সাহিত্য-সংগ্ৰহ

ৱিকিউৎসৰ পৰা
(Subject Of Examination In The Assamese Languageৰ পৰা পুনঃনিৰ্দেশিত)
Jump to navigation Jump to search
Subject Of Examination in The Assamese Language
লেখক সন্মিলিত
[ প্ৰথম ]
SUBJECT OF EXAMINATION,

IN THE

ASSAMESE LANGUAGE.




APPOINTED BY THE

SENATE OF THE CALCUTTA UNIVERSITY,

FOR THE

ENTRANCE EXAMINATION, 1905.





PUBLISHED BY

MOHESWAR GOSWAMI

GAUHATI,

Price—Twelve Annas Only. [ - ] [ সূচীপত্ৰ ] সূচী। সাহিত্যসংগ্রহ। বিষয় লেখক । পিঠি 0 আনন্দৰাম বৰুৱা •• লম্বোদৰ বৰা । জীৱন যুদ্ধ ..। আীযুত লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা। ... মানৱ জাতীৰ সত্যতা ... * কনকলাল বৰুৱ৷ ... ১০ অ্যাত্মশিক্ষা * ঘনতাম বকৱ৷ ২২ জয়মতী কুর’ৰী আৰ ৰত্নেশ্বৰ মহন্ত ৩২ লাঙ্গি গদাপাণি i 0 । ৯ ৩ চেতন প্রাণী জাক .. অযুত ৰজনীকান্ত বৰদলৈ ... উদ্ভিদৰ পাৰ্থক্য কি ? প্রাণীতত্ব * কনকলাল বকৱ৷ ... ৫ মনুষ্যৰ আদি অৱস্থ৷ । ... হেমচন্দ্ৰ বৰুৱ৷ ৫৪ স্বাগৰ দিন ...। ৬ওণাভিৰাম বকৱ৷ 9 on • ৫৬ সাহিত্য বিচাৰ। বিষয় । লেখক । পিঠি ৬০ 0 0 সাহিত্যৰ সাধাৰণ লক্ষণ .. শ্ৰীযুত সত্যনাথ বৰা । মূলকথা। ৭ • I DO পদ্য ৭২ [ সূচীপত্ৰ ] ________________

সুচী। ৰামায়ণ। বিষয়। লেখক মাধৱ কলি ওই চণ্ডালৰ বৃত্তান্ত ••• /বশ্বামিত্ৰৰ আগমন ...। কমলগণক লৈ ঋষিৰ গমন তাড়কা ৰাক্ষসী বধ ... মাৰীচ সুবাহ বধ ... বামৰ ধনু ভঙ্গ পৰশুৰামৰ লগত ৰামৰ সাক্ষাত সাহিত্য-সংগ্রহ। | বিষয়। দ্রৌপদীৰ বিলাপ दा থ-গীত भोक লেখক। বাম সৰস্বতী শ্ৰীযুত হেমচন্দ্র গােস্বামী | চন্দ্ৰকুমাৰ (গুপ্ত। | আনন্দচন্দ্র গুপ্ত) ১৩, ১৪। ১৪ পদুনাথ ৰুৱা ১৪৪ 기기 অলি-দচন্দ্র গুপ্ত ১৪৫ [  ] c = = = = H A T M সাহিত্যসংগ্ৰহ আনন্দৰাম বৰুৱ। । ধেতিয়া পাব গোটেইখন পৃথিবী অ প্রান-এন্ধাৰৰ ক'লা ঢাক নীয়ে ঢাকি গৈছিল, যেতিয়া প্ৰাণ সকলো মানুহে উলঙ্গবেশে প দত গা তত বাস কৰি হ1বিৰ পত, পানীৰ মাছ মাৰু গছৰ ফল মূল খাই জীৱন ধাৰণ কৰিছিল, তেতিয়াও এই পূণ্য-ভূমি ভাৰতবৰ্ষ স্থানৰ পোহৰেৰে ভোটা তৰাৰ দৰে জিলিকি আছিল । জগত যেতিয়া এন্ধাৰ ৰাতিৰ কোলাত অচেতন হৈ টোপনি গৈছিল, ভাৰ ে5 তেতিয়া জ্ঞানৰ ৰ’দ-কাচলি লৈ নানা সজ চৰ্চালৈ ম।াগ বা টিছিণ। প্রায় সকলো দেশ যেতিয়৷ দিগ বিদিক নেদেৰি খেপিয়াই ফুৰিছিলভাৰতে তেতিয়া বিজ্ঞানৰ স্বীণ লগাই নানা তৰ উলিয়াব পাৰি ছিল। প্রথম ধৰম-চৰ্চা হয় ভাৰতত ; দর্শন শাস্ত্ৰৰ আালোচনা হয় পোন-প্ৰথমে ভাৰত ত , ঐশ্বৰিক তত্বৰ বি০াৰ হয় পোন-প্ৰথমে ভাৰ গ্ৰত ; তাৰত বিধতাৰ জ্যেষ্ঠ পুত্র। গণি মাৱ জ্যোতিষ, কাব্য অাৰু অলঙ্কাৰ, ছন্দ আাক ব্যাকৰণ, }বিজ্ঞান আৰু দৰ্শন সকলো বিষয়তে হিপূজাতি আন সকলে । জাতিতকৈ আগ। যেতিয়। হিন্দুৱে ধনুদ্ৰিদ্যাবে, অগ্নেয় অদ্ভবে দেশ বিদেশত দিবিজয় কৰিছিল, | তেতিয়া পৃথিৱীৰ কেইটজাতিয়ে জুটৰে ভাত বান্ধি খাব জানিছিল ? তো তথা কে বট। জ।তিবে ঘৰ সাজি পলৈ শিকিছিল ? খেতিয়া হিন্দুৱে সভ্যতা জখলাত উঠি মব্যাহু স্থৰ্য্যৰ দৰে দীপ্তিমান হৈছিল, তেতিয়া সভ্যজাতি কেইটা আছিল ৭ ব্যাস আৰু বাল্মীকি, কালিদাস আৰু ভৱভূতি এনে কৰি পৃথিী ত ইে জনা ? পবিত্র আর্য্য ঋষিসকলৰ দৰে পৃথিবীত কেই জন মানুহ যোগ আক তত্ত্ববিদ্যাত কৃতকাৰ্য্য হব পাৰিছে ? বপি৮, জনক, নাৰদৰ দৰে মহাপুৰুষ পৃথিবীত কেই জন। ? সীত, সাবিত্ৰী আৰু দময়ন্ত্ৰীৰ সবে তিকতা জগতত কিমান ? ভীম, দ্ৰোণ, কর্ণ, অৰ্জ্জুনব নিচিন। বীৰ পৃথিবীত কিমান ? শ্ৰীকৃষ্ণৰ নিচিনা ৰাজনৈতিক মহাপুৰুষ ক’ত উপজিছে ? বুদ্ধ, চৈত্য আৰু শঙ্কৰাচাৰ্য্যৰ নিচিন। ধর্মবীৰ আন ঠাইত কেই জন ? [  ] সাহিত্য-সংগ্রহ। কিহু ভাৰতৰ আজি সেই দিন নাই ; ই আজি । পৰাধীন, অসভ্য, অজান—-অনাবৃও। সেই মহাবীৰ ক্ষত্ৰিয়সকল নাই ; সেই তপোধন । পৰিসকল নাই ; সেই কবিধৰ্মবীৰ, সেই ৰাজনৈতিক পুৰুষ আজি নাই । আগৰ তেজ, একতাজাতীয় শ্রেীবর নাই । হিমালয় আছেতপ নাই গঙ্গা, সৰস্বতৗ আছেবেদধনি মাই; ব্ৰাহ্মণ আছে, নৱ গুণ নাই। আগৰ সভ্যতাভাগৰ আচাহ-ব্যৱহাৰ, আগৰ বল-বিক্ৰম-উৎসাহ প্ৰায় একোৱেই নাই! ভাৰতত অাছে আজি বহু পাপ, তাপ, ৰোগ, শোক আৰু দুর্ভিক্ষ । ভাবত আাজি প্রায় বাতল। । চন্দ্ৰ-ফুর্ঘ্য বংশৰ ঘোৰ অভিমানী বংশধৰ- সকলে পবৰ সেৱা কৰি চাউল মুকিলি কৰিছে। জগতৰ শিক্ষা ওক ব্রাহ্মণ জাতিয়ে আজি ম্লেছৰপৰা শাস্ত্ৰ বুজি লৈছে । আক মেছপৰ৷ । শাস্ত্র-জ্ঞানৰ নিদৰ্শন-পত্ৰ পাই মিজক কৃতাৰ্থ অংক গৌৰৱশালী মানিছে । স্বাধানতাৰ লগতে হিন্দু জাতিৰ প্ৰায় সকলে। ওখ ভাব লোপ পাইছে, ভাৰতৰ গৌৰৱ-সূৰ্ণ্য মাৰ গৈছে, ভাগ্যলক্ষ্মীয়ে সাগৰত বুৰ মাৰিছে । মহ। বিক্রমৗ মুচলমান জতিও আজি ভাৰতত পৰি নিস্তেজ হৈছেীি । কিন্তু যিমান দিন জগতত চম-দিবাকৰ থাকিব, সিমান দিন ভাৰতৰ আগৰ গৌৰৱৰ চিন একেবাৰেই মাৰ নেযায়। যেতিয়ালৈকে হিলুৰ অন্তি আৰু মৃত্তি আছে, কাব্য আক অলঙ্কাৰ আছে, ব্যাকৰণ আক অভিধান আছে, তেতিয়| লৈকে ভাৰতৰ আগৰ গৌৰৱ হ্রাস পালেও লোপ নেপায় । যেতিয়ালৈকে জগন্তত ভাল বস্তুৰ আদৰ থাকিব, তেতিয়ালৈকে সংস্কৃত ভাষা আৰু সংস্কৃত সাহিত্যই জগতত ওখ আসন লাভ কৰিব । সংস্কৃত ভাষাই– সংস্কৃত সাহিত্যই হিন্দুঙ্গাতিৰ কীৰ্তিস্তম্ভ । পতিত ভাৰতক উদ্ধাৰ কৰাৰ এই ভাষাই এই সাহিত্যই ঘাই উপায়। এই সাহিত্যৰ দ্বাৰাই আজি হিপূজাতিৰ চিনাকী আ।ক সন্মান। ইয়েই মৃত হিপূজাতিৰ সজাঁৱনী। ইউরপৰ ৰংচং দেখি আজি ভাৰত ভোল গৈছে, নিজকে নিজে ঘিণাইছে; কিন্তু যিবিলাক হিন্দুৱে সংস্ক, ত সাহিত্য মথি পূৰ্ব্ব পুৰুষসকলৰ কাম আৰু মহত্বৰ কথা চর্চ। কৰে, তেওঁলোকৰ শৰীৰৰ শিৰে শিৰে তপত তেজ ববলৈ ধৰে আৰু মন নতুন উছাহেৰে মতলীয়া হৈ উঠে। কিন্তু আজি কালি সকলো বিষয়তে ধনৰ যে!গ। যি বিষয়ৰ পৰা ধনলাভ হয়, তাকে সকলোৱে চৰ্চা কৰ । সংস্কৃত টান ভাষা, তাৰপৰ। ধন [  ] আনন্দৰাম বৰুৱা। ও শাভে। প্ৰায় নহয়, গতিকে অধিক ভাগ হিন্দুৱে নিজৰ পৱিত্ৰ দেৱভাষা অনাদৰ কৰি অৰ্থকৰী ভাষাৰ সেৱক হৈ পৰিছে । সেই মহাপুকৰসকল ধ্য, যিসকলে এই দিনত সংস্কৃত ভাষা আাক সংখত সাহিত্যৰ উন্নতিৰ নিমিত্তে পুৰুষাৰ্থ কৰে। সেইসকল মহাপুৰুষৰ ভিতৰত স্বর্গীয় আনন্দৰাম বৰুৱা অগ্রগণ্য। বোধ কৰো কোনে। হিন্বে আানঙ্গৰামৰ দৰে একান্ত মনে সংঘূতৰ উন্নতিৰ নিমিত্তে জীৱন উছৰ্গ কৰা নাই। অলপ দিনৰ ভিতৰতে কোনো লোকে আনন্দৰামৰ দৰে সংস্কৃত-সাগৰ মধি অমূল্য ৰত্ন উলিয়াই জগতক মোহিত কৰিব পৰা নাই। তেওঁৰ জীৱন হিন্দু মাজৰে—বিদ্যানুৰাগী মাত্রৰে-চৰ্চা আৰু আদৰৰ বস্তু। আনন্দৰাম ভাৰতৰ আচল বন্ধু। আনন্দৰাম বৰুৱা আসামৰো আচল বন্ধু। আসাম অতি পুৰণি ৰাজ্য মতিজৰেপৰা আৰ্য্য হিন্দুসকলে এই দেশত বাস কৰিছে। মহাভাৰত, পুৰাণ মাদি পুৰণি পুথিত এই দেশৰ নাম পোৱা যায়। বশিষ্ঠ আদি ঋষিয়ে এই দেশত তপস্যা কৰিছিল । আসাম দেৱ-দেৱীৰ মন্দিৰেৰে ভবা। ইয়াত পৰশুৰাম কুণ্ড আদি তীৰ্থ আছে। ইয়াত কৌণ্ডিল্য, শোণিতপুৰ, কামরপ, মণিপুব, হিড়িম্বপূব, জয়1 আদি কৰি প্ৰাচীন ৰাজ্য আছিল। আসাম পুৰণা ঐতিহাসিক ঘটনাৰে পূৰ্ণ । ইয়াত বহুত ঠাইত পুৰণি নগৰৰ চিন, দেৱালয়ৰ ভগ্নাৱশেষ, শিলৰ মূৰ্তি, শিলৰ ঘৰ আৰু শিলৰ ওপৰত কট। আখৰ আছে। এইবিলাকৰপৰা জানিৰ পাৰি যে আসাম আগেয়ে এখন সভ্য আৰু উন্নত দেশ আছিল। বিশেষকৈ ইঘাত পূর্বে সংস্কৃতৰ বৰ চৰ্চা হৈছিল। ইয়াত অনেক অগাধ পণ্ডিতৰ জন্ম হৈছিল। । যোগিনীতন্ত্ৰ, ৰত্নমাল। ব্যাকৰণ আদি ভালেমান ভাল সংস্কৃত পুথি অসমীয়৷ পণ্ডিতে লিখিছিল। শঙ্কৰদেৱ আদি কবিয়েও সংস্কৃত ভাঙ্গি অনেক অসমীয়া পুথি কৰিছিল। কিন্থ আসামৰ এতিয়। সেই দিন নাই। শঙ্কৰদেৱ, পুৰুষোত্তম ঠাকুৰ, অনন্ত কনদিৰ নিচিনা Tহাপুৰুষসকল এতিয়া প্রায় নোপজে। অৱত্যে অকল পুৰণি বস্তুৰেই অসমৗয়াই দভাত, আক উন্নতিৰ খটখটিত বৰ আগটীবাঢ়িব নোৱাৰে । আমাৰ পুৰণি সভ্যতা, পুৰণি ভাষা আৰু পুৰণি ভাববিলাক এই কালৰ নিমিত্তে সম্পূর্ণ নহয়। মামাক ইংৰাজী সভ্যতাইংৰাজী ভাষা আৰু ইংৰাজী ভাবো লাগে। হুইৰো দাৰ সাৰ অংশ বাছি লব পাৰিলেই আমাৰ উন্নতি সম্পূর্ণাঙ্গ হব । ন-পুৰণি [  ] সাহিত্যসংগ্রহ। দুইকো মিহলাব লাগে, টুইৰো সামঞ্জস্য হব লাগে ; নহলে আামাৰ জাতীয় জীৱনৰ শ্ৰীবৃদ্ধি হব নোৱাৰে ; ই বৰ গুৰুতৰ কাম। এই বিষয়ত আামাক আহি লাগে ; পথ দেখাওঁতা—জাহি লাগে । আনন্দৰাম বৰা অসমীয়াৰ জাখি, পথ দেখাওঁতা—নতুন আাক পুৰণিৰ সামঞ্জস্য লগোমাৰ অলত দৃষ্টান্ত। অসমীয়াৰ ভিতৰত প্ৰথম 'বি-এ তেওঁ,~প্রথম বিলাতলৈ যাওঁতা তেওঁ,= প্রথম চিভিলিয়ান, প্রথম বাৰিষ্টৰ, প্ৰথম ডিস্ট্রিক্ট মাজিস্ট্রেট তেওঁ,-আজি কালিৰ এক মাথোন জগাধ সংস্কৃত পণ্ডিত তেওঁ,—এক মাথোন প্রথম শ্ৰেণীৰ গ্ৰন্থকাৰ তেওঁ। অসমীয়াৰ ভিতৰত যদি কোনোৱে বৰ মন দি কিতাপ পঢ়িবলৈ শিকিছিল, তেওঁ আনন্দৰাম ; যদি কোনোৱে একে বাৰেই লক্ষ্মী আৰু সৰস্বতী হইৰে৷ বৰপুত্ৰ হব পাৰিছে, তেওঁ আনন্দৰাম। যদি কোনো অসমীয়াই জ্ঞান-চৰ্চা আক কাম-চৰ্চা দুইতো একেবাৰেই কৃতকাৰ্য্য হব পাৰিছে, তেওঁ কেৱল আননৰাম। এলেহুৱা আৰু নিৰুৎসাহী অসমীয়াৰ মাজত আনন্দৰাম জ্বলন্ত উৎসাহ ; অধ্যৱসায় আাক স্বাধীন। ভাৱৰ অৱতাৰ । এজনা মানুহতে ইমান গু৭ কোন অসমীয়াৰ আছে? আাননৰামৰ আাসন লব পাৰে এনে অসমীয়৷ এতিয়া ক’ত ? এন্ধাৰ অসম আকাশত তেওঁ উজ্জ্বল তৰা আছিল। তেওঁৰ কাম, তেওঁৰ উৎসাহ, তেওঁৰ পৰিশ্ৰম, তেওঁৰ আকাজল, তেওঁৰ মনৰ তেজ-—সকলো অসমীয়াৰে অনুকৰণৰ বস্ব । অসমীয়াই তেওঁৰ জীৱন বৰ আদৰ আক মনযোগেৰে চষ্টা কৰিব। লগীয়া । চন্ত্রত কলঙ্কৰ দৰে আনন্দৰামৰ জীৱনতে৷ যদি অলপ দোষ আছে তাৰপৰা আমি বহুত উপদেশ পাব পাৰে হঁক। তেওঁ আমাৰ আহি পথ দেখাওঁতা– -জাতীয় যুদ্ধত সেনাপতি । অসমীয়াৰ বল নাই, সাহ নাই, সেনাপতি নাই, পদে পদে পৰ।জয় । আসামৰ উন্নতি নাই নে কি ? অসমীয়াৰ জাতীয় জীৱন নহব নে কি ? অসমীয়াই জাতীয় যুদ্ধ জয় কৰিব। নোৱাৰে নে কি ?--ভয় নাই, বীৰৰ দৰে তেজ, সাহ আৰু উৎসাহেৰে অতীয় যুদ্ধলৈ ওলোৱা— জাতীয় পতাকা আনন্দেৰে আকাশত উৰাই দিয়1। তাত ডাঙ্গৰ ডাঙ্গৰ সোনোৱালি আথবেৰ লিখি লোৱা ;-““আনন্দৰাম বৰুৱা, ভয় নাই, যুদ্ধ অয় হব। ।” জীয়াই থাকোতে তেওঁ যি ৰণ জিকিব নোৱাৰিলে, সেই ৰণ আাজি তেওঁ দৃষ্টান্তই জয় কৰোক! [  ] আনন্দৰাম বৰুৱা । সকলো প্ৰকাৰ উপদেশতকৈ জীৱনৰ দৃষ্টান্ত বেছি কাৰ্য্যকাৰক। সকাম কৰিবলৈ, খৰমত চলিবলৈ, দেশৰ নিমিতে জীৱন দিবলৈ, উপদেশ দি কিতাপ লিখা বা দীঘল দীঘল ৰকৃতা দিয়া বৰ সহজ কাম। কিন্তু সেইবিলাক উপদেশ মতে কাম কৰা বৰ টান। এই কাৰণে মূৰৰ উপদেশ মাহুছে বৰকৈ নেমানে আৰু নানা প্ৰকাৰ ওজৰ উলিয়াই সেইমতে কাম কৰিবলৈকো বৰ যতন নকৰে। কিছু মানুহে বাস্তৱতে যি কাম এবাৰ কৰিছে, সেই কাম টান হলেও অসাধ্য বুলি ওজৰ কৰিবলৈ বাট নেথাকে। মানুহৰ জীৱনৰ আাহি মব্যর্থ-বীজ—সি সকলো ঠাইতে গজে। আাছি-জীৱনৰ আহি নলৈ মানুহে নোৱাৰে। তুমি যদি মুখেৰে আনক এক প্রকাৰে কাম কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া কিন্তু নিজে অান প্ৰকাৰে কৰাতেন্তে তোমাৰ কৰা কামহে মানুহে অনুকৰণ কৰি। সকলো দেশ অাক সকলো কালৰ ঘটনাবিলাক প্ৰায় একে। ইতিহাস আৰু জীবন : চৰিত ঘুৰিব লাগিছে । সেই ঘথ, সেই মুখ, সেই উন্নতি, সেই অৱনতি, সেই যুদ্ধ, সেই শান্তি, যেই ৰোগ, সেই শোক, সেই পাপ-তাপ, সেই সম্পদ বিপদ-—সকলো ঠাইতে সকলো কালতে ৰথৰ ঘিলাৰ দৰে ঘুৰিবই লাগিছে। এই ঘটনাচক্ৰৰ আৱৰ্ত্তবিলাক জলন্ত দষ্টান্ত, —-অব্যর্থ উপদেশ । ঘটনাৰ পৰা ৰজা, প্রজা সকলোৱ উপদেশ পাব পাৰে। । মেইচিনিৰ মহৎ জীৱনৰ আহি কোন জাতিয়ে নলৈ থাকিব? যিশুখ্ৰীষ্টই যি কাম নিজে সাধন কৰিব নোৱা বিলে, তেওঁৰ জীৱনৰ দৃষ্টান্তই সেই কাম সাধন কৰাইছে । তেওঁ নিজৰ গুণতে আজি ধৰ্ম্মজগতৰ এজন প্ৰতাপী ৰজা। সেই দৰে বুদ্ধ, নানক, চৈত্য আপোন আপোন জীৱনৰ আাহিৰ দ্বাৰাই জগতৰ শিক্ষাগুৰু। সজ জীৱনৰ দৃষ্টান্ত উন্নতিৰ মূল-মন্ত্ৰ। জগতৰ উপকাবৰ নিমিত্তে সকলো ড।ঙ্গৰ মামুহৰে জীৱন-চৰিত লিধি ৰখা আৱশ্যক । এটি ডাঙ্গৰ জীৱনৰ কথ। হেৰালে জগতৰ পূৰাব নোৱৰ৷ ক্ষতি হয়। ভাৰতৰ মহাৰত্নৰ জন্মভূমি। ব্যাস, বশিষ্ঠ, শুকদেব আদি ভাৰতবৰ্ষত কত কত মহাৰত্ন উব হৈছে ; কিন্তু ছখৰ কথাসেইসকলৰ বিশেষ বিৱৰণ একো নাই। গুগৱান ময়ুৰ জীৱন-চৰিত, ব্যাস বাল্মীকিৰ জীৱন-চৰিত কালিদাস ভৱভূতিৰ জীবন-চৰিত কি অমূল্য বস্তু হলহেঁতেন । ভাৰতৰ মহাপুৰুষসকলৰ আাচল জীৱন-চৰিত নথকাত জগতৰ মহা ক্ষতি হৈছে। [  ] ৬ সাহিত্য-সংগ্ৰহ । আমাৰ আসামতো অনেক মহাপুকদৰ উদ্ভৱ হৈছিল, কিন্তু সেইসকলৰ জীৱন-চৰিত প্ৰায়েই নাই। এনহ কন্দলি, পুৰুষোত্তম ঠাকুৰ আদিৰ জীৱন- চৰিত নথক। বৰ টুর্ভাগ্যৰ কথা। আমাৰ ভাষাত যিবিলাক চৰিত্ৰ আৰু বংশাৱলা মাtছ, সেইবিলাকতো বহুত ভাজ আৰু ৰংচং আছে। আমাৰ। বুৰঞ্জীবে। প্রায় সেয়ে গতি ; ইংৰাজ পাতিৰ যেনে সম্পূর্ণ জীবন-চৰিত আাক বুৰঞ্জী আছেতেনে বোধকৰে। কাৰো নাই । ইংৰাজৰ আহি লৈ আমিও জীৱন-চৰিত লিখিবলৈ আৰু পঢ়িবলৈ ধৰিব লাগে। । মানুহ মাত্ৰৰে অলপ বা অধিক দে।ষ থাকে,=-সম্পূর্ণ মানুহ কোনে। নাই। কোনো মানুহৰ ভালেমান সজগুণ থাকিলেই বা তেওঁ কিছুমান ভাল কাম কৰিলেই তেওঁৰ জীৱন-চৰিত লিখা হব পাৰে। বৰ ডাঙ্গৰ মানুহৰ অহিঁ অতি অলপ মানুহেহে লব পাৰে। সেই কাৰণে মজদীয়া মানুহৰো জীৱন-চৰিত থাকিৰ অাৰু পঢ়িব লাগে । বিদেশী মানুহৰ জীৱন-চৰিততকৈ অসমীয়া মানুহৰ জীৱন-চৰিত অসমীয়াৰ পক্ষে বৰ লাগতীয়াল ৷ অসমীয়াৰ আহি অসমীয়াই বেগেতে লব পাৰে। অসমৰ উন্নতিৰ নিমিত্তে কিছুমান অসমীয়া ডাঙ্গৰ মানুহৰ জীৱন-চৰিত প্রকাশ কৰা অাৱস্থ্যক হৈছে। সেই কাৰণেই জানন্দৰাম বৰুৱাৰ জীবন-চৰিত অসমীয়াৰ পক্ষে বিশেষ লাগতীয়াল । কৃতজ্ঞতা মানুহৰ ৰৰ সজগুণ। হিন্দু বৰ কৃতঞ্জ জাতি । পিতৃ মাতৃ মানুহৰ বৰ উপকাৰী। পিতৃ মাতৃ জীয়াই থাকোতে হিন্দুৱে তেওঁলোক ক সাক্ষাৎ দেৱতা যেন দেখে । আাক মৰিলেও দহা-কাজ কৰিয়েই ক্ষান্ত নহয় ; তেও লোকৰ উপকাৰৰ সোৱ ৰণিৰ বা নিজৰ কত জ্ঞতাৰ চিন স্বরূপে বছৰি বছৰি কৰম কৰে । পিতৃমাতৃৰ দৰে আমি কিছুমান দেশৰ হিতকাৰী মহাপুৰুষ, লৈকো কুতজ্ঞ হব লাগে । এই নিমিত্তেই আমি বছৰে বছৰে জন্মাষ্টমী, শঙ্কৰদেৱৰ তিথি আদি কৰোহঁক । ঘেনে ধৰ্ম বিষয়ত, সেই দৰে আন বিষয়তো আমাৰ বৰ হিতকাৰী মানুহ আছে । সেইসকলৰ প্ৰতিও আমি কোনো প্ৰকাৰে কৃতজ্ঞতা প্রকাশ কৰিব বা তেওঁলোকৰ সোৱৰণি ৰাখিব পাওঁহঁক । জীৱন-চৰিতেই জীৱনৰ সকালোতকৈ ঘাই সোৱৰণি আাক কৃত অত। প্ৰকাশৰ ঘাই উপায়। আনন্দৰামৰ প্ৰতিও অসমীয়া জাতি কৃতজ্ঞ হব লাগে। আক তেও'ৰ সোধৰণিৰ নিমিত্তে তেওঁৰ জীবন-চৰিত প্রকাশ । [  ] ________________

