তৃতীয় বছৰত চেনিৰাম আগতকৈ অলপ বেলেগ ’ল, অন্ততঃ হাতৰ কাম এৰি বামুণৰ ঘৰলৈ লাখ মৰাটো বাদ দিলে । সেই দেখিয়েই সেই দিনা নৰায়ে মতাতো সি হাতৰ কাম এৰি নাহিল । নৰাইৰ বৰ খং উঠিল । ঘৰলৈ অাহি কান্ধত এখন চেলেং খাৰু হাতত এডাল লাখুটি লৈ চেনিৰামৰ ঘৰলৈ ওলাল। চেনিৰামৰ পদূলিত থিয় হৈ নৰায়ে মাতিলে,-“চেনিৰাম । অ’ চেনিৰাম!” মাত শুনি ৰূপহী ওলাই আহি ক’লে,-"তেওঁ ঘৰত নাই । নাই । কলৈ গ’ল ? ৰূপহী । সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিতৰ ঘৰত কাম আচে, তালৈকে গৈছে । নৰায়ে বহুতো গালি-শপনি পাৰি তাৰ পৰা পণ্ডিতৰ ঘৰলৈ খোজ ল’লে। চেনিৰামে তেতিয়া পণ্ডিতৰ গোহালি ঘৰৰ বাৰ দি আছিল। পদুলিতে থিয় হৈ নৰায়ে চেনিৰামক [ ৩৫ ]

                                                                                                                                                                • ******

মালি । কাম এৰি চেনিৰাম তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল । নায়ে ক’লে,—“তোক মই পুৱাতে মাতিছিলোঁ। নহয়, গলি কিয় ?” চেনি । মই পণ্ডিতৰ গোহালি-খৰটো সাজি দিম বুলি দহ টকাত ঠিকা লৈছিলোঁ ; বিহুৰ দিনা গৰু বান্ধিবলৈ উলিয়াই দিব লাগে । কাম নোঁ হওঁতেই পৰহি পাঁচ টকা নিলোঁ । তাৰেই দেওবৰীয়া হাটৰ পৰা বৰণ চাউল, গুৰ আৰু চিলা আনিলে। । এতিয়া উৰুকাৰ দিনাই ঘৰটো নোলালে নহয় । নৰাই । মই সেইবোৰ একো নাজানো । তই আজি মোৰ ঘৰত কাম কৰিবই লাগিব । পণ্ডিতৰ ঘৰ দুদিন পিচত ওলালেও হ’ব । চেনি | পণ্ডিতে এৰি নিদিলে মই যাব নোৱাৰো । নৰাই । তই গ’লে পণ্ডিতে ধৰি ৰাখিব নোৱাৰে । ব’ল এতিয়া । চেনি । যাব পাৰিম, কিন্তু টকা দিয কোনে । পণ্ডিতে টকা নিদিলে কি কৰিম । নৰাই । টকা নিদিব ! তাৰ বাপেকে দিব । সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিতে ভিতৰ ৰে পৰা নৰাইৰ অাৰু চেনিৰামৰ কথা-বতৰা শুনি আছিল । নৰাইৰ কথা শেষ হোৱাৰ লগে লগে তেওঁ ঘপ কৰে ওলাই আহি কল,—“দেউ ! ইমানতে আপুনি ইয়াৰ পৰা অাঁতৰ হওক, নহলে কাছাৰী ঘণলৈ যাব লগাত পৰি । [ ৩৬ ] নযাই । কি ] কি কৰিবি ! ট্ৰাপেৰৰ দিলা জাল বাওঁতেই গ’ল; এতিয়া ভেকুলীয়ে পানী পালি । “কটা । বৰীয়া ! ই মোৰ ঘৰতে দেখোন খৰকৈ ফকফকার।” বুলি সৰ্ব্বেশ্বৰ বামুণৰ গালৈ খেদা মাৰি গ’ল ] গতি বিষম দেখি নৰাই বেগাবেগিকৈ তাৰ পৰা ভাতৰ হ’ল । বহুতো আঁতৰৰ পৰা ক’লে,-“তই হতচিৰী হবি, ভেটিত তিডালা ও গজিব। আজি তই থাক, মই দেখিম ই কেনেকুৱা শূদিৰ ।” [ ৩৭ ] যষ্ঠ অধ্যায় । খঙত একো নাই হৈ, চেনিৰাম আৰু পতিক শাও দি দি নৰাই অাহি চৰকাৰী অালিত উঠিল । এনেতে তেওঁ অ্যালিয়ে মালিয়ে আহি থকা বাবাজী এজন দেখা পালে । বাবাজীৰ দাঢ়ি-গোঁফ’দীঘল, চুলি জাট বন্ধা, গাত লেংটিডালৰ বাহিৰে আন কাপোৰ-কানি একো নাই । হাতত এডাল মিষ্ঠা কান্ধত সৰু জোলোঙা এখন । নিলগতে বাবাজীক দেখা পাই নৰাইৰ খঙে শাম কাটিলে। তেওঁৰ মনত পৰিল, এনেকুৱা এজন বাবাজীয়েই হেনো তাহানি শূলপাণি শৰ্ম্মাক পোতা পুখুৰীৰ পৰা এনাও ধন উলিয়াই দিছিল । তেতিয়াৰে পৰা শূলপাণিৰ ঘৰ ধনী মানুহ । এতিয়া এই বাবাজীক সন্তুষ্ট কৰিব পাৰিলে কিজানিব৷ তেওঁৰে। কপাল ফুলে। তেওঁ এনেকৈ জ্ঞাবি থাকেঁাতেই বাবাজী অাহি তেওঁৰ ওচৰ পালে । নৰায়ে ততালিকে বাবাজীক আঠু কাঢ়ি সেৱা কৰিলে । বাবাজী সন্তুষ্ট হ’ল অাৰু আশীৰ্ব্বাদ দি খাব খুজিলৈ নায়ে সুধিলে —“আপুনি কলৈ যাব ?” : বাবা । কহঁ। জাউগা, উসসুৰা পতা নীং হৈ । নৰাই । ‘সাহিছে ক’ৰ পৰা ? [ ৩৮ ] বাবা । কালে স্বাগ৷ ] মেৰে দেৱী কোই, খাস গহ নষ্ঠী হৈ । নৰাই । এতিয়া আহিল ক ৰ পৰা ? বাবা । উস নগৰকে শিৱাজীকে মন্দিৰসে । কল স্নাতকো ৱা পহুচকৰ ব্ৰহী ঠহৰ গয়া । নৰাই । আজি ক’ত থাকিব ? ধাৰা। গুহঁ৷ পৰ ষ্ট্ৰী ৰাত হোষ্ঠী হৈ। পেড় চ, পহাড়, মৰঘট, য়ে হি মেৰে হনেকে স্থান হৈ । নাই। দয়া কৰি দুখীয়াৰ ঘৰত পদ-ধূলা দিব নে ? বাবা- হম গৃহস্থ আদমীকে ঘৰ নহীং জাত । নৰাই । নহয়, দয়া কৰি মোৰ ঘৰত এখন "া দি অাক । বাবা । ই মেষে নিয়মকে বাহৰ ºৈ । মন দুখানা নী” চাহতা । ঘৰ কিতনা, নৰাই । বেচি নহয় । অলপ ে সে পাশ । নম্বাইৰ কাকূতিত সন্তুষ্ট হৈ বাঞ্জি গ’ল আৰু নৰাইৰ ঘৰ পালে। ‘ নৰায়ে ঘৰতে পীৰা এখন থাৰি বহিবলৈ দিলত বাবাজীয়ে ক’লে, মৈ ঘৰকে অন্দৰ নীং বৈঠতা । ( আকাশ ত আঙ্গলিয়াই ) মহী মেৰা ঘৰ হৈ । ” নায়ে তেতিয়া পীৰাখন আনি চোতালত দিলে । বাবাজী বহিল। তাৰ পাচত তেওঁ কাষ্ঠী এখনত তুলি ক, একাষ লগে লগে [ ৩৯ ] অনু জ্ঞা এটা আনি বাবাজীৰ আগত দিলে; পানী এটি স্বামিলে । তাকে দেখি বাবাজীয়ে ক’লে,-“লৈ কী কী সামা ভোজন কৰ লেতা দু । ব্ৰহ ভ্ৰী যদি কোই বড়া ‘ভক্তি সে মহীনে দোঁ মহীনেকে অন্ত সে দে ভব । আজ এফ মীনা সাত দিন কুছ নহীং খাষা । প্লাজ তুমনে শুক্তিসে দিয়া হৈ । নীং খানেসে তুমঝো কষ্ট হোগা । ইসলিয়ে ফেলে হী খাতা এই দৰে কৈ বাবাজীযে কল এই গুচাই তাৰে এডোখৰ ওচৰত ক্লা ছাগলী পোৱালী এটাক দি বা খাল । তাৰ পাচত এচলু পানী খাই কলে,— লিখে হো জাযগা, অৱশিষ্ট লে যাও । ঈতনী বস্তু য়ে লঙ্ক সাল ভৰ মৈ ভী নীতিী জাতী।” তাৰ পাচত নৰায়ে প, এটকা আৰু খন দি সেৱা কৰি ক’লে – “দুখীয়াৰ ঘৰত দয়া কৰি পদ দিছে, ইয়াকে গ্ৰহণ কৰক ?” বাবাজীয়ে ক’লে ,—“ৰূপায়াংসে কাংগা ? “কম্বলী মুঝে কোং চাহিষে । তুম মুককো তুলোলাংকী তৰঙ্গ সমঞ্চ তে হো ক্যা ? তুম কুছ নহীং জানতে । মৈ যোংহী ষ্টুম পৰ খুশ অা তু ’ । যে লে জাঁ ৪ । যদি দেন৷ চাহতে তো তো সিকা অভাৱ হৈ উসকো না । ধৰম হোগা ” নৰাই । যদি আপুনি সন্তুষ্ট হৈছে তেন্তে মই যাতে ন বস্তুৰ অভাবত নপৰে। তাৰ কিবা এটা উপায় দি যাওক । [ ৪০ ] বাজীযে কিছু সময় নীৰৱে চন্তা কৰি কলে, ম দেখতে, হুঁী চো কি ধন-সোনেকে সাথ মেৰা কোই সম্বন্ধ নহী হৈ । উল্পৰ্কী বাওঁ সোচনেসে ভঁী মনমে অশান্তি গৈদা হোষ্ট্ৰী ফিৰ ক্ষী তুম মেৰী জিতনী অভিজ্ঞ কৰতে হো কি ছাৰে কৰনে যোগা কাম কৰনা পড । তুমহাৰে পাস ঔৰ জোৱা কা ক্যা হৈ লে অ্যাও ।” তেতিয়াই নৰাযে দদায়েক ঘৰত পোৱা আঢ়ৈ হেজাৰ টকা, ঘৈণীয়েকৰ আৰু খুৰীযেকৰ তালাৰ গোটেই বাবাড়ী, দুখু বাবাজীয়ে ক’লে ,—“তুমহাৰে ঘৰ ঙ্গো-বসে বড়া হৈ, হলে অাও । ৰায়ে তেওঁৰ ঘৰত থকা আটাইতকৈ ডাঙৰ ট্ৰান্ধটো আনিলে। বাবুয়ে ক’লে,-“বাকু অন্দৰ এক দ্যা ঔৰ সৃপ যে ৰূপযে ঔৰ দ্ধেৰ খে৷ } নৰাযে বাবাজাৰ কথামতে কাম কৰি গলে । বাবা জীয়ে তেতিয়া বাকচৰ তল-গান্ধি লৈ নৰাইক কলে,-" মৈ অষ্ট্ৰী মন্ত্ৰ কৰকে বহ বাকস কুন্দ কৰ্ক গণ । তুম যহ লে মাকৰ পূজাকী স্থাপনাকে পাস ৰখ দেন। । সদা ৰত কে। উসূবে পাস এক চিৰাগ জলাকৰ ৰখনা । ইস তৰহ বীস দিনকে বাদ অৰ্থাৎ আসে ইকীসৱে দিনমে ন-ক্লৰ বাকস খোণনা ; তব বাসমে জিতনে ৰঙ্গ সকতে হৈ, উ নে পযে ঔৰ দেৱৰ ন্ধে শ । কিন্তু সব দান, সাৰ দ০rদ পালে ভা