জীৱন-যুদ্ধ। কৰ। আৰু পঢ়াও আৱশ্যক। যি অশলাগী, যি গুণৰ আদৰ নুবুজে, সি বৰ অধম। পিতৃ-মাতৃৰ বেয়া পুত্ৰলৈকে। মৰম লাগে; গুণী হলে মৰম-বেথাৰ সীমাই নাই। আনন্দৰাম অসামৰ বৰ মৰম বেথাৰ পুত্ৰ। তেওঁ আমাৰ আপােন। তেওঁক আমি মৰমতে এৰিব নােৱাৰে। অসমীয়াৰ ভিতৰত আজিলৈকে সেই এজনা মাথােন ডাঙ্গৰ মানুহ হৈছিল, তেওকে আমি অকালতে হেৰুৱালোঁ । তেওৰ নামটিও অকালতে নুমাব নে কি ? তেওঁক আমি পাহৰিব লাগে নে কি? তেওঁৰ মহৎ জীৱনৰ দৃষ্টান্তই অসমীয়াৰ ভিতৰত আৰু আনন্দৰাম দিব নােৱাৰে নে কি ? জীৱন-যুদ্ধ। অলপ দকৈ গমি চালে ফটফটীয়াকৈ দেখিবলৈ পােৱা যায় যে, এই সৃষ্টিখনৰ মূলতে যুদ্ধ । ঈশ্বৰৰ সৃষ্টিৰ প্ৰণালীয়েই হৈছে সংগ্রাম! বালি-চাহীৰপৰা গজহস্তীলৈকে যতবিলাক প্রাণ আছে, সকলােবিলাকে প্রতিদিনে প্রতি মুহুর্তে দোঘোৰ সংগ্ৰাম কৰি শত্ৰুক বিনাশি নিজক ৰক্ষা কৰিব লাগিছে। যি যুজত হাৰিছে সিয়েই ধ্বংশ হৈ যাব লাগিছে, আৰু যি জয়ী হৈছে সিয়েই টিকি আহিবলৈ ধৰিছে। সৃষ্টৰ গুৰিতে কটাকটি মৰামৰি। এটা প্রাণী জীয়া মানে আন এটা মৰা। যি আহাৰ আমাৰ প্ৰাণৰক্ষাৰ প্রধান উপায়, সেই আহাৰেই হৈছে এটা প্রাণীৰ বিনাশ আৰু এটা প্ৰাণীৰ শৰীৰৰক্ষা। মাছ মােৰ আহাৰ মানেই মাছৰ মৰণ মােৰ জীৱন। পােক পৰুৱা মাছৰ আহাৰ মানেই পােক পৰুৱাৰ বিনাশ আৰু মাছৰ বিকাশ। ডাঙ্গৰ বলী পােকৰ সৰু নিৰ্বণী পােক আহাৰ বুলিলেই বুজিব লাগে বলী পােকটো জীবলৈ নিৰ্বণী পােক এটাই প্রাণ দিব লাগিব। ******* [  ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। জীৱন-যুৱত অয়ী হৈ থক। কালটোৱেই আমাৰ জীৱনৰ ফাল। যেতিয়া এই যুত হৰা যায়, তেতিয়াই আমাৰ মৰণ। এই তুমুল যুদ্ধ আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰতে দুদল পৰাক্ৰমী যুাকৰ ভিতৰত দিনে ৰাতিয়ে অবিশ্রাম হব লাগিছে। তাহানি কুরুক্ষেত্ৰৰ মহাযুদ্ধ সয়ে দিব্যচক্ষুৰ সাহায্যেৰে দেখি কণ। ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৰজাৰ আগত দাড়ৰ বাতৰি সঁড়ে কৈ আছিল; আজি কালিও সহস্র সহস্র কুরুক্ষেত্র যুজতকৈ ডাঙ্গ, আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰৰ মহা মহা সংগ্রাম দিব্যচক্ষুৰ সাহায্যেৰে বৈজ্ঞানিক পণ্ডিত-সঞ্জয়সকলে দেখি জঁড়ৰ বাতৰি কঁাড়ে আমি কণা ধৃতৰাষ্ট্ৰবিলাকক পৰিপাটিকৈ কব লাগিছে। দূৰবীণ আৰু অণুবীণকে (দূৰবীণ আৰু অণুবীক্ষণ) আমি কলিকালৰ দিব্যচক্ষু বুলিছে।। চর্মচকুৰে দেখিবলৈ নেপােৱ। পদার্থবিলাক এই দিব্যচক্ষুৱে দেখুৱাই দিয়ে। লক্ষ লক্ষ যােজনৰ অন্তৰত থকা গ্রহ উপগ্রহ আৰু সেইবােৰৰ আকৃতি প্রকৃতি আদি ঈশ্বৰে-দিয়া এই যােৰ চকুৰে তুমি নেদেখা, এই দুটা চকু থাকিও ইমান দূৰৰ এইবিলাক বস্তুৰ সম্পর্কে তুমি কণা ধৃতরাষ্ট্র; কিন্তু কলিৰ ইউৰােপীয় ঋষিসকলে জ্ঞানতপস্যাত পাের। দিব্যচক্ষু দূৰবীণ লােৱা, দেখিব সেইবিলাক পদার্থ ফট্‌ফট্‌ কৰে তােমাৰ চকুত পৰিছে। ৰামায়ণ কুম্ভকর্ণই পালে পালে জাকে জাকে হাতী, গৰু, মহ, গাহৰি, ছাগলী, ভালুক, বান্দৰ জীয়াই জীয়াই গিলা, আকৌ সেই বিলাক জীয়াই জীয়াই নাকৰ বিন্ধাই কাণৰ বিন্ধাই জাকে জাকে ওলাই অহা শুনি আমি হাঁহি সামৰিব নােৱাৰে, কিন্তু কলে কোনােবাই হঠাৎ পতিয়াবনে যে আমি সকলােৱেই সঁচাচিকৈয়েই কুম্ভকর্ণৰ আজো কাক। কলে আচৰিত হবা, কুম্ভকর্ণৰ নাকে কাণে মুখে সেই লন্তবােৰ সােমাওঁতে কুম্ভকর্ণই যি হওক গম পাইছিল আৰু নাকৰ কাণৰ বিন্ধাত সুৰ সুৰসাৰসাৰ, কৰিছিল, কিন্তু আমি আজোককাকহঁতে প্রতি মুহূৰ্ততে লাখে লাখে অৰুদে অদে সেইবিলাকতকৈও ভয়ানক জন্তু গিলিব লাগিছে, আৰু সেইবােৰ আমাৰ নাকৰ কাণৰ বিন্ধাই দি জাকে জকে ওলাব লাগিছে সােমাব লাগিছে, তেও আমাৰ গমেই নাই। আমি কুম্ভকর্ণৰ আলো-ককাক নহওঁ কি? তুমি খাবলৈ লােৱা (নেছেকা পানীৰ কথা নকওঁয়েই। ছেক পানী বাটিৰপৰা, সৰহ নেলাগে, এটোপ পানী আনি অণুবীণেৰে চোৱাচোন [  ] জীৱন-যুদ্ধ। কি দেখা ? দেখিবাফি বি কটাকাৰ ভয়ানক জবিলাক ভূমি পানীৰে সৈতে খাবলৈ নৈছ৷ ! আকৌ সেই জন্তুবিলাকৰ ভিতৰতে কি ভয়ানক মৰাকটা থোৱাখুষ্ট হব লাগিছে চোৱাচোন ; ডাঙ্গৰটোৱে সকটোক গিলিছে, সকটোৱে। আকে তাতকৈ সকটোক গিলিছে অ। সেই বাবেই সিহঁতৰ ভিতৰত কি ভীষণ সংগ্ৰাম হব লাগিছে ! পুৰাণত লিখা আছেজড়ৰতে খোজত পৰুৱা মৰে বুলি মাটিত ভৰি দিবলৈ ঠাই নেপাই ডেও দি দি ফুৰিছিল ; এতিয়াও আমি বেছকৈ কব পাৰো ঘে. অণু বীণ এটা লৈ নিৰামহীয়া খোৱা সকলক তেওবিলাকে খাবলৈ লোৱা পানী পৰীক্ষা কৰি দেখুৱাই দিব লাগে, তেওঁবিলাকে খাবলৈ পানী বিচাৰি নেপাব। অ কল পানী কিয়, বতাহৰ | লগত উশাহ নিশাহৰ লগত আামাৰ পেটলৈ ইমান জন্তু যায় যে, একেবেলিয়েই উশাহ লবলৈ নেৰিলে আক উপায় নাই। বৈজ্ঞানিক পণ্ডিতসকলে অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰেৰে পৰীক্ষ। কৰি এই তত্ব উলিয়াইছে যে, আমাৰ জীৱনটো আমাৰ দেহৰ ভিতৰৰ দল যুজাক সৈন্তাৰ হৰা জিকাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছে। তেওঁবিলাকে কয় যে, আমাৰ তেজৰ বৰণ ঘদিও ৰঙ্গ। যেন দেখি, বাস্তবিক পক্ষতে বঙ্গ নহয় বগা। অলেখ মুদ্রাতি. ( ক্ষুদ্ৰ ৰঙ্গা পৰম গু বগ। তেজৰ ওপৰত ওপঙ্গি ফুৰে দেখিহে আমি তাক ৰঙ্গা দেখে। । এই পৰমাণুবোৰ জড় পদার্থ নহয়, চেতনা থকা জীৱাণু। এই পৰমাণুবিলাক বৰ পৰাক্ৰমী আৰু যুদ্ধবিগ্যাবিশাৰদ। ইহঁত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ লৈ দিনে-ৰাতিয়ে যুজব নিমিত্তে সাজু থাকে । ইহঁতক ইংৰাজীত ‘ফেগচাইত, বোলে । ইহঁতে অামাৰ জীৱনটো ৰক্ষা কৰিবৰ নিমিত্তে অবিশ্রাম আমাৰ দেহ-দুৰ্গৰ চাৰিওফালে পহৰা দি থাকে । আমাৰ জীৱনৰ বৈৰী আৰু এদল জীৱাণু আছেসিহতৰ নাম ‘মাইক্রোব, ; এই হিংসক খলবিলাকে ‘সামাক কেনেকৈ বিনাশ কৰিব তাৰে সদাই চেলু চাই থাকে। কিন্তু আমাৰ হিতা কাজী পৰমবন্ধু দিদল জীৱাণুৰ প্ৰতাপত সফল-মনোৰথ হব নোৱাৰে। আমাৰ দেহ-কোনো এঠাইত এই দলে আহি আক্ৰমণ কৰিলেই সিদল আহি ইহঁতে সৈতে তয়াময়া যুদ্ধ পাতি দিয়েছি। আমাৰ ফলীয়াবিলাক জিকিলেই আমাৰ বক্ষাঅামাৰ ৰাজ্য ৰক্ষা, হাৰিলেই আমাৰ পতন, ৰাজ্যৰো। পতন। জামাৰ শৰীৰ মুচ্ছ ফ্লাৰ সবল থাকিলে সামাৰ বন্ধু জীবাণুবিলাকো | [ ১০ ] সাহিত্য-সংগ্রহ। সবল আৰু পৰাক্ৰমী হৈ থাকে, কোনো কাৰণত আমাৰ শৰীৰ দুৰ্ব্বল হলে সিহঁতো কিছু পৰিমাণে দুৰ্বল ংৈ যায় ; এনে সুবিধা সময়ত আামাৰ বৈৰী জীৱাণুবিলাকে আ রুমণ কৰি মিত্ৰ দলক হৰুৱাই আমাক নানা উৎকট ৰোগত পেলায় ; আাক অৱশেষত সিহঁতৰ বল অতিশ বৃদ্ধি হলে আমাৰ বন্ধুবিলাকে আৰু অামাক ৰাখিব নোৱাৰি আমাৰ লগতে আপোন প্রাণে। বিসর্জন দিয়ে। জামাৰ বন্ধু জীৱাণুবিলাকৰ বাসস্থান আামাৰ তেজ, আৰু শত্রুবোৰৰ বাসস্থান আমাৰ শৰীৰৰ চাৰিও ফালৰ বায়ু । শক্র জীবাণুবিলাকে আক্রমণ। কৰিবৰ কালত এটা ছটাকৈ আহি আক্রমণ নকৰে, কোটীয়ে কোটায়ে অর্ক দে অর্কদে আহি ঠাই জুৰি পৰি লাগেহি। শৰীৰৰ যে কোনো অংশ গেলে বা পচে তাৰ কাৰণ এই শক্ৰ জীৱাণুবিলাকেই ; ইহঁতে খাই খায়েই তেনে । কৰে। জীৱনযুদ্ধৰ বিষয়ে কবলগীয়া ইমানবিলাক কথা আছে যে, তাক এই পুত্ৰ প্ৰৱন্ধত কবলৈ চেষ্টা কৰা বৃথা। এই প্ৰৱন্ধত কথাটো নামমাত্র ছোৱ হৈছে মাথোন। মানৱজাতিৰ সভ্যতা। মামুহ আৰু পশুবিলাকৰ ভিতৰত এটা বৰ ডাঙ্গৰ প্ৰভেদ এই যে, মানুহ উন্নতিশীল জীব, কিন্তু পশুবোৰ তেনে নহয়। এই । প্ৰভেদৰ বাবেই মানুহ যিমান অসভ্য হওক, পশুবিলাকতকৈ বহুত গুণে শ্রেষ্ঠ । চৰায়ে তাৰ বাং মাজে, বিবৰে তাৰ গৰাল সাজে, মৌ-বৰলে সিহঁতৰ চাক বান্ধে ; চৰাইৰ বাহ, বিবৰৰ গৰাল, নোবলৰ চাক, আদিৰে পৰা একে নিয়মে সজা হৈ আহিছে। এহেজাৰ বছৰৰ আগেয়ে কাউৰীয়ে যেনেকৈ বাহ সাজিছিল, এতিয়াও সেই দৰেই সাজিছে, কিম্ব এশ বছৰৰ আগেয়ে মাস্তুহে যেনেকৈ ঘৰ সাজিছিল, এতিয়া তেনেকৈ নেসাজে । চৰাইৰ বাহ, বিবৰৰ গৰাল, আৰু সোঁ বৰলাৰ চাকৰ, কালৰ গতিত একো উন্নতি নছৈ আদিম অৱস্থাতে আছে ; কিন্তু যি মানুহে প্রথমে আাদিম অৱস্থাত বাহপাতৰ পজা ঘৰ সাজিছিল, সিহঁতৰ সন্ততি [ ১১ ] ________________

মানৱৰাতিৰ সভ্যতা। ১১ বােৰে আজি কালি একাণ্ড অট্টালিকা সাজিছে। ইয়াৰ দ্বাৰাই বুজা যায় মানৱজাতি উন্নতিল, কিন্তু পণ্ডবিলাকৰ উন্নতি নাই। স্বভাৱৰ পৰা যিবিলাক শক্তি পাইছে,তাৰ লগে লগে নিজ বুজিৰ বলত আন আন বহুত উপায় উলিয়াই মানুহ আন জীৱবৰতকৈ শ্রেষ্ঠ হৈছে। কোনাে জন্তুৱে মানুহৰ নিচিনাকৈ কাপােৰ ৰৈ পিন্ধিব পৰা নাই, খাদ্য ৰান্ধি খাব জনা নাই, আন আন জন্তু পুহিব জনা নাই। কিন্তু মানুহ এনেকুৱা বহুত জীৱনােপাষ উলিযাই জগতত সভ্য হৈছে। যিবিলাকে যিমান সৰহকৈ এনেকুৱা স্বাধীন উপায় উলিয়াব পাৰিছে, সিহঁত সিমান সভা হৈছে। যেয়ে পৰা নাই, সেয়ে সিমান অসভ্য আৰু বৰ্বৰ হৈ আছে। মানুহৰ মাজত সভ্যতাৰ তাৰতম্যৰ মূল এয়ে। এই প্রভেদৰ কাৰণেই কোনােৱে গছৰ ছাল পিন্ধিছে, কোনােৱে মলমল পিন্ধিছে, কোনােৱে বাঁহৰ চুঙাত পানী খ ইছে, কোনােৱে সােণ-রূপৰ পাত্ৰত আহাৰ কৰিছে, কোনােৱে টিঙিৰি ব্যৱহাৰ কৰিছে, কোনােৱে ‘দেছলাই’ ব্যৱহাৰ কৰিছে; কোনােৱে কলগছৰ ভুৰ বান্ধি নৈ পাৰ হৈছে, কোনােৱে ভাপনাৱেৰে সাগৰৰ ওপৰেদি অহা-যোৱা কৰিছে। স্বাধীন উপায়বিলাক উলিয়াব পৰা শক্তি, মানুহৰ প্রকৃতিগত বা স্বভাৱৰপৰা পােৱা নহয়। কাৰণ যি জাতি একেবাৰে অসত্য, পাঁচ শ বছপৰ পাচত হয়তো দেখিব, সেই জাতি সভ্যতাৰ বহুত ওপৰলৈ উঠিছে। বহির্জগতৰ কাৰ্য্যৰ ফলত এনেকুৱা প্ৰভেদ হােৱা নাই। কাৰণ যি ঠাইত আগেয়ে অসভ্যই বাস কৰিছিল, সেই ঠাই পাচত এক সভ্য জাতিৰ থকা ঠাই হৈছে, আকৌ যি দেশ আগেয়ে সভ্যতাৰ আদি ঠাই আছিল, সেই দেশ পাচত অসভ্য মানুহৰ বাসস্থান হৈছে। তেনেহলে মানুহৰ সভ্যতাৰ উন্নতিৰ ঘাই নিয়ম কি? কি। কাৰণে বেলেগ বেলেগ জাতিবােৰে সভ্যতাৰ বেলেগ বেলেগ থােপত উঠিব। পাৰিছে? পাশ্চাত্য পণ্ডিতসকলৰ বহুতে কয়, প্রাণীজগতৰ ক্ৰমিক অভিব্যক্তি যি নিয়ম, সেই নিয়মেই মানৱজাতিৰ সভ্যতাতো খাটিছে। যােগ্যৰ উন্নতি, অযােগ্যৰ অধঃপাত, পূৰ্বপুৰুষৰ গুণ বা বিশেষত্বৰ অধিকাৰ প্ৰভৃতি ডাঙ্গৰ ডাঙ্গ নিয়ম বােৰৰ দ্বাৰাই পৃথিৱীৰ জাতিবিলাক অসভ্য অৱস্থাৰ পৰা সত্য অৱস্থালৈ উঠিছে। অভিব্যক্তিবাণীবিলাকে কয়, জীৱন ৰক্ষাৰ নিমিত্তে হােৱা যুজলৈ সাজু হবৰ কাৰণে মানুহে নানা উপায় কৌশল উদ্ভাৱন কৰে; সেইবিলাক [ ১২ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। অর্জা উপায় আৰু কৌশল এক পুরুষৰ পৰা আন পুৰুষে অধিকাৰ কৰে, আৰু জাতিৰ চৰিত্ৰত সেইবােৰ শক্তি পােত পাই ৰয়। এই দৰে যি জাতিয়েই সুবিধাজনক নানা উপায় বা কৌশল উলিয়াই পাচলৈও সাঁচি থৈ গৈছে, সেই জাতিৰেই উন্নতি হৈছে ; সেই জাতিয়েই সভ্য বুলি জগতত গণ্য হৈছে । যিবিলাকে এই জীৱন ৰক্ষাৰ যুঁজত যােগ্যতা দেখুৱাব পৰা নাই সেইবিলাকেই প্রাকৃতিক নিয়মানুসাৰে পিচলৈ হুহকিছে। সেইবিলাক জাতিয়েই অসভ্য বুলি পৃথিবী গণ্য হৈছে। এই মতানুসাৰে মানুহে যুদ্ধ-বিগ্রহ, অত্যাচাৰ, কুসংস্কাৰ, দুর্ভিক্ষ প্রভৃতিৰ মাজে দি গৈ উন্নতিৰ জখলাত ভৰি দিব পাৰিছে। যিবিলাক মানুহে এইবিলাক অসুবিধা অতিক্ৰম কৰিব পৰা নাই, সিহঁতৰ উন্নতিত বহুত প্রতিবন্ধক হৈছে। এই নিয়ম যদি সচাসচিকৈয়ে মানৱজাতিৰ কমােন্নতিত খাটিছে, তেনেহলে মানৱজাতিৰ অৱনতি হবৰ প্ৰায় আশঙ্কা নাই। কাৰণ প্রাকৃতিক নির্বাচন প্রভৃতি অভিব্যক্তিৰ নিয়মবােৰৰ দ্বাৰাই সমাজৰ অৱনতিজনক অঙ্গবিলাক লােপ পাই, সমাজ কেৱল উন্নতিৰ বাটেৰেহে যাব। কিন্তু এইটি সাধাৰণ নিয়ম নে? এই প্রশ্নৰ উত্তৰত 'আমি কওঁ নহয়। জগতৰ বুৰঞ্জী মেলি চোৱা, আধুনিক সময়ৰ জাতিবােৰৰ সভ্যতাৰ অৱস্থালৈ এবাৰ মন কৰি চোৱা, দেখিব অভিব্যক্তিৰ নিয়ম অনুসাৰে উন্নতি নহৈ, বহুত জাতিৰ সভ্যতাৰ অৱস্থাই লৰচৰ কৰিব নোৱাৰা হৈ আছে। এইবিলাক জাতিৰ সভ্যতাৰ প্রাণ নাই, সেই নিমিত্তে সি বাঢ়িব নােৱাৰে। অন্তব্যিক্তিবাদীবােৰৰ মতে সভ্য জাতিয়ে বহুদিনৰ ক্রমােন্নতিৰ মূৰত সভ্য অৱস্থাত উপস্থিত হৈছে। অসভ্য জাতিৰ কেতিয়াও এনেকুৱা ক্ৰমােন্নতি হােৱা নাই, সেই দেখি অসভ্য অৱস্থা গুচা নাই। কিন্তু সেই বুলি ইংৰাজ জাতিক আমি আগৰেপৰা উন্নতিৰ বাটেৰে অহা পুৰণি জাতি আৰু হিন্দু, চীন, গ্রীক, ৰােমাণ প্রভৃতি জাতিক কোনাে কালে উন্নতিৰ ৰাটত ভৰি নিদিয়া আদিম অৱস্থাৰ জাতি বুলিম নে? বুৰঞ্জীয়ে কয়, যি সময়ত পুৰণি হিন্দুবিলাক, চীনবিলাক, গ্রীকবিলাক, ৰােমাণবিলাক, মিশৰীয়বিলাক ডাঙ্গৰ ভাঙ্গৰ বৈজ্ঞানিক আৰু দার্শনিক প্রশ্নবিলাকৰ সিদ্ধান্ত বিচৰাত নিযুক্ত আছিল, যি সময়ত সেই সেই জাতিবিলাকে কৃষি, বাণিজ্য, শিল্প প্রভৃতি [ ১৩ ] ________________

মানৱগতিৰ সভ্যতা। ১৩ উন্নতি কৰিছিল, যি সময়ত আৰ্যাৱত পৰাক্ৰমী হিন্দু ৰাবিলাকে অসংখ্য ডাঙ্গৰ ডাঙ্গৰ নগৰ ৰাজ্য পাতিছিল, চীনবিলাকে প্রকাণ্ড গড়েৰে গােটেইখন চীন দেশ বেঢ়ি পেলাইছিল, মিশৰত পিৰামীড সজা হৈছিল, বেবিলনৰ নাম গােটেই এছিয়াত বিখ্যাত হৈ উঠিছিল, এথেন্স, থিচ, মৰ্মৰ শিলৰ মূর্তি আৰু অট্টালিকাৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল, টাইবৰৰ পাৰত পৰাক্ৰমী ৰমাণবিলাকৰ ৰাজধানী ইউৰূপৰ শ্রেষ্ঠ মানুহবিলাকৰ ৰাজধানী থকা ঠাই হৈ উঠিছিল, সেই সময়ত আধুনিক সভ্য জাতি ইংৰাজ, জৰ্মাণ, ফৰাচী, মার্কিণ প্রভৃতিৰ পূৰ্বপুৰুষবিলাকে হাবিত বাহপাতৰ ঘৰ সাজি বাস কৰিছিল, গছৰ ছাল পিপিছিল, আৰু শিল, গছৰ পূজা কৰিছিল। অভিব্যক্তিৰ মতে যদি উন্নতিৰ বাটত উঠা জাতিৰ প্রাকৃতিক নিয়মানুসাৰে ক্ৰমিক উন্নতিত বাজে অৱনতি নহয়, তেনেহলে হিন্দু, চীন, মিশৰীয়, গ্রীক আৰু ৰােমাণ সভ্যতাৰ আধুনিক অৱস্থা এনে কিয় ? | অভিব্যক্তিবাদীবিলাকে ইয়াৰ ভাল উত্তৰ দিব নােৱাৰে। আৰু আন এদল মানুহে কয়, যে মানুহসমাজৰ সৃষ্টি হবৰ পাচত, সেই সমাজৰ কিছুমান নিয়ম গঢ়া হয়, কালক্ৰমত সেই নিয়মবিলাক সমাজৰ গাত ইমান দকৈ পোত খায়, যে সিহঁতক সমাজৰ শৰীৰৰপৰা ৰাজ কৰা বৰ টান হৈ উঠে। সমাজে সেই অনাৱশ্যকীয় অথচ এৰিব নােৱাৰা নিয়মবিলাকৰ বাবে নতুন লাগতীয়ান সমাজৰ হিতকৰ নিয়ম নকৈ সুমুৱাই সব নােৱাৰে, সেই দেখি সমাজৰ সত্যতাৰ উন্নতিৰ বাট বন্ধ হয়, সেই সভ্যতাৰ প্রাণ নােহাৱা হয়। ভাৰি চালে ঘাইকৈ ভাৰতবৰ্ষতে এই নিয়মটি সুন্দৰকৈ খাটিছে যেন অনুমান হয়। হিন্দু সমাজৰ কিছুমান পুৰণি নির্জীৱ কুটিল নিয়ম ডিঙ্গিত, বান্ধি লৈ আধুনিক সময়ৰ হিন্দুবিলাকে সমাজক নতুন আৰু আৱশ্যকীয় সাজ পিন্ধা পৰা নাই। সেই পুৰণি নিয়মবােৰ যিমান পুৰণি হৈছে সিমান সিহঁত মেৰপাক-থাই ধৰা কুসংস্কাৰ হৈ সমাজৰ মানুহৰ মনক ঢাকি তাত ন পােহৰ ন উছাহ একোকে ফুটিয়াব নােৱাৰা কৰিছে। কিন্তু যদিও হিন্দু সমাজৰ এনেকুৱা সৰীৰ্ণ আৰু ক্ষণশীল অবস্থা হৈছে, তথাপি তাত নতুন নতুন সংস্কাৰ নােসােমােৱাকৈ থকা নাই। হিন্দুৰাজ্য শেষ হবৰপৰাই নানা বিদেশী জাতিয়ে আহি ভাৰতবর্ষ আক্রমণ কৰিছে। কোনােৱে আকৌ [ ১৪ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। নতুন ৰাজ্য পাতি ভাৰতৰতে ৰাজ কৰিছে। অতি প্রাচীন কালৰপৰা ভাৰতত বিদেশীয় এভুখ চলি আহিছে। ইমান দিন বিদেশীৰ অভুত্বৰ বলত যে হিন্দু সমাজৰ অলপো গঢ়-গতি লৰা নাই এনে নহয়। ৰাজনৈতিক বিপ্লৱবােৰৰ লগে লগে একোটা ভয়ানক সামাজিক বিপ্লৱ হৈ উঠে; তাতে সমাৰ বহুত লৰচৰ হয়। তাৰ ওপৰত আকৌ ভাৰতবৰ্ষৰ ভিতৰতে নানা নতুন ধৰ্মৰ সৃষ্টি হৈ দেশত বহুত ধৰ্মবিপ্লৱ হৈছে। সেই ধৰ্ম্মবিপ্লৱবােৰৰ আনুসঙ্গিক সমাজৰ লৰচৰােত হৈছে। হিন্দু সমাজৰ ইমান ৰক্ষণশীল প্রকৃতি নোহোৱা হলে ভাৰতবৰ্ষত যিমান ৰাজবিপ্লৱ আৰু ধৰ্ম্মবিপ্লৱ হৈছে, এই বােৰৰ দ্বাৰাই ইমান দিনে হিন্দু সমাজৰ গঢ় যে একেবাৰেই লৰিলহেঁতেন, এনে অনুমান হয়। তেনেহলে দেখা গল, সমাজৰ লৰচৰ কৰিব নােৱাৰা অৱস্থা হৈ তাত। নতুন উন্নতি সােমােৱাৰ বাট মাৰ যােৱাৰ বাবেই মানৱজাতিৰ সভ্যতাৰ অতি হৈছে এনে নহয়। বুৰঞ্জী চালে জানিব পৰা যায়, যে পৃথিবীৰ সমাজবিলাকৰ বহুতৰ অকল উন্নতিৰ বাট বন্ধ হৈয়েই থকা নাই। বহুত সমাজে উন্নত অৱাৰপৰা নামি একেবাৰে তললৈ গৈছে। দৰাচলত সমাবােৰৰ গতিৰ ফালে অলপ মন কৰিলেই এনে বোধ হয় যে কালৰ গতিত প্রত্যেক সমাজৰে উত্থান উন্নতি আৰু অধঃপাত হব লাগিছে। পৃথিবী বহুত উন্নত সন্ত্যতাৰ সমাধি-ঠাই। বহুতে সমাজৰ সতাক কাল্পনিক চৰাই ফেনিক্সেৰে তুলনা কৰে। এনে প্রবাদ আছে যে, এটা ফেনিক্স চৰাই বহুত দিন জীয়াই থাকি পাচত মৰিলে তাৰ শৰীৰৰ যি অৱশেষ থাকে, তাৰেপৰা আৰু এটি নতুন ফেনিক্সৰ সৃষ্টি হয়। সেই ফেনিটিও সেই দৰে মৰি আৰু এটি নতুন ফেনিক্সৰ জনম লােৱায়। সেই দৰে এক সভ্যতা মৰি তাৰ ঠাইত আৰু ন সভ্যতা এটাৰ সৃষ্টি হয়। পৃথিবীত এই দৰে কত সমাজ সভ্যতাৰ জখলাত ভৰি দি ওপৰলৈ উঠিল, কালক্ৰমত আকৌ তললৈ নামিল। কতবাৰ বিজ্ঞান, দর্শন, বাণিজ্য, শিল্পৰ উন্নতি হৈ আকৌ অধােগতি হৈছে৷ যি জতিয়ে এক সময়ত পিৰামী সাজিব পাৰিছিল, কলােচছ গঢ়িব পাৰিছিল, পর্বত শিল কাটি ডােখৰ ডােখৰ কৰিছিল ; সাগৰত সেতু বান্ধিছিল, সেই জাতি আজি অৰ্দ্ধসভ্য বা অসভ্য বুলি পৃথিবীত গণ্য হৈছে। এতিয়া সেই [ ১৫ ] ________________