| ” [ ৪১ ] ১ বাকী মত খেলনা । খোলনেসে পন্থলেকে বখে এভী উড় জায়েংগে । ” এনেকৈ কৈ বাবাজীয়ে জুলিৰ পৰা অলপ উন্ম আৰু কেইটামান বেলপাত উলিয়াই ধনৰ ওপৰত থৈ কিবাকিবি মন্ত্ৰ মাতিলে। তাৰ পাচত নিজ হাতে তলা বন্ধ কৰি তেওঁ কোৱা মস্তে থ’বলৈ নিৰ্দেশ দি গুচি গ’ল । নৰাইৰ মনত পৰম আনন্দ মিলিল, চেনিৰামৰ ওপৰত উঠা খং একেবাৰেই নোহোৱা হ’ল । তেওঁ ভাবলে চেনিৰামক নিমিত্তে কৰিয়েই তেওঁৰ এই সৌভাগ্য, এবাকচ ধন-সোণ লাহু তাৰ পুৰস্কাৰ স্বৰূপে চেনিৰামক ধাৰে দিয়া টকা এৰি দিবলৈকে তেওঁ মনে মনে স্থিৰ কৰিলে। কিন্তু সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিতৰ প্ৰতি তেওঁৰ শত্ৰুভাৰ প্ৰবল হৈ হে উঠিল। তেওঁ ভাবিলে এতিয়া আৰু ভয় নাই। ধনৰ বলেৰেই তেওঁ সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিতক দোলকৈ শিক্ষা দিব পাৰিব। শূদিৰ হৈ বামুণক অপমান কৰাৰ প্ৰতিশোধ নোলোৱাকৈ তেওঁ কেতিয়াও নাথাকে । ভবাৰ লগে লগে তেওঁ অালিলৈ ওলাই গ’ল । তেওঁৰ ভয় আছিল, কিজানি আৰু কোনোবাই বাবাজীক তুষ্ট কৰি তেওঁৰ নিচিনাকৈ ধনী হবৰ সুযোগ পায় । কিন্তু চকুৰে দেখা পোৱা লৈকে বাবাজীক ৰোৱা নেদেখিলে । তেতিয়া তেওঁ নিশ্চিন্ত হৈ ঘৰলৈ উলটি আহিল। [ ৪২ ] সপ্তম অধ্যায় । অাঙঠি-পিন্ধোৱা । জালিৰ ঘৰৰ পৰা ছমাইল আঁতৰত ৰসাই মণ্ডলৰ ঘৰ । ৰসাইৰ অৱস্থা যদিও অাগ ছোৱাত বৰ ভাল নাছিল, তথাপি পিছৰ ছোৱাত চকুত লগা হৈ উঠিছিল। নিজৰ চেষ্টাৰ বলতে তেওঁ দুপূৰা বাৰী-মাটি আৰু বাৰ পূজা ক্ষপিত মাটিও নকৈ ললে। ঘৰ এটা এটাকৈ প্ৰায় সকলোখিনিয়েই টিনৰ হৈ উঠিল। গুটি আৰু গতি ধানৰ দুটা ভঁৰাল হ’ল। চাকৰিতো উন্নতি কৰি শেহত কাননাগু হৈছিল। তেওঁৰ লৰা তিনটা, --- ডাঙৰটোৰ নাম মদন, মাজিউটাৰ নাম ৰত্ন আৰু সকটোৰ নাম পীতাম্বৰ। প্ৰথমটো ছাত্ৰবৃত্তি আৰু সৰুটো প্ৰাইমাৰী পাছ । মাজিওটোৱে ইংৰাজী স্কুলৰ সপ্তম মানলৈকে পঢ়িছিল । বাপেকে চাকৰিৰ পৰা অৱসৰ লোৱা বাবেই মদনক মণ্ডলৰ কামত সুমাই দিয়ে । ৰত্ন বাগিচাৰ মহৰী। পীতাম্বৰ ঘৰতে থাকে অাৰু সময়মতে খেতি-পথাৰ চায় । ৰসাইৰ পৰলোক হোৱা এতিয়া পাঁচ বছৰ হৈছে । তাৰো সাত বছৰৰ আগতে মদনৰ বিয়া হয়। ৰত্নৰ বিয়া হয় তাৰ দুবছৰ পাচত । কিন্তু পীতাম্বৰৰ এতিয়ালৈকে বিয়া হোৱা নাই । তেওঁৰ বয়স ডেৰ কুৰিৰ ওপৰ । [ ৪৩ ] জাঠি-পিন্ধোৱা মুহঁতৰ ঘৰুৱা অৱস্থা ওচৰ চুবুৰীয়া সকলোতকৈ ভাল । পীতাম্বৰৰ গঢ়টোও বেয়া নাছিল। মদনে নানা ঠাইত ছোৱালীও চাইছিল। তথাপি কোনোমতে পীতাম্বৰৰ বিয়াখন পাক্তিৰ পৰা নাই । কেইমাহমানৰ আগতে মণ্ডল হালিৰ ওচৰলৈ গৈছিল আৰু ককায়েকক কৈ-মেলি কপাহীক ঠিক কৰি দিবলৈ ধৰিছিল। হালিয়েও চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু জালিয়ে ছোৱালী উলিয়াই নিদি চপনীয়া ৰাখিব খোজাত তেওঁলোকৰ চেষ্টা মিছা হ’ল । "তেজপুৰৰ ফালে ক’তো বিয়াৰ বন্দবন্ত নোহোৱাত মদনে এইবাৰ কলিয়াবৰৰ ফালে চেষ্টা কৰিবলৈ মন মেলিলে। আন মানুহৰ যোগে দি ভু-ভা লৈ তেওঁ জানিব পাৰিলে যে কলিয়াবৰৰ ভূধৰ বায়নৰ এজনী ঢাল ছোৱালী আছে । ছোৱালীজনীৰ মাক দয়াৰামৰ ভিনীহিয়েক হৰৰ বায়েক । মদনে এইজনী ছোৱালীকে পীতাম্বৰলৈ খুজিবৰ মন কৰিলে । এদিন তেওঁ সুখন নামৰ তেওঁৰ চিনাকী কলিয়াবৰীয়া মানুহ এজন লগত লৈ ভূধৰৰ ঘৰলৈ গ’ল । সুধনেই মদনৰ পৰিচয় দি কথাটো উলিয়ালে। মদনৰ কিমান ধন-সম্পত্তি আছে তাৰ বৰ্ণনা দি তেনে ঘৰত ছোৱালী দিবলৈ পোৱাটো খে ভাগ্যৰ কথা তাকো তেওঁ নোকোৱাকৈ নেৰিলে। ভূধৰে ক’লে—“আজিয়েই মই একো সমিধান দিব নোৱাৰোঁ । বংশ পৰিয়ালক সুধি চাৰ লাগিব, আপোনালোকৰো ঘৰ-দুৱার চাদ লাগিব । তাৰ পাচত হে যি হয় ক’ব পাৰিম।” [ ৪৪ ] মদনে মানন্দেৰে ক’লে,--- ধৰ সজ কথা । সাজিয়েই মানুহ পঠিয়াব পাৰে । লৰাও চাই আহিব পাৰিব ।” সুধনে ক’লে,—“এৰা, চাই-চিতি কাম কৰা ভাল তেওঁ বুলি মই িয কৈছোঁ আপুনি তাতকৈ ভাল দেখিলেও বেয়া নেদেখে ।” ভূধৰ । আজিয়েই যোৱা সম্ভব নহয় । আপোনালোক স্বাওক, মই নিজে চ’ঠা দিনালৈ যাম । তেতিয়া মদনে বিদায় ল’লে। ভূধৰে বংশ-পৰিয়ালৰ লগত অালোচনা কৰিলে, মোমায়েক হৰনাথৰো মত সুধিলে । সকলোৰে মত থকাত তেওঁ নিদিষ্ট দিনত দৰা-ঘৰ চাবলৈ গ’ল । দৰা-ঘৰ চাই সুধনে যে মিছা কোৱা নাই তাক তেওঁ বুজিব পাৰিলে । সকলো কথাতে তেও সন্তুষ্ট হ’ল, মাত্ৰ এটা কথাত অলপ কেঁাচ খালে । লৰাটোৰ গঢ়টো যদিও বেয়া। নহয়, তথাপি কিছু বেমাৰা যেন দেখি । বয়সো বেচি হোৱ যেন লাগে। এনেকুৱা ধনী মানুহৰ ঘৰৰ পৰাৰ ইমান বয়স লৈকে বিয়া হোৱা নাই কি এইটো তেওঁ ভাবিব লগাত পৰিল। তেওঁ ক’লে —“লৰাৰ বয়স ডেৰ কুৰিৰ ওপৰ হ’ব ক পায় ।” মদন শিয়ান মানুহ । কথাটো শুনিয়েই ভূধৰৰ মনোভাব ধৰি পেলালে। তেওঁ ততালিকে উত্তৰ দিলে,-“সিমান নহয় । এই ছাবিশত সোমাইছে মাথোন। অৱশ্যে অামাৰ বয়সৰ [ ৪৫ ] ভাঙপিন্ধোৱা বেচি হৈছে । আমি বিয়া কৰাইছিলোঁ। ৰাষ্টশ-তেইশ বছৰ বয়সতে । 'ইয়াৰো কেতিয়াবাই বিয়া হ’লহেতেন, কত মানুহে ছোৱালী যাচি দিছিল তাৰ লেখেই নাই । চে এটা কথাৰ পৰা বিয়া পতা নাছিলোঁ । এজন জ্যোতিীয়ে তাৰ হাত চাই কৈছিল বোলে তাৰ পাঁচিশ বছৰ বয়সত এটা ডাঙৰ ৰিষ্ট আছে, কঁচাৰ অাশা ধৰ কম । যদি কেনেবাকৈ ৰক্ষা পায় তেন্তে আশী বছৰলৈকে কোনো ভয় নাই । সেই দেখিয়েই পঁচিশ বছৰৰ ভিতৰত বিয়া নাপাতেঁ। লি ঠিক কৰিলোঁ । জ্যোতিীজন কম নহয়, তেওঁৰ কথা আখৰে আখৰে ফলিয়ালে। যোৱা মাঘত তাৰ পঁচিশ বছৰ পুৰ হৈছে । তাৰ এমাহমান আগতে সি নৰিয়া পৰে অাৰু যোৱা-খোৱা অৱস্থা হয় । এদিন একেধাৰেই মাত-বোল নোহোৱা হ’ল, অামি লৰালৰিকৈ বাজলৈ আনিলোঁ । এনেতে এজন সন্ন্যাসী ক’ৰ পৰা আহি ওলাল ক’ব নোৱাৰে, তেওঁ কিবা গুৰি অলপ দি পানীত গুলি খুৱাবলৈ কৈয়েই গুচি গ’ল। তেওঁ কেনি গ’ল, ক’লৈ গ’ল কোনে ও ক’ব নোৱাৰিলে। সি যি কি নহওক, আমি দৰব পালি খুৱাই দিলোঁ । অলপ সমযৰ ভিতৰতে সি উঠি বহিল অাক লাহে লাহে ভাল হ’ল । কিন্তু সেই নৰিয়াতে সি ইমান দুৰ্ব্বল হৈছিল যে আজিলৈকে আগৰ শ্ৰী যুৰি অহা নাই । সেইহে দেখাত আচল বয়সতকৈ বেচি বয়সীয়া যেন লাগে ? অাৰু এমাহমানতে আগৰ দৰে হ’ব বুলি তাশ । কৰিছো । জ্যোতিষীৰ কপা এটা ফলিয়াইছে যেতিয়া . [ ৪৬ ] ইটোও ফলিয়াবই । আশী বছৰৰ ভতৰত তাৰ নৰিয়াৰ ভয় নাই । মদনৰ কথাত ভূধৰৰ সন্দেহ জাঁতৰ হ’ল । তেওঁ ক’লে, —“মই আজি একো নকওঁ । ঘৰলৈ গৈহে মতামত জনাম । ভূধৰ ঘৰলৈ আহি যি দেখিলে শুনিলে আত্মীয়-কুটুম্ব সকলোকে জনালে । সকলোৱে ছোৱালী দিয়াটোকে সমৰ্থন কৰিলে । ইয়াৰ দুদিন পাচত যেতিয়া মণ্ডল খবৰ লবলৈ আহিল, ভূধৰে ছোৱালী দিয়াত আপ ও নাই বুলি জনালে । ভূধৰৰ সন্মতি মতে বিহুৰ পাচত ছোৱালীক আঙঠি পিন্ধোৱা হ’ল । বিয়াৰ দিন ধাৰ্য্য হ’ল একৈশ বহাগত । [ ৪৭ ] অষ্টম অধ্যায় । গোপন পৰামৰ্শ । ভুধৰষ্ঠ ৩ৰ গাৱ ত দধি বুলি এজন মানুহ আছিল। তেওঁৰ ঘৰুৱা অৱস্থা ভাল নহয়। এপুৰামান মাটিত খেতি কৰি কোনোমতে পেটে-ভাতে খাই প্ৰবৰ্ত্তি থাকে। তেওঁৰ একেটা লৰা মণিৰাম গাওঁখনৰ ভিতৰতে ভাল লৰা । বাপেকে তাক যেনে তেনে পঢ়াবৰ ইচ্ছা কৰি স্কুলত দিছিল। কিন্তু মাইনৰ পাচ কৰাৰ পাচত আৰু পঢ়োৱা তেওঁৰ পক্ষে সম্ভব নহ’ল । তেতিয়া মণিৰ বয়স ষোল বছৰ হৈছিল । কিছুমান দিন ঘৰতে থকাৰ পাচত মণি চাকৰি বিচাৰি ওলাল আৰু বাগিচাই বাগিচাই ঘূৰিবলৈ ধৰিলে। কিন্তু বহুত দিনলৈকে কোনো চাকৰি যোগাৰ কৰিব নোৱাৰিলে । কেতিয়াবা ক’ৰবাত দুই-এমাহ অস্থায়ী ভাবে কাম পালেও স্থায়ী কাম নাপায় । তাৰ কাৰণ প্ৰায়বোৰ বাগিছাতে বৰ কেৰাণী, ডাক্তৰ আদি বঙ্গালী । কিবা চাৰি ওলালেই তেওঁলোকে তেওঁ লোকৰ লগা-ভগা মানুহ স্মানি সুমুৱাই লয় ; অসমীয়া লৰাই কেতিয়াবাহে সুবিধা পায় । মণিৰামো সেই কাৰণেই বহুত বাৰ হতাশ হ’ব লগাত পৰিছিল। এনেকৈযে চাৰি বছৰ মৰি [ ৪৮ ] ঘূৰি শেহত তেওঁ কলিয়াবৰতেই এখন বাগিচাত মহী-কাষ পায় । কাম পোৱা এতিয়া প্ৰায় হুবছৰ হৈছে। ভূধৰৰ হোৱালীজনীৰ নাম মালতী । মালতী মণিতকৈ ছ বছৰৰ সৰু । গাওঁখনৰ ভিতৰতে মালতী ধুনীয়া ছোৱালী। স্বভাৱ-চৰিত্ৰ আৰু কাম-কাজতো ভাল । মণি আৰু মালতীৰ ঘৰ একে গাৱতে হোৱাত সৰুৰে পৰা তেওঁলোকৰ দেখা সাক্ষাৎ আছিল। অকল দেখা-সাক্ষাৎ কিয় কেতিয়াবা একে লগে উমলিছিলো। দুয়োৰে ৰূপ-গুণলৈ লক্ষ্য কৰি গাৱঁৰ তিৰোভাবিলাকে মাজে মাজে কয়,—“ইহঁত দুটাৰ বিয়াখন হ’লে বৰ মিল হ’ব । তেনেকৈ কোৱা মণি বা মালতীৰ কাণতো নপৰাকৈ নাথাকে । বয়স বঢ়াৰ লগে লগে তেওঁ লোকৰ মনতো যে তেনে ভাব খেলাইছিল তাত সন্দেহ নাই । কিন্তু তেওঁলোকৰ এজনে ও সেই কথা কাকো জানিবলৈ দিয়া নাই । মণিয়ে ভাবিছিল তেওঁৰ ঘৰৰ অবস্থা বেয়া । কেই বছৰমান চাকৰি কৰি অৱস্থাটো অলপ ডাললৈ আনিহে তেনে ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰা উচিত হ’ব । মালতী ছোৱালী মানুহ। বিয়াৰ বিষয়ে নিজে কোনো কথা কবলৈ উপায় নাই । ভূধৰেও মণিৰ কথা ভাবিহিল। দধিয়ে ধৰা হ’লে তেওঁ নিশ্চয় দিলেহেতেন । কিন্তু দধি নাইবা মণি এজনেও কোনো প্ৰস্তাব তেওঁলৈ. আগ বঢ়োৱা নাই । মণিৰ আশাতে ৰাখি প’ল পিচত যদি মণিয়ে ৰিয়া কৰাব নোখোজে তেতিয়া কি হ’ব ! [ ৪৯ ] গোপন পৰামৰ্শ অফিালে মণিৰ দৰে অৱস্থাৰ লৰা এটােক যাচি দিবলৈ গ’লে তেওঁৰ সন্মান নৰয়। অকল সেয়ে নহয়, তেওঁৰ প্ৰস্তাব যদি দধিহঁতে গ্ৰহণ নকৰে তেতিয়া তেওঁ অনাহকত লাজ পাব লাগিব । কথাতে কয় বোলে যাচি দিলে নাই সুবৰ্ণৰো দৰ । এনে অনিশ্চিত অৱস্থাত থাকেঁতেই গীতাম্বৰলৈ ধৰাত তেওঁ আৰু বাট চোৱা উচিত বুলি বিবেচনা নকৰিলে । তেওঁ ভাবিলে, হাঙতে পোয়া ভাল ঘৰৰ লৰাটো যদি এতিয়া এৰি দিয়া হয়, পিচত কিজানি গোলা বৰালীতে হাত দিব লগাত পৰে । এই দৰে সাত-পাঁচ গুনিহে তেওঁ মদনৰ প্ৰস্থাৰ গ্ৰহণ কৰিলে । বাতৰিটো পাই মণিৰ বৰ বেজাৰ লাগিল ; তেওঁৰ মনৰ পোহনীয়া অাশা মাৰ গ’ল । কিন্তু দোষেই বা দিব কাক । তেওঁ তো তেওঁৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰ। নাছিল । অান হে নালাগে মালতীকো তেওঁৰ মনোভাব নোৱা নাছিল। এতিয়া উপায় কি ! মণিয়ে পাটী পৰি বহুত ভাবিলে । তাৰ পাচত- “কিবা এটা সঙ্কল্প স্থিৰ কৰি তিন দিনৰ ছুটী লৈ ঘৰলৈ আহিল। সেই দিনাই মণিযে গোপনে মালতীক লগ ধৰিলে’ আৰু তেওঁৰ মনৰ ক ভাঙি ক’লে । উত্তৰত মালতীয়ে ক’লে “তাপোনাৰ বা হাচ্ছা মোৰে৷ সেযে । পিচে মই কি কৰিম ! আপুনি কেতিয়াও তাপোনাৰ ইচ্ছাৰ কথা পিতাইক জনোৱা নাই ? মই কেনেকৈ তেনে কথা পিতাইক কওঁ । এষিা অাকেী ক লেও লাভ নহয ।” [ ৫০ ] মণি ।---তোমাৰ তেন্তে মোৰ কথাত মত অাছে ? মালতী —আছে । মাণ —মই চেষ্টা কৰি চাওঁ। যদি একো নহয়, তোমাক বিয়াৰ আগতে পলুৱাই নিম । মালতী — সেইটো জানো ভাল হ’ব । মানুহে কি বুলিব । মণি —সেইটো ভাল যে নহয় তাক জানো । কিন্তু বিয়াখন ভাঙিব নোৱাৰিলে তাকে কৰাৰ বাহিৰে অাৰু কি উপায় অাছে ! মালতীয়ে একো উত্তৰ দিব নোৱাৰিলে । মণিও সাৱধানে স্বাতৰি গ’ল । [ ৫১ ] নবম অধ্যায় । জাৱৰীয়া । দয়াৰামৰ অাৰু মদন মণ্ডলহঁতৰ গাৱ মাঞ্জামাঞ্জিত থকা এখন গাৱঁত সূৰ্য্য বৰাৰ ঘৰ । সূৰ্য্য ছত্ৰবৃত্তি পাচ কৰাৰ পাচত তেজপুৰলৈ আহে । কোনো এটা গোচৰৰ সম্পৰ্কত এজন উকীলৰ লগত তেওঁৰ পিতাকৰ চিনাকি আছিল । সেই আল. মতে তেওঁ উকীলৰ ঘৰত আশ্ৰয় লয় । উকীলৰ ঘৰত থাকি তেওঁ উকীলৰ সৰু লৰাটো পঢ়ায় , জাৰ-সমাৰ কৰে আৰু উকীলৰ ওচৰত আদালতৰ নিয়ম-কাৰণবোৰ শিকে ; লগে লগে মোক্তাৰী পৰীক্ষাৰ কিতাপো পঢ়ে। এনেকৈ দুবছৰ থকাৰ পাচত তেওঁ সেই উকীলৰে মহৰী হয় । সূৰ্যাৰ ব্যৱসায় প্ৰথমৰে পৰা ওলাকৈ চলিবলৈ ধৰিলে । পোনেই তেওঁকে লগ ধৰে । তেতিয়াও তেওঁ উকীলৰ ঘৰতে আছিল আৰু উকীলৰ কাৰ্য্যত আগৰ দৰেই সাহায্য কৰিছিল। তেনেকৈ চলাত তেওঁ খোৱাৰ নিমিত্তে খৰচ কৰিব নালাগিছিল, যি উপাৰ্জ্জন কৰিছিল গোটেইখিনি জমা ৰৈছিল। এনেভাবে দুবছৰমান যোৱাত তেওঁ উকীলৰ ঘৰৰ পৰ । অলপ ভাতৰতে নিজাকৈ এটা ঘৰ সাজি লয়। যদিও মাটি [ ৫২ ] ডোখৰ অান মানুহৰ আাছিল, তথাপি ধন গোট খালেই কিনি লোৱাৰ বন্দবস্ত কৰি লৈছিল । কেই বছৰমান পাচত কিনি ল’লেও । নিলগৰ গাৱঁৰ পৰা অাহি নগৰত থকা মানুহৰ ঘৰত প্ৰায়ে আলহী নুগুচে। নজৰ গাৱঁৰেই হওক, বা ওচৰ-চুবুৰীয়া গাৱঁৰেই হওক যি কোনো মানুহ নগৰলৈ আহিলে তেওঁৰ ওচৰলৈকে যায় আৰু অচিনাকী হলেও কিয়া এটা সম্পৰ্ক উলিয়ায় । কোনোবা৷ আহে আদালত গোৰ কৰিবলৈ, কোনোবা আহে কিব। মাল-বস্তু কিনিবলৈ অাৰু কোনোবা অাহে থিয়েটৰ, চিনেমা চাবলৈ । এনেকৈ অালী ৰাখি বহুতে নিজে কষ্ট ভুগিব লগা হয়। সূৰ্য্যৰ কিন্তু বিশেষ হানি নহৈছিল । আদালতলৈ অহা অালীৰ খৰচ দৰ্খাস্ত লিখাত আৰু উকীল ধৰাত সুদে-মূলে উলিয়াহ লয। কোনো বানোৱে আকোঁ বজাৰৰ পৰা মাছ-পুঠি, শাক-পাচলি আদিকে অানে । কোনোৱে অান নহলে ৪ ঘৰৰ পৰ । তাহেঁতেই কেইসেৰমান চাউল লৈ আহে । অৱশ্যে 'ফুটা কড়ি এটাও নভঙাকৈ তিনি-চাৰি দিন পেট পেলাই খোৱা অালীও নোহোৱা নহয় । নিজে ভালকৈ চলিৰ পৰা হোৱাত সূৰ্য্যই বিয়া কৰালে । ঘৈণীয়েক কলিয়াবৰৰ , মণিৰামৰ জেঠায়েকৰ জীয়েক । তেতিয়াৰে পৰা কলিয়াবৰৰ পৰা অহা মানুহো তেওঁৰ ঘৰত ভাঙ্গী , হবলৈ ধৰিলে। এই বোৰ আলহীৰ গোচৰ নাথাকে ।

তেওঁলোকৰ গোচৰ ছয় প্ৰতি । কিন্তু কিবা বন্ধ কিনিব লগা হ’লে নাইবা তেনে অন কাম থাকিলে, তেওঁলোক নগাৱঁলৈ নগৈ তেজপুৰলৈ আহে । সূৰ্য্যই তেওঁলোকক এনেয়ে গুৱাব লগাত পৰে । কিন্তু তেৱেঁ উকীলৰ মহৰী, পোন পটিয়ে নোৱাৰিলেও অাও পাকে দি কিছু গুদায় নকৰাকৈ মেৰে । সূৰ্য্যই আলহীসকলৰ খেতি-বাতি কেনে হৈছে সোধাৰ চলতে কাৰ ঘৰত কি আছে গম লয় । তাৰ পাচত এমোন মাহ বা একলহ গুৰ নাইবা পাচসেৰ থেকেৰা, নহলে চাৰি পোন তামোলৰে তেওঁৰ প্ৰয়োজন হৈ পৰে । তেওঁ আলহীক সেই সেই বস্তু বিচাৰি দিবলৈ কয়, আৰু যি দাম পৰে দিবলৈ গাত লয়। আলহীয়ে তেতিয়া আকোঁ আহিব লগা হ’লে সেই বস্তু লৈ অাহিব লগাত পৰে আৰু বিনামূল্যে দিবলৈ বাধ্য হয় । মালতীক লগ ধৰাৰ পাচত মণিৰাম তেজপুৰলৈ আহিল । জাহাজ বহুত ৰাতি তেজপুৰ পোৱাত তেওঁ তাতে শুই থাকিল । পিচ দিনা পুৱা শোৱাৰ পৰা উঠি মণিৰামে সূৰ্য্যৰ ঘৰলৈ খোজ ল’লে। তেওঁ পীতাম্বৰৰ বিষয়ে সকলো কথা শুনিছিল, কিন্তু জ্যোতিষী অাৰু সন্ন্যাসীৰ কথাখিনি সঁচা বুলি তেওঁ বিশ্বাস কৰিব পৰা নাছিল । তেওঁ ভাবিছিল ইমান ধনী মানুহ হৈও যেতিয়া তেজপুৰত ছোৱালী নাপালে, নিশ্চয় কিবা এটা ডাঙৰ দোষ আছে । সেই দোষটো উলিয়াব পাৰিলেই বিয়াখন ভাঙিবলৈ চেলু ওলাব। সূৰ্য্য সম্পৰ্কত তেওঁৰ ভিনীহিয়েক [ ৫৪ ] আৰু পীতাম্বৰহঁতৰো ওচৰৰ, সেই কাৰণে সূৰ্য্যৰ পৰাই ৰন্তটো বুজিৰ পাৰিব বুলি আশা কৰি তেওঁ আহিছে। মণিৰাম যেতিয়া সূৰ্য্যৰ ঘৰ পায় তেতিয়া সকলো শোৱাৰ পৰা উঠিছিল । মুখৰ খোটালীতে এজন ডেকা মানুহ বহি আছিল আৰু এজন আদঙ্গীয়া মানুহে বাৰাণ্ডাতে বহি মুখ ধুইছিল । সূৰ্য্য ভিতৰৰ পৰা ওলাই আহিছিল। হঠাৎ মণিক দেখা পাই তেওঁ আচৰিত হ’ল অ’, ’’ৰ পৰা আহিল, কিয় আহিল আদি প্ৰশ্ন কৰিলে। মণিষে প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিবলৈ নেী পাওঁতেই বহি থকা ডেকাজন বাগৰি পৰিল আৰু ছাগলীয়ে বেবোৱাৰ দৰে শব্দ কৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁক যেন কোনোবাই ঠেকেচি হে পেলাইছে । অলপ পাচতে তেওঁ সটং জুৰিলে ; মুখে দি ফেন ওলাবলৈ ধৰিলে। মুখ ধুই পকা মানুহজনে লৰ মাৰি আহি ধৰিলে । সূৰ্য্যই বিচনী এখন আনি বিচিবলৈ লাগিল । মুখ ধুই থকা মানুহজন হৈছে মদন মণ্ডল আৰু মূৰ্গা ধোৱা জনেই হৈছে পীতাম্বৰ । তেওঁলোক বিয়াৰ মাল কিনি লৈ আহিছিল আৰু আগ দিনাই টুলটি যোৱাৰ কথা আছিল । কিন্তু মাল কিনোতে পলম হোৱাত স্বাগ দিনা যাব নোৱাৰিলে অাজি যোৱাৰ কথা আছিল । সূৰ্য্যই একো বুঢ়িব নোৱাৰ মদনক সুধিলে । মদনে কলে,—“ময়ো একো বুজা নাই । অকস্মাৎ কিয় এনে হ’ল ভাবিয়েই পোৱা নাই ।” [ ৫৫ ] /াৱৰীয়া সূৰ্য্যৰ ঘৰৰ পৰা অলপ আঁতৰতে এজন ডাক্তৰ অাছিল । সূৰ্য্যই তেওঁকে মতাই আনিলে । ডাক্তৰে কিবা দৰবৰ বটল এটা নাকৰ গুৰিত ধৰিলে। পীতাম্বৰে অলপ মূৰ জোকাৰিলে । ডাক্তৰে চাই-চিতি ক’লে,—“বোধ কৰে আৱৰীয়া বেমাৰ । এই বেমাৰ হোৱা কিমান দিন হ’ল ?” মদনে ক’লে, —“অাগে-পিচে হোৱা নাই । আজিয়েই প্ৰথম ।” ডাক্তৰ ।— আপোনাৰ কথা সচা নে ? মোৰ বিশ্বাস হোৱা নাই । এটা কথা মনত ৰাখিব, ডাক্তৰক ফাকি দিলে ৰোগ নিৰ্ণয় কৰাত ভুণ হ’ব পাৰে । তাৰ কুফল ৰোগীয়েই ভুগিব লাগিব ।। মণ্ডলে তেতিয়া ডাক্তৰক অকলশৰীয়াকৈ মাতি নি পাঁচোটা টকা দি ক’লে,—“আপোনাৰ কথা সঁচা। তাৰ এইটো বেমাৰ সৰুৰে পৰা আছে, মাজে মাজে উক দিয়ে । বহুতো বেজ জ্ঞানী, ডাক্তৰ কাবৰাজ লগালোঁ, একো নহ’ল । অাৰু দহ দিনৰ মূৰত তাৰ বিয়া। বিয়াৰ মাল কিনিবলৈ বুলিয়েই জিলালৈ আহিছিলোঁ ; আজিয়েই উক দিব বুলি ভবা নাছিলোঁ । পলিমানলৈ সি এনেয়ে ভাল হ’ব । কথাটো আনে জানিলে বিয়াখন ভাগিব পাৰে ; সেই দেখিহে মই তেওঁলোকৰ আগত কোৱা নাছিলোঁ। আপুনি যেন কথাটো কাকো নকয়। ” ডাক্তৰে কিছু খং আৰু বিৰক্তিৰ ভাব দেখুৱাই ক’লে,— “কি কৃথা । এনেকৈ সৰু মানুহ এটা , লোকব ছোৱাশ্মী [ ৫৬ ] এজনীৰ টেটুত আঁৰি দিবা কিয় ? ই বৰ অন্যায়। মই কওঁ আপুনি এতিয়াও বিয়াখন বন্ধ কৰক । মই আপোনাৰ অনুৰোধ ৰাখিব নোৱাৰিম । মোক মতাই আনিছে সূৰ্য্যই বেমাৰীও অাছে তেওঁৰ ঘৰতে । অজানাক নকলেও মই তেওঁক সঁচা কথা ক’বলৈ বাধ্য ।” ইয়াৰ পাচত সূৰ্য্যই যেতিয়া ৰোগীক কেনে দেখিলে সুধিলে ডাক্তৰে ক’ব লগাত পৰিল,—“ই সাংঘাতিক একো নহয়, আঁৱৰীয়া বেমাৰ । যদিও ই ভাল নহয়, সময়ে সময়ে উকাই থাকিব, তথাপি ৰোগী মৰাৰ ভয় নাই । কেনেবাকৈ ওচৰত কোনো নাথাকেঁাতে জুই নাইবা পানীত পৰিলেহে বিপদ । এতিয়া সি ভাল হ’ব পাৰে, নহলে আৰু দুই এবাৰ এনে হ’বও পাৰে । ভাল হ’লেও দুদিনমান জলকা লাগি থাকিব, আপোনা লোকে ভাত ভয় নাখাব।” মণিৰ মনত পৰম আনন্দ মিলিল। যি তথ্য বিচাৰি তেওঁ তেজপুৰলৈ আহিছিল বিনা-চেষ্টাই সি ওলাই পৰিল। তেওঁৰ এনেহে ইচ্ছা হৈছিল যেন সেই মুহূৰ্ত্ততে তেওঁ কলিয়াৰৰ পাবগৈ । কিন্তু উপায় নাই ; গধূলিৰ আগতে জাহাজ নাপায় । পীতাম্বৰ সেই দিনা আৰু দুবাৰ মূৰ্ছা গৈছিল। যদি সূৰ্য্যই মদনক সেই দিনাই তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা যাবলৈ কৈছিল, তথাপি তাৰ সুস্থ নোহোৱাত যাব নোৱাৰিলে । মণি ভিতৰলৈ গ’ল । বায়েক-ভিনীহিয়েকে ঘৰৰ আধৰু গা ক বা-বাতৰি ল’লে আৰু হঠাৎ অহাৰ কাৰণ সুধিলে, । [ ৫৭ ] মণিয়ে ক’লে,—“তিন দনৰ ছুটী লৈ ঘৰলৈ আহিছিলোঁ । পিচত ভাবিলে’ বোলে৷ তিনিও দিন থৰতে টোৱাতকৈ তোমালোকৰো খবৰটো লৈ যাওঁ ৷” বায়েক ।—আহিলি, ভাল কৰিলি । পিচে যাবি কেতিয়া ? মণি ।—আজিয়েই গধুলি জাহাজত । বায়েক ।- ইঃ! হয়। আজিয়েই যায় ! এৰাতিও নাথাক যদি আহিছিলি কিয ? মণি --পাৰিলে তো থাকিলোৱেইহেতেন । পিচে থাকেঁ৷ কেনেকৈ ? পৰহিলৈ কামত চাঞ্জিৰ হ’বই লাগিব । তেতিযাৰ কথা সিমানতে শেষ কৰি বাযেকে মণিক মুখ ধুবলৈ দিলে আৰু চাহ আনিলে। মণিয়েও মুখ ধুই চাহ খালে । দুপৰীয়া ভাত খোৱাৰ পাচত সূৰ্য্য কাছাৰীলৈ গ’ল । মণিয়ে বায়েকৰ লগত নানা প্ৰকাৰ ঘৰুৱা কথা পাতি অাৰু এবাৰ এখন্তক ইফালে-সিফালে ফুৰি দিনটো নিয়ালে, গধুলি বেলিকা বায়েক-ভিনীহিয়েকৰ ওচৰত বিদায় লৈ জাহাজ বাটলৈ গ’ল । [ ৫৮ ] দশম অধ্যায় । জাহাজ শিলঘাট পালেগৈ ৰাতি দহ বজাত । মণিয়ে জাহাজৰ পৰা নামি ঘৰ পায়গৈ মানে এঘাৰ বাজি গ’ল । মণিৰ যদিও ৰাতিযেই ভূধৰক লগ ধৰিবৰ ইচ্ছা আছিল, তথাপি চেতিয়া বহুত ৰাতি হোৱাত সেই ইচ্ছা পূৰাব নোৱাৰিলে । পিচ দিনা ৰাতিপুৱা মণিৰাম ভূধৰৰ ঘৰলৈ গ’ল। ভূধৰে সুধিলে ,—“অ’ বাপা ! কেতিয়া আহিলা ?” মণি ।—আহিলো পহিয়েই । ভূধৰ ।—পৰহিয়েই আহিলা, তেও দেখাকে দিয়া নাই । মণি ।—মই তেজপুৰলৈ গৈছিলোঁ । কালি ৰাতিহে পালোঁহি । ভূধৰ ।--কিয ? কিবা সকাম আছিল হবলা ? মণি — একো নাছিল । তিন দিনৰ ছুটী লৈ আহিছিলোঁ । পিচে বোলো থৰতে বহি থকাতকৈ বাইদেউহঁতকো চাই অাহেঁ । ভূধৰ ।–“ভাল কৰিলা । পিচে আমাৰ কথা শুনিছা জানো ? মালতীৰ বিয়া নহয়। বহাগৰ একুৰি এদিন যোৱাত। সময় পালেহিয়েই । [ ৫৯ ] নোটি মণি —শুনিছো । অকল শুনাই নহয় দৰাকো লগ পাই অাহিছো । ভূধৰ ।–“ক’ত লগ পালা ? মণিয়ে তেতিয়া কেনে অৱস্থাত, ক’ত দেখা পাইছিল, ডাক্তৰে কি কৈছিল,—সকলো কথা ভাঙি-পাতি ক’লে। ভূধৰ থৰ লাগিল । ভিতৰত কাৰবাৰ কান্দোন শুনা গ’ল। মণিয়ে ভূধৰক ক’লে,-“মই আজিয়েই বাগিচালৈ যাব লাগিব । সেই হে এতিয়াই মাত লগাবলৈ আহিলোঁ । এতিয়া যাওঁ।” ভূধৰ ।—ভাল বোপা, যোৱা । মণি গ'ল। ভূধৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল । ঘৈণীয়েকে ভিতৰৰ পৰা সকলো শুনিছিল| এতিয়া কান্দি কান্দি ভূধৰক ক’লে ,— “ইমানকৈ চাই-চিতি আঁতি-গুৰি লৈ ইয়াকেহে কৰিলা ! অইনৰ ছোৱালীৰ নিচিনা হালাইজাবৰী হোৱা হ’লে ও এক কথা৷ অাছিল । মোৰ ছোৱালীক ৰূপতেই পেলাব নে গুণতেই পলাব । এতিযা . সিহঁতক জনাই দিয’ । মই জীয়াই থাকেঁাতে মোৰ ছোৱালীক এনে মৰা মানুহ এটালৈ কেতিযাও নিদিওঁ । ‘দবৰ হ’লে মই বিহ পাই মৰিম । ” মালতীযে ঘটনাটো শুন ভালকে পালে । যেনে তেনে বিয়াখন ভাগিলেই হয়, নাভাগিলেও এতিয়া পলাই গলে কোনেও দোষ দিব নোৱাৰে ] ভূধৰে সেই দিনা তেওঁৰ লগা-ভগা লোকসকলৰ লগত খৰামৰ্শ কৰিলে। বিয়ালৈ মাজত মাত্ৰ নদিন আছে, সকলে । [ ৬০ ] আয়োজন এক প্ৰকাৰ সম্পূৰ্ণ হৈছে । এতিয়া বিয়া ভাঙিলে কিজানি কিবা ডাঙৰ লেঠাত পৰিব লাগে । তাতে দৰা হৈছে ধনী মানুহ । এইবোৰ বিষয়ে তেওঁ সকলোৰে মতামত ল’লে । সকলোৱে ক’লে ,—“তেজপুৰলৈ গৈ প্ৰথমতে কথাটোৰ ভালকৈ আঁতি-গুৰি লোৱা উচিত । সচা হ’লে কোনোমতেই ছোৱালী দিব নোৱাৰি । তেতিয়া উকীলৰ লগত পৰামৰ্শ কৰি যি হয় কৰিব লাগে।” সকলোৰে উপদেশ মতে পিচ দিনা ভুধৰ তেজপুৰলৈ গৈ সূৰ্য্য বৰাৰ আলহী হ’ল অাৰু সকলো কথাৰ সম্ভেদ ল’লে । ঘটনাৰ সত্যতা সম্বন্ধে যেতিয়া তেওঁৰ সন্দেহ নাথাকিল, তেতিয়া তেওঁ বৰাকেই কিবা এটা. উপায় দিবলৈ খাটনি ধৰিলে । বৰাই তেতিয়া ডালৰ লগত পৰামৰ্শ কৰি মণ্ডললৈ এখন নোটিচ লিখিলে — যেহেতু তুমি পীতাম্বৰ নামে তোমাৰ যিটো ভাযোৰালৈ মোৰ মোঙ্কেল শ্ৰীভূধৰ বাযনৰ ছোৱালী মালতীক আঙঠি পিন্ধা ছিলা, সেই গীতাম্বৰৰ দুৰাৰোগ্য ব্যাধ আছে বুলি ভালকৈ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে, সেই কাৰণে তোমাক জনোৱ। যায় যে উক্ত মালতীক তোমাৰ ভায়েৰা পীতাম্বৰলৈ বিয়া দিয়া নহয়। এই জাননী পোৱা মাত্ৰে তুমি মোৰ মোঙ্কেলৰ লগত আপোচ কৰিবা। নতুবা সত্য গোপন কৰি মোৰ মোকোলক প্ৰবঞ্চমা অাৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰাৰ বাবে তুমি দায়ী থাকিবা ইতি । [ ৬১ ] সেই দিনা ৰেজিষ্টেশ্যনৰ সময় অতীত হোৱাত ভূধুৰ’ তাতে থাকিল। পিচ দিনা উকীলৰ চহী লৈ নোটিচখন মদী মণ্ডললৈ ৰেজিষ্টী কৰিলে । সূৰ্যাই উকীল আৰু মহৰীৰ খৰচৰ বাবে ভূধৰৰ পৰা পাঁচ টকা আদায় কৰি তাৰে দুটকা উকীলক দি নিজৰ ভাগত বাকী তিন টকা ৰাখিলে । সেই দিনাই ভূধৰ ঘৰলৈ উলটিল । [ ৬২ ] একাদশ অধ্যায়। চেষ্টাৰ সফলতা। তেজপুৰৰ পৰা উলটি গৈ ভূধৰে হৰনাথকে আদি কৰি আত্মীয়-কুটুম্বসকলক মতাই আনিলে আৰু সকলো কথা কৈ এতিয়া কেনেকৈ কি কবি ভাৰ উপায় বিচাৰিলে। তেওঁ ক’লে,—“যদিও পীতাম্বৰলৈ ছোৱালী নিদিয়া ঠিক হ’ল, তথাপি সেই দিনাই বিয়াখন পাতিব পৰা হ’লে ভাল আছিল । সকলো যা-যোগাৰ হৈ গ’ল ; গাখীৰ-পানীৰো বয়না দিয়া হ’ল । এতিয়া সেইবোৰ পেলনি গ’লে বহুতো লোকচান হ’ব ।” এজনে ক’লে,—“মণিৰ লগত বিয়াখন পাতিব পৰা হ’লে বেয়া নহ’ল হেতেন । এতিয়া যদিও সিহঁতৰ অৱস্থা বেয়া, তথাপি আগলৈ ভাল হোৱাৰ অাশা আছে । লৰা-ছোৱালীও জোৰ’ হ’ব । তাতে সৰুৰে পৰা দেখা-শুনা, ফাকি-ফুকাৰ ভয় নাই ।” আন এজনে ক’লে, —“সিহঁতৰো মন থাকিব পায় । কোনো কোনোৱে ধেমালিতে সিহঁতক জোৰাই দিলে সিহঁতে বেয়া নাপায়, মুখ টিপি হাঁহিহে মাৰে ।” ভূধৰ ।—ময়ো আগৰে পৰা মণিকেই দিম বুলি ভাবি ছিলোঁ । কিন্তু তেওঁলোক্ষৰ ফালৰ পৰ কোনো চেষ্ট। [ ৬৩ ] চেষ্টা সফলতা নেদেখিলোঁ । । সেই হে ভাবিলে’ বোলো মণিলৈ না। পালি থাকেঁাতে যদি ইকুলো হেৰায়, সিকুলো হেৰায়, জেভিয়া কি হ’ব । মণিৰ বাপেকে ধৰাৰ আগন্তক দেখা হলেও মই ইপাৰ সিপাৰলৈ দিবলৈ নোলালোঁহেতেন ।” হৰনাথে ক’লে,—“যি হ’ল হ’ল, এতিয়াও দধিকেই ধৰা যাওক । যাচি দিলে তেওঁ “নানা ওজৰ-আপত্তি উলিয়াব পাৰে, তথাপি যেনে-তেনে তেওঁক সন্মত কৰাবলৈ যত্ন কাই বোধ কৰে। ভাল । ওচৰত ছোৱালীৰ জোৰৰ অাৰু কোনো ভাল লৰা নাই । নিলগত বিচাৰিব লাগিলে এই কেই দিনত ঠিক কৰা অসম্ভব ।” হৰৰ কথাত সকলোৱে হয় দিলে আৰু দধিৰ ওচৰলৈ তেওঁকেই যাবলৈ ক’লে। ভূধৰে ক’লে,-“দধিয়ে ই নাই, সি নাই, অলঙ্কাৰ নাই, যোগাৰ নাই এনেবোৰ আপত্তি উলিয়ালে ক’বা যে আমাক একো নালাগে, অকল দৰাটো। হৈ গলেই হ’ল । ” এই সিদ্ধান্ত, মতে হৰ দধিৰ ঘৰলৈ গ’ল আৰু তেওঁৰ উদ্দেশ্যৰ কথা ভাঙি ক’লে । সকলো শুনি, দধিয়ে ক’লে - “ছোৱালীজনী বিযা কৰোৱাত আপত্তি নাই, কিন্তু এতিয়া কোনোমতেই নোৱাৰে । দেখিছাই নহয় মোৰ ঘৰ দুৱাৰৰ অৱস্থা । তাতে লৰা কামত সোমোৱা বেচি দিন ছোৱা নাই, বয়সো হোৱা নাই । আগতে সি দুপইচা উপাৰ্জন কৰি ৰ দুৱাৰখিনি ভাল কৰক, তাৰ পাচত হে বিয়াৰ কথা ভাবি । [ ৬৪ ] A বিয়া বুলিলে জানো মুখৰ কথাতে বিয়া হয় ! অলঙ্কাৰ পাতি, “কাপোৰ-কানি গোটাবলৈকো ধনৰ দৰকাৰ । যদি তেতিয়ালৈকে বাট চাব পাৰা তেতিয়া মোৰ কোনো আপত্তি নাই ।” হৰ । —এনেয়ে বাট চোৱাত কোনো কথা নাছিল, কিন্তু এতিয়া বাট চাব নোৱাৰি । আপুনি জানে বহাগৰ একুৰি এদিন যোৱাত বিয়াৰ কথা আছিল । সেই মতে সকলো। যোগাৰ হৈ গ’ল । এতিয়া সেই সমলেৰেই সেই দিনাই বিয়াখন পাতিব লাগে । সেই হে আপোনাক ইমানকৈ টানি ধৰিছো । আপুনি ভয় খাবৰ একো কাৰণ নাই । অামাক একো নালাগে, অকল দৰাটো পালেই হ’ল । অলঙ্কাৰ পাতি, কাপোৰ কানি কিবা আছে যাদ দিব পাৰে, নিদিলেও কোনো কথা নাই দধি । —ালাৰ কাপোৰ থাকিলে ও আজি কালিৰ লৰা ছোৱালীযে জানো সেইবোৰ পছন্দ কৰিব । হৰ —নদৰে নাই । অামি আপত্তি কৰিলেহে । এতিয় কামটো চলক । পিচত সিহঁতে ধন ঘটি পছন্দমতে লৈ থাকিব । ” দধি ।– সেইটো বাৰু পালোঁ। পচে ঘৰকেইটাৰ কি অৱস্থা, তাক নোচোৱা কিয ? উৰুষণি’ নপৰা ঠাযেই নাই । বিঘা বাৰু ই লেই, থাকিব ক’ত ? হল –‘ঘ। ৰাষই ছোৱালীজনী ইয়াত থৈ সি গুচি । [ ৬৫ ] চেষ্টা সফলতা গ’লে জানো ভাল হ’ব । তাতকৈ এতিয়া বিয়া কৰাই দুই এদিন এই ঘৰতে থাকক। তাৰ পাচত লৰাৰ লগতে ছোৱালীও বাগিচালৈ যাওক । ইয়াৰ ভিতৰতে লাহে-ধীৰে ঘৰকেইটা ভাল কৰাৰ দিহা কৰক। যেতিয়া সেইখিনি হৈ উঠিব, তেতিয়া ছোৱালীজনী ইচ্ছা কৰিলে আপোনালোকৰ লগতো ৰাখিব পাৰিব। দধি ।--অকল মই কলেই নহ’ব নহয় । লৰাই বা কি কয়। হওঁতে বাচি দিয়া ছোৱালী এৰিব নাপায়। তথাপি তাক সুধিহে কব পাৰিম । হৰ। — সেইটো সঁচা৷ । লৰাৰ মত নাথাকিলে, আপুনি গাৰ বলেৰে কিবা কৰিবলৈ যোৱা যে ভাল নহয়, সেইটো দয়ো কওঁ । আপুনি কয় যদি ময়ে মণিৰ মতামতটা বুজি আহিব পাৰোঁ । অলপ ভাবি দধিয়ে ’লে ,—“তুমি অকলৈ যাব নালাগে ময়ো যাম ।” হৰ ।—বৰ ভাল কথা । আজিয়েই তেন্তে খাই বৈ ওলা৷ ওক । যি হয় এটা আজিৰ ভিতৰতে খাটাং কৰিব লাগে । সেই মতে দুপৰীয়া খাই ৰৈ উঠি দুয়ো খোজ ল’লে আৰু গধূলি বেলিকা বাগিচা পালেগৈ। তেওঁলোকক দেখিয়েই মণিয়ে তেওঁৰ চেষ্টা যে সফল হ’ল তাক বুজি চলে । তথাপি নুবুজাৰ ভাও ধৰিয়েই তেওঁলোক যোৱাৰ উদ্দেশ্য জানিব খুজিলে । [ ৬৬ ] হৰ আৰু দধি বাগিচালৈ যোৱাৰ কাৰণ মণিক ভাঙি-পাতি কোৱা হ'ল। মণিৰ আনন্দৰ পাৰ নোহোৱা হ'ল। কিন্তু বাহিৰত নিৰ্ব্বিকাৰ দেখুৱাই অলপ কেঁহো-ঘেঁহোকৈ থাকি ক'লে যে পিতাকৰ মত থাকিলে তেঁওৰ কোনো আপত্তি নাই।