মানৱজাতিৰ সভ্যতা। জাতিৰ মানুহবােৰে সিহঁতৰ পূৰ্বপুৰুষবিলাকৰ কাৰ্তিৰ চিনবােৰ দেখি তথা মানি তেওঁলােক দেশক্তিসম্পন্ন আছিল বুলি অনুমান কৰে। | মানৱজাতিৰ সভ্যতাৰ উন্নতি আৰু অৱনতিৰ নিয়ম তেনেহলে কি ? আমি ওপৰত আলােচনা কৰাৰপৰা দেখিছে। যে, সমাজৰ উন্নতি বা অবনতি, সমাজৰ ভিতৰৰ মানুহবিলাকৰ স্বাভাবিক গুণ বা দোষৰ কাৰণে নহয়, আৰু দেখিছে বহির্জগতৰ কাৰ্য, যেনে, থকা ঠাইৰ গুণ বা দোষৰ বাবে জাতি সত্য। বা অসত্য নহয় । কালৰ গতিত মানুহৰ সমাজে বহুত অৱস্থা পায়। সেই সেই অৱস্থাত সমাজত এক প্ৰকাৰৰ ৰীতি, নীতি, বিশ্বাস, ভাষা, নিয়ম, অনুষ্ঠান প্রভৃতিৰ সৃষ্টি হয়। সমাজৰ সেইবিলাক অঙ্গৰ কোনােটিৰ কোনো বিশেষ অৱস্থাৰ বাবে সমাজৰ উন্নতি বা অৱনতি হৈ থাকে। সেই বিশেষ অৱস্থাবিলাক কেনে, তাক ক্রমে বিচাৰ কৰা যাব ।। আমি আগেয়েই উনুকিয়াইছে যে অভিব্যক্তিৰ নিয়মবিলাকৰ ৰাই সমাজৰ উন্নত হােৱা দেখুৱাব পাৰিলেও সমাজৰ উন্নতিৰ গতিৰােধ বা অৱ মতিৰ কাৰণ নির্দেশ কৰিবলৈ অভিব্যক্তিবাদীবিলাক অপাৰগ। বাকি অভিব্যক্তিৰ নিয়ম অনুসাৰেই মানুহে বেলেগ বেলেগ জীৱন এৰি সামাজিক জীৱন নিৰ্বাহ কৰে, সেই নিয়মবােৰৰ মতেই সমাজৰ সহৰ অৱস্থা গুটি বিষম অৱস্থা হয়। বিষম শব্দৰ দ্বাৰাই ইয়াত কুটিল আৰু মেৰপাক-খােৱা বুজুৱা গৈছে। সমাজ স্থাপিত হােৱাৰ আগেয়ে প্রত্যেক মানুহ বেলেগ ৈ আর্গি। পাচে কাৰ্য্যৰ গতিত মানুহবােৰে দেখিলে যে বেলেগ ভাৱে জীৱনযাত্রা নিরূহ নকৰি বহুত একেলগে মিলি থাকিলে নানা সুবিধা হয়। অনুমান হয়, মানুহবোৰৰ মাজত যুদ্ধ-বিগ্ৰহ আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা থকাৰপৰাই এই একেলগে থকা ভাব মানুহৰ মনত উপজিল। সেই সুবিধাবিলাক পাবৰ কাৰণে পাচত বহুত পৰিয়াল গােটই সিহতৰ মাজত এক সমাজ গঢ়িলে। অভিব্যক্তিৰ নিয়মানুসাৰে অনিশ্চিত, অসংলগ্ন আৰু সহজ একাকাৰ অৱস্থাৰ পৰ। সমাজ লাহে লাহে নিরূপিত সামঞ্জস্য থকা আৰু সন্ধিযুক্ত বিষমাৱস্থালৈ যাবলৈ ধৰিলে। কর্মবিভাগ, বহুত মানুহৰ সন্মিলন আৰু পৰস্পৰ সাহায্যৰ দ্বাৰাই সমাজ ক্রমে উন্নতিৰ বাটত আগ বাঢ়িবলৈ ধৰিলে। এই সন্মিলনৰ লগত আৰু দুটি গুণ থকাত সমাজে সােনকালে উন্নতিলাভ কৰিলে। সেই [ ১৬ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। এ দুটিৰ এটি সাম্য, আনটি স্বাধীনতা। সমাজৰ সকলো মানুহ সমান, সকলােৰে সমান অধিকাৰ, এরে সামভাৱ। সমাজৰ কোনো মানুহ কাৰৰ দাস নয়, কোনাে মানুহে কিছুমান ৰাভাবিক গুণ অধিকাৰ কৰি আন মানুহৰ ওপৰত ৰাজ কৰিব নােৱাৰে, মূল কথা, সমাজত কাৰৰ আগত কোনােৱে মুৰ দোৱাৰ নেলাগে, এয়ে স্বাধীনতা। এই তিনটা অঙ্গ সমাজত থাকিলে, সমাজ সহ্য হৈ থাকে, সেই গুণ কেইটা মাতৰিলে সমাজৰ উন্নতিৰ গতিৰােধ হৈ সি তললৈ নামি আহে। সমাজত সন্মিলন আৰু পৰম্পৰ সহানুভূতি থাকিলে মানুহৰ অৱস্থা উন্নত হয়. এটাইবিলাক মানুহে লগ লাগি সমাজৰ উন্নতিৰ কাৰণে পৰিশ্ৰম কৰিলে সিহতে সত্য নাম পায়। সন্মিলন আৰু ঐক্য নহৈ সমাজত বিবাদ আৰু যুদ্ধ-বিগ্রহ হলে সমাজৰ অৱনতি হয়। মানুহবোৰে বিবাদত লিপ্ত থাকি সমাজৰ উন্নতিৰ কাৰণে পৰিশ্ৰম কৰিব নােৱাৰে। পৰস্পৰ বিবাদ অতৰিলেই আকৌ সমাজৰ উন্নতি হবলৈ পৰে। বুৰঞ্জী চালে ইয়াৰ বহুত উদাহৰণ পােৱা যায়। প্রাচীন কালত এথেন্স আৰু স্পার্টাৰ মাজত যি যুদ্ধ-বিগ্রহ হৈছিল, তাৰ নিমিত্তে বহুত দিন এীচত সভ্যতাৰ উন্নতি নহৈ আগৰ সভ্যতাই লােপ পাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। এনেতে মেচিড়ন ক্ষমতাই, বৃদ্ধি পাই যেতিয়া গােটইখন গ্ৰীচ অধিকাৰ কৰিলে, তেতিয়া এথেন্স, স্পৰ্টাৰ পৰস্পৰ বিবাদ নােহােৱা হল। মেচিডনৰ অধীনত গ্রীক জাতি আকৌ উন্নত হৈ উঠিল। ইংলণ্ডত নৰ্মাণ অধিকাৰ হােৱাৰ আগেয়ে সেই দেশৰ বেলেগ বেলেগ সম্প্রদায়বােৰৰ মাজত অনৈক্য আছিল। ডেন্স বিলাকে চেক্সনবিলাকেৰে বিবাদ কৰিছিল। প্রথম উইলিয়মে ৰাজত্ব কৰাৰ সময়ৰপৰাই সেই বিবাদৰ অন্ত পৰিল। এঙ্গল, চেক্সন, জুট, ডেন প্রভৃতি বেলেগ বেলেগ জাতিবিলাক নৰ্মাণ ৰাজত্বৰ তলত গােটই এটা জাতি হল, সেই জাতিৰ মাজত সম্মিলন হবলৈ ধৰিলে। ইংৰাজ জাতিৰ সভ্যতাৰ সূত্ৰপাত তেতিয়াৰপৰাই হয়। আধুনিক সময়ত ভাৰত বর্ষেতে এইদৰে ইংৰাজ ৰাজত্বৰ অধীনত সম্প্রদায়বিলাকৰ মাজত বিবাদ গুচিবলৈ আৰম্ভ হৈছে। এনে এটা দিন আহিব, যেতিয়া ভাৰতবৰ্ষৰ সমাজত সম্মিলন হব, ভাৰতবৰ্ষত আকৌ সত্যতাৰ উন্নতি হব। মানুহৰ মাজত সম্মিলন ওপজোৱাৰ এটা বাই উপায় বাণিজ্য। বাণিজ্যত সংলিপ্ত থকা [ ১৭ ] ________________

মানৱতি সভ্যতা। মানুহবােৰে অকল সুবিধা আৰু কাৰ্থৰ বাবে পৰস্পৰৰ মাত সাৰ ৰাখে এনে নহয়। ৰাণিজ্যৰ কাৰণে নানা দেশত ফুৰি মানুহবিলাকৰ মন মূফলি হয়, চুসংস্কাৰৰ নিচিনাবলী আঁতাত মন ফাকাল হয়। কুসংস্কাৰ সকলো কম বিষাদ আৰু অনৈক্যৰ মূল । সি জাতৰিলে ফলৰ কাৰ নােহাৱা হয়। তেতিয়া মানুহৰ মাজত সম্মিলন হবলৈ ধৰে। বৰ্মৰ জৰীৰে বন্ধ গায়ে যত মানুহে পৰস্পৰৰ মাজত সম্ভাৱ ৰাখে। কিন্তু কালত সেই ৰাগ ঠেক হৈ গলে, সমাজত বিপৰীত ভাৱ হৈ উঠে: পৰস্পৰৰ মাজত ভিৱৰ পৰিবৰ্তে সমাজত কদল তেতিয়া আৰু বাঢ়ে। সাম্যভাৱ আৰু স্বাধীনতাৰ বিষয় একে ঠাইতে আলচ কৰিব পাৰি। আগেয়েই কোৱা হৈছে, অভিব্যক্তিৰ নিয়ম অনুসাৰে সমাজ সহজাৱস্থাৰ পৰা কুটিলাৱস্থালৈ যায়। সমাজত কর্মবিভাগ হৈ পৰে। অর্থাৎ বেলেগ বেলেগ কামৰ নিমিত্তে বেলেগ বেলেগ মানুহ নিযুক্ত হয়। মানুহবিলাকৰ মাজত পৰস্পৰৰ ওপৰত বেছিকৈ নিৰ্ভৰ কৰা আৱশ্যক হৈ উঠে। প্রাণীৰ অতি ব্যক্তিত যেনেকৈ অঙ্গহীন পিতাফাৰ জীৱৰপৰা সন্ধিযুক্ত নানা অঙ্গপ্রত্যঙ্গ থকা জীৱ হৈছে, সমাজৰ অভিব্যক্তিতত সেইৰূপে সমাজত প্রথমে মানুহবােৰে নিজে নিজে আপােৰ সকলােবিলাক আৱশ্যকীয় কাম সাধি লয়, ইটোৱে সিটোৰ কাৰ্যত সহায়তা নকৰে ; পাচত কামবিলাকৰ বেলেগ বেলেগ ভাগ হে প্রত্যেক ভাগৰ কাৰণে বেলেগ বেলেগ শ্ৰেণীৰ মানুহ লগােৱা হয়। তেতিয়া সমাজৰ অঙ্গ হয়। প্রাণীৰ যিমান উন্নতি হয় সিমান অঙ্গ বাড়ি এটা অঙ্গৰ অৱস্থাৰ ওপৰত আনবিলাকৰ অৱস্থা নিৰ্ভৰ কৰে, সিমান অঙ্গবিলাক সিহতৰ আৱশ্যকীয় হৈ উঠে। সমাজৰৰ সেইদৰে নানা অঙ্গ বাঢ়ি অৱশেষত সমাজৰ জীৱনৰ কাৰণে প্রত্যেক অঙ্গ আৱশ্যকীয় হৈ উঠে। কিন্তু সমাজৰ এই অভিব্যক্তিৰ গতিত এটি বিপদ উপস্থিত হবৰ আশঙ্কা সদাই হয় ; আৰু আগৰে পৰা সাৱধান নহলে সেই বিপদ যথার্থতে এটি সমাজক লাওলােৱা কৰে। সেই বিপদটি, সমাজত সাম্যভাৱৰ বিনাশ। কিন্তু কেনে কাৰ্যৰ গতিত পৰি এই বিপদৰ আশঙ্কা উপস্থিত হয় ? আমি জানো, সমাজৰ আদিম অৱস্থাত মানুহৰ মাত প্রত্যেক পৰিয়ালেই একোট। সমাজ হৈ পৰে। পৰিয়ালৰ বয়সীয়াল মাস্ত মানুহটিয়েই, অনবিলাক [ ১৮ ] ________________

১ সাহিত্য-সংগ্রহ। শৰিয়ল মাহৰ ওপৰত কর্তৃক চায়। এই পাৰিবাৰিক শাসন (Patriarchal Government) পাচত, প্রত্যেক পৰিয়ালৰ তেনেকুৱা মুখ্য মানুহবিলাকৰ মাজৰপৰা এজনক বাছি সকলােৰে দলপতি কৰি লােৱা হয়; ফাকুমত সেই পালিকে ৰজা নাম পায়। ইংৰাজবিলাকৰ পুৰ্বপুৰুষ। চেঞ্জনবলাক দেয়া শুনি অছিল, সেই সময়ত সিহতৰ সমাজত কোনো বিশেষ পর্ব ৩ বা বজ নাছিগ। বলত পৰিয়াল একে ঠাইতে লগ লাগি পৰস্পৰৰ ভিতৰত সহানুভূতি আৰু সম্ভাৱ ৰাখি আছিল মাথোন। কেতিয়াস যুদ্ধৰ সময়ত :ণীয়াল মানুহবােৰৰ মাজৰপৰা এজনক বাছি সিহতৰ দলপতি কৰি গোৱা হৈছিল। বিটন আক্রমণ কৰিবৰ সময়ত সেই ৰে বেলেগ বেলেগ দলপতি বাছি গৈছিল । কালক্ৰমত সেই বেলেগ বেলেগ পতিবিলাক ৰজা হৈ বেলেগ বেলেগ ৰাজ্য পাতিলে। ঈষ্ট, এগ্নীয়া, মাচিয়া প্রভৃতি সপ্তৰাজ্যৰ তেতিয়াই সৃষ্টি হয়। অৱশেষত সেই সৰু সৰু ৰবিলাকৰ পৰস্পৰৰ মাজত যুদ্ধ বিগ্রহ হৈ সিহঁত দুর্বল হােৱাত, এটাইসোৰ ৰাজ্য পৰা ৰুমী ওয়েচে, ৰাজ্যৰ তললৈ আহিল। তেতিয়া ওয়েচেয়া, বা 'ডাঙ্গ হল, ওয়েষ্ট চেন জাবোৰৰ ক্ষমতা বাঢিল। ৰজাৰ যিমান কম। বাঢ়ি যায়, নিমান বা আৰু প্ৰজাৰ মাজত প্ৰভেদ বহল হয়। আর শেসত ৰাৰ ক্ষমতা গোচাৰী হৈ উঠে। ৰাজ্যত অত্যাচাৰ হবলৈ ধৰে, এখন ৰজাৰ সুখৰ কাৰণে জোৰ হেজাৰ মানুহে পাটিব লাগে, হেজাৰ হেজাৰ মানুহে ৰাজসিংহাসনৰ আগত পীঘল হৈ পৰি থাকেহি। অকল মেয়েই নহয়, ৰাৰ ওচৰত কিছুমান বিশ্বাসী বন্ধু থাকে। সিহঁতক ৰজাই আদৰ কৰি শিল্প সম্পন্তু দি ডাক্ষৰ মানুহ কৰে; সিহতেই দেশত উপাধি পোৱা ডাঙ্গৰীয়া বুলি বিখ্যাত হৈ উঠে। সেইবিলাক ডাক্ষৰীয়াৰ সুখৰ নিমিত্তে আকৌ বহুত মানুহে খাটিব লাগে ৷ এই কৰে দেশত এফালে এক শ্রেণী কুলীন ডাৰীয়াৰ সৃষ্টি হয়, অন ফালে এক শ্রেনী দাসব্যৱসায়ী মানুহৰ আৰম্ভ হয়। ইয়াৰ এৰাই সমারুত সমাধাৰ নােহাৱা হৈ পৰে। যেতিয়া এনেকুৱা কুলীন প্রথা দেশত বৰকৈ চলিৰলৈ ধৰে, যেতিয়া ডাঙ্গীবিলাক ওপৰলৈ উঠে আৰু সাধাৰণ মানুহবিলাকে দাসত্বৰ শিকনি পিন্ধে, যেতিয়া ৰজাৰ আমাৰ আৰু ইচ্ছাৰ একে: প্রতিবন্ধক নেথাকে, তেতিয় সমাজে এক ভয় লগা [ ১৯ ] ________________