সেই ৰাতি দুয়ো বাগিচাতে থাকিল। তাতে বিয়াৰ সকলো দিহা-পোহাও হ'ল। তেঁওলোকে বৰ কেৰাণীৰ লগতো দেখা কৰিলে আৰু চাহাবক কৈ যাতে মণিক দহ দিনৰ ছুটী দিয়ায় তাৰো ব্যৱস্থা কৰিলে।

পিছদিনা হৰ আৰু দধি ঘুৰি আহিল। বিয়াৰ নতুন বন্দৱস্তৰ কথা সকলোৱে শুনিলে। কণ্যাৰঘৰত আগৰে পৰা আযোজন চলি আছিলেই। এতিয়া দৰাঘৰতো যিমানখিনি সম্ভৱ আয়োজন কৰা হ'ল। কণ্যাঘৰীয়ায়ো নানা প্ৰকাৰে সাহাৰ্য কৰিলে।

-————-
[ ৬৭ ] দ্বাদশ অধ্যায় ।

জাহাৰ । আদি বহাগৰ ওঠৰ দিন । বিহুৰ তিন দিন আগতে বাবাজীয়ে নাই শৰ্ম্মাৰ বাকচ বন্ধ কৰি থৈ গৈছিল, কালিয়েই কুৰি দিন পূৰ হ’ল। ইয়াৰ ভিতৰত নৰায়ে কিমান যে কল্পনা। কৰিছে তাৰ সীমা নাই । তেওঁ ভাবিছে এবাকচ টকাৰে তেওঁৰ বহুত কাম হ’ব । প্ৰথমতে বৰ ঘৰটো অাৰু তাৰ পাচত ভঁৰাল ঘৰটো টিনৰ কৰিব , কেই পুৰামান কপিত মাটিও কিনিব । তাৰ পাচত নেপালীৰ লগত বন্দবস্ত কৰি এটা গৰুৰ আৰু এটা ম’হৰ খুটি পাতিৰ । কিছু টকা সৰহীয়া৷ সুতত ধাৰে দিব আৰু যি থাকে পুতি থ’ব । সকলো কামৰ দিহা হৈ গলে সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিতক ভালকৈ এশিকনি দিব । মাজে মাজে, তেওঁ দুধ কৰে যে তেওঁৰ ঘৰত তাতকৈ 'ডাঙৰ বাকচ নাছিল। থকা হ’লে আৰু সৰহ টকা পালেহেতেন । ওঠৰ বহাগী দিনা প্ৰত্যুষতে উঠি তেওঁ প্ৰাতঃকৃতা সমাপন কৰিলে । তাৰ পাচত গা ধুই গোঁসাই-সেৱা কৰিলে । তাৰ পাচত মনে মনে ঈশ্বৰৰ নাম আৰু হাতত চাৰি কোছা লৈ ধনৰ বাকচৰ ওচৰ চাপিল । কিবা এটা আবেগত তেওঁৰ গৈাটেই শৰীৰ কঁপি উঠিছিল । থৰক-বৰক হাতেৰে তেওঁ. [ ৬৮ ] তলাটো মেলিলে প্ৰাক অতি সন্তৰ্পণে স্বাকচৰ চাকীখন তুলিলে। হঠাৎ চিঞৰ মাৰি তেওঁ মাটিত বাগৰি পৰিল । তেতিয়াই ঘৈণীয়েক লৰি আছিল আৰু একো বুজিব নোৱাৰি পানী একলহ আনী মূৰত ঢালিলে। কিছু সময় অচেতন হৈ থকাৰ পাচত নৰাইৰ চেতনা আহিল। ঘৈণীয়েকে তেওঁৰ কি হৈছিল সুধিলত তেওঁ মুখেৰে নামাতি বাকচটো আঙুলীয়াই দেখুৱালে। ঘৈণীয়েকে বাকচটো চাই দেখিলে তাত একো নাই, একেবাঘেই শুদা । তেৱোঁ। নৰাইৰ নিচিনাকৈয়ে মাটিত পৰি গ’ল । নৰাইৰ ঘৰত হুলস্থূল লাগিল । ওচৰ-চুবুৰীয়া মানুহে গোট খালে । সকলো কথা শুনি নানা জনে নানা অভিমত প্ৰকাশ কৰিবলৈ ধৰিলে। এজনে ক’লে,—“আপুনি দেখোম দদায়েকৰ চুৱাটোও ধাৰকৈহে গুচাইছিল, এতিয়া আকৌ আঢ়ৈ হেজাৰ টকা। ওলাল ক’ৰ পৰা ?” নৰাই’। —তেতিয়া পোৱা নাছিলো । , কেই দিন মানৰ আগতে ধাৰীচুকত কোৰ মাৰোঁতে পালোঁ । আন এজনে ক’লে,—“সেই ধাবাজীয়েই যে চোৰ তাত সন্দেহ নাই । সি অতি ধূৰ্ত্ত । ধন-সোণখিনি যাতে বিচাৰ নুফুৰাকৈ একে ঠাইতে পায়, সেইবাবেই এইটো বৃদ্ধি লগালে । বাকচটোও যাতে পোনেই চকুত পৰে আৰু শব্দ নকৰাকৈ মেলিক পাৰে তাৰ বাবেই চাকি লগোৱাৰ দিহা কৰি গৈছিল, [ ৬৯ ] অাৰু তলাত কেনে চাবি লাগিব বন্ধ কৰাৰ লগতে তাক চাই-চিতি লৈছিল।”

নৰাই ।—সি বাৰু সোমাল কেনি ! কেনিও সিন্ধি দিয়া নাই। প্ৰথম মানুহ ।—সি ছেগ চাই কেতিয়াবা তোমালোক সাৰে থাকোঁতেই মেলা দুৱাৰে সোমাই কাম সমাধা কৰিলে। মুঠতে সি এই কাম সন্ধ্যাৰ ভাগতে কৰিছে। দ্ধি, মা ।— এতিয়াই থানাত এখন এজাহাৰ দিয়া ভাল। প্ৰ, মা !— এজাহাৰ দিলেও একো লাভ নহয়। সি ইয়ালৈ অহাৰ দুই এদিনৰ ভিতৰতে কামটো কৰিছে। এতিয়া সি তেজপুৰ হে নালাগে, কি জানি অসমতেই নাই। নহ’লে সি কুৰি দিন সময় নল’লেহেতেন। দ্ধি, মা !— তথাপি এজাহাৰ দিব লাগে। কি জানি পুলিচে কিবা সূত্ৰ উলিয়ায়েই।

ইয়াৰ পাচত নৰাই থানালৈ গ’ল অাৰু সকলো কথা বৰ্ণনা কৰি এখন এজাহাৰ দিলে। দাৰোগাই ক’লে, “তাক পোৱাৰ পাশা নাই। এদিন, দুদিন নহয় একেবাৰে কুৰি দিন। ইয়াৰ ভিতৰত সি কোনখিনি পালেগৈ তাৰ কি ঠিক আছে? তথাপি অামি আমাৰ কাম কৰিব লাগিব। তুমি মানুহটো ক’ৰ বুলি অনুমান কৰা?

নৰাই !— পশ্চিমীয়া হ’ব পায়। সি হিন্দুস্থানী কয়, অসমীয়া নাজানে। [ ৭০ ] দাৰোগা — বয়স কিমান হ’ব ? নৰাই ।—আঢ়ৈ কুৰি কম হ’ব নালাগে। দাৰোগা বৰণ কেনে ? নৰাই—ক’লা। সেই বুলি একেবাৰেই এঙাৰৰ দৰে হয় । দাৰোগ৷ --ওখ কিমান ? নৰাই ।—সাধাৰণ মামু যিমান ওখ সিমানেই হ’ব । মোতকৈ দুই একাঙল বেচি ওখ হ’ব পাৰে । দাৰোগা গৈ মজৰা চালে, কিন্তু তাত অনুসন্ধানৰ কোনো সূত্ৰ আবিষ্কাৰ কৰিব নোৱাৰিলে। তথাপি য’ত য’ত সন্ন্যাসী বাবাজী থকাৰ, সম্ভাবনা, তেনেবোৰ ঠাইত বিচাৰিবলৈ ধৰিলে । [ ৭১ ] ত্ৰয়োদশ অধ্যায় । অগ্নিাম । সুভদ্ৰাৰ ককায়েক বলোৰ ঘৰ সুভদ্ৰাৰ ঘৰৰ পৰা মাইল আঁতৰত । দুয়ো ঘৰৰ ভিতৰত বিশেষ ঘনিষ্ঠতা অাছিল। বিহুরে-সংক্ৰাস্তিয়ে অহা-যোৱাৰ উপৰিও এনেয়ে ভু-ভা লৈ থকা দুয়ো ঘৰৰ কৰ্ত্তব্যৰ ভিতৰত পৰিছিল। আগ ডোখৰত জালিৰ লৰা-ছোৱালীকেইটা ইটোৰ পাচত সিটোকৈ মোমায়েকৰ ঘৰলৈ গৈয়েই আছিল, কেতিয়াবা তিনি-চাৰি দিন একেৰাহে তাতে থকাও দেখা গৈছিল। কিন্তু সকলো। শেষ হৈ যোৱাৰ পাচত সুভদ্ৰা আৰু কপাহীৰ যোৱাটো এক প্ৰকাৰ বন্ধই হ’ল । বলোৱে মাজে-সময়ে ভু-ভা লৈ আছিল । কিন্তু বিহুৰ সময়ৰে পৰা বলো সুভদ্ৰাৰ ঘৰলৈ অহা নাই । বছেৰেকৰ বিহুতো এই বাৰ সুভদ্ৰাহঁত নোযোৱাত বোধ কৰে। তেওঁ বেয়া পালে । অকল সেয়ে নহয়, কপাহীৰ বিয়া বহাগৰ একুৰি চাৰি দিন যোৱাত হ’ব বুলি তেওঁ জানিছিল, অথচ এতিয়াও তেওঁক সেই সংবাদটোকে দিয়া নাই । তেওঁ মনে মনে ভাবিলে -“ভাইৰ কথাক মনত বেজাৰ, সেই দেখি অহা নাই। দয়াৰামৰ হতুৱায়ো খবৰটো দিয়াব নোৱাৰিলে নে মোক আনক মতা দি মাতিব নালাগে, কিন্তু খবৰটো তা দিয়াব লাগিছিল । একো জনোৱা নাই যেতিয়া, ঠো [ ৭২ ] নোযোৱাই চাল । কি জানি মই গ’লে কিবা বেয়া হ’ব বুলিয়েই ভাবিছে । বলোৱে এনেকৈ ভাবি অভিমানতেই সুভদ্ৰাৰ ঘৰলৈ নাছিল । অাহিবৰ তেওঁৰ একান্ত ইচ্ছা, কিন্তু কোনো বাতৰি নোপোৱাকৈ বিয়া-ঘৰলৈ অহা তেওঁ উচিত বুলি নাভাবিলে । লাহে লাহে ব’হাগৰ উনৈশ দিন হ’ল, আগৰ দিহামতে বিয়া হবৰ হ’লে মাজত অাৰু চাৰি দিনহে অাছে । তেতিয়াও কোনেও একো নজনোৱাত বলোৰ মনত সন্দেহ জন্মিল । তেওঁ ভাবিলে, কি জানি কিবা অথন্তৰেই মিলিল, সেই হে একো উম-ঘাম নাই । বহুতো ভাবি চিন্তি তেওঁ সেই দিনা। আবেলি সুভদ্ৰাৰ ঘৰলৈ আহিল। ঘৰ পায়েই বিয়াৰ অায়োজনৰ কোনো অ্যাভাস নাপাই, বিয়া সে নহয় তাক নিজেই ঠাৱৰাই ল’লে । সুভদ্ৰা অাৰু কপাহীৰ চেহেৰা দেখি তেওঁৰ বেজাৰ লাগিল । ইমান শুকাই-খীণাই গৈছে সিহঁত ! বলোৱে ক’লে,—“তহঁত বাৰু এনেয়ে যাব নোৱাৰ, বিহুতো এবাৰ দেখা দিব নাপাৱ নে ?” সুভদ্ৰাই কান্দিবলৈ ধৰিলে । অলপ পাচত দোকাদুকি মাতেৰে দয়াৰামৰ সকলো বৃত্তান্ত বৰ্ণাই ক’লে —“তেতিয়াৰে পৰা অামাৰ পেটলৈ ভাত যোৱা নাই । আমি দেখোন চৰাটটো হৈও কাৰো ধানটো খুটি থোৱা নাই, তেও নো বাৰু ঈশ্বৰে ইমান শান্তি দিব লাগে নে ?” [ ৭৩ ] অভিমান বলোৱে ঘটনাটো শুনি বৰ দুখ পালে, আৰু অক্ষায় ভাবে সুঢ়াৰ ওপৰৰ কৰা অভিমানৰ বাবে লজিত হ’ল । তেওঁ সুধিলে,-“দয়াৰাম যোৱাৰ পৰা কিবা খবৰ পাই জানো ?” সুভদ্ৰা ।—নাই । বলে। —তাক বিচাৰি কেতিয়াবা পুলিচ অহাৰ গম পাৱ নে ? সুভদ্ৰা ।— নাই পোৱা । বলো।—মোৰ বোধেৰে । সয়েই মাৰিছে বুলি পুলিচে এতিয়া ও গম ধৰিব পৰা নাই । গম পোৱা হ’লে তাক বিচাৰি তাৰ ঘৰ পালেহেতেন আৰু তহঁতৰ ঘৰতো বিচাৰিলেহেতেন । সুভদ্ৰা ।—ধৰা পেলাব নোৱাৰিলেই হয়। বলো।—লি পলোৱাই ভুল হৈছে । ঘটনাৰ সময়ত কাণি-মুনি আন্ধাৰ । সেই তিৰুতাজনীৰ বাহিৰে আন কোনেও দেখা নাই । তায়ো যে চিনাক্ত কৰিব পাৰিব তাৰ আশা নাই । পুলিচে পম খেদি কেনেবাকৈ তাক চোভা কৰিলে ও প্ৰমাণ কৰা টান হ’লহেতেন। সেই দিনা সি যে চৰৰ ঘৰৰ পৰা সেই সময়ত সেই বাট আহিছিল, সেইটো কেনেবাকৈ উলিয়াব পাৰিলেই পুলিচে তাৰ ওপৰত সন্দেহ কৰিব পাৰে । সয়ে নিশ্চয় পুলিচে হৰৰ ঘৰত খবৰ কৰিছে । তহঁতে হলৈ তেতিয়াই মোলৈ খবৰটো দিয়া হ’লে মই জখলাবন্ধালৈ গৈ ঘটনাৰ আঁতি-গুৰি ল’ব পাৰিলোঁহেতেন । এনে এটা ঘটনাৰ কথাও তহঁতে মোক জনাব নাপান নে ? [ ৭৪ ] সুজা । জনাওঁ কেনেকৈ ? এধাৰ জানো যাকে । তাকে ক’ব পৰা কথা ? বলো । মোক মাঙি পঠোৱা হ’লেই হ’লহেতেন সুভদ্ৰা । মোৰ মূৰৰে ঠিক নোহোৱা হ’ল । তেনে কথা মনতেই নেখেলালে । বলে। — বাৰু যি হ’ল হ’ল ; মই কালিলৈকে জখলা বন্ধালৈ যাওঁ । তাত সকলো কথাৰ জাতি গুৰি লৈ আহিছে কি কৰিব লাগে বুজিব পাৰিম । বলোৰ কথাত সুভদ্ৰাই অলপ সাবনা পালে। ক্ষীক কিছু সময় আন আন কথা পাতি, জা-জলপান খাই গধূলি বেলিকা বলো ঘৰলৈ উলটিল । [ ৭৫ ] চতুৰ্দশ অধ্যায়। যি দিনা বলো সুভদ্ৰাৰ ঘৰলৈ আহিছিল, তাৰ পিচ দিনা মদন মণ্ডল হালিৰ ঘৰলৈ আহিল। হালিয়ে তেওঁক আথে বেথে বহুৱালে আৰু তামোল-ছালি দি অকস্মাৎ অহাৰ কাৰণ সুধিলে । দণ্ডলে ক’লে —“অহাৰ কাৰণ ডাঙৰেই ।” হালি !—কি ? মদন — ক’ম । তাৰ আগতে এটা কথা সোধে । তোমালোকৰ ছোৱালীজনীলৈ চপনীয়া ৰাখিব খুজিছিল৷ নহয়, সেইটোৰ কি হ’ল ? হালি ।—একো হোৱা নাই । চৌবিশ বহাগত বিয়াৰ কথা আছিল। একো দেখোন গম পোৱা নাই । কিয় সুধিলে নো ? মদন ।—সোধাৰ কাৰণ আছে । ছোৱালীজনী মোৰ পছন্দ হৈছিল, সেই দেখি ভাইটোলৈ বিয়া কৰাবৰ মন কৰি তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছিলোঁও । কোনোবা দয়াৰাম বুলি ল’ৰা এটা চপাই ল’ব খুজিছে বুলি তুমিয়েই মোক ককায়েৰাৰ ওচৰলৈ যাবলৈ হাক দিলা । এতিয়া ককায়েৰা নাই, দয়া [ ৭৬ ] ৰামকো চপোৱা নাই, ছোৱালীৰ মালিকা তুমিয়েই । সেই দেখি আকোঁ এবাৰ কথাটো সুধিবলৈ আহিলোঁ । হালি। ---কিয় আপোনাৰ জ্ঞায়েকলৈ জানো কলিয়াবৰত ছোৱালী ঠিক হোৱা নাই ? কালিলৈকে বিয়া বুলি শুনি ছিলোঁ । মদন ।—হওঁতে ঠিক হৈছিল । পিচে হৈও নোহোৱা হ’ল । হালি ।—কিয় ? মদন ।—নক’বা অাৰু ! এনেয়ে বুঢ়ালোকে কৈছে নে ঘোলে অচিন কাঠৰ থোৰাকো নলগাব । মই অাক-তাক সুধি-পুচি, ছোৱালীও চাই ভালকে পালোঁ শাক সেই দেখিয়েই খোজা-বঢা কৰিলোঁ৷ । এতিয়া মূৰামূৰিত জানিব পাৰিলোঁ। ছোৱালীৰ অান এজনৰ লগত কথা আছে । আন কি, বিয়াৰ নন্দবস্ত হোৱা শুনি পলাইছিলেট বোলে । বাপেকে ধৰি বান্ধিগে বিয়া দিব খুজিছিল| সেইবোৰৰ প্ৰমাণ মোৰ হাতত পৰিল ! একো নজনাতে বিয়াখন হৈ যোৱা হলেও এক কথা৷ অাছিল । এতিয়া জানি-শুনি তেনে এজনী ছোৱালী কেনেকৈ চপাই লওঁ । সেই দেখি বিয়া কৰোৱা নহয় বুলি খাটাং কৈ জনাই দিলোঁ । হালি ।—তেনেহলে বিয়াখন ভাগিল । দিন ।—এৰা, সেই হে তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছে৷ । বিয়াৰ সকলো বস্তু যোগাৰ হৈ গ’ল, সেইবোৰ পেলনি নিয়া [ ৭৭ ] নোৱাৰি। যদিও কালিলৈকে বিয়া পতা টান হ’ব, তথাপি চৌবিশ তাৰিখেই যেনেকৈ হওক বিয়াখন পাতিব ল সেই দিনাও বিয়াৰ দিন আছে। ইয়াৰ ভিতৰতে তিনিজনী মানৰ খবৰ আহিছে । পিচে মোৰ হ’লে তোমালোকৰ লগত হে মিতিৰ পাতিবৰ মন যদি মত দিয়া, মই অান ঠাইত কথা নিদিওঁ । হালি ।—মই কেনেকৈ মত দিওঁ । ৰেীহঁতে মত দিলে পাৰো । তাতে এই তিন দিনৰ ভিতৰত বিয়াৰ যোগাৰ কৰা। জানো সম্ভৱ । মদন ।—অসম্ভবেই বা কেনেকৈ ! গাখীৰ, গুৰ, কোমল চাউল, তামোল-পাণ একোকে তোমালোকে গোটাব নালাগে । সকলো যোগাৰ মই দিম । লাগিলে অান খৰচৰ বাবেও ডেৰ কুৰি, দুকুৰি টকা দয়া হ’ব । হালি ।—যেীতকীয়া মালো যি পাৰে। গোটাবলৈ সময় লাগিব । বেীৰ হাতত কিবা টকা-পইচা আছে নে নাই তাকো ক’ব নোৱাৰে ।. মদন ।—সেই বিষয়ে চিন্তা কৰিব নালাগে । তাকো ময়ে গোটাই দিবলৈ গাত ল’লো। তুমি মাত্ৰ কথাটো ঠিক কৰি দিয়া । হালি —মই এতিয়াই একো ক’ব নোৱাৰে । আগেয়ে চেষ্টা কৰি চাওঁ । ন —মোৰ কথা হৈছে চৌবিশ তাৰিখে বিয়া পাতিষ্ট্ৰে, [ ৭৮ ] কিন্তু মনে পিঠিয়ে আটা ছোৱালীজনী হ’৮ ১ ভাল হয় । সেই হে তোমাক ধৰিছো । নহলে অান ছোৱালী যাচিব লাগিছে । তুমি যদি মোৰ কথামতে বন্দবন্ত কৰি দিব পাৰা, তোমাকো দুকুৰি টকা দিবলৈ গাত ললোঁ । তেতিয়া মদনক বিদায় দি হালি বোঁৱেকৰ ওচৰলৈ আহিল আৰু বৌৱেকক মাতি ক’লে,—“বোঁ । এইখন কৰিছা কি ? বহাগৰ একুৰি চাৰি দিন যোৱাত বিয়া বুলি কৈছিলা। আজি কুৰি দিন । ক’তা ? দেখোন একো উম-ঘামেই নাই। দয়া ৰামকো আজি বহুত দিন দেখাই নাই । তুমি একো নোকোৱা দেখি ইমান দিন নোসোণো বুলিয়েই আছিলোঁ। পিচে দেখিছো ধাৰে মাৰিলেও কাটে, গাদিয়ে মাৰিলেও কাটে । ককাই নাই যেতিয়া তোমালোকৰ ভাল-বেয়াৰ বাবে মানুহে মোকেই দায়ী কৰিব ; সেই দেখি সুধিবলৈ আহিছোঁ। বিয়াৰ কি হ’ল ? ” সুভদ্ৰাই চকু-লো মচি ক’লে, —“একো নাই হোৱা । ” “হালি ।—দয়াৰাম গ’ল কলৈ ? তাক দেখোন চকুৰেও দেখা নাই সুভদ্ৰা ।—ক’বই নোৱাৰে ক’লৈ গ’ল, বিহুৰ আগতে ভিনীহিয়েকৰ ঘৰলৈ গৈছিল কিবা-কিবি বিয়াৰ , সমল গোটাবলৈ । এতিয়া ক’লৈ গল, কি হ’ল একো নাজানো । হালি —মই বুজিছো, তাক চপনীয়া চাপিবলৈ নিী হিয়েকে হাক দিলে। সেই দেখি সি তাপ মাৰিলে। সি.যি । [ ৭৯ ] কি নহওক, বিয়াৰ সময়ত পলাল যেতিয়া, তাৰ বিয়া কৰাবৰ মন, নাই । আমি মিছাতে তালৈ বাট চাই থকাৰ দৰকাৰ নাই । সুভদ্ৰা – আৰু নো কি কৰিম । হালি !—মোৰ মতে তুমি … দয়াৰামৰ অাশা এৰা । এটা বৰ ভাল ছেগ মিলিছে । তুমি মদন মণ্ডলৰ নাম শুনিছা নহয় ? সুভদ্ৰা ।—নাম শুনিছো, মানুহটো দেখা নাই । তেওঁ লোক বোলে বৰ ধনী মানুহ । হালি ।— আকোঁ কৈছা হে নে । তেওঁলোকৰ দৰে ধনী মানুহ জিলাতো নাই । সুতাত্ৰা ।—পিচে কি হ’ল ? হালি —তেওঁৰ এটা ডায়েকৰ এতিয়াও বিয়া হোৱা নাই । তালৈকে কলিয়াবৰত ছোৱালী ঠিক কৰিছিল ; কালিলৈ বিষযাই অাছিল । পিচে এতিযা গম পালে ছোৱালীৰ হেনো। অানৰ লগত কথা গ’;- ! সেই দেখি এৰি দিলে। “এতিয়া সেই সমলেৰেই বহাগৰ একুৰি চাৰি দিন যোৱাও অান এজনীকে বিয়া কৰাব খোজে । ইয়াৰ ভিতৰতে কেইবাজনীও যাচি দিছে । মই ভাবিটো ময়ো এবাৰ চেষ্টা কৰি চাওঁ, কিজানি কপাহীকে দিব পাৰে । কেনেবাকৈ দিব পাৰিলে তাইবেই ভাগ্য বুলিব লাগিব । সুভদ্ৰ। —মই এতিয়া একো ক’ব নোৱাৰোঁ । ককাই [ ৮০ ] আদি কলিয়াবৰলৈ যোৱাৰ কথা। ৩ওঁ খুৰি আহিলেই দয়াৰামৰ কিবা এটা বাতৰি পাম । তাৰ আগতে মই একো ভাবিব নোৱাৰে । হাল —তেওঁ নো কেতিয়া ঘুৰিব ? সুভদ্ৰা ।--তাঞ্জি গ’লে কালিলৈকে ঘুৰিব পাৰিব । তেতিযা হ’লে পৰহিলৈ এইখিনি পাবহি । হালি ।—তেতিয়া হ’লে বৰ পলম হ’ব । ইয়াৰ ভিতৰতে আনৰ লগত ঠিক-ঠাক হৈ গ’লে সকলো মিছা হ’ব । সুভদ্ৰ। —মিছা ই ওক, সঁচা হওক, দয়াৰামৰ এটা বাতৰি নোপোৱাকৈ মই একো ক’ব নোৱাৰোঁ । গালি হতাশ হৈ উঠি গ’ল । [ ৮১ ] পঞ্চদশ অধ্যায় । সুভদ্ৰাক কোৱামতেই পিচ দিনা কলো সোনকালে খাই-বৈ ওলাল। মটৰ ধৰিবলৈ ঘৰৰ পৰা দুমাইল খোজ কাঢ়ি যাব লাগে । কেনেবাকৈ মটৰ নাপাব পাৰে বুলি তেওঁ সময়তকৈ আগতে গৈ বাটত খাপ লৈ থাকিল। এঘণ্টামান অপেক্ষা কৰাৰ পাচত মটৰ আহিল, কিন্তু তাত ঠাই নাই । তথাপি েযনে । বহিবলৈ ঠাই নথকাত তেনে তাতে উঠিল তেওঁ গোটেই বাটটো থিয়তে থাকিব লগা হ’ল । গধূলিৰ কিছু আগতে তেওঁ তেজপুৰ পালে আৰু ক’তো ন’ৰৈ ঘাটলৈ আগ বাঢ়িল ।” তেতিয়াও জাহাজৰ সময় হোৱা নাছিল, পেটতো ভোক লাগিছিল । তেওঁ এইটো জানি-শুনি যেই ঘৰৰ পৰা অলপ শুকান পিঠাগুৰি অাৰু গুৰ আনিছিল । এতিয়া কোঁ-পাত এটা বিচাৰি লৈ নৈৰ দাঁতিলৈ গ’ল আৰু জলপানটো খাই ল’লে । তাৰ পাচত তামোল এখন খাই জাহাঙলৈ গ’ল আৰু টিকট এটা কিনি জাহাজত উঠিল । ন-মান বজাত জাহাজ গৈ শিলঘাট পালে । জাহাজৰ পৰা নামিয়েই তেওঁ জখলাবন্ধালৈ খোজ ল’লে। আগে-পিচে তেওঁ কলিয়াবৰলৈ আহিছিল আৰু এবাৰ বৰ ঘৰতো আলহী [ ৮২ ] ৮২ আছিল। সেই কাৰণে ৰাতি হলেও ৮º হেৰোৱাৰ ভয় নাহিল । ঘলো হবৰ ঘৰ পাওঁতে এঘাৰ বাজি গৈছিল । তেতিয়া বছতো মানুহ শুইছিলেই। হৰৰ ঘৰত কিন্তু তেতিয়া খোৱাই হোৱা নাছিল । তাৰ কাৰণ হৰও বলোৰ জাগে অাগোহে ঘৰ সোমাইছিল ) বলো যে কপাহীৰ মোমায়েক তাক হৰই জানে । সেই কাৰণে তেওঁ অহাৰ লগত বিয়াৰ কিবা সম্পৰ্ক অাছে বুলি হৰই অনুমান কৰিছিল । তেওঁ বলোক বহিবলৈ দি নিজেও ওচৰ চাপি বহিল অাৰু হঠাৎ তেওঁ যোৱাৰ উদ্দেশ্য কি জানিব খুজিলে । বলোৱে তেতিয়া দয়াৰামৰ বিষয়ে আদ্যোপান্ত বৰ্ণনা কৰি ক’লে,-“মই আগতে এইবোৰ কথাৰ গমেই পোৱা নাছিলোঁ । বিয়াৰ সময় ওচৰ চপাতো মোক একো নজনোৱা দেখি ময়ো গপ কৰিয়েই মনে মনে অাছিলোঁ । কালি বহুত ডাবি-চিন্তি খবৰ ল’বলৈ আহি খবৰ পালে’ এই সোপা । তাক মই লগেই নাপালোঁ, সেই দেখি বোলো ঘটনা টোৰ উৱাদিহ লৈ আহো, সেই হে জাতিলে । ঘটনাটো কোনে কৰিলে পুলিচে গম পাইছে জানো ? ইয়াত বি বা 'দ কৰিছিল নে ? হৰ । ঘটনাটো সঁচা বুলি মই বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰে । । এই খিনিতে মানুহ এটা মৰা হ’লে আমি গম নোপোৱাকৈ থাকিলাঁহেতেন নে ? তেতিয়াই গোটেইখন ৰে’জাল বেড়াল হ’লহেঁতেন । ইয়াত হে নালাগে নগাওঁ নাইবা তেজপুৰত [ ৮৩ ] ঘটিলেও ইয়াত সকলোৰে মুখে মুখে হয়।" মোৰ বোধেৰে কথাটো মিছা, কিবা এটা মতলৱ লৈহে সি তেনে কৰিছে । বলা । তেনেহলে সি পলোৱাৰ কি কাৰণ থাকিব পাৰে ? হৰ ।—তাকেই তো বুজিব পৰা নাই । বলো—কিজানি তাৰ বিয়া কৰাবৰ ইচ্ছা নাই। তাকে মুখ ফুটাই ক’ব নোৱাৰি আঁতৰি গৈছে। হৰ ।—সেইটোও সচা যেন নালাগে ! যদি তাৰ মনেই নাথাকিব, সি বিয়াৰ যোগাৰ কৰিবলৈ মোক ভাৰ দি যার কিয় ? আগদিনা ইমান আগ্ৰহেৰে আগ বাঢ়ি পিচ দিন। পলাব কিয় ? সেইটো নহয়, আন কিবা এটাহে কথা । বলো।—কি বাৰু হোৱাৰ সম্ভব ? হৰ ।—তাক বুজিবৰ উপায় নাই । মই সকলো বস্তু যোগাৰ কৰি ৰাখিছিলোঁ । এসপ্তাহমানৰ আগতে সি মোক খবৰ দিবৰ কথা আছিল, তেতিযা সকলো লৈ মোৰো যোৱাৰ কথা আছিল । পিচে কোনো খবৰ নাহিল, ময়ো অান এটা লেঠাত পৰিলোঁ । কালিলৈ ভাগিনী ছোৱালীজনীৰ বিয়া । বিয়াৰ পাচত হে ভু ল’মগৈ বুল ভাবিছিলোঁ । বলে। — ভাগিনীযেকৰ দৰা নো ক’ত ? চৰ ।--এতিয়া ইয়াতে, একে গাৱতে । আগতে বৃন্দবস্ত ছিল আপোনালোকৰ ফালৰ মদন মণ্ডলৰ ভায়েকৰ গীত । পিচে মূৰামূৰত বিয়াখন ভাঙিব লগা হ’ল । [ ৮৪ ] বলো ।--কিয় ? মণ্ডলৰ ঘৰ বৰ ধনী মানুহ । মই ভায়েক হঁতক নিচিনো যদিও মণ্ডলক চিনি পাওঁ । বিয়া ভাঙিলে কোনে ? দৰা ঘৰে নে আপোনালোকে ? ৰষ্ট তেতিয়া আদিৰ পৰা অন্তলৈকে সকলো কথা বলোক ক’লে । সকলো শুনি বলোৱে ক’লে,—মই আগেয়ে সীতাম্বৰ কথা ইমানখিনি নাজানিছিলোঁ। । জানিবলৈ আমাৰ গাৱঁৰ পৰা তিনিখন গাওঁ এৰিহে মণ্ডলৰ ঘৰ পায়, অহা-যোৱা ও নাই বুলিলেই হয় । তাৰ বয়স বহুত হৈছে বুলি কোনোবাই কোৱা শুনিছিলোঁ। ইমান দিন বিয়া নোহোৱাৰ কাৰণ আজিহে বুলিলোঁ৷ হৰ।— লৰালৰিকৈ দৰা বিচাৰি বিয়াখন পাতিব লগা হোৱাত এই কেইদিন মোৰ খোৱা-শোৱাৰে ঠিক নোহোৱাত পৰিছে । এতিয়াও অাপোনাৰ আগে অাগেহে ঘৰ সোমাইছে । আগৰ দৰে হোৱা হ’লে মোক পাটীত হে পালেহিঁতেন । বলে। ।--বিয়াখন কালিলৈ হৈ গ’লেই আপোনাৰ আজৰি ওলাব । তেতিয়া দয়াৰামৰ বিচাৰ খোচাৰ কৰি চোৱা ভাল হ’ব । ময়ো আহিছিলোঁ। সেই উদ্দেশ্য লৈয়েই, ভাবিছিলোঁ। বোলো যদি পুলিচে এতিয়াও তাক ‘দোষী বুলি জনা নাই, তেন্তে তাক বিচাৰি উলিয়াব লাগিব । আৰু যদি কিবা শুংসূত্ৰ উলিয়াছ বল গম পোৱা যায় তেন্তে য’ৰে মানুহ য’লৈ ’? যায়, ওক, আমি নিবিচাৰে । [ ৮৫ ] দেই হৰ।—বিচাৰিব লাগিব নিশ্চয় । ঘটনাটো সজাবুলিয়েষ্ট মোৰ বিশ্বাস । হৰৰ ঘৰত খাবৰ সময় আগতে হৈছিল, কিন্তু আলহী শহ৷ দেখি তেওঁলোকে কথা পাতি থাক্টোতেই হৰৰ ঘৈণীয়েকে আৰু দুখনমান আঞ্জা নকৈ ৰান্ধিলে । কথাৰ অন্তত বলোক গা ধুবলৈ যতনাই দিলে। ৰাতি হ’লেও জাহাজত আহি গা নাধোৱাকৈ তেওঁ খাব নোৱাৰে । তেতিয়া বাত বহুত হৈছিল। ভাত খাই, মুহুদি কৰি তেওঁলোক পাটীত পৰিল । [ ৮৬ ] ষোড়শ অধ্যায়। ৰিয়াৰ যো-জা । বলে। জখলাবন্ধালৈ যোৱাৰ পিচ দিনা আবেলি সুভদ্ৰা। অতীত-ভবিষ্যৎ ভাবি অকলৈ বহি আছিল। কপাহীয়ে তাতকে দুমাৰনান মাৰিছিল। সুভদ্ৰাৰ চিন্তাৰ অন্ত নাই । ককায়েকে বা জখলাবন্ধাত কি খবৰ পায়, যদিহে কথা বেয়া তেন্তে দয়াৰামৰ কি হ’ব, কপাহীৰেই বা কি দিহা লগাব ইত্যাদি চিন্তাই তেওঁক জুমুৰি দি ধৰিছে। এনেতে পদূলিত কোঢ়াল শুনি তেওঁ মূৰ দাঙি চালে। তেওঁ দেখিলে, এজন দাৰোগা, দুজন চিপাহী আৰু লগতে কিছুমান গাৱৰ মানুহ ।