মানৱজাতিৰ সভ্যতা। গঢ় লয়। দেশত সাম্যভাৱৰ পৰিৱৰ্তে দাসৰ বান্ধ দিনে দিনে টান হবলৈ ধৰে। জাতীয় সভ্যতা, সমাজৰ এনেকুৱা অৱস্থাৰ বাবে, ক্রমে পিচলৈ হ'হকিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই গল সমাজত ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাৰ কথা। মানুহৰ ধৰ্ম্মবিষয়ে সাম্যভাৱ নহলে দেশীয় সভ্যতাৰ অৱস্থা আৰু বেয়া হয়। ওপৰত দেখুৱা মতে সমাজত যেনেকৈ এদল কুলীন ডাঙ্গৰীয়াৰ সৃষ্ট হয়, সেই দৰে ধৰ্ম্মযাজকবিলাকো সমাজৰ অভিব্যক্তিত সাধাৰণ মানুহৰপৰা বহুত দূৰৈত গৈ পৰে। নিজ সুবিধাৰ নিমিত্তে ধর্মযাজকবােৰে নানা নিয়ম-প্রণালী কৰি সমাজত সিহঁতৰ শ্রেষ্ঠ ভালকৈ থাপি লয়। সিহঁতে যি বিধি দিয়ে তাক লজন কৰিলে সাধাৰণ মানুহবোৰ সমাজচ্যুত হয়। আধ্যাত্মিক স্বাধীনতা নেপাবৰ কাৰণে নীচ শ্ৰেণীৰ মানুহবােৰৰ শিক্ষা নিষিদ্ধ বুলি সিহঁতে নিয়ম কৰে। এই কমে সমাজত ধৰ্ম্মবিষয়ে সাম্যভাৱ আৰু স্বাধীনতা নােহাৱা হয় আৰু কমে দেশীয় সভ্যতাও তললৈ নামে। সমাজত এনেকুৱ। সন্মিলন, সাম্যভাৱ আৰু স্বাধীনতা নােহােৱাৰ কাৰণেই যে জাতীয় সভ্যতাৰ উন্নতিৰ গতিৰোধ হৈ শেহত সি ধ্বংশ পাইছে তাৰ বহুত উদাহৰণ দেখুৱাব পৰা যায়। পৃথিবীত যিবিলাক পুৰণি জাতিৰ সত্য, তাই লােপ পাইছে, সেইবিলাকৰ অৱনতিৰ কাৰণ বিচাৰি চালেই এই কথাৰ সত্য তা ভালকৈ বুজিব পৰা হব। হিন্দু সমাজৰ বহুত অনিষ্টকৰ ভিতৰুৱা পৰিবৰ্তন হােৱাৰ বাবেই যে হিন্দু সভ্যতাৰ অধোগতি হল, তাক হিন্দু মাত্রেই জানে। পুৰণি ভাৰতবৰ্ষৰ বুৰঞ্জী পঢ়েতাসকলে দেখিছে যে, প্রায় মহাভাৰতৰ সময়ৰপৰাই ভাৰতবৰত সম্মিলন নাই। তেতিয়াৰপৰা পৃথুিৰাজৰ সময়লৈকে ভাৰতবৰ্ষত নানা সৰু সৰু ৰাজ্য হৈ পৰস্পৰৰ মাজত বিবাদ আৰু অনৈক্য চলি আহিছিল। সেই অনৈকাৰ ফলত ভাৰতবৰ্ষত মুছলমানৰ ৰাজত্ব হল ; হিন্দু গৌৰৱ, হিন্দু স্বাধীনতা আৰু হিন্দু সভ্যতাৰ মূৰত কুঠাৰৰ বা পৰিল। ভাৰতবৰ্ষত অকল সম্মিলনৰ অভাৱৰ নিমিত্তেই হিন্দু সভ্যতাৰ অৱনতি হোৱা নাই। বহু দিনৰ আগৰপৰা হিন্দু সমাজৰপৰা সাম্য আৰু স্বাধীনতাই বিদায় গৈছে। শেহত ৰজাৰ ৰুমত গোচাষী হৈ উঠিল, ৰজা-প্রজাৰ মাজত সৰ্গ-মৰ প্ৰছে হল, ব্রাহ্মণবিলাকৰ ক্ষমতা [ ২০ ] সাহিত্য-সংগ্ৰন্থ। ' বঢ়াত সিহঁতে নানা উপায়েৰে নিজৰ প্ৰাধান্ত স্থাপন কৰিলে । ব্ৰাহ্মণপূ1 যাক দেবপূজা প্রায় এ:ক ংৈ পৰিগ, টান নিয়মবিলাকৰ নিমিত্তে নীট কুলী। মাছবোৰ নান। স্বত্বৰপৰা বঞ্চিত হল, সাধাৰণ মানুহৰ আধ্যাত্মিক স্বাধী নতা নোহোৱ। হল, তেতিয়৷ fহণু সভ্যতাবো শোচনীয় অৱস্থা হৈ পৰিল। ত।ৰতবৰ্ষৰ নিচিনাইংলওতে; এসময় ও সমাজ ত সন্মিগন, সাম্যভাৰ আক স্বাধীনতা লাহে লাহে কমি গৈছিল হয়, কিন্ব সৌভাগ্যক্রমে কিছুমান কাৰ্য্যৰ গষ্ঠিত ই‘মীয় সভ্যতাৰ অস্থ। বেয়া হবলৈ নেপালে, বৰং তাৰ উন্নতিৰ বাট মুকলি হল । মাসেয়ে কে!ৱা হৈছে, যে ইংলগু:তা পেণীয় সমাজ অনৈক্য গুচি নৰ্মাণ আক এগ্রোভাইন ফৈদৰ ৰজাবিলাকৰ ৰাজত্বৰ সমৰত মাস্তুহবোৰৰ মাজত সম্মিলন হবলৈ ধৰিলে। কিন্তু সম্মিলন হোৱাতে। সমাগত সাম্যভাৱ জাক স্বাধীনত। নথকাৰ বাবে ইংৰাজবিলাকৰ জাতীয় সD্যতাৰ উন্নতিয়ে বহর দিন প্রতিবন্ধক পাই আছিল। সমাজত সাম্যতার পপাৰ প্ৰথম চেষ্টাত ৰজাৰ স্বেচ্ছাচাৰী ক্ষমতাক দমাবলৈ কাৰবাৰ কৰা হৈছিল। বেৰবিলাকে এই কাৰ্য্যত সাধাৰণ মন্ত্ৰহৰ নেতৃত্ব কৰিছিল। ৰজাক দমাবলৈ চেষ্ট। কৰোঁতে দেশত সমৰালি অলি উঠিল ; বহত ৰক্ত পাতৰ ফলত মেগা কার্ট। সাধাৰণ মানুহবিলাকে পালে । ইংলগুীয় সমাজত সাম্য ভাৱ. আাক স্বাধীনতা স্থাপনৰ এয়ে প্রথম খোজ। সেই সময়ৰপৰাই ইংৰাজ প্রজাবিলাকৰ ৰজাৰ ওপৰত ক্ষম তা দিনে দিনে বাঢ়িবলৈ ধৰিলে। মেখ৷কাটাৰ প্ৰায় ৪৫০ বছৰৰ পাচত স্বেচ্ছাচাৰীতাৰ বাবে প্ৰথম চার্ল চৰ শিৰচ্ছেদ কৰি ইংলওীর প্রজাবিলাকে ৰজাৰ ওপৰত সিহতৰ প্ৰভুত্বৰ সম্পূর্ণ চিনাকি দিয়ে। কিন্ত আকল ৰজাৰ ক্ষমতা খর্ব কৰাৰপৰা একো ফল লাভ নহল । ৰজাৰ অপৰিসীম ক্ষমতাৰ পৰিবৰ্তে ফিটডেগ নিয়মৰ ওভ বেৰণবোৰৰ ক্ষমতা দিনে দিনে বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিলে। ৰজাৰ বিপক্ষে আর ধৰোতে সাধাৰণ মানুহ আৰু বেৰণবিলাকে একে লগে গোট খাইছিল হয়, fকন্তু যেতিয়া ৰজ। প্রজাৰ হাতৰ তলতীয়া হল, চেভিয়া সাধাৰণ মাতুহবোৰে ৰেণবিলাকৰ অপৰিমিত ক্ষমতা খর্ব কৰিবলৈ কাৰবাৰ কৰিলে। ফি উডেণ নিয়মৰ দ্বাৰাই বেণবিলাকৰ মাটিত থকা বাাঙবোৰে বেৰণৰ দাসত্ব কৰিছিল। ক্রমে ইংৰাজাতিৰ [ ২১ ] ________________

শানতি সভ্যতা। মানুহবিলাকৰ মনত যিমান স্বাধীন ভাৱৰ উদয় হবলৈ ধৰিলে, সিমান যোৰ ৰায়তবিলাকে দাসত্বৰ শিকলি হিজিবলৈ নানা উপায় উলিয়াবলৈ কৰাৰ কৰিলে। শেহত বেৰণবিলাকৰ অত্যাচাৰ অসৎ হােত দ্বিতীয় ৰিচাৰ্ডৰ সময়ত ইংলণ্ডত সাধাৰণ মানুহৰ বিদ্রোহীনল উপঞ্চিত হয়। ইংলণ্ডৰ বুৰঞ্জীত, এই শিদ্ৰোহৰ নাম কৃষক-বিদ্রোহ। কৃষক বিদ্রোহ ইংৰাজ সাজলৈ সাম্যতার আৰু স্বাধীন আনিবৰ উদ্দেশত আৰু এটি প্রধান উদ্যম। এই উদ্যমৰ পাচত ইউপিত, শিক্ষা, সমাজ, ধর্ম, শাসনপ্রণালী এই সকলােৱে এক নতুন গঢ় লৈ এক নতুন যুগ আৰম্ভ কৰে। ইটপীয় বুৰঞ্জীত এই যুগৰ নাম (Renascence Period) ন্যু দয় কাল। এই যুগৰ এৰিভতে ইংলণ্ডত অকর্ড, কেজি প্রভৃতি ঠাইত ইউনিভৰচিটি বা বিশ্ববিদ্যালয়বােৰ স্থাপিত হয় আৰু থেলিক ধৰ্ম্মৰ পৰিবৰ্তে প্ৰটেষ্টেট, ধর্ম ইংলণ্ডত চলিবলৈ ধৰে। ইউনিটিটিবােৰৰ গাৰাই ফিউডেল নিয়মৰ গুণত লােপ পােৰা সমাজৰ সাম্যভাৱ আৰু স্বাধীনতা আকে উদ্ধাৰ কৰা হল। বিদ্যালয়বিলাকত । মানুই সৰু মানুহৰ মাজত ভেদাভেদ নথকাৰ বাৰে দেশত কোণীনত্বৰ হেচা অনেক পৰিমাণে লঘু হল। সিফালে কেলি ধৰ্ম্মৰ অৱনতিৰ লগে লগে অর্থলােভী ধর্মযাজকবােৰৰ প্রাধান্যও নোহােৱা হল। সাধাৰণ মানুহৰ আধ্যাত্মিক স্বাধীনতা হল। তেতিয়াৰপৰা আজিলৈকে ইংলীয় বুৰীয়ে আমাক কেবল ইংলণ্ডীয় সমান্থত সম্মিলন, সাম্যভাৱ আৰু স্বাধীনতাৰ উন্নতিৰ কথাহে দেখুৱাইছে। | ইংলণ্ডীয় সমাজৰ এই সমস্যা যে কালত নােহােৱা হৰ, চোজিয়েলিষ্ট নামে এল মানুহে এনে বিশ্বাস কৰে। তেওঁলােকে কয় যে, সম্প্রতি এফালে যেনেকৈ কিছুমান মানুহৰ খুৰ সৰহ ধন সম্পত্তি হৈছে কান ফালে তেনেকৈ কিছুমান মানুহ একেৰাৰে নিকি হৈছে। ইংলণ্ডত মানুহৰ সৰি এনেকুৱা অসাম হােৱাৰপৰা সমাজৰ অৱস্থা বেমা হব আৰু তাৰ ফলত জাতীয় সভ্যতাৰ অৱনতি হব, এনে কথা তেওঁবিলাকৰ মুখে শুনিবলৈ পোৱা যায়। আজিকালি মাগিদেশ সমাজত ওখ ধাপৰ সন্মিলন, সাম্যভার গা স্বাধীনতা থকাৰ নিমিত্তে বিখ্যাত। হেৰি অঞ্জ, নামে এজন আমেরিকান অর্থনীতিৰি চোছিয়েনিষ্টৰপৰ জানিব পৰা যায় যে, বর্তমান সময় আমে [ ২২ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। ৰিাতো ইংলণ্ডৰ নিচিনা মানুহৰ মাজত সম্পত্তিৰ কি অসামঞ্জস্য হৈছে, তাৰ ৰাই কালত মার্কিণজাতিৰ সমাজৰ অৱস্থ বেয়া হৈ দেশী সভ্যতাৰ অধােগতি বৰ সম্ভাবনা আছে। আত্মশিক্ষা। মানু” হলেই দোষ শুণ দুইৰে। ভাগী হব লাগ্নে । এজন জ্ঞানী লোকে লিপি গৈছে, “মানুহৰ কীতি কেতিয়াও ভ্ৰমত নপৰাটো নহয়, এবাৰ এটা ৬২ ৩ পৰি পুনৰায় সেই মতে নপৰাটো হে।” আমাৰ ঋষিসকলৰ “মুনীনাঞ্চ হিম: এই সাৰ কথাষাৰে। তাৰেই প্ৰমাণ মাত্র। আমাৰ বুঝি-শক্তি যে অনেক কথালৈ অনাটন তার প্রমাণ পদে পদে পোৱা যায় । আমাৰ এন ইমান বৰ টান, বৰ টান কি, বাস্তবিক অসম্ভৱ। আমাৰ বল বুদ্ধি সকলো অলপ । আমাৰ নিজৰ ভ্ৰম দেখিবৰ জোখাৰে জান আমাৰ আছে। এনেকৈ কওঁতে পাঠক নোভাবিব যে আমি সকলো কথাৰে দোষ গুণ বুজিব পাৰে; যবাৰ্থতে সেইটি নহয় বুলি অলপ ওপৰতে কোৱা হৈছে। অামার ভ্রম দেখিবৰ জোখাৰে জ্ঞান আমাৰ আছে, এই কথাৰ মানে এই যে সেই অলপ জানেৰে দেখিব পৰা দোষেই আমাৰ অনেক থাকে। নিজেই ভাল বুলিব নোৱাৰা কামকে আমি কিমান কৰে। আৰু নকৰাকৈ আমাৰ কেইটা দিন যায় অলপ গম চালেই পাঠকে বুজিব পাৰিব। আমি যতবােৰ বেয়া কাম কৰে। তাৰ প্রায় সকলােকে বেয়া বুলি জানে!, তেও ইন্দ্রিয় ভােগত লুব্ধ হৈ ৰা ৰিপুৰ বশ হৈ ঘূৰি ঘূৰি আকৌ তাকে কৰে। পুর্বে বেয়া বুলি নন। আজ মনেচিতে ভাল বুলি ভবা, পৰিণামত বেয়া প্রমাণ হােৱা কাৰ্যঅকন্মাৎ এটি দুটি ওলাব পাৰে, কিন্তু আমাৰ দোষ যে অধিকাংশই আগৰ শ্ৰেণৰ অতি কম হে, তা বোধ হয়, কোনেও অস্বীকাৰ নকৰে। কাৰ্যৰ [ ২৩ ] ________________

আত্মশিক্ষা। দোষ গুণ পুর্পে বুজিয়েই বা নুবুজাকৈয়ে, যেনেকৈ হওক আমি এট। নকৰিব লগা কাম কৰি যেতিয়া নিজৰ ভম নিজে দেখিবলৈ পাওঁ, তেতিয়া অনেক সময়ত আমাৰ মনত বৰ বেয়া লাগে। বিশেষকৈ জানি শুনি নেব লগা বাটে যােৱাটো হল বুলি জানিব পাৰিলে সময়ে সময়ে মনত অতি কষ্ট হয়। তেতিয়া মনত “কিয় এই কাম কৰিছিলো, কি অমুকটো নকৰিলে, তাকে কৰা হলে মােৰ এনে হলৈ নেপায় ইত্যাদি ভাব হবলৈ ধৰে, আৰু এনে কাম ভবিষ্যতলৈ নকৰে। এনে এটি সংকল্প কৰিবৰও মনে মনে ইচ্ছা হয় না। নকৰে বুলি খােলাখুলি কৰি কৈ পেলােৱাই হয়। পাঠক, তুমি যদি এনে অৱস্থাত কেতিয়াবা পৰিছিল, আৰু এনে সংক কেতিয়াব। কৰিছিল, তেনে হলে বুজিব পাৰিবা একোটা অপােনাআপুনি কৰা কমেনে আমাক কেনে অনুতাপত পেলায়। তেতিয়া তােমাৰ মনত এনেবিলাক নাহেনে যে মােৰ কিবা এইটো কথা বেয়া বুলি জনা নাছিল নে ? সিদিনাও দেখােন অমুক সময়ত অমুক ঠাইত ঠিক এনে এটা কামকে কবি ছিলো, সেই দিনাও দেখােন মােৰ ঠিক আনে এনেবােৰ অনিষ্টই কৈছিল, তেনে হলে কিয় মই ঘূৰি তাকে কৰিলো, কিয় আকৌ সেই ভ্রমতে পৰিলো। ভ্ৰমত পৰা নপৰাতো নিজৰ ইচ্ছ। আৰু চেষ্টাৰ কথা; ভাল বেয়া জানিলেই নহয়, ভাল-বেয়া জানি কার্যও সেই অনুসাৰে কৰিব লাগে। বুজিলে, ময়ে মােক বাট দেখুৱাই মুফুলে আনে ফুৰাব নােৱাৰে। লােকে অধিক কৰিলে, ভাল কিটো বেম্বা কিটো দেখুৱাই দিলে; ভালটো কৰা বেয়াটো কৰাত মােৰেহে অধিকাৰ; মই নকৰে বুলিলে লােকে বলেৰে কিমান কৰাৰ ময়েহে মােৰ কৰ্মৰ নিমিত্তে দায়ী; বেয়া কৰিলেও ময়েহে ভুগিব লাগে, ভাল কৰিলেও মােৰেহে সন্তোষ। নিশ্চয় আজিৰপৰা এনে কাম নকৰে।।” এইরূপে প্রথমে নিজৰ দোষ দেখা আৰু তালৈ ঘিণ হয়; দ্বিতীয়, তাৰ বাবে অনুতাপ কৰা হয়, তৃতীয় দৃৰি সেই দোষকে নকৰিবলৈ এতিজ্ঞা কৰা হয়। এই প্রতিভাই আত্মশিক্ষাৰ সংকল্প। নিজৰ দোষ দেখি আৰু সেই দোষ নির্মূল কৰাৰ নিজেই গৰাকী বুলি বুজি, তাক গুচাবলৈ নিজকে নিজে শিকোৱাই-মােটতে মাত লােৰ হাত নাই, তেনে এটা কথাত আপনাকে আপুনি শিক্ষা দিই—আত্মশিক্ষা। [ ২৪ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। গাল হৰৰ সকলোৰে মন খা, আমাঝশিক্ষ। নকৰিলে ভাল হােৱাটো বৰ টান, এই কথা প্রায় সকলোৱে বুয়ে। গতিকে আত্মবিক। অন্যান্স কৰিবলৈ মোৰ মন যায়। কিন্তু শিক্ষাৰ গতি গােত্র নুবুজাৰপৰা শিক্ষাটি যালয় শ লোৰহে হয়। আম্মশিক্ষাৰ উৰে কেৱল সাংসাৰিক ঐশৰ্যই হব নেলাগে। অলপ ভাবি চালেই ধৰিব পাৰি যে আত্মাৰ তমিরেই হে ঈশ্বৰৰ ইচ্ছা আৰু তাকে কৰিব পাৰিলেহে জামাৰ নিজৰে। মনত নিল সন্তোষ লাগে। কোনােৱে তুত কৰি সাংসাৰিক ঐকে আত্মশিকাৰ পৰীক্ষা বুলি ভাবে। সংসাৰী কখতে আ নহলেই আত্মশিক্ষা নিয়মিতপে হোৱা নাই বুলি ঠিৰাং কৰাটো উচিত নং, সাংসাৰিক ঐ বেয়। এইটি না আমি কোৱা নাই, কিন্তু অকল ভালৈকেছে শিক্ষা লাগে, ভাবিলে শিক্ষা নহয় -এইটিহে কৈছে। সংসাৰ শক্তিশালী হযলৈ অনেক উপায় কৰিব পাৰি, ধন যন্ত পৰিশ্ৰম *ও কৰিব পাৰি। সেই কাৰণে ধন হােৱাই যদি আত্মশিক্ষাৰ উদে হয় তেনেহাল জয় কাম কৰিবলৈকো সময়ে সময়ে মন যাৰ। সেই কাৰণে এই বিধৰ শিক্ষক আশি বুলিব নেৱাৰি। আত্মশিক্ষাৰ উদ্দেশ্য হৈছে এক উন্নত কৰা, অধএৰি ধৰ্মৰ বাটে যোৰ, পৰমেশ্বৰৰ ইচ্ছা সম্পাদন না। এই নিমিষেই পৰিণামদর্শিতাও ইয়াত নিয়মিতৰূপেছে খাটে, অধিককৈ এটাৰলৈ গলে ল নহৈ হানিতে হয়। পৰিণামদর্শিই ভাল-বেয়া কি তাকে দেখুৱাই নিব পাৰে, তাতকৈ বেচি কৰিব নােৱাৰে; আৰু আত্মশিক্ষাৰ গােটেইটো তাৰ পৰিণামদর্শিতাৰ ওপৰত দিলে উপকাৰ নহৈ অপকাৰ হে হয় । পৰি শমণিৰ বলত ৰাজসম্মাননা পাব পাৰিব পাৰা, জগতকে জয় কৰিব পৰা, f বর্ণ কাম কৰি, সৰ কাম কৰাৰে ফল স্বরূপ যিটো নিৰ্ম্মল সন্তোষ আমি ততোইক সেই সঙ্গে এনে চুটিঠেঙ্গীয়। আত্মশিক্ষাৰ পৰা হব নােৱাৰে; দুর্দান্ত মনক পৰমেশ্বৰৰ চৰণে নামলে দমাতা নাই। সেই কাৰণে ঈশ্বৰত কি কৰি তেওৰ চৰণতে মতি থৈ শিক্ষাত এখােন দেখােজকৈ আগ বাঢ়ি লাগে। আমাক সল্প পথত প্রবাৰলৈ, আমাৰ মনক সত কামত ৰাখিবলৈ কৰক প্রার্থনা কৰা আত্মশিক্ষাত বৰ সহায় হয়। প্রার্থনা কিন্তু জিভা লৰাই নাম ললেই ও দীঘল হৈসেৱা কৰিলেই নহয়, মনে প্রাণে আর্থিত [ ২৫ ] ________________

২৫ এ কাজ কৰিব লাগে, আৰু ঈশ্বৰৰ চৰণত চিন্তক উছগি দি অকপটে ভিক্ষা মাগিব লাগে। ৰৰ গোচৰ একো নহয়; তোমাৰ যিমান ভক্তি আৰু তেওঁক খোজা বহু পাবলৈ তােমাৰ ইচ্ছা কিমান এল তা ঈৰে বেছকৈ বুজে। কপটতা মানুহহে কৰিব নেপায়-ঈশ্বৰকতি কৰোতে কপটত কৰা কি জন্য মন কৰি চোৱাচোন । আত্মশিক্ষা আৰু এটি দোষ অনেকে কৰে। শিক্ষা আৰ হওঁতেই বা অলপ মাখােন হওঁতেই অনেকৰ আত্মবিশ্বাস এটি জন্মে। অর্থাৎ নিজৰ শেষ দেখি মনত এই নে ভাববিলাফ হয়, তাতে সেই ভাব অনুযায়ী কাম কৰি কিছুদিন চালয়েই অনেকে যহত হল বুলি ভাবে জৰু তাৰপৰা আগ বাটিৰ নােখােজে যা নোৱাৰে। তাতে অনেক বিশ্বাস হয় যে জানিব লগা জন আৰু কৰিব লগা কৰা হল; ভাবে ইমান কথা কোনে গুণিহে বা ইমান কাম কোনে কৰিছে। তেওঁবিলাকৰ নিচি। কত কত মানুহে নিজৰ দোষকে দেখিবলৈ পোৱা নাই, দেখি কতই এৰিব পৰা নাই, এনেবোৰ ভ ব কৰি দোষেৰেই ভৰা জপ এখনি মনতে কল্পনা কৰি লৈ নিজে যি ফেৰা কৰিলে তাতে জানত বিভোৰ হৈ আত্মশিক্ষাৰ উচ্চশিখাই উঠিলগৈ বুলি ভাবে। অর্থাৎ নিজৰ উন্নতি দেখিয়েই হল লােকৰ হীনতা দেখিয়েই হক কি দুয়াে কাৰণৰ ভাৰ গােটখায়েই হক মনত এটা অতিৰিক্ত আনন্দ বা অহাৰ জমি আত্মশিক্ষাৰ বটত টা দিয়ে। লােকক চীন যেন দেখাই যদি এই আনন্দৰ কাৰণ । তেনেহলে সি যে এটা ভাজৰ দোষ তাক কোৱাৰে আৱশ্যক নাই। কিননা, সি এবিধ দম্ভ, আৰু মত গন্ত ৰাখি আত্মশিক্ষা কৰিব খােজা বিড়ম্বনা মাখেন। তদুপৰি এনে কথাত দন্ত কৰাও কাঠচিতীয়াৰ চিন নহয় নে ? যদি , এইটি যেনে ঘৃণাৰ যোগ্য, সিটিও তেনে ঘৃণাৰ মােগ্য । লোকৰ হীনতাৰে সম্পর্ক নৰখাকৈ নিৰ উন্নতি অনুমান কৰিয়েই মনত এটি সন্তোষ জমে ; কাৰণ, নিজৰ ভাল হলে মনত ভাল লাগে, ই স্বাভাবিক কথা। কিন্তু বৰ প্ৰৱল হলে আজই হানিৰ পথলৈহে নিয়ে। সেই গুণে এই বিষয়তো আনলক সীমা এৰি যাবলৈ দিলে সি খালত হে পেলায় গৈ । আৰু নিয়ম মতে চালে ইয়াত অকল আনলই হােৱা উচিত নহয়। আনন্দ কৰিবৰ বিশেষ কানে কি ? তােমাৰ এটি দোৰ আছিল তাকে দেখিলা বা দেখি এৰিকা ; [ ২৬ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। = সুমি আনিব। এটা ৰাৰ মুখত পৰিা গৈ, গম পাই প্ৰাণ ৰাখি পলালা বা গুৰু মাৰি তােমাৰ জীৱন ৰাখিল। তেতিয়া তােমাৰ মনত কি ভাৰ আহে? সেই বিপদলৈ মনত পৰি হাতে ভৰিয়ে নকঁপে নে? পাচতত সেই বিপদ মনত পৰিলে গা জিকাৰ খাই মুঠেনে ? কেনো এটা কু-অভ্যাস বা অসৎ স্বভাৱৰ হাত সাৰিলেও আমাৰ মনত ঠিক তেনে ভাবহে হব লাগে ; তাত বি ফেৰা আনন্দ হয় তাক যােৰা বিপদৰ ভয়ঙ্কৰ মুত্তি দেখুৱাই মাই ৰাখিব লাগে, নহলে বাখৰ আগত ছাগে ডেও দিয়াৰ দৰেহে হয়। আনন্দত মতলীয়া হলে বিপদক দেখিবলৈ পােৱাৰ বাবেই তালৈ অন্ধ হলে বিপদে মেৰাই ধৰিবলৈ বেচি হল হে পায়। আৰু এটা কথা। তুমি জানিবা এটা লৰা পঢ়াব লগা হৈছে, তেতিয়া তুমি সেই লৰাই কিমান শিকিছে, আৰু সম্প্রতি তাক কি শিকাব লগা হৈছে এই কথা জানি নােলােৱানে। আত্মশিক্ষা অভ্যাস কৰিবলৈকো প্রথমে আত্মপৰীক্ষা কৰিব লাগে, নিজৰ দোষগুণ সোপাকে ভালকৈ বুজি লব লাগে। ইয়াক কৰিবলৈ যাওঁতে কিন্তু আমি বিশেষ সতর্ক হব লাগে; কিয়নো, আমাৰ অভাৱেই এই যে নিজৰ দোষবোৰ ভালকৈ নেদেখে; আৰু অনেক সময়ত আমি অলপ দেখিয়েই সন্তুষ্ট হওঁ । নিজৰ গাত বা এডােখৰ হলে যেনেকৈ আমি লিৰিকি:বিদাৰি থাকিবলৈ বেয়া নেপাওঁ পচি গলেও ধুই পলি যতনেৰে ঢাকি থওঁ আৰু লােকে যিমান বিশ্র দেখে আমি সিমান নেদেখো, -আচাৰ কু-অভ্যাস আলি মনৰ ঘাকে। আমি সেই দৰেই ঢাকি ঘৰৰ চেষ্টা কৰে। আৰু নিলে তাৰ কাৰ্যতা কালকৈ নেদেশে, তাৰে সৈতেই উমলি থাকে। কিছুমান দোষকে দোষ বুলি ভাবিবলৈকে ভাল নেপাওঁ, কিছুমান আকৌ দোষ বুলি জানাে আৰু গুচাবৰ ইচ্ছাও কৰে, কিন্তু তাৰ পৰিমাণ কি তাক ভালকৈ গমি নেচাওঁ, অলপ দেখিয়েই গােটেইটো দেখিলে ভাবি সন্তুষ্ট থাকে। এইবিলাক আত্মশিক্ষাৰ বিধিনি। যথার্থ আত্মশিক্ষা কৰিব খুজিলে নিজলৈ যিফেৰা পক্ষপাতী ভাব থাকে তাক প্রথমে নিন্মল কৰি লব লাগে, অলপ কাম কৰি বহুত কৰিলো যেন ভাবি আত্মগৌৰৱ কৰিবলৈ সৰহ জ্ঞান নেলাগে আৰু কৰাটো জ্ঞানীৰ লক্ষণাে নহয়। সেই পক্ষপাতী ভাব নিকুল কৰিব নােৱাৰে। মানে এনে আত্মগৌৰৱ কৰিব [ ২৭ ] ________________

আত্মশিক্ষা। ২৮ লৈকে মন কেঁাচ নেব, আত্মশিক্ষাও অলপ হে ধৰ। সেই কাৰণেই আকৌ কও, সেই পক্ষপাতী ভাৰ গুচাই নিজৰ দোষ গুণৰ আচল অৱস্থা আৰু পৰিমাণ সুন্দৰকৈ বিচাৰ কৰিবলৈ অলপপ লাজ নেপা। এই কত যিমান কে গুলিব পাৰি সিমান ভাল; ওপৰে ওপৰে চাই অলপ গুণিয়েই এৰি দিয়া আবঞ্চনা মাথােন। তােমার ইচ্ছ। কি, বাস্তবিক জল হােৱাটোনে, লােৰু তাল দেখুৱাটো? যদি ভিতৰি ভাল নহৈ বাহিৰে লােকক ভাল দেখুৱাটোহে তােমাৰ মন হয়, তেনে হলে আনিব, সেই আশা কেতিয়াও পূৰ নহয়, তােমাৰ আন আন দোষৰ লগত আৰু এটা দোৰ যােগ হে হব। পিতলক মােৰ বুলি এৰাৰ দুবাৰ বেছিৰিব পাৰা, এদিন নহয় এদিন অল তাৰ আচল প্রকাশ পাব তেতিয়া বেচাকহে নিলগতে ছেই যে কৰিব, পিতলক আৰু সােণ নােযােলে! একে তুমি যদি বাষিকে ভাল হব পােৰ, তেন্তে তুমি আচলতে গুচাবলগীয়া কি কি দোষ তোমাৰ আছে তা বোকৈ জানি বলৈ চেষ্টা কৰাত অপো কী নকৰিবা। সবাই মনত ৰাধিৰা যে, তুমি যেন অপােনাকে আপুনি বঞ্চনা নকৰা। যেতিয়া আনিবা যে তুমি তোমত নিজে সঁচা আহা আৰু তােমাতে ঢাকিবলৈ তােমাৰ অলপপ। মন নেয়, যেতিয়া জানি যে দেখিবলৈ পােৱা সকলো দোষকে গুচাবৰ নিমিত্তে প্রাণপণে চেষ্টা কৰাৰ যে অতি আৱশ্যক এইটি কথাও তােমাৰ মনত যেচকৈ ধাৰণা হৈছে, তেতিয়া দেখি। যে কুমতিয়ে আৰু তােক দুলাৰলৈ সাহ নেপায়! কু-ৰীতি কু-অভ্যাসে ভেজা সবলৈ ঠাই নেপাই আপােনা কি পলাবলৈ ধৰিব। কিন্তু যেতিয়ালৈকে মনত এইটি ঠিক কৰি বহুৱাই গ নোৱাৰা যে আত্মশিক্ষাই নিজৰ উন্নতিৰ প্ৰধান উপায় আৰু আত্মশিক্ষা অভ্যাস কৰিবলৈ নিজে নিজৰ দোষগুণ সম্পূর্ণরূপে বুজি লব লাগে, তেতিয়ালৈকে আত্মশিক্ষাৰ বৰ বৃদ্ধি হব নােৱাৰে। নিজৰ উন্নতি সাধন কৰিবলৈ পৰা মন হৈও আৰু অপকটে আত্মশিক্ষা কৰিবৰ ইচ্ছা কৰিও অভ্যাস কৰিবৰ নিয়ম ভালকৈ নজনাৰ পৰা আত্মশিক্ষাৰ সকলাে চেষ্টা নিস্ফল হয়। এই বিধৰ সাধাৰণ দোষ এট। এই যে আমাৰ দোষ গুণৰ মূল কাৰণটো নিবিচাৰি কেতিয়াবা কেতিয়াবা ওপৰে ওপৰে খপিয়াই ফুৰে।। আমি ভাবে। যে আমাৰ কাৰ্যবিলাকৰ ইটোৰে [ ২৮ ] সাহিত্য-সংগ্ৰহ । ] গিটোৰে একো সম্পন্ন নাই । এনে জাল্পবিচাৰক হয় বুলিব নোৱাৰি। ভাল আয়শিক্ষা হবলৈ আত্মবিচাৰ মৃন্ম হব লাগে, অর্থাৎ সকলোবোৰ দোষ গুণক চপাই অনা হব লাগে । । আমি যি যি কাম কৰে’াহ ক সেইবিলাক কণাব দলি নহয়, সকলোবোৰৰে ক ঔ! একে। একো জ নহে, আক এটা এট। বিপুৰ বা এটা এটা সদ গুপ্ত ণৰ ফল স্বৰূপ বহত বড ত কাম এক এক শ্রেণীতে পৰে । সেই কাৰণে অামাৰ দোষ গুণৰ বিচাৰ কৰোতে আমাৰ কোন কামৰ কি কাৰণ সেইটি ভালকৈ fণবেচন. কৰি ঠিক কৰিব লাগে। । তোমাৰ জানিবা এটা বেয়। খন্তাৱ আছে, তাৰে পৰ' এদিন এটা বেয়া কাম কৰিল। ; যেনে, তোমাৰ গঙ্গ।ল প্ৰস্তাৱৰ গুণে মঞ্জি ৪ জনক টান কথা কৈ বেজাৰ দিলা । পাচত মনত অন্য ঠাপ পাল্যমনে মনে ভাবি ন} এনে কাম আৰু মকৰে। আন এদিন আকৌ কিছু বলেগ অৱস্থাত মান এজনক তাকে কবিলা, সেইখাবেসেই সেই ভাবেই আহিল। এই রূপে প্ৰতিবাৰেই একোট। বেয়া কাম কৰিছ। পৰিও জানিলা, বাৰে বাৰে মনত ধিকাৰো লাগিল, বাৰে বাৰে ন কৰে। পৃলিও হাবিলাপ্ৰ'তৰাৰেই কি fক আর স্থাত সেই কাম কৰা হৈছিল । তাক মনত ৰাখিলা, অ’ক পুনৰায় সেই অবস্ব। কেতিঘাত পৰেহি আত্মশিক্ষাৰ প্রমাণ কৰিবলৈ সেই সময়লৈ বাট চাই থাকিল। , অর্থাৎ একোটা দোষৰেপৰা ভিন্ন ভিন্ন অৱস্থাত যি যি বেলেগ কাম কৰিল। তাৰ একো একোটা ক বেলেগ বেলেগ একোটঃ দোষ বুলি ভাবি এটা এটা কৰি গুচাবলৈ ঠিক কৰি থল আক সেই সময় ও মনত যি বেজাৰ লাগিল তাৰপৰা স্থিৰ কৰিল। যে এই বাৰ দোব। সংশে:ধন নহৈ নোৱাৰে । আহিল তেনে এক কামৰ পাল ; আগৰ মনৰ। কষ্ট আক সঙ্কল্প মনত থাকিল ঘদি ভালেই হল, দোষটি নকৰিলা ; মনত সন্তোব পলাযদি নেথাকিল, মাকে সেই দোষকে কৰি সেই কষ্টকে ভোগ কৰিলা; ৪াৰ বাf•ৰেও এই দুই সময়ৰ ভিতৰতে মূল দোষটি উলিয়াই নোলোৱাৰ যাকেই দোষ । সংখ্য. সৰহ হৈ এটাইগোৰ মনত ৰপোৱ৷ বৰ টান হয় আৰু স্বথ।ৰ্থ একেটা ব ধকে ৭ টাইত দেখাৰ কাৰণেই শট। বুলি ধাৰ্য্য কৰাৰ নিচিনা হয় ; গতিকে আমাৰ পৰিশ্নমে। জ:নক গুণে বাঢ়ে, কামো নিসিজে। এই নিবসেবে অাম্রশিক্ষ কৰিলে জ্ঞা ঘূশিক্ষাই গা কৰিব নোৱাৰে। গছজোপা

  • ংকে মানে বতৰত গুটি লাগিয়েই ধাকিব ; বাৰে বাৰে গুটি ছিঙ্গি বিমান [ ২৯ ] ________________