েতওঁৰ মূৰ ঘূৰি গ’ল, বুকু কঁপি উঠিল, চকুৰে ধোঁৱা-কেঁৱ৷

দেখিলে । তেওঁ বুজিলে, পুলিচে গম পালে, দয়াৰামৰ আৰু সাৰিবৰ উপায় নাই । দাৰোগা সুভদ্ৰাৰ চোতাল পালেগৈ আৰু তেওঁক মাতিলে । সুভদ্ৰা প্ৰথমতে মূছকঁছ যাওঁ যাওঁ হৈছিল আৰু ওলোৱা নাছিল। কিছু সময়ৰ পাচত তেওঁ অলপ স্থিৰ হ’ল, গাৱঁৰ মানুহে বুজাই বৰাই অভয় দিয়াত ওলাই আহিল। ৰাগাই ক’লে,—“মিছাতে ভয় কৰিছা কিয় ? আমি জানো বাঘ ! আমি মুঠেই কেইটামান কথা সুধিম । তা, [ ৮৭ ] বিয়া যো-জা ঠিকমতে উত্তৰ দিলেই লেঠা মৰিল । তুমি আঁহতগুৰি গাৱঁৰ দয়াৰামক চিনি পোৱা ? সুভদ্ৰা । —পাওঁ । দাৰোগ। —তোমাৰ ছোৱালীলৈ বোলে তাক চপাই ল’ব পুজিছিলা, হয় নে ? সুভদ্ৰা ।—হয়। ব’হাগৰ একুৰি চাৰি দিন যোৱাত বিয়াৰ কথা আছিল । দাৰোগ ।—বিয়াৰ পিচে কি হ’ল ? সুভদ্ৰা ।—একো হোৱা নাই । দৰাটোৱেই নাই । দাৰোগা —কেতিয়াৰ পৰা নাই ? সুভঞ্জ। —যোৱা বিহুৰ কেইদিনমান ভাগৰে পৰা তাক দেখাই পোৱা নাই । দাৰোগা — সি এনেকৈ পলাল কিয় ? সুভদ্ৰা ।- মই কেনেকৈ ক’ম । ঘৰখনত সি অকলশৰীয়া , মাক নাই, বাপেক নাই, মাটি-বাৰী নাই, সেই দেখি কিজানি কিবা বেজাৰত আপোন-ঘাতীয়েই হ’ল । দাৰোগা।--তাৰ স্বভাৱ কেনে আছিল ? সুভদ্ৰা ।—আমি জনাত বৰ ভাগ আছিল । সেইহে বাপেকে ধনী মানুহৰ সৰাকো নিদি তাক ছোৱালী দিব খুজিছিল । দাৰোগা ।—সি বাৰু খাইছিল কেনেকৈ ? সুভদ্ৰ—বাপেকৰ দিনত সিহঁত প্ৰতাপী মানুহ আছিল । [ ৮৮ ] যদিও পিচত সকলো গ’ল, তেওঁৰ ভঁৰালত আগৰে অলপ ধান আছিল, বাৰীত শাক-পাচলি আছিল, আৰু হেনো বাপেকৰ দিনৰে সঁচি থোৱা টকাও গোটাচেৰেক আছিল । সেই বোধ ৰেই এই কেইমাহ খাইছিল । দাৰোগাই অাৰু একো নুসুধিলে । সুভদ্ৰাৰ জবানবন্দী লিখি লৈ চিপাহী দুটাৰে গুচি গ’ল । পুলিচ গ’লত মানুহ বিলাকে নানা কল্পনা-জল্পনা কৰিবলৈ ধৰিলে । দয়াৰামে যে কিবা এটা ডাঙৰ অপৰাধ কৰিছে তা সকলোৰে বিশ্বাস জলি । দাৰোগাৰ লগত দয়াৰামহঁতৰ গাৱঁৰ গাওঁবুঢ়া ও আঁচিছিল । ঘটনাটো কি তেওঁক সকলোৱে সুধিবলৈ ধৰিলে । গাওঁবুঢ়াই ক’লে , -“মই একো নাজানো ; ৭ * লোক গৈ। গাৱৰ মানুহক দয়াৰামৰ বিধযে সুধিছিল । মানুহবিলাকে ৪ সঁচা কথা যি জানে কৈছিল । কথাৰ মাজতে দয়াৰাম যে ইয়াত চপনীয়া চপাৰ কথা আছিল তাকে কোনোৱে কোনোৱে কৈছিল, তাকে শুনি তেওঁলোক ইয়ালৈ আহিব খুজিলে অাৰু ঘৰখন দেখুৱাই দিবলৈ মোক লৈ তালি ।” গঞা । —দযাবামাক কিয় বিচাৰিতে পোৱা নাই নে ? গাওঁবুঢ়ী।–নাই । মই সুধিলত ক’লে বোলে তোমাৰ সেইবোৰ কথা নালাগে । মানুহবিলাক গ’লত সুভদ্ৰাই আকাশ-পাতাল ভাবিবলৈ ধৰিলে। দয়াৰামৰ বিৰুদ্ধে যে পুলিচে প্ৰমাণ পাইছে বিশ্বা তেওঁৰ মনত বদ্ধমুল হ’ল । ইয়াৰ অলপ পাচতে [ ৮৯ ] বিয়াৰ যো-জা৷ হালি আহি সুভদ্ৰাক ক’লে,— ‘বোঁ ! দেখিছা দয়াৰামক, কেনেকৈ পুলিচে বিচাৰি ফুৰিছে। নিশ্চই সি কিবা ডাঙৰ জগৰ লগাইছে । স পলাই যোৱাৰ কাৰণ এতিয়াহে ওৱাই পৰিল। এতিয়া ধৰা পৰিলে সি ফাটেকলৈ যাৰ । নপৰিলেও ‘স ইয়ালৈ আহিব নোৱাৰে সদায় লুকাযেই থাকিব লাগিব । এতিয়া ও তুমি তালৈকে অাশা পালি থাকিবা নে ? সুভদ্ৰ।। — মই নো কি কৰিম ! হালি !—তু ম একো কাৰণ নালাগে । যি কৰিব লাগে মই কৰিম । তুমি মুঠেই মোৰ কথাত মত দিয়" । ছেগ এবাৰ হে আহে । এনে এটা ছেগ হাততে পাই এৰি দিলে অাৰু কেতিয়া ও নোপোৱা । সুভদ্ৰা ।—ককাইকো এবাৰ সুধি চাব লাগি ছল । তেৱোঁ। অাহক, ময়ো ডাবি চাওঁ । হালি । তাকে কৰিবলৈ সময় ক’ত 1 মহ আগেয়েই বে ছো তেওঁলোক হে লাখ অাকাল লগা পাই । মই সেই না । ৩ে চ ১ দি লৈ ব্য। পাতিব’হ । 1, জয়েহ খাটাকৈ ক’ব লাগে । দ্রা । —কে চ নহলে “ ৰা॥৩টে বাট চোৱাঁ । কালিলৈ যে হয় কম । ছোৱালীজনীয়ে বা কি কয় । হালি ।—সেইটো আকে. কি কথা ! তই ক’বলৈ কি ছে । আমি যি কওঁ তাকে তাই শুনিব লাগিব । সুভদ্ৰা ।—তেও বুলি কথাটো তাই জনা ভাল । [ ৯০ ] হালি। —বাৰু তেন্তে, মই এতিয়া যাওঁ। ৰাতিৰ ভিতৰতে কি কথা পাতা পাতা। পুৱাতে মোক খাটাংকৈ সমিধান দিব লাগিব। হালি গ’ল। সুভদ্ৰাই অকলৈ বহুত সময় ভাবিলে ; তাৰ পাচত জীয়েকক মাতি ক’লে —“আই ! দেখিছ নহয় আমাৰ পোৰা কপাল। এতিয়া আৰু দয়াৰামলৈ আশা কৰা। মিছা। পুলিচে বিচাৰিছে যেতিয়া তাৰ আৰু সাৰিবৰ উপায় নাই। কি জগৰ কৰিছে, আনে নাজানিলেও আমি জানো। যদি ধৰা পৰে ফঁাচী বা কলীয়া পানী হ’ব। অাৰু যদি ধৰা নপৰে, তেনেহলেও দেখা-শুনাকৈ ওলাব নোৱাৰে। যি ফালৰ পৰা চাওঁ, দয়াৰামৰ লগত বিয়া হোৱাৰ অাশা সমূলি নাই। ” কপাঠীৰ চকু-লো বৈ গ’ল ; কোনো উত্তৰ নিদিলে। সুভদ্ৰা।—এতিয়া দদায়েৰ লাগিছে সোঁ মদন মণ্ডলৰ ডায়েকলৈ দিবলৈ। মই যদিও নিজে একো নাজানো, তেও মণ্ডলৰ ঘৰ যে বৰ ধনী মানুহ সেই কথা “আগৰে পৰা মানুহৰ মুখত শুনিছো। মণ্ডলৰ ভায়েকৰ বিয়া পাতিছিল বলিয়া বৰত। আজিয়েই বিয়াৰ দিন আছিল। পিচে বোলে ছোৱালীৰ কিবা দোষ ওলাল ; সেই দেখি বিয়া নকৰোৱা হ’ল। ইফালে বিয়াৰ সকলো যোগাৰ হ’ল। যেই দেখি য’তে ত’তে বিয়া কৰাই। ছোৱালী দিল ওলাইছে। দদায়েৰেও তোৰ নিমিত্তে চেষ্ট, . [ ৯১ ] বিয়াৰ যো-জা কৰিব খোজে, সেই দেখি তেওঁক কালিলৈ পুৱাতে আমাৰ মতামত লাগে। এতিয়া তোৰ মত কি ? কপাহী —মোৰ কালৈকো যাবলৈ মত নাই। পিতায়ে যি ঠিককৈ গৈছিল সেয়ে যেতিয়া নহ’ল, মই ঘৰতে থাকিম ? ইয়াতে আধি-কটন কাটি মা-জী দুয়ো খাই থাকিম। সুভদ্ৰ। —সেইটো কেনেকৈ হব ! মই জানো সদায় তোক ধৰি থাকিম ! মই চকু মুদিলে তোৰ কি গতি হ’ব ? কপাহীৰ মনত এনে ভাব খেলোৱাই নাছিল। হঠাৎ মাক নথকা অৱস্থাটোৰ কথা ভাবি ভাই শিয়ৰি উঠিল। তাই একো ক’ব নোৱাৰিলে ; উচুপি উচুপি কান্দিবলৈ লাগিল। বহুত বেলি বহুতো অালোচনাৰ পাচত কপাহীয়ে মাকক কলে,—“তোমাক এৰি মোৰ কলৈকে যাবৰ মন নাই। তথাপি যদি নগ’লেই নহয় মোক নুসুধিবা। তুমি যি ভাল দেখা তাকে কৰা।” ৰাতি এইবোৰ কাকে ভাবি এজনাৰো টোপনি নাহিল। ৰাতিপুৱা পাৰ্টাৰ পৰা উঠাৰ লগে লগেই হাল পালেহি আৰু বীৱেকক সুধিলে,—“কি ঠিক কবিল বোঁ ? এতিয়াই মণ্ডলুৰ তালৈ যাব লাগে নহলে সকলো মিছা হ’ব। ” সুভদ্ৰা। —মই একোকে নাজানো। তুমি যদি সচাকৈয়ে ভাল দেখিছা, কৰা"তোমাৰ মতেই। মুঠেই চাবা ফু পিচত কান্দিব লগা নহয়। [ ৯২ ] অষ্ট হৰহঁতে বিড়ি কিনি থাকেঁাতেই দোকানৰ আগে দি মানুহ’ এটা যোৱা দেখি দোকানীয়ে মাতিলে ,—“এই ধু, এই ফালে স্বাহ।” বুধু সোমাই আহিল। তাৰ গঢ়টো দেখিলে উৰিয়া যেন লাগে। দোকানীয়ে সুধিলে ,-“কলৈ যাৱ ?” বুধু —গৰুকেইটা অহা নাই, তাকে বিচাৰিবলৈ। দোকানী।— আজি-কালি ঘৈণীয়েৰ পলায় নে নপলায় ? বুধু !—সেই দিনাৰ পৰা পলোৱা নাই। দোকানী।—তই তেন্তে মবি বৰ ডাঙৰ কামকে কৰিলি। বুধু!—নমৰা হ’লে তাইক ক’ত ঘৰ লোৱাব পাৰে ! দোকানী। তোৰ সুধিটো মই নশলাগি লোৱাৰিলোঁ। বাৰু যা। বুধ গ’ল। দোকানত থকা মানুহ কেইজনে কথাৰ একো মোৰ ধৰিব নোৱাৰিলে ; তেওঁলোকৰ কৌতুহল জন্মিল। এজনে দোকানীক সুধিলে -“এইখন কি দোৱান দিলা, আমি দেখোন ততকে ধৰিব নোৱাৰিলোঁ। কথাটো কি ?” দোকানীয়ে ঠাহি হাঁহি ক’লে, —‘‘ই এটা মজাৰ ঘটনা। এই যে বুধু বোলা মানুহটো, তাৰ বাপেক আছিল বাগিচা কুলি। ই সৰু থাকেঁতেই মাক-বাপেক বাগিচাৰ পৰা ওলাই আহে। এদিন ইয়াৰে মৌজাদাৰে পাই সিহঁতক লৈ গল অৰ, তেওঁৰ সাঁী এখনতে ঘৰ এটা সজাই থাকিবলৈ দিলে। সিহঁত তাতে থাকে, মৌজাদাৰয় খৈতি-পথাৰ আৰু আন কাম-বন [ ৯৩ ] সেন্ট

বাৰীখনতো শাক-পাচলি, কেম্বেলা-বেঙেনাৰ খেতি

কৰে। এনেকৈয়ে ই ডাঙৰ হ’ল, মাক-বাপেকো বুঢ়া হ’ল। বাপেকে কৰা কামখিনি ইয়েই চলাব পৰা হ’ল। “দুবছৰমান আগতে তাৰ মাক-বাপেক ঢুকাল। তেতিয়াৰে পৰা সি অকলে অকলে থাকি ভাল নোপোৱা হ’ল। সি ভাবিলে সি যদি বাগিচালৈ যায়, তাত তাৰ সমাজ পাব আৰু বিয়াখনো পাতিব পাৰিব। শেহত সি তাৰ মনৰ কথা মৌজাদাধক ভাঙি ক’লে। মৌজাদাৰে কিন্তু তাক নেৰিলে। তেওঁ বুধুক গোসাইৰ ওচৰত শৰণ লোৱাই কোচ জাতলৈ তুলিলে। তাৰ পাচত সেী গাওঁখনৰ কুচুনী ছোৱালী এজনী বিয়া কৰাই দিলে। ছোৱালীজনীৰ মাকৰ বাহিৰে অান কোনো নাছিল। মাকে ভিক্ষা কৰি খাইছিল। সেই দেখিযেই তাইক বিয়া কৰাবলৈ কোনো আগ নাবাঢ়িছিল। ‘সিহঁতৰ বিষযা হোৱা এবছৰমানেই হ’ল, তথাপি সিহঁতৰ ভিতৰত খিটিং-খাটাং লাগি থাকিবলৈ নেৰিলে। তেনেকৈ কিবা অলপ লাগিলেই ঘৈণীয়েকে চল চাই টোপোলা-তাপলি বান্ধি মাকৰ ঘৰলৈ লৰ দিযে। কোতযাবা বুধুৱে বাটৰ পৰা। ধৰি আনে, কেতিয়াবা নাকৰ ঘৰত দুদিন তিন দিন থকাৰ পাচতলৈ অাহেগৈ। যোৱা বিহুৰ সময়লৈকে এনে দৰেই চলি আছিল। বিহুলৈ কেইদিনমান থাকেঁাতে তাই আগৰ ই সন্ধা সময়ত পলাই গৈছিল। বুধুৱে খেদি গৈ তাইক সোঁখিনিতে ধৰিলে। তাই কোনোমতে নহাত ই ধৰি চোটা [ ৯৪ ] বাই অানিলে। ঠিক এনে সময়েতে এই ফালৰ পৰা এজন মানুহ যাওক। তেওঁ ছোৱালীজনীক কেনোবা গুণ্ডাই বলেৰে নিবলৈ ধৰিছে বুলিয়েই নে কি দিলে সোঁকাৰ লাখুটিবে মাৰ শোধাই। ই তেতিয়াই বাগৰ খাই পৰি সটং জুৰিলে। ঘৈণীয়েকে তেতিয়া কান্দি কান্দি মানুহ মাতিবলৈ ধৰিলে। চিঞৰ শুনি মই লৰ মাৰি গলোঁ, আৰু তিনিজন মানুহে। অাহি পালে। আমি যোৱা দেখিয়েই বাটৰুৱাঞ্জন কেনিবা। পলাল। আমি মানুহটো মৰিল বুলি জানিছিলোঁ। ঘটনাটোৰ কথা ঘৈণীয়েকৰ পৰা শুনি আমি বাটৰুৱাজনক বিচাৰিবলৈ অাৰু থানাত জনাবলৈ কাৰবাৰ কাৰলে’। এনেতে দেখোন সি কাণমূৰ লৰাই চকু মেলিলে আৰু লাহে লাহে উঠি বহিল। অামি সুধিলত সি ক’লে যে মাৰ খোৱাৰ পাচত কি হৈছিল সি ক’ব নোৱাৰে। অলপ সময়ৰ পাচত সি সম্পূৰ্ণ সুস্থ হ’ল অাৰু ঘৈণীয়েকেৰে সৈতে ঘৰলৈ গ’ল। কথাটোত কিবা ৰহস্য থকা যেন লগাত পিচ দিনা তাক মই অকলৈ পাই সুধিলে। সি ক’লে সি হেনো বেচি দুখ পোৱা নাছিল, ঘৈণীয়েকুক ভয় খুৱাবলৈ হে মৰা ভাও জুৰিছিল।” ঘটনাটো শুনি সকলোৱে ইাহিলে আৰু বুধুৰ বুদ্ধিটোৰ প্ৰশংসা কৰিলে। বলো তাক হৰই দয়াৰামৰ হত্য, কাণ্ডৰ অচলা তথ্যটো পাই আনন্দ পালে। ডাঙৰ তেওঁলোকৰ এটা চিন্ত। ভাতৰ হ’ল। দুয়ো দোকানৰ পৰা এটাই গন্তব্য স্থানলৈ খো ল’ল। [ ৯৫ ] হন্ত-উদঘাটন বাটত বলোৱে ক’লে, —“মিছাতে সি ঘৰ-দুৱাৰ এৰিলে ! তাকে নকৰি সি যদি কথাটো মোক ক’লেহেতেন, তেনে হলে মই তেতিয়াই আহি কথাটোৰ আঁতি-গুৰি লৈ যাব পাৰিলোঁ হেতেম।” হৰ। যি হ’ল হল, এতিযা যেনেকৈ ওক তাক বিচাৰি উলিয়াব লাগিব। [ ৯৬ ] অষ্টাদশ অধ্যায়। ১১০ ধাৰা। সেই দিনা ৰাতি এক বজাত বলো অাৰু হৰ তেজপুৰ পালেহি। ইমান ৰাতি কলৈকো যাবলৈ সুবিধা নথকাত ৰাতি তেওঁলোক জাহাজতে থাকিল। পুৱা উঠি তেওঁলোকে নৈৰ দাতিতে প্ৰাতঃকৃত্য সমাপন কৰিলে আৰু গামোচা সলাই গা পা ধুই ল’লে। তাৰ পাচত ক’ত ক’ত দয়াৰামক বিচাৰিব তাৰে আলোচনা কৰি পাৰলৈ উঠি আহিল। তেতিয়া গুৱাহাটীলৈ যাবলৈ দুই এজনকৈ যাত্ৰী জাহাজলৈ আহিছিল। দুজন ভদ্ৰলোক ফুৰি ফুৰি আহি ঘাটৰ ওচৰতে নৈৰ দাঁতিত থকা আসনখনত বহিছিল। এনেতে এজন বাবাজী অাহি জাহাজ এতিয়। ‘শঙৰীলৈ যাব নে নাযায় সুধিলে। তেওঁলোকে যাব বুলি ক’লে। বাবাঞ্জী জাঙ্গা, লৈ গ’ল। দুলো দুজনৰ এনে ক’লে। —“এই বাবাজীহঁতক দেখিলেই মোৰ খং উঠে। হয় চোৰ, নহয় লম্পট, নহয় ঢদ।” স্বান জনে ক’লে,—“দুই এজন ত ব পাবে , সেই বুলি অাইবোৰ তেনে নহয়।” [ ৯৭ ] ১১৪ ধাৰা

প্ৰথম।—কোন হয়, কোন নহয় কেনেকৈ জানিবা। মুৰাই শৰ ধন-সোণ নিলে এনেকুৱা এটা খাবাজীয়েই। দ্বিতীয়।—ম’, হয় তো ! পিচে চোেৰ ওলাল নে ? প্ৰথম।--কিয়, তুমি ক’ব নোৱাৰা ? দ্বিতীয়।—মই সেই দিনাই গুৱাহাটীলৈ গৈছিলে ; কাল ৰাতিহে পালোঁহি ! প্ৰথম !—চোৰ অাৰু ক’ত ওলাব। কেইটামান সন্ন্যাসী সেই দিনাই ধৰিছিল। কিন্তু পিচত নহয় বুলি প্ৰমাণ পোৱাত এৰি দিলে। ছুদিন পাচত সিপাৰৰ পৰা চাহা নেপালী গুৱাল এটাই সোঁ পৰ্ব্বতৰ সিমুখে থকা ভৈৰবপদৰ ওচৰত বাবাজী. এটাক ভাত ৰন্ধা দেখা পাই পুলিচক গুনালে। তাত আগে পিচে সন্ন্যাসী বাবাজী নাথাকে দেখি কোনেও বিচৰা নাছিল। খবৰ পাই দলে বলে দাৰোগা এজন গৈ ৩াতে তেওঁক ধৰা পেলালে। দ্বিতায। —তেন্তে চাৰ ধৰা প ৰণ ? প্ৰথম —ক’ ধৰা পৰিল ! ইয়াৰ লগত চোৰ বাঁধাঞ্জাব সাদৃশ্য নাই। আন কি, এওঁ অসমীয়া বাইৰে আন কোনো ভাষাকে বুজে। ভায।—তেন্তে ৩াক এৰি দিলে ? খম।--নাই দিয়া। দ্বিতা।—কিয় ? প্ৰথম —এওৰ ব্লাচৰণ সন্দেহজনক। এওঁৰ ডাঢ় মা [ ৯৮ ] ১০০…… জট আচল নহয়, বজাৰৰ পৰা কিনি লগাই লোৱা। তাত পুলিচে সন্দেহ কৰি বোলে হাজোতত থৈন্ধে শাক তাৰ তদন্তু কৰিছে। দ্বিতীয় —তাৰ ঘৰ ক’ত ? প্ৰথম —ঘৰ ইয়াতে, ভৰলীৰ সিপাৰে কোনোবা গাৱত। দ্বিতীয়।--অাও ! ইয়াৰ মানুহেও ইমানখিনি পালেগৈ নে। মানুহ দুজনৰ কথা-বতৰাৰ পৰা সেই বাবাজীয়েই যে দয়া ৰাম তাত হৰ বা বলে। এজনৰো সন্দেহ নাথাকিল। এতিয়া কি কৰলে তাক সৰুৱাব পাৰিব এয়েই হ’ল ভাবিব লগীয।। কথা। হৰ।--দয়াৰামৰ বাতৰি এক প্ৰকাৰ পোৱাই গ’ল। এতিযা পুলিচৰ হাতৰ পৰা নিয়া যায় কেনেকৈ ? বলো।—তাকে তো ভাবি পোৱা নাই। হৰ।—থানালৈকে যোৱা যাওক। তাতে সুধি-পুছি যি হয় কৰিম। বলো — মামি গ’লে বৰ সুবিধা নহ’ব। পুলিচে বা অাকৌ কি বিচাৰে। এজন আদালতৰ নিয়ম-কাৰণ জনা মানুহক আগেয়ে কথাটো সুধি লওঁ। তেতিয়াহে পুলিচ ওচৰলৈ যোৱা ভাল হ’ব। হৰ।—এৰা সেষে ভাল। পিচে যোৱা যায় কাৰ হালৈ ? বলো।—-সূৰ্য্য বৰাৰ ঘৰলৈকে যাওঁ। তেওঁৰ লগত স্বাগৰে নাকি অাছে। জিলালৈ আহিলে তেওঁৰ ঘৰতে থাকেঁ। [ ৯৯ ] অষ্টাদশ অধ্যায় হৰ।—মোৰ লগতো জনা-শুনা আছে। তেওঁৰ পৰিৰা গামা তাৰহে। বলো।—তেন্তে ডালেই। তেওঁৰ তালৈ গৈ সকলো কথা বুজি লওঁগৈ। তেওঁ উকীলৰ মহৰী যেতিয়া সকলো কথাৰ চাগৈ গম পায়। কি কৰিব লাগে তেৱেই ক’ব পাৰিব। হ’ব।—সেই বাবে লাগিলে দুষ্ট চাৰি টকা খৰচো কৰিব পাৰে। তেতিয়া দুযে। সূৰ্য্য বৰাৰ ঘৰলৈ গ’ল আৰু বাটত শুনা কথাৰ বিষয়ে কি জানে সুধিলে। সূৰ্য্যই ক’লে,—“মযো। শুনিছো হে, নিজে তাৰ গম লোৱা নাই। ক’ৰ মানুহ, কি কথা একো নাজানো।” তেতিয়া বলো আৰু হৰই কথাটো ভালকৈ বুজি আহিবলৈ সূৰ্য্যক ধৰিলে, সূৰ্য্যও সম্মত হ’ল। সূৰ্য্য থানালৈ গ’ল আৰু দাৰোগাৰ ওচৰত ঘটনাটোৰ সম্ভেদ ল’লে। উকীলৰ মহৰীৰ লগত দাৰোগা-চিপাহীৰ প্ৰায়ে চিনা-পৰিচয় থাকে। সেই কাৰণে তেওঁ সহজে জানিব লগীয়া সকলো কথা জানিব পাৰিলে। সকলো কথা বুজি লৈ সূৰ্য্য ঘূৰি চাহি ক’লে ,—“হয়, সেইটো ডী পণ্ডিতৰ পুতেক দযাৰা।” —-অচল ঘটনাটো কি ? সূৰ্য্যই শৰাই শৰ্ম্মই বাবাজীক লগ পোৱাৰে পৰা সকলো ঘটনাৰ বৰ্ণনা দি ক’লে —“সেই চোৰ বাবাজী বুলিয়ই চাক [ ১০০ ] ১৭৪২ ধৰিছিল, কিন্তু সি যে সেই বাবাজী নহয় সেইটো পাচত জনা গ’ল। এনেয়ে পুলিচে এৰি দিলেহেতেন, কিন্তু সি ভেশছন কৰি ফুৰাত তাৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ সন্দেহ জন্মে আৰু তাক হাজোতত থৈ গাৱে-ভূযে তদন্ত কৰে। তদন্তত তাৰ বিৰুদ্ধে একো প্ৰমাণ পোৱা নাই। কিন্তু তাৰ কোনো ব্যৱসায়নাই অাৰু দ্মবেশ ধৰি ফুৰিছে। সেই কাৰণে অসৎ উপায়েৰে জীৰিকা অৰ্জন কৰে বুলি সন্দেহ কৰি পুলিচে ১১০ ধাৰাত চালন দিছে। হৰ !—তাক সৰুৱাবৰ উপায় নাই নে ? সূৰ্য্য।— আছে। যদি তোমালোকে তাৰ দায়িত্ব ল’ব পাৰা। তেন্তে তাক এৰি দিব পাৰে। বলো। —আমি কি কৰিব লাগিব। সূৰ্য্য — এজন উকীল ধৰি তোমালোকক স্বামীন লৈ তাক এৰি দিবলৈ দৰ্খাস্ত দিব লাগিব। যদি কেতিয়াবা তাৰ বিৰুদ্ধে কিবা ওলায়, তেতিয়া তাক আদালতত হাজিৰ কৰি দিব লাগিল। নহলে জামীনেই জগৰত পৰিব। শ্বৰ।---মই তাৰ ভিনীহিযেক। ময়েই জামীন হ’ম। তাৰ নিমিত্তে মোৰ ভয় নাই। সি অতি নিৰ্জ্জু-মাটি যেন, তাৰ কোনো কুমতলব নাই। মনৰ বেজাৰত মূৰৰ ঠিক নোহোৱা হোৱাত হে ঘৰ এৰি আহিছিল। দখান্ত খৰচ কিমান লাগিব ? —উকীলক দিব লাগিব পাঁচ টকা। লিখাৰ খৰচ, টাটৰ ৰচ, আৰু কিবা কিবি স্নান খৰচো পাঁচ টকামান [ ১০১ ] পৰিব। মিঠাই খাবলৈ দাৰোগাকো পাঁচ টকামান দিব লাগিব। এয়ে-সেষে পোহ্মাৰ টকামান হ’লেই হ’ব। মই কিবা দৰকাৰ হ’ব পাৰে বুলি থৰ পৰা প্ৰাহেঁতেই ৰূপ একুৰি লৈ আহিছিল। তাৰে পোন্ধটিকা সূৰ্য্যৰ হাতত দিলে। সূৰ্য্য উকীলৰ ঘৰলৈ গ’ল আৰু দৰ্খাস্ত লিখি হৰ হতুৱাই দাখিল কৰালে। কিন্তু সেই দিনা তাৰ একো মীমাংসা নহ’ল। হৰ আৰু বলো সেই নিশা সূৰ্য্যৰ ঘৰতে থাকিব লগাত পৰিল। তেওঁলোকে নিজৰ খৰচত টৌ-খুটি মাৰি দুয়ো সাজ থালে। পিচ দিনা দখন্তৰ বিচাৰ হ’ল। প্ৰায় চাৰি বজাত দুশ টকাৰ ড্ৰামীনত দয়াৰামক এৰি দিয়া হ’ল। জামীন হ’ল হৰনাথ। দয়াৰামৰ পৰা হৰহঁতে জানিলে যে তেওঁ ঘৰৰ পৰা ওলাবৰ দিনাৰে পৰা তিন-চাৰি ৰাতিকৈ নাগশঙ্কৰ, বিশ্বনাথ, হলেশ্বৰ মহাভৈৰৱ, ভৈৰৱী আদিত আছিল। সেই দিনাহে জৈৱ-পদ পাইছিল। ইযাৰ ভিতৰত তেওঁ কেতিয়াবা দেৱালয়ৰ প্ৰসাদ খাযেই কটাইছিল আৰু কেতিয়াবা চাউল, আলুগুটি আৰু নিম'কিনি মলা এটাত ৰান্ধি খাইছিল। তেওঁ ঘৰৰ পৰা অহেঁাতে আগৰ সাঁচতীয়া একুৰি টকা লৈ আহিছিল, এনেকৈ খাওঁতে তাৰে ৪০ /* খৰচ হ’ল , বাকী ১৫to/ অনা তেওঁক ধৰোঁতে পুলিচে কাঢ়ি লৈছিল। এতিয়া পুজিলে' কিমি [ ১০২ ] আকোঁ লেঠাত পৰে বুলি তেওঁ তাৰ নামকে ফুলিয়ালে। তেওঁলোক তিয়া সূৰ্য্যৰ ঘৰলৈ আহিল। হৰ দয়া ৰামৰ নিমিত্তে বজাৰৰ পৰা ধুতী এখন আৰু কামিজ এটা কিনি আনিলে। দয়াৰামক গা ধুবলৈ আৰু নতুন কাপোৰ পিন্ধিবলৈ দিয়া হ’ল। ভাৰ পাচত চাহ এটোপা খাই তিনিও জনে সূৰ্য্যৰ ওচৰত বিদায় ললে আৰু কোবাকুবিকৈ মটৰ ধৰিবলৈ গ’ল। কিন্তু মটৰ নাপালে, আধাঘণ্টামান আগতে মটৰ এৰিলে। অান উপায় নথকাত তেওঁলোকে খোজ কাঢ়ি যোৱাকেই ঠিক কৰিলে। আৰু এৰাতি লোকক আমনি কৰিবলৈ তেওঁ. লোকৰ ইচ্ছা নাছিল। প্ৰায চাৰে সাত বঞ্জাত তেওঁলোক ভৰলী পাৰ হ’ল। [ ১০৩ ] উনবিংশ অধ্যায়। বিধতাৰ লিখিত। বলো, হৰ আৰু দয়াৰাম গৈ গৈ ৰাতি দহ বজাত জালি হঁতৰ গাওঁ পালে। বলোৰ ঘৰলৈ আৰু দুৰৈ। তাতে তেওঁ লোকে ভাবিলে ধলো ভাগ দিনা না দেখি সুভদ্ৰাই চাগৈ বৰকৈ চিন্তা। কৰি আছে। ে সই কাৰণে সুভদ্ৰাৰ ঘৰলৈ যোৱাই ভাল বুলি তেওঁলোকে স্থিৰ কৰিলে। সুভদ্ৰাৰ ঘৰৰ পৰা অলপ আঁতৰতে এখন দোকান আছিল। দোকানখন এতিয়াও বন্ধ হোৱা নাই। এই ৰাতি হঠাৎ তিনিজন আলহী ওলালে সুভদ্ৰাই খোৱাৰ যোগাৰ কৰিবলৈ টান পাব বুলি ভাবি বলোৱে তাৰ পৰাই অলপ ডাইল আৰু তালু লৈ যাবৰ মন কৰি দোকান ত সোমাল। বলো-মা—েসমযে সুভদ্ৰাৰ ঘৰলৈ আহি থাকে অাৰু কেতিয়াবা কেতিয়াবা এই দোকানৰ পৰাই কিবাকিবি লৈ যায়। সেই কাৰণে, দোকানীয়ে তেওঁক ভালকৈ চিনে। এতিয। দেখা পাই সুধিলে,—“ক’ব পৰা আহিল ৮ বলে। —মই লিযাবৰলৈ গৈছিলোঁ ; এতিযা অহাতে অট্টো। দোকানী। — ভালে হে বিয়াত নাই। মই স্মাকেী বিয়া ঘৰত নেদেখি আচৰিত মানিছিলোঁ। আপুনি নো ভাগিনীয়েকৰ বিয়াখন এৰি আঁতৰি যাব লাগেনে ? [ ১০৪ ] বলে।।—কৰি বিয়া। দোকানী-কপাহীৰ,--আপোনাৰ ভাগিনীয়েকৰ। আপুনি জানো ক’ব নোৱাৰে ? বলো — মই এই মাত্ৰ তোমাৰ পৰা হে শুনিলোঁ। মই কলিয়াবৰলৈ যোৱাৰ পৰা আজিৰে পাঁচ দিন হ’ল ! তাৰ স্বাগ দিন। ইয়ালৈ আহিছিলোঁ। তেতিয়া বিয়াৰ কোনো কথাই ওলোৱা নাছিল। দোকানী।—তেন্তে আপুনি যোৱাৰ পাচত হে ঠিক হ’ল। বালো।—দৰা ক’ৰ। দোকানী —মদন মণ্ডলৰ ভায়েক পীতাম্বৰ। বলো। --অ’ সেই আৱৰীয়াটো। ঠিক কৰিলে কোনে ? দোকানী।—দায়েকে ঠিক কৰিলে বুলি শুনিলোঁ। দৰা টোৰ কলিয়াবৰত বিয়াৰ কথা আছিল। পিচে মণ্ডলে ছোৱালীজনীৰ হেনো অান কাৰবাৰ লগত কথা থকাৰ প্ৰমাণ পালে ; সেই দেখি সেই জনী এৰি সেই সমলেৰেই ইয়াতে পাতিলে। বন্যাঘৰৰ যোগাৰো। দবা-ঘৰেই দিছে। বলো থব লাগিল, হৰ ও বিমৰ্ষ হ’ল ; দয়াৰামৰ চকু-লো ’বলৈ ধৰিলে। দোকানীয়ে বলোক সুধিলে —“এতিয়া তালৈকেহে যাব ? ” বলো।—যাণ বুলিয়েই আহিছিলোঁ, কিন্তু এতিয়া যাব নোৱাৰে।. মই গম নোপোৱাকৈ যেতিয়া সিহঁতে বিয়া [ ১০৫ ] উনাংশ অধ্যায় পাতিছে, মই তালৈ নোযোৱাই হে ভাল। ঘৰলৈকে যাবগৈ লাগিল। ঠিক এনে সময়তে দুটা লৰা বেগেৰে চাইকেল চলাই আহি দোকানৰ ওচৰত ৰ’ল আৰু হালিৰ ঘৰখন কোনখিনিত সুধিলে। দোকানীয়ে তাৰ সমিধান দি প্ৰশ্ন কৰিলে, “তোমালোক ক’ৰ পৰা আহিছা ?” লা।--দা-ঘৰৰ পৰা। দোকানী।— দৰা দেখোন অহা নাই ? শুনিছিলো লগ্ন বোলে দহ বাজাতে। দহ দেখোন প্ৰাথনিয়েই বাজি গ’ল। লৰা।--দৰা অহা পলম হ’ব। কোনোবাই কুমন্ত্ৰ কৰি দৰাটো মাৰি থৈছে। এতিয়াও ভাল হোৱা নাই। তাকে কন্যা ঘৰত জনাবলৈ হে আমাক পঠিয়াইছে। লগ্ন বোলে তিনি বাজাতো এটা আছে, সেইটোত হে বিয়া হ’ব। ল’ৰা দুটা লৰালৰিকৈ বিযাঘৰলৈ গ’ল আৰু দৰাৰ খবৰটো দি তেতিয়াই ডলটিল। বলোৱে দোকানীক ক’লে —“ঘৰলৈ যা ; বুলিছিলোঁ। সদিও, এতিযা নাযাওঁ। তোমাৰ ইয়াতে থাকি কিনো হয তাৰ আলেখ-লেখটোকে চাওঁ। ” তেতিযা তিনি ও জন দোকানতে বহিল। দোকানীয়ে ক’লে,—“নাযায় যদি চাউলকে এমুঠি সিজাওক। ৰাতিটো লঘোনে থাকিব নে ?” কিন্তু তেওঁলোকৰ এজনেও ভাত খাব নুখুজিলে। তেতিয়া [ ১০৬ ] দোকানীয়ে চাহ-জলপানৰে দিহা কৰিলে ; হাত-ভৰি ধুই তিনিও জনে খাব লগাত পৰিল । খোৱাৰ পাচত বলোৱে হৰ আৰু দয়াৰ পৰিচয় দিলে । দোকানীয়ে দয়ালৈ চাই ক’লে,—“এৰা এওঁক আগতে ক’ৰবাত দেখা যেন লাগিছিল, এতিয়াহে ভালকৈ মনত পৰিছে ?” বলোৱে পীতাম্বৰৰ বিয়া কলিয়াবৰত কেনেকৈ ভাগিাল তাৰ আদ্যোপান্ত বিবৰণ দোকানীক জনাই ক’লে —“মোৰ বিশ্বাস হালিধে এইবোৰ কথা নজনাকৈ থকা নাই । তথাপি যে ছোৱালীজনীৰ মূৰ খাৰলৈ ওলাইছে, সেইটো অকল সম্পত্তিৰ লোভত । তেওঁ ভাবিছে যেনে-তেনে ছোৱালীজনী উলিয়াই দিব পাৰিলেই ককায়েকৰ সম্পত্তিখিনি ভোগ কৰিব পাৰিব । সেই দেখিয়েই দয়াৰামৰ লগত যাতে বিয়া নহয তাৰ বাবে সদায় চেষ্টা কৰি আহিছে । দোকানী -সেইটোৱেই সচা যেন লাগিছে । তাৰ উপৰি মণ্ডলব পৰা নগদ টকাও কিছু পাব পায়। বলা ।—তাত সন্দেহ নাই । দোকানী ।--এতিয়া কি কৰিব খোজে ? বলো । —মই অকলৈ কি কৰিম ! তোমালোকে যাiদ সাহায্য কৰা চেষ্টা কৰি চাব পাৰোঁ । দোকানী —কি সাহায্য লাগে ? বলে। —মোৰ বিশ্বাস পীতাম্বৰৰ বেমাৰ উক দিছে। [ ১০৭ ] যদি সেয়ে হয়, সি সটকাই ভাল নহয় । ৰাতিৰ ভিতৰতে হাৰু, দুই এবাৰ মৰিব পাৰে । কিছু সময় বাট চাই যদি দৰা শাহাব গম পোৱা নাযায, তেন্তে দৰাৰ প্ৰাচল অৱস্থাটো চাই অহাৰ দৰকাৰ । সেইটো কামৰ তাৰ ল’ব পাৰিব৷ জানো ? দোকানী ।- পাৰিম । তাত কন্যা-ঘৰৰ পৰা খবৰ লবলৈ পঠিয়াইছে বুলি ক’লেই হ’ব । পিচে তাৰ পৰা লাভ হ’ব কি ? বলে। ।--কি লাভ হ’ব খবৰটো পালেহে ক’ব পাৰিম । |স আজি খাতিৰ ভিতৰত অাহি পৰাৰ সম্ভাবনা আছে নে নাই তাক ভাগ ধৰি জানিব লাগে । বিয়াঘৰীয়া মানুহ তেতিয়াও দৰাৰ অপেক্ষাতে আছিল । দোকানীয়ে তেওঁৰ লগৰীয়া ডেকা দুজনক মাতি আনি পঠিয়াবলৈ ঠিককৈ থাখিলে । লাহে লাহে চাৰে বাৰ বাজিল, কিন্তু দৰাৰো গম নাই, কোনো বাতৰি ও নাই । তেতিয়া দোকানীয়ে ডেকা দুজনক দধাৰ খবৰ লবলৈ পুঠিয়াই দিলে । তেওঁলোক চাইকেলেৰে বৰ কোবেৰে গৈ অলপ সমযতে দৰাঘৰত উপস্থিত হ’ল । ডেকা দুজনে মণ্ডলক দেখা কৰি ক’লে,—“ইমান পৰ লৈকে দুৰা নোযোৱা দেখি কনাঘৰত পৰা আমাক খবৰ লবলৈ পঠিয়াইছে । এতিয়া দৰা কেনে ? মণ্ডল ।—ভাল হৈছে । * আমিও ওলাবৰ কাৰবাৰ কৰিছো । এইবোৰ যে কি মানুহ ক’ব নোৱাৰে’ । মানুহ [ ১০৮ ] মৰাও ইহঁতৰ আমোদ ! এনেকৈ নো ... মানুহৰ হৰিষত বিষাদ মিলাব লাগে নে ! ডেকা দুজনে দৰাক চাব খুজিলে, মণ্ডলে দেখুৱাবলৈ লৈ গ’ল। দৰা তেতিয়া গাকত আউজি বহিছিল, এটা মানুহে ধৰি আছিল । তেওঁৰ অৱস্থা কলা ঘুমটিত থকা মানুহৰ দৰে । ডেকা দুজনে চাই থাকেঁতেই হঠাৎ তেওঁ ডেডাউৰিয়াই বাগৰি পৰিল ; গাত এটা জোকাৰণি উঠিল ; মুখে ফেন ওলাবলৈ ধৰিলে । মণ্ডলে ক’লে,—“গধূলি যাবলৈ সাজু হওঁতেই কোনোবাই কুমন্ত্ৰ কৰিলে । বেজ-জ্ঞানী লগোৱাত ভাল হৈছিল । আকোঁ কিবা কৰিলে । এজন কাটন বেজ আনিবলৈ পঠাইছিলোঁ, তেওঁ এতিয়াও অাহি পোৱা নাই । তেওঁ আহি পালেই কুমন্ত্ৰ কেনিবা যাব। দৰাৰ লগতে তেওঁকো লৈ যাম । যোৱাত হয় তো কিছু পলম হ’ব পাৰে । কন্যাঘৰত বুজাই থ’বা । ” “বাৰু” বুলি ডেকা দুজন উলটি আহিল আৰু দুই বজাৰ পিচতেই দোকান পাই তাত যি দেখিলে বলোহঁতক ভাঙি পাতি ক’লে । বলোৱে তেতিয়া তেওঁলোকক ক’লে ,— “তোমালোক নাযাবা, ইয়াতে থাকা । মই এবাৰ সুভদ্ৰাক লক্ষণ ধৰি অহেঁ৷ ” দোকানৰ পৰা সুভদ্ৰাৰ ঘৰলৈ মাত্ৰ তিন-চাৰি মিনিটৰ বাট । বলো গৈ, পালতে নানা জনে তেওঁ কলৈ গৈছিল, বিয়ালৈ কিয় অহা নাছিল ইত্যাদি নানা প্রশ্ন কৰিবলৈ [ ১০৯ ] ধৰিলে। বলোৱে কাম আছিল বুলি কৈয়েই ভিতৰলৈ গ’ল অাৰু সুভদ্ৰাক অকলশৰীয়াকৈ মাতি নি দৰাৰ বিষয়ে যি জানে সকলো ক’লে । তাৰ পাচত ক’লে ,—“দয়াৰামক আনিছো, সি মিছাতে পলাইছিল। সি যিটো মানুহ মাৰিলে বুলি ভাবিছিল, সি মৰা নাই, দুষ্টালি কৰিহে মৰা ভাও জুৰিছিল। এতিয়া কথা হৈছে পীতাম্বৰ আজি আহিব নোৱাৰে, তালৈ বাট চালে আঞ্জি বিয়া নহয় । মই ক’বৰ হ’লে দয়াৰামক লৈ আহেঁ, বিয়াখন হৈ যাওক ।” সুভদ্ৰা ।-—তেনে কৰিলে মধুলে জানো শুদাই এৰিব । বলে। ।--কি কৰিব ! আমি ছোৱালী নিদিওঁ বুলি কোৱা নাই । দৰা নহাৰ বাবে জানো আমি জগৰীয়া ! আমি লগ্ৰমতে যাৰে লগত ওক বিয়া দিবই লাগিব । জোৰণৰ বস্তুখিনি লাগে যদি সিহঁতে লৈ যাব, আৰু কি কৰিব । সুভদ্ৰা। — দদায়েককো এবাৰ সোধা ভাল । বলো ।—তাক সুধিলে কি হ’ব । সিয়েই তহঁতৰ সম্পত্তি খাবৰ মনেৰে মৰা মানুহ এটালৈ ছোৱালীজনী দিবৰ ফিকিৰ কৰিছে । আগেয়েই সি দাৰামৰ নামকে নুশুনে, এতিয়া আকোঁ দিবলৈ ক’ব নে ! সুভদ্ৰা । —তেন্তে কি কৰা কৰা । বলৈা ।—-বাৰু, মই কৰিব লগাটো কৰিম । তই এতিয়া এইবোৰ কথা কাকো নকবি। … মই দৰা লৈ আহেঁL. বলে। তেতিয়াই দোকানলৈ ঘূৰি গ’ল আৰু তেওঁৰ [ ১১০ ] অভিপ্ৰায় সকলোকে জনালে। দোকানী.ে বৰ ভাল পালে। তেওঁ ক’লে,—“মই এতিয়াই সকলো যোগাৰ কৰিম, কিন্তু কন্যাদানৰ ভোজটো হ’লে ভালকৈ খুৱাব লাগিব। বলে। —সেইটো তুমি ক’বই নালাগে। দোকানীযে দয়াক গা ধুবলৈ দিলে আৰু নিজৰ কাপোৰ কানি দি দৰা সজালে। বিয়াঘৰীয়া লৰা-ডেকাৰ দলটো ও তেওঁ. মতাই আনিলে অাৰু সকলো কথা ভাঙি-পাতি কৈ তেওঁলোকক বৰযাত্ৰী কৰিলে। কেইটামান লৰাই দুটা ঢোল আৰু দুজোৰ তালো বিচাৰি আনিলে। এই গোটেইখিনি কাম প্ৰায় পোন্ধৰ মিনিটৰ ভিতৰত হৈ উঠিল। আযোজন সম্পূৰ্ণ হ’লত দাৰামক লৈ সকলোটি সমদলে ক্যা ঘৰলৈ আগ বাঢ়িল। “দৰা আহিল, ” “দৰা আহিল” বুলি কন্যা-ঘৰত হুল-স্কুল লাগিল। দৰা গৈ কলৰ তলত ৰ’ল ; হালি আগ বঢ়াবলৈ আহিল। দৰাক দেখা পাই হালিৰ বিষম খং উঠিল। তেওঁ ক’লে,-“আকোঁ মান-মৰণৰ দিন হ’ল নেকি ? দিন-ডকাইতি কৰিবলৈ আহিছ।। তোমালোক ভালে ভালে ইয়াৰ পৰা গুচি বোৱাঁ। ” বলো।— আনি গুচি যাবলৈ অহা নাই। তুমি ধনৰ লোভত, সম্পত্তিৰ লোভন্ন মৰা মানুহক ছোৱালীজনী দিব খুজিলেই জামিও দিম নে ! সেইটো বাৰু নকৱেই, দৰা। নাহিলেও অামি ছোৱালীজনী দি আহিবগৈ লাগিব নে ! [ ১১১ ] বেমাৰ উক দিছে যেতিয়া সি অাৱৰীয়া আজি হে নালাগে কালিলৈকো আহিব নোৱাৰে। মই নাজানো নে ? প্ৰকৃত ঘটনাটো সকলে’ বাইজে জনাত পলম নঘটিল। দদায়েক হৈ এনে এটা মানুহক ছোৱালীজনী দিবলৈ ওলোৱা দেখি হালিক সকলোৱে গৰিহণা দিলে। তালিক সমৰ্থন কৰোতা কোনো নথকাত হালিৰ উপায় নোহোৱা হ’ল। তেওঁ তেতিয়াই উচাট মাৰি বিয়া-ঘৰৰ পৰা স্বাতৰি গ’ল। যাওঁতে ফে গ’ল,—“কৰ বাৰু তহঁতে কি কৰ। পিচত দেখা যাব। মীন মণ্ডল হে তেওঁ, তহঁতৰ কি ধুন ছিটিকাই গম পাবি।” হালি গ’লত সুভদ্ৰাই দযাৰামক আদ’ন নিলে। বলোৱেই হ’ল কন্যাদাতা। যথাৰীখি কাম আৰম্ভ কৰিলে, কন্যা অন। হ’ল, বিধিমতে সম্প্ৰদান হৈ গ’ল। মণ্ডলৰ ঘৰৰ পৰা খবৰ চাহা, - দৰা এতিখা : ভাল হোৱা নাই। আজি আহিব নোৱাৰে, অইন এদিন ভাল দিন চাই হোম পোৰা হ’ব।” সকলোৱে আমোদ উপভোগ কৰিলে। বহুত দিনীয়া আশা পূৰ হোৱাত দয়াৰাম, কপাহা, সুভদ্ৰ—সকলোৰে আনন্দৰ পাৰ নোহোৱা হ’ল। বুঢ়া-মেথাই ক’লে —“ষ যাৰ তিল-মাত খাই আহিছে তাৰ হ’বই, তাক কোনে খণ্ডাব।” পুৰোহিতে ক’লে,—“বিধতাৰ লিখিত, কি কৈ বাধিতা।” [ ১১২ ] অতি লোভৰ পৰিণাম। নৰাই শৰ্ম্মাৰ ধন আৰু নোলাল। চোৰ কোন খিনি পালেগৈ কোনে জানে ! নৰাইৰ এতিয়া সকলোৰে ওপৰত ঋং। বাবাজীক লগ পোৱাৰ পাচত তেওঁৰ চেনিৰামৰ ওপৰত উঠা খং মাৰ গৈছিল, বৰং কৃতজ্ঞতাৰ ভাব হে জন্মিছিল। এতিয়া সি ওলোটা হৈ পৰিল। তেওঁ ভাবিলে,— ‘এই চেনিৰামেই মোৰ সৰ্ব্বনাশৰ গুৰি। সি যদি সেই দিনা ‘পুৱা। মোৰ ঘৰলৈ আহিলহেতেন, মই কেতিযাও ওলাই নগলোঁ হেতেন, তেতিয়া বাবাজীয়ে মোৰ ধন-সোণ চুৰ কৰিবলৈ চল নাপালেহেতেন ! এই চেনিৰামকেই কিবা এটা কৰিব লাগিব। কিন্তু কৰিব কি ! বহুত ভাবি-চিন্তি তেওঁ চেনিৰামৰ ঘৰ পালেগৈ। চেনিৰামক মাতি ক’লে ,—“মোৰ টকাৰ দৰকাৰ হৈছে, মোৰ টকাকেইটা দে।” চেনি।—দে বুলিলেই ক’ব পৰা দিম। বিচাৰি-খোচাৰি প্ৰালেহে দিব পাৰিম। নৰাই।—মই সেইবোৰ নাজানে।। অাজি নহলেও কাইলৈ মোক লাগেই। আজিলৈকে দুবছৰ পাঁচ মাহৰ সুত ১৮w/* অনা আৰু মূলৰ একুৰি গোটেইখিনি লাগে। চনি —টকা দিওঁতেই দেখোন আপুনি সুত নালাগে বুলি [ ১১৩ ] কৈছিল। সেই দেখিয়েই ময়ো যেতিয়াই মাতিছে তেতিয়াই কাম কৰি দি আছো। নাই।—কাম কৰি দিছ। সেই দিনা মই মাতেঁাতে গৈছিলি ? তই যদি গলিহেতেন মোৰ ধন-সোণখিনি যাবলৈ নাপায। তোৰ পৰাই মোৰ সৰ্ব্বনাশ হ’ল, মই এটা পাযে নেৰে। চেনি।—এৰকেই বা ধৰণেই, মই হ’লে সুতৰ এটা পইচাও নিদিওঁ। নৰাই।—-বাৰু দি নে নিদিষ দেখিম। মই কালিলৈ দিনটো বাট চাম। কালিলৈ টকা নাপালে পৰহিলৈ খাত দাখিল দি মোকৰ্দমা কৰিম। তেতিয়া ভেটি এৰিব লাগিল, মনত ৰাখিবি। এনেকৈ কৈ মঙ্গোবে তোৰভোৰাই গালি-শপনি পাৰি নৰাই সেই লাটৰ মণ্ডলৰ ঘৰলৈ গ’ল। মণ্ডলক চেনিৰামৰ মাটিৰ পৰিমাণ আৰু পটাৰ নম্বৰটো বিচাৰি দিবলৈ ক’লে। দাগ-চিিঠা, জমাবন্দী , অাদি চাই মণ্ডলে ক’লে —“কাতা। চেনিৰামৰ নামত কোনো, মাটি নাই।” নৰাই।—কিয় নহ’ব ! সি মোৰ পৰা টকা আনি মাটি কিনাৰ কথা মই নিজে জানো। মাটি নিকিনাকৈ সি ” সাজিলে নে ? মণ্ডল —মই কেনেকৈ ক’ম ! মাটি কিনিছে যদি এতিয়াও নামজাৰি হোৱা নাই। [ ১১৪ ] নাই।--নাম জ্ঞাৰি নহলে জানো নীলামত দিব নোৱাৰি। মণ্ডল।—তাৰ যেতিয়া নামেই নাই লোকৰ মাটি ক্ৰোক কৰিব কেনেকৈ ? মূৰে-কপালে হাত দি বকি কি নৰাই ঘৰলৈ আহিল। যিদিনা সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিতৰ ঘৰত নৰায়ে কাজিয়া লগাইছিল, সেইদিনাই চেনিৰামে নৰাইৰ ধাৰ মৰাৰ কথা ভাবিছিল আৰু পণ্ডিতৰো সাহায্য বিচাৰিছিল। পাণ্ডতে তাৰ উত্তৰত কৈছিল, —“যদি তই মোৰ ঘৰত খেতি-বাতি কৰ, তেন্তে বামুণৰ ৰূপ কুৰি ময়ে দিব পাৰে। মোক খত-পত্ৰ একো দিব নালাগে। দৰমহাও বামুণে যি দিছিল তাতকৈ দুটকা বেচি দিম। অকি যদি তোৰ কামত ভাল পাওঁ, তেনেহলে সেই কুৰি টকাও নিবিচাৰো।” নৰায়ে ধন সাধিলত চেনিৰাম পণ্ডিতৰ ওচৰলৈ গ’ল ; নবায়ে যে সুত নেৰে, ঘৰৰ ভেটিটোও লবলৈ মিয়াইছে তাকো ণ্ডিতক ক’লে। পণ্ডিতে সুধিলে,—“ঘৰৰ ভেটিটো মাটি কিমান হ’ব ?” চেনি।—জানো, মনত নাই। পণ্ডিত !—পটাখন লৈ আহিবি। চেনি।—পটা পোৱাই নাই। পণ্ডিত !—নামজাৰি কৰালি নে নাই ? চেনি, নাই কৰোৱা। পণ্ডিত।—খতখন কি হ’ল ? [ ১১৫ ] চেনি —ঘৰতে আছে। পণ্ডিত !—বাৰ ভাল কথা। সেইখন নেহেৰুৱাবি। চেনি।—মই ভাবিছো সোনকালে বামুণৰ লেঠাটো মাৰি পেলোৱাই ভাল। কিমান লোকৰ কথ শুনি থাকিম। আপুনি টকা দিম বুলিছিল নহয় ? সেই হে আহিলোঁ। এইবাৰ আপোনাৰ খেচিতে লাগিম বুলি ঠিক কৰিছো। পণ্ডিত !—ঠিক কৰা শুনি মই ভাল পাইছো। কিন্তু ণক টকা দিবৰ প্ৰয়োজন নাই। ভালভাবে কোৱা হ’লে মূলকেইটকা দিবলৈ কলোঁহেতেন, কিন্তু সি যিদৰে ৰমতালি কৰিবলৈ আহিছে তাক এটা পইচাও দিব নালাগে। সেই টকা তাৰ নহয়, তোৰ শহুৰেৰ। তেতিয়া চুৱা গুচাবলৈকো টকা নাই বুলিছিল নহয়। এতিয়া চোৰক দিবলৈ আঢ়ৈ হেজাৰ টকা ক’ত পালে ! চোন।— নিদিলে মোকৰ্দমা কৰিম বুলিছে। পণ্ডিত।--কৰিব নোৱাৰিছে ! সি কেনেকৈ টকা আদায় কৰে দেখা যাব। তই ভাবিব নালাগে, তাৰ দায মই লৈছোঁ। ভৰিব লাগে যদি মই ভৰিন। চেনিৰাম ৰং মনেৰে ঘৰলৈ উলটিল আৰু পণ্ডিতে কোৱা কথা ঘৈণীয়েকক ক’লে। ঘৈণীয়েকেও পণ্ডিতৰ কথাকে সমৰ্থন কৰিলে। সেই কাৰণে চেনিৰামে বামুণৰ লেঠা ৰ কোনো। চেষ্টাকে নকৰিলে। পিচ দিনা নৰাই আকেী টকা বিচাৰি আহিল।। চেণিৰামে [ ১১৬ ] ক’লে,—“আপুনি নিজে সুত নলওঁ বুলি কৈছিল, এতিয়া আকোঁ সুত নাপালে মোকৰ্দমা কৰিব খুজিছে। সেই দেখি ময়ো সুতহে নালাগে মুলো নিদিওঁ। যাওক, মোকৰ্দমা কৰকগৈ।” নৰায়ে গালি-শপনি পাৰি চেনিৰামক মাৰিবলৈ খেদা মাৰি গ’ল। তাকে দেখি ৰূপহী আগ বাঢ়ি আহি ক’লে,— তুমি লোকৰ ঘৰত ইমানকৈ দপদপাইছা কিয় ? কোনোবাই উলটি হাত লগালে কোনে অপমান পাব, সেইটো ভাবি চোৱাচোন। ৰূপ কুৰি আমাক দিছিল। দেখি বিচাৰি বাহিছা, নিদিয়া হ’লে বাকী আঢ়ৈ হেজাৰৰ লগতে নগ’ল হেতেন' নে ? সেই দেখি ইয়াবো চোৰে নিলে বুলিযেই নধৰা কিয় ? তাতে কোনো টকাই তোমাৰ অাৰ্জনৰ নহয়। পিতায়ে নিজে নাখাই পুতি থৈছিল। তুমি যদিও হাত কৰি ল’লা, খাব নোৱাৰিলা। নাখাই-নবই পুতি থোৱা আৰু চোৰ নিয়া দুয়োটা একে কথাই। সেই দেখি ইয়াত গোলমাল কৰি অাৰু অপমান বিচাৰি নলবা। গুচি যোৱা।” নৰায়ে ৰূপহীকো অকথ্য ভাষাৰে গালি পাৰি পাৰি সেই ঠাই এৰিলে। মুঠতে তেওঁৰ টকা আদায নহ’ল। নৰাইৰ গ্ৰহ মন্দ। টকা-পইচাতো গলেই, খেতি কৰাবলৈ কো হাদী নোপোৱাত পৰিল। চেনিৰাম পণ্ডিতৰ ঘৰত হালোৱা সোমাল। তান হালোৱাক দৰমহা লাগে চেনিৰামৰ দুগুণ। সিনান কৈ নৰাযে দিব নোৱৰাত হালোৱা ৰাখিব [ ১১৭ ] নোৱাৰিলে। আগতে বন্দবস্ত নকৰাত মাটিখিনি আধি দিবও নোৱৰা হ’ল। শেহত কেই ডৰামান খাজান ভৰাকৈ দিলে; বাকীখিনি চনতে থাকিল।