আত্মশিক্ষা। তত পাব।? কিন্তু এবাৰ গুৰি কাটি দিলে গুটিৰ ওচৰলৈ নোযােৱা কৈয়ে তােমাৰ অন্তী সিদ্ধ হব। সকলাে গহিত কামৰে গুৰিটো বিচাৰি গৈ তাতে কুঠাৰ লগাব লাগে তেহে আত্মশিক্ষা নিয়ম মতে হয়। আমি যেই সেই বেয়া কাম কৰিলে তাক কৰাত নো ঈশ্বৰৰ কোন অজ্ঞা লঙ্গন হল, সেইটো চাষ : লাগে, আৰু সেই অজ্ঞা বুজিবলৈ আৰু পালন কৰিবলৈ উপায় চিন্তিব লাগে, ইয়াকে কৰিলেই দোষৰ গুৰিতে কুঠাৰ দিয়া হব, এক এক শ্ৰেণীৰ বেয়া কাম লােপ পাবলৈ বাধা হব। এতেকে আত্মশিক্ষা অভ্যাস কৰোতে আমাৰ কামবিক এটা এটাকৈ নধৰি সেইবিলাকৰ মূলসূত্র কি তাক বিচাৰি উলিয়াই লব লাগে ; আৰু কিমান দিনৰ মূৰত একোটা বেয়া কামকে ঘূৰাই কৰিলে। বা তাক কৰিবলৈ প্রলোভন কি পৰিমাণে বাঢ়িল বা টুটিল ইয়াক নেচাই ঘাই বিপৰ শক্তি কিমান বাঢ়িছে ব, টুটিছে কহে চাব লাগে । আদি বিপু কেইটাক টিপ: মাৰি ধৰিব পাৰিলে আৰু সিহঁতক উকাবলৈ নিদি নষ্ট কৰিবৰ চেষ্টা কৰিলেহে অত্মশিক্ষা নিয়ম মতে হব পাৰে, উন্নতিও চিৰস্থায়ী হব পাবে। ইয়াক কৰাৰ এটা প্রধান উপায—যি দোষৰ বিপৰু যিটো গুণ তাৰ চর্চা কৰা। কোনো দোষৰ বিৰােধী গুণটো বঢ়াব পাৰিলে সেই দোষ কমিবই লাগিব। সৰ্চ। কললৈ শিকিলেই মিছা নকবলৈ শিকা হব, ক্ষমা শিকিলেই ক্রোধ যাব-পৰিশ্ৰম কৰিবলৈ শিকিলেই এলহ যাব। একেটা বস্তুতে একে বিধৰ দোষ গুণ দুইটা হব নোৱাৰে, বগা বেচি কৰা মানে কলা কমিব। আমাৰ কাৰ্যবিলাকৰৰ সেই দৰে সিহঁতক ভাললৈ আনিব খােঙ্গা মানে বেয়শুণ কমি যাব। অকল বেয়াকে নকৰে বুলি থাকিলে নহয়—ভাগ কৰিম বুলি প্রতিজ্ঞা কৰিব লাগে আৰু সেই অনুসাৰে কৰিব লাগে। ইয়াক কৰিবৰ এটা প্রধান উপায়—কোনাে এটা দোষ কৰিবলৈ প্ৰলােভন যিবিলাক ভূল থাকে তাক এৰা। এটা বেয়া খাৱ থাকিলে তাক গুচাবলৈ হলে যি ঠাইত বা যি সঙ্গত সেই স্বভাৱৰ কাৰ্য্য হব পাবে তাক এৰি যত তেনে কাৰ্য হব নোৱাৰে তেনে ঠাই বা সঙ্গ বিছাৰি ললে সুবিধা নংবনে? নিজৰ কৰ্তব্য নকৰাটো তুমি পাপ বুলি আনিছা আৰু তুমি তােমাৰ কর্তব্য নকৰাৰ বাৰে তােমাৰ মনত আত্মনিল। আৰু কৰ্তব্য কৰিবলৈ শিকাই তোমাৰ ই হৈছে, তেন্তে কি মানুষ নিজ কর্তব্য অবহেলা কৰা দত্ত অাছে [ ৩০ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। সেই মাৰ লগ এৰি যি মানুহে নিজ কর্তব্য কৰাকে এটা মুখ মানে তেনে মাৰ লগ লােৱা তোমাৰ এট। উত্তম সহায় নহব নে? ধোৱাত থলে সােণো এলাৱা, আৰু সােণৰ লগত কাটেও উজল বৰ ধৰে, এই কথা গৰি চালেই আমি কোৱা কথাৰ প্ৰমাণ হব, নিজৰ মনক উন্নত কৰিলেই ইয়াক কৰিবলৈকে। ইচ্ছা , হাতেৰে ভাঙ্গি বুলি গুচাব নােৱাৰি, কিন্তু কিছু পৰলৈ উঠিলেই কুৱলি তলত পৰি থাকিব, তােমাক চুবকে নােৱাৰে। ওখলৈ উঠিবলৈকে। প্রথমে যেনেকৈ কুৱলিৰ হাত সাৰিবৰ ইচ্ছা প্রথমতে হব লাগে, অসৎ সঙ্গ আদি এৰিবলৈকো প্রথমে ইচ্ছা হব লাগে, আৰু মনক উন্নত নামানে বেয়া কামক মনে-চিতে ঘিণাবলৈ নিশিকা মানে সেই ইচ্ছা নহয়। ওপৰত কৈ অহাবোৰ—পাপ গুচাবৰ উপায় ৰােগৰ ঔষধ! অকল তাকে মনত ৰাখিলে আৰু আত্ম-শিক্ষাৰ উপায় ফেল সেইবিলাককে মানিলে, ননীয়ক ঔষধ খুউৱাৰ দৰে হ’ব। ৰােগীক অকল ঔষধ খুৱালেই আৰু অপধ্য শুধুৱাই থলেই ৰােগ উপশম হােৱা টান; গাত বল-শক্তি হবলৈ পণ্য বস্তু খুৱাও লাগে। আমাৰ বেয়া অংশ গুচাবলৈকো ভালৰ অংশ পোহপাল দিলে হে সুযোগ হয়। সকলো মানুহৰে বেয়া যিমানেই থাকক ভাল গুণও কিছুমান থাকে। এই তালসকলৰ উন্নতিলৈকে সততে চকুদি শাকিব লাগে। বেয়া খাৱ চাবলৈ যিবােৰ গুণৰ চৰ্চা কৰোহক তাৰ লগতে এইবিলাক সহায় হব। পুণ্যৰ সংখ্য। বিমান বাঢ়ে পাপৰ সংখ্যা। সিমান কমি, পাপে থাকিবলৈ ঠাই নেপাই অপােনা-আপুনি পলাব লাগিব। পাপ সৰহ হলে পুণ্যই বিখত জাতৰ হয়; পুণ্য সং হলে কিন্তু পাপক দংশে। কোনো লােকৰ এটি বিশ্বাস থাকে যে পেটত ভাল ভাৱ থাকিলে মুখেৰে বা বাহিৰা কামত তাক প্ৰকাশ কৰা নকৰাত একো কথা নাই। এইটি কিন্তু কুল, তোমাৰ মনত অনেক ভাল ভাব থাকিব পাৰে, কিন্তু সেই ভাব অনুসৰি কাম কৰিব নোৱাৰিলে থকাৰ লাভ কি? ভাল ভাৰ মনত থকাত বেয়া নকৰি থাকিব পাৰিব পাৰ; কিন্তু ভাল কৰাটো আৰু কত হব? আমি অকল বেয়া নকৰাকৈ একাই কিন্তু ঈশ্বৰৰ ইচ্ছ: নহয়, আমাক দিয়া শক্তিফেৰা অপব্যয় নকৰি তাৰ জোখাৰে ভাল কামাে কৰিব লাগে। নিজে দুখ কৰি উপার্জন কৰিব লাগে, এই কথা জানিলেই হয় আজিও লাগে। তদুপৰি মনৰ [ ৩১ ] ________________

তাল ভাবক কাৰ্য্যত লগালে তাৰ উন্নতি হয় আৰু কি কেনেকৈ কৰিব লাগে তাক জানি নলগালে সেই ভাৰ অতি শীঘ্ৰে লোপ পাবৰ সংশয় থাকে। অঙ্কৰ নিয়মটো শিকি অঞ্চ নকৰিলে নিয়মটোকে ভালকৈ বুজাই নহয়, বুজ। হলেও বেগেতে পাৰোহক; আন কি, নিয়ম বুজি আৰু কৰি কিছু দিন ভালকৈ অভ্যাস কৰিলেও, কৰিবলৈ এৰি দিলে, কিছুদিনৰ পাচতে এটাইবোৰ পাহৰি পেলাও', আকৌ নকৈ শিকিব লগা হয়। আত্মশিক্ষাৰ বিষয়তে এইটো কথাই খাটে; ভাল কি তা জানি সেই জ্ঞানক সততে কামত লগাই থাকিলেহে জ্ঞানটো পকা হয়। আৰু তাক পােৱাৰে উপকাৰ হয়, নকৰিলে সি জ্ঞান হোৱা নােহাৱা সমান, সময়ত হতে পােৰাত নথকাই হবগৈও পাৰে, আত্মশিক্ষাত মনেগায় লাগিৰ লাগে, ভিতৰৰ ভাব বাহিৰৰ কামত দেখুৱাব লাগে, দেখুৱাটো একো বেয়া কথা নহয়। বাহিৰ জগতৰ সহায়ে আমাক লাগে। আৰু নিয়মিত পৰিমাণে লােৱাও উচিত, ঈশ্বৰে ভুল কৰি আমাক এই জগতত সুজন কৰা নাই; বাজ ভিতৰ দুইটা মিলাই ৰাখিব পৰাইহে আমাৰে জ্ঞানৰ চিন। আমাৰ মনে বহির্জগতৰপৰা আৰু এবিধ সহায় বিচাৰে। যেই সেই এটা কাম কৰিবলৈ হলে অমুক দিনৰপৰা বা অমুক ঠাইলৈ গলে ইয়াক কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিম, এনে এটা ভাব আমাৰ মনলৈ আহে। এনে ভাৰ আমাৰ মনৰ দুর্বলতা হলেও সি স্বাভাবিক। সেই কাৰণে মনে অকলৈ শকত নহৈ এনেকুৱা অলপীয়া সহায়ে যিফেৰা বিচাৰে, তাকে নিঘিণই নিয়মীয়াকৈ দিয়া উচিত। মনৰ দুৰ্বলতা চাব পৰাটো অর্থাৎ এনে কথাই আত্মশিক্ষাত তেটা নিদিয়াকৈ ৰাখিব পৰাটো অতি সুন্দৰ কথা; কিন্তু যেতিয়া নােৱাৰা তেতিয়া তাক বলেৰে গুচাবলৈ গলে বিখিনি হে হব পাৰে। এই যিধৰ সহায় মনক দিবলৈ যাওঁতে অলপ সাৱধান হব লাগে; তাৰ গুণ ৰাবিকে যিমান তাতকৈ সৰহ বুলিবলৈ মনক ৰিব নেলাগে। এনেবিলাক কথাই আমাক সােৱৰণি দিব পাৰে আৰু আলচা কমিটি কৰিবলৈ ঠিক কৰি থােৱা সময় পালেহি বুলি মনত উৎসাহ জন্মাই দিব পাৰে, ইয়াতকৈ সৰহ একো কৰিব নোৱাৰে, আৰু ইয়াৰ অধিক পাবলৈ আশা কৰাও অনিষ্টৰহে মূল। আমি যাওঁ বুলিলে বাট দেখুৱাৰ পাৰে, বাট টুটাৰ নােৱাৰে, বাট টুটোৱাৰ গৰাকী আমি হে। কাম [ ৩২ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। কৰিবলৈ সময় কাগ কৰি লেখীয়ে টং টং কৰি বাজি, এইটো ধৰিবৰ সময় এইটো এৰিবৰ হল বুলি আমাক সোৱৰাই দি কাৰ্য্যত উত্তম সহায় হব পাৰে, অমাৰ মন নহলে আমাক কাষলৈ টানি নিব নােৱাৰে। এতেকে এই নিথৰ সহায় কিমান পটু তাক নেপাহৰি উচিত পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা একো বেয়া নহয়। শেষত আমি ইয়াকে কওঁ যে আত্মশিক্ষা কৰাটো বৰ টান; কিন্তু ঢিলা কমেৰে কেইটা ভাল কাম হয়? ইয়াত শিক্ষক ছাতৰ একে এনেই; সেই কাৰণে যদি সেলা, ছাতৰে আওপাক মাৰিব হে খোজে, আমি কব পাৰে। ইয়:কে যে শিক্ষকে নে: অওপক মৰিব নােৱাৰিব কিয়? শিক্ষক টানমুখীয়া ইলে ঘিটি ছ; পাইছা তেওঁ শিক্ষকৰ বশ হবই লাগিব। সেই গুণে যদি আত্মশিক্ষা ঢিলা নহয়, সাতুৰি সাগৰ পাৰ হোৱাৰ নিচিনা টানে নহয়; মন কৰিলেই হ হ কৰিব পাৰি।

জয়মতী কুঁৱৰী আৰু লাঙ্গি-গদাপাণি। -~~

| মোড়শ শকিব শেষ ভাগৰপৰা সপ্তদশ শতিকাৰ প্রাৰলৈকে আহােম ৰাৰ ভিতৰত এট। ভয়ৰ বিপ্লৱ হৈছিল। প্রায় ৮১ বছৰৰ ভিতৰত আহােমৰ সিংহাসন ও জনমান ৰাজপুৰুষ বহে। এই সময়ত মন্ত্রীসকলে ভালকৈ ৰাজকীয় ক্ষমতার বিপক্ষে গুৰ পাতি উঠিছিল। ১৫১২ শকৰ পৰা ১৬০১ লৈকে যি দুজনা ৰা হয়, তবে চাৰি জনে মন্ত্রীসকলৰ কোসদৃষ্টিত পৰি একাছে প্রাণ হেৰুৱায়, এজনে ‘ধকাৰ যোৰতে আত্মঘাতী হয়, এন হে স্বাভাবিকপে মৰে। এ লােকৰ শেষত চুলিফা ৰা হয় (১৬০) ক। এর নিচেই কটাৰীনীয় আৰু লৰামীয়া মানুহ ছিল দেৰি এওঁক সক লােৱে সৰ ৰা বুলি মাগিছিল। এও সিংহাসনত হিয়েই কেনেবাকৈ [ ৩৩ ] ________________

মতী কুঁৱৰী আৰু লাগিদাপাণি। মীবিলাকৰ যড়য়ত আগৰ ৰাসকলৰ পৰে অকালতে প্রাণ হেৰুৱা লাগে বুলি ভয়ত আশঙ্কিত হবলৈ ধৰিলে। | আগেয়ে মীসকলৰ কুমন্ত্রণাত যিসকল বাপুৰুষৰ মৃত্যু ঘটিছিল, তেওঁ লােৰ সন্তান-সন্ততিবিলাকেও সতৃনয়নে ৰাজসিংহাসনলৈ চাই আছিল। কোনাে জনে গােছই ভাগৰীয়াসকলৰ গাতে আউজি কাৰ্য সাধিছিল, কোনো কোনাে গােহঁাই দৰীয়াই বা আন এজন কোৱৰৰ খাটনিত আকৌ পতা জনক ৰখি আন এজনকে পাতিছিল, কোনােৱে বা একে সেই অনকো বধ কৰিবৰ মনেৰে আয়ােজন কৰি ই মৰিলেই মই ৰা পাম বুলি আশাতে হৈ আছিল। এই দৰ কেৰা ফৈদতে সিংহাসন আকাঙা কৰা কোৱৰ সকলৰ প্ৰাচুৰ্য্য দেৰি লৰা ৰজাই পেটে পেটে পৰামৰ্শ সাজি হলেচক্রান্তে এই ৰাজসকলৰ অক্ষত কৰি দিবৰ ফিৰি পাতিলে। এতিয়া বা হৰ পৰা ফৈবিলাকত বহুত কোৱৰ আছে দেখিৰে মন্ত্ৰীসকলে তেওঁলােকৰ খাটনি এৰিব নােৱাৰি এজনক বধি এজনক ৰাজ্য দিয়ে, যদি সেই কোৱৰ| বিলাক আ দিৰ নিমিত্তে ৰাজপথৰ অযােগ্য হৈ থাকে, তেনেহলে ৰজাৰ সিংহাসন নিষ্কণ্টক বলৰাৰজাই ইয়াকে ভাবি ওচৰ পঠাই কেন কোৱৰৰ অক্ষত কৰালে। লৰাৰজাৰ এই কাৰ্যত কেৱল যে ৰাজকোৱৰ অক্ষত হৈছিল এনে নহয়, কেইবাজনক অধ্যায়ৰূপে বধ কৰাও হৈছিল। যিসকল ফৈদৰপৰা আহােম-সিংহাসনত ৰাহৰ পাৰে, সেই ফৈদবিলাকৰ ভিতৰত ‘কুং খুং এটি বৰ ডাঙ্গৰ ফৈ। আমাৰ দেশত এই ‘তু বুং' লৈ বৰ নাম। কোনাে জনৰ বংশ গৌৰৱ উল্লেখ কৰি উপহাস কৰিব লাগিলে আজিও লৰা তিতা সকলােৱেইস নেদেখি, এখেত আনি দুখুৰীয়া কৈৰ হে বুলি হাঁহে। লৰা ৰজাই আন আন ফৈদৰ ঠয়া মাৰিলে হয়, ভূ খুৰীয়া ফৈদৰ ফালে তেওঁ একো কৰিব নােৱাৰিলে। সেই কাৰণে তেওঁৰ মনৰ আশঙ্কা ছিল। এই ফৈদৰ গোষৰ ৰাৰ লাগিদাপাণি এজনা ৰৰ বাহুবলী কোৰৰ আহিল। এটা এটা ওচৰে তেওঁৰ অন্যায় কৰক মাৰি কাষকে চাপিৰ শেৱাৰিলে। লৰাৰজাই সাপ মাৰি নেৰ বি এ বেয়া আমি মানুহ এলাকক এই গদাপাণিৰু ৰিৰ নিৰিলে পাড়ি দিয়ে। এটা এটা [ ৩৪ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। লােকলৈ যদিও ভয় কৰা নাছিল, সৰহ মানুহ দেখি আশঙ্কা কৰি গদাপাণি নগ। গতৰ ফালে পলাই গল। লৰাৰজাই গদাপাণি কোৱৰক ধৰিবলৈ মানুহ পচাৰ আগৈয়ে কোৱৰে বিয়া কৰাইছিল। বৰগােহাঁই ফৈদৰ জয়মতী এওঁৰ প্ৰথম। মহিষী, আৰু আমাৰ বর্তমান প্ৰৱৰ নায়িকা। গদাপাণি পলাই যোৱাত তেওঁ লৰা তিতা এৰি গৈছিল। লৰাৰজাৰ লোকসকলে গদাপাণিক ঘৰত নেপাই, তেও পলোৱাৰ সাতৰি পাই লৰাৰজাক জনালেগৈ। লৰাৰজাৰ মন ভয়ত বৰ বিচলিত হল। পচে তে গদাপাশিক পৰিবৰ একোটো উপায় নেদেখি তেওঁৰ ঘৈণীয়েক ময়মতীক ধৰি আনিবলৈকে সেনা পাচিলে। সেনাসকলে বাজাজ্ঞা মতে জয় মা কুৱৰীক ধৰি আনিলেগৈ। জয়মতী লৰাৰজাৰ ওচৰ পাওঁতেই ৰজাই বিলে গিৰিয়েৰ কলৈ গল?” জয়মতীয়ে ৰজাৰ প্ৰশ্নৰ একো উত্তৰ নিদিলে। কেনা যাবে। প্রশ্ন হল, জয়মতীয়ে এখাবে। মাত একেবাৰকে নেমাতিলে। 11চে লৰাৰঙ্গাই জয়মতীক কুকুৰাচোৱা চাওদাঙ্গক সপি কি কলে যেনেকৈ পা, ও কৰিমেই বা অইন কোনো উপায়ে হক এইৰ মুখৰ পৰা গদাপাণিৰ বাতৰি উলিয়া * কুকুৰাচোৱা চাওদাজে জয়মতীক ৰজাৰ আগৰপৰা আঁতৰাই নি, বর্তমান জয়সাগৰৰ যত নাগ বহুৱাইছে, তাতে জয়মতীক বান্ধি ধৰি নানা শান্তি কৰি গদাপাণিৰ বাতৰি শোপে। জয়মতীয়ে নীৰৱে সকলো যণ। সহি খালি, তথাপি নিজৰ স্বামীৰ সম্পর্কে এবাৰে। এটি কথাকে নকলে। এদিন ফিনকে ছয় সাত দিন সেই ঠাইতে কুচোৱা চাওদাজে জয়মতীক শান্তি কৰি আছে, কিন্তু বৃথাই যন্ত্রণা দিয়া মাত্ৰ হৈছে, তাৰ একো কাৰ্য হোৱা নাই মীয় গদাপাণিৰ কথা নকয় ! নিতে চাওদাঙ্গৰ যন্ত্ৰণাত জয়মতীৰ ক্রন বনি শেদিশ প্রতিধ্বনিত হৈ উঠিল। লাহে লাহে এই কথা না পাতত পলাই থকা গদাপাণিৰ কাণত পৰিল গৈ। নিজৰ তিতাৰ যন্ত্রণা কথা শুনি তেওঁ নগাৰ বেশ ধৰি জয়মতীক চাবলৈ আহিল। ছদ্মবেশী গদাধৰে জয়মতীক লৰাৰাৰ সেনাৰ হাতত নানাবিধ যন্ত্রণা আৰু লাঞ্ছন। ভুক্ত দেখিলেহি। পাচে এসময়ত হল চাই তেওঁ জয়মতীৰ ওচৰ চাপি, চিনাকী নিদি এই দৰে কলে—“হে মানুহজনী, তই কেলেই যন্ত্রণা ভুঞ্জি মৰিছ গিৰিয়েৰৰ কথা কৈ নিশি কি?এখৰ এই দৰে সোধাত জয়মতীরে একে। উত্তৰ নিদিলে। [ ৩৫ ] ________________

মতী কুঁৱৰী আৰু লাগিদাপাণি। উতৰ লেপাই হবে গদাধৰ বাতৰি গল। আকৌ ৰজাৰ সেনাই জয়ন্তী তাড়না কৰিবলৈ ধৰিলেহি। সকলোৱে চায় আৰু মূৰে কপালে হাত দি গুটি যায়। ছদ্মবেশী গদাধৰে ভৰৰপৰা একান্ত মনে, অতি বিষন্ন ভাবে জয়মতীলৈ আৰু সেই যন্ত্রণাকাৰীবিলাকলৈ চাই থাকে। নিজৰ প্ৰাণৰ ভয়ত একে। মাতিৰ নােৱাৰে, মাত দিলেই চিনি পাইৰাকীয় সেনাই ধৰিনিবধি নিলেই সং। কিন্তু চাদাং আৰু সেনাবিলাক অতিৰি মােৰাতে গদাধৰ আকৌ ময়মতীৰ ওচৰ চাপিলহি। একে এগৰ পৰে ৰাইয়মতীক কখলে শৈ; এই বাৰে ৰজাই একো উত্তৰ নেপালে। কিন্তু এইবাৰ জয়মতীয়ে ৰক চিনি পালে। ভাবিলে যেৰ নিমিত্তে তেওঁ এনে যথাকো কাণ কৰা নাই আৰু নিজৰ জীৱনকে। ইছা কৰিবলৈ ধৰিছে, তেওঁ নিজেই ধৰা দি সকলাে নাশ কৰে। এয়মতৗরে জগদীখৰ আৰু ৰামীগুৰুৰ চৰণ চিন্তি, বেতৰ কোব, ডােম-চোৰাত, চমটা, একোকে কেৰেপ নকৰি সতীত্ব তেজেৰে তেগিনীহৈ লৰৰজাৰ নৰবাতী পাষগুসকলৰ মনত বিষয় জমায়েথাকিল, কিন্তু গদাপাণিৰ মনে নসলে। তেওঁ তৃতীয়বাৰ জয়মতীৰ কাষ চাপি ৩ধিলেগৈ :-মানুহ নী, তই কেলেই ইমান যন্ত্রণা সৈছ? গিৰিয়েৰৰ কথা কৈ তই ৰা পৰ।” ৰাণীৰ এইবাৰ মনত বৰ বেজাৰ আৰু বিৰতি লাগিল। তেওঁ কৃত্রিম ক্রোধ দেখুৱাই ৰজাক এইবাৰ এই বুলি উত্তৰ কৰিলে:-* মােৰ গৃহস্থৰ কথা মই নকওঁ, ইবিলাকৰ কি হৈছে? এইবিলাকক কোনে ইয়ালৈ মাতিছে, গুচি নেয় কি ? অর্থাং ছদ্মবেশে গদাধৰে তিনিবাৰ দেখা দিয়েছি। যদি কেনেকৈ ৰজাৰ টেকেলাই গম পায়, তেনেহলে সকলাে যা লান। বৃথায় যাব; এই ভাবি জয়মতীৰ কথা শুনি গদাপাণিয়ে চন্দ্র-সূৰ্যাদি দেৱতাক সাক্ষী কৰি কলে যে " মই লুকুৱাৰপৰা আহি দেখা দি তিনিবাৰ মােৰ কথা কৈ ৰা পৰিৰলৈ কওঁহি তেও এওঁ মুশুনিলে। এতিয়া আৰু মােৰ গাত একো প্রত্যয় নাই।” গদাপাণিয়ে এই দৰে ফৈ আমেগা পৰ্বতৰ ফালে গলগৈ। চাওদালে ১৫১৬ দিন ওপৰত কোৱাৰ দৰে জয়মতীক শান্তি দিও গজাপাণিৰ বিষয়ে একোকে উলিয়াৰ নােৱাৰিলে। শেষত থানীৰ চৰণ চিতি জয়মতীয়ে এদিন সেই পাপাত্মাপূর্ণ স্বণনীয় স পৰিত্যাগ কৰি, নৰ নেই এৰি চিৰস্মৰণীয় [ ৩৬ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ।

  1. বি, হােমসকলৰ নাৰ পৱিত্ৰ কৰি পৃথিৱীত নাৰীসকল, পতি প্ৰাণৰ টা দেখুৱাই বৈকুণ্ঠ খামলৈ গৈ দময়ন্তী সাবিত্রীৰ স্থান অধি কাৰ কৰিলে। জয়মতীৰ লৰ। দুটি আছিল; মাকৰ মৃত্যুৰ পাচত লৰা দুটি বুীমাকে নিলে। এই লৰা দুটি। জ্যেষ্ঠটিৱেই আহােম ৰজাসকলৰ গৌৰ রূপ কেসিংহ।

গদাপাণিয়ে নগা পর্বততে অবেশেৰে থাকিল। নাম-চাং, টাবলু ইত্যাদি নগা-পর্বতবিলাকৰ আজি ইটো টিলাত কালি সিটো টিলাত পলাই কি মাৰে মাৰে ভৈয়ামলৈ আহি পাণ, কচু, আলু, জলকীয়া ইত্যাদি যেটি বিকা মােকোলাবলৈ ধৰিলে। মানে মাজে লৰা দুলিকে শাহবৰ তাত চাই যায়। এনে এটা প্রবাদ আছে, এদিন হনু গদাপাণি টাবলু নগাপর্বত থকা ভু পাই লৰাৰজাৰ সেনাবিলাক গৈ তেওঁক তাতে বেৰি ধৰিলে। সেই টাৰত বৰ ডাঙ্গ ৰ যেন শিল এটা আছিল। গদাপাণিয়ে শক্ত মাজত পৰি গাৰ হৈ অতি কাতৰ ঘৰেৰে বনদেবী সম্বোধন কৰি কৰলৈ ধৰিলেহে মা! আমি মােক ৰক্ষা কৰা।” গদাপাণিৰ কাৰােক্তিত অকস্মাৎ পৰৰ সেই বিশাল শৈলৰ উদাটিত হল। গদাপাণি ভাৰ মতে সােমাই থাকিল। লৰাৰজাৰ সেনাই তেওঁক নেই উলটি আহিল। এই শৈশৰ একাও শিলটোক নগাহঁতে আজিলৈকে পঙ্গাপাটলাদি দিয়ে। আৰু এসি গাণিক লৰাৰৰ সেনাবিলাকে সেই পর্বতমালাতে লগ পায়। সেই দিনাৰ সম্পর্কেও এটি অত ঔপন্যাসিক প্রবাদ আছে। লৰ ৰৰ চৰবিলাকে যেতিয়া গদাপাণিক কেউ ফালৰ পৰা ৰেৰি ধৰিলে, সেই সময়ত হনু বৰগছ এজােপাত এজন খামারী তিতাৰ আবির্ভাব হয়। তেওঁ সেই গছৰ ডাল এটাত মাটিলৈ ভৰি ওলােমাই বহি তেওঁৰ দীঘল লহঙ্গাৰ (মেখেলা) তলত গদাপাণি সুমাই লুকাই ৰাখি শক্ৰৰ হাতৰ পৰা কৰিলে। এই এৰে নাই বিপদত পৰা দেখি গদাপাশি নগ-পৰ্বত এৰি ভটিয়াই ৰৰ মন কৰিলে। কামরূপৰ ৰণৰ বৰফুকন গদাপাণিৰ ভিনিহীয়েক। নগা- গৰ পৰা ওটিয়াই অহাত বাটতে সকাল সােহরে তেওঁক চিনি পাই ই বৰ বৰফুকনৰ ঘৰলৈ বৰ নিমিত্তে গদাপাণিক পৰামর্শ দিলে। [ ৩৭ ] ________________

ময়মতী কুৰী আৰু লাগিদাপাণি। গাণিয়ে ডেৰ পৰাম সাড়ে কবি কাণলৈ গল। তা এখনে পােহাৰী এনীৰ ঘৰত, পাচ ব্রাহ্মণ এ আৰ, তাৰ পাচে কোনােবা চালকুটীয়া বৰুৱাৰ ঘৰত থাকে। কিন্তু ইয়াত থকাও আপদ যেন নেছাৰি তেওঁ ৰাণীগাঁৱলৈ আঁতৰি যায়। এই বাণীগাঁৱত গাৰােৱণী এশীয় বৰ আতৌপুতৌ কৰিগদাপাণিক এতিপাত কৰে। এই গাৰােৰণীয়েই কামরূপৰ বৰ্তমান ৰাণী-ৰজাৰ বংশৰ মূল। লাহে লাহে লৰাৰ অত্যাচাৰ বেছি হল। গদাপাণি বৰ বাহুবলী। আহিল, সকলােৱে তেওঁ ৰাৰ হৰি চাৰ পাৰি যেন তাৰি তেওঁক বিচাৰিবলৈ ধৰিলে। ইতি মতে ৰনৰ বৰষুণে শীত গপাণি গলাই থকা দু পালে। পাচে তেওঁৰ আৰু একা বা বিষয়াবিলাকৰ সাহায্যত গদাপাণিতে ১৬০৩ শকত হােম ৰাজসিংহাসনত উঠি কেনেকৈ গদাধৰসিংহ নাম গ্রহণ কৰি আহােম ৰা শাসন কৰিছিল আৰু বুৰী পাঠক মাত্রেই জানে। গদাধৰসিংহ স্বৰ্গদেৱৰ পৰকাৰৰ পাচত, রূদ্ৰসিংহ গৰ্গদেৱ ৰা হৈ, তেওঁৰ মাতৃক লৰাৰাৰ সেনাবিলাকে যি ঠাইত ও কৰিৰি ৰখিলে, সেই ঠাই ডােখৰৰ ঘটনাটি ঘণ কৰিবৰ মনেৰে, সেই ঠাইডোখৰকে মা কৰি, জয়মতী কুৱৰীৰ নামেৰে জয়সাগৰ নাম দি পুখুৰী এটা শনালে। আর শিৱসাগৰ জিলাত এই অৱসাগৰ পুখুৰীয়ে জয়মতী বুৰীৰ যত রূপ হৈ নানা দিগবিদেশত তেওঁৰ সুৰনাৰী সুলত সতীৰৰ পৰিচয় দি অমৰ বানী অক্ষয় কীর্তি ঘােষণা কৰিব লাগিছে। [ ৩৮ ] ________________

চেতন প্রাণী আৰু উদ্ভিদৰ পার্থক্য কি? . পৃথিৰীত যিমানবিলা বন্ত আছে, সকলো পৰমাণুৰে এণিত। এই পৰমাবিল ইমান সৰু ৰে, সিহতৰু বৰ ভাগৰ অনুবীক্ষণ যন্ত্ৰেৰেও প্রায় দেখা নেয়। বেলিৰ জগত যিমান টোপা তে ধৰে সিও হেজাৰ হেজাৰ পৰমাপুৰ ৫ সমষ্টি। কীটা নামেৰে চকুৰে মনিব নােৱাৰা কেবিলাক পােক আছে, সিহঁতে হেজাৰ হেজাৰ পৰমাণুৰে যে নির্মিত। এই পৰমাণুবিলাক অৱ আৰু কাৰ্যভেদে লগ লাগি বেলেগ বেলেগ বস্তুত বেলেগ বেলেগ কৰি আৰু বেলেগ বেলেগ স্ক্রিয়া বিশিষ্ট অণুৰ সৃষ্টি কৰিছে। এই অবিল আকৌ সংযােগ, বিয়ােগ, রূপান্তৰ ইত্যাদি ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ক্রিয়াত লগ লাগি এটা রূপ এৰি আন এটা রূপ ধৰি সকলাে ৰগৰ পাই কৰিছে, বেলেগ হৈ সকলাে বস্তুৰে ধ্বংসও কৰিব লাগিছে। অণুর উৎপতি, বৃতি, আৰু বিকাশ হব লাগিছে, আৰু ইটো অণুৰ পৰা সিটে। এ বেলেগ হৈ ৰ পৰা তেই সকলে বৰ ধ্বংসও সাধন হব লাগিছে। চেতন,অচেতন, উনি এই সকলােবিলা বস্তু অণু আৰু পৰমাণুৰে নির্মিত হৈছে। সেই কাৰণে এই বখবিলাকৰ উৎপত্তি, দিতি, বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু ৎ বুলিলে, এই বিলাকৰ খুৰ উৎপত্তি, স্থিতি বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু ৎস বুবি লাগে। ৰাসায়নিক আৰু ঠেতিক ক্রিয়াত বেলেগ বেলেগ অণুৰ সংৰেগেই তাৰ উৎপত্তি, বৃদ্ধি, বিকাশৰ কাৰণ আৰু বিয়ােগেই ধ্বংস আৰু উৎপত্তি, বৃতিৰ কাৰণ। বিয়ােগৰ পৰা কেনেকৈ উৎপত্তি আৰু বৃদ্ধি , সেই বিষয়ে পাচত কোৰ। যাব, কিন্তু ধ্বংস কেনেকৈ হয় সেই বিষয়ে চোৱা ।

অণৰ কাম যা বুলিলে এইটো বুজিব নেলাগে যে, ই একেবাৰে লােপ পা; সংসাৰৰ কোনো বয়সেই এলয় বা অস্তিত্ব লােপ নাই; এটি রূপ এৰি আন এ প ধৰে মাখােন। বৰফ এজােখৰ আমি সকলােৱে চকুৰে দেখিবলৈ পাওঁ, আৰু তাৰ পতল, কঠিন ইত্যাদি গুণবিকোম্পৰ্শেৰে জানিব পাৰে; ৰি পৰি পানী হলে তাৰ আৰু কঠিন নেতাকে না শীতলও অলপ [ ৩৯ ] ________________

কেতন প্রাপ্ত সৰু উজি পার্থক্য কি? কমে। সেই বৰ তাপত ভাপ হলে আমি এ ক দেখিলৈ নেপাওঁ । কি সেই বুলিয়েই বে বৰফৰ পৰশুৰলােপ ত এনে নহয়, যি জৰিকাৰেৰে ডোখৰ এৰি হৈছি, সেই এৰি তাপত বাপণ হৈ অদৃশ্য। হে হল। সুযােগ পাশেই সেই পৰিলাৰু লগ লাগি আকে. পানী হব, আৰু সেই পানী ভাল হলে যৰ বুৰ পাৰিব। কাঠ এঙালি পুৰি ছাই চলে কাঠ ডালিৰ পৰমাণুবিলাক োেপ পালে এনে নহয়। যি যি ভৌতিক পদার্থেৰে কাঠলি নির্মিত হৈছিল, সেই ভৌতিক পদার্থবিলাকৰ ৰূপান্তৰ মাথোন হল। কাঠশি কেখিনি গোভি পার্থ পুৰি ধেৱাত পৰিণত হল, সেই ৰে ৰায়ুৰ লগত মিহলি হল, আৰু সেই বায়ুৰ পৰাই আকৌ পৃথিবীর নানা তৰহৰ ৰহুৰ উংপাদন হল। ইপিনে অকে। কাঠালিৰ কিছুমান জোতিক পদার্থ যাইত পৰিণত হল , সেই ছাই কালে মাটিৰ লগত মিহলি হৈ মাটিক সাৰুৱা কৰিলে, সেই মাটিতে আকো নকৈ গছ গজিল সেই গছে তাকে। সেই মাটিৰ গাৰ লৈ উৎপত্তি, বৃক্ষ বিকাশ হবলৈ ধৰিলে। এতিয়া দেখা গল যে, পৃথিবীৰ সকলাে বর প্রায় শাকিলেও মূল পৰমাৰ এলয় না ধ্বংশ নাই। শেষ্টিক আৰু সায়নিক ক্রিত ফোগ, বিয়ে ইত্যাদি কিয়াত সকলো ৰৰে উৎপত্তি, বুদ্ধি বিকাশ কৰে আৰু কি রুপান্তৰ ক্ৰিয়াত সকলো বয়ৰে ধ্বংস সাধন করে। মূল গলে যাবে পৰমাণু একে। ক্রিয়া আৰু অৱস্থাভেদে সেই একেৰিব পৰাই বেশ বেলেগ যত বেলেগ বেলেগ জিয়া আৰু ৰিণি গন ফৰে। ইতি আৰু চেতন প্রাণীৰ শৰীৰত এই অণুবিলাক সঙ্গ লাগি কোষ নামেৰে এই দুই শাৰীৰ মূল কণা এটি উৎপত্তি কৰে; এই মূল কণাৰে পৰা ধুয়ে জগতৰ বস্তুবিলাক সৃষ্টি হৈছে। এই দুয়ো জগতৰ যিমান ওপৰ খাগলৈ ইম যায়, সিমান কোষৰ গুণ আৰু ক্রিয়া বেলেগ দেখা যায় । কিন্তু দুয়ো জগতৰ বিমাৰ তলৰ পলৈ না যায়, গিলান হয়ে নি কোমৰ আৰু কি মিল দেখা যায়। এই দুয়াে জগতৰ কি কি মিল আৰু কি কি অফিল, আছে ইয়াৰ আলোচনা কৰাৰ আগেয়ে চোৱা যাক এই দুই অগৰ [ ৪০ ] ________________

শাকিংএ। পুষন বৈজ্ঞানিসমৰ মতে কোন টপ্লেজম নামেৰে জলীয় পথেৰে ভৰি ৰা এটি সৰু মােনা। কিন্তু আজি কালিৰ পণ্ডিতসকলে ক যে, শাৰিৰ আবৰণটোকেই কোৰ ৰােণ। নেষায় ; কোষ বুলিলে .' নামেৰে জলীয় পদার্থটিকেছে ঘুমায়। বি আষণে টপ্লেম চাৰি ৰাখে, সি এটমে ' পৰাহে উৎপত্তি হয়। এই জলীয় পদার্থটি ভিতৰত ৰা নামেৰে কিছুমান আছে, এই অণুবিনাকেই কোষ উৎপাক বৃত্তিৰ মূৰ। এই দুটি গেম রূপান্তৰহে মাখােন। তলত ফের এই চিত্র দিয়া গণ। টৰ নামেৰে উয়ি গত “টলেৰৰ আবৰ খনি থাকে। কিন্তু চেতন প্রাণী গত কোষৰ গানেখনি এয়েই নেকে। কিন্তু কোনো কোনো উক্তি কোতাে নাৰণ আছে; কানে কাজে দেখিবলৈ পােৱা যায় যে, উদ্ভিদৰ কোষ মাত্ৰৰে আবৰণ নাই এনে নহয়। হয়ে জগতৰ এইপ্লোম” গতি আছে। অর্থাং টপ্লেজম' কেতিয়াও বিৰেৰে নেৰাকে; তাৰ অৱস্থিতিৰ ঠাই লৰাই থাকে। উদ্ভিদ জগতৰ শেষৰ আসৰণ খনিকাৰ নিমিত্তে এটপ্লোম” গতি থাকিলেও কোষৰ স্থানচ্যুতি ময়; আবৰ খনিৰ ভিতৰতে এটপ্লেজ” ইমূৰপৰা সিমূৰলৈ চৰি থাকে। এই গতি কোনো বা নিয়ম নাই; কোষ বৃদ্ধি আৰু উৎপত্তিৰ মূল কাৰ উৰি আগত মে এই গতিয়েই। চেন এণগতৰ ' ফেবৰ গতিৰ কাৰণেই মেৰু তলৰ খাপৰ চেতন