এতিয়া নৰাইৰ আন কথা নাই, মাত্ৰ বাবাজী, চেনিৰাম, সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিত। যেনি যায় তেনি এওঁলোকক গালি পাৰি ফুৰে। তাকে দেখি বহুতে ভেঙুচালি কৰি জোকায়, এৱোঁ যাকে তাকে মাৰিবলৈ খেদি ফুৰে। কাকো একো কৰিব নোৱাৰি কেতিয়াবা এওঁ নিজৰ চুলিকে ছিঙে, নাইবা কপালত ভুকুৱাই।

সকাম-নিকামলৈকো মানুহে মাতিবলৈ এৰিলে, হোৱাই নোহোৱাই তেওঁ যজমানক গালি পাৰে, শ্ৰাদ্ধৰ মন্ত্ৰ মাতি যাওঁতে মাজতে বাবাজী, ধন-সোণ, চেনিৰাম, সৰ্ব্বেশ্বৰ পণ্ডিত অাদি যি পায় তাকে বলকি যায়। কেতিয়াবা আকৌ আশীৰ্ব্বাদৰ মাজতে চিঞৰি উঠে, —“হতচিৰী হবি, ভেটিত তিতা লাও গজিব, শূদিৰ ধনী হ’ল, ভেকুলীয়ে পানী পালি", ইত্যাদি।

এনেকৈয়ে দুমাহমান যোৱাত নৰাই শৰ্ম্মা সম্পূৰ্ণৰূপে পগলা হ’ল। এতিয়া তেওঁ পগলা ফাটেকত।

অন্ত
Flag of India.svg এই লেখকৰ লেখাসমূহ বৰ্তমান পাবলিক ড'মেইনৰ অন্তৰ্গত কাৰণ এই লেখাৰ উৎসস্থল ভাৰত আৰু "ভাৰতীয় কপিৰাইট আইন, ১৯৫৭" অনুসৰি ইয়াৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি গৈছে। লেখকৰ মৃত্যুৰ পাছৰ বছৰৰ পৰা ৬০ বছৰ হ'লে তেওঁৰ সকলো ৰচনাৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি যায়। (অৰ্থাৎ, ২০১৭ চনত ১ জানুৱাৰী ১৯৫৭ৰ পূৰ্বে মৃত্যু হোৱা লেখকৰ সকলো ৰচনা পাব্লিক ড'মেইনৰ আওতাভুক্ত হ’ব।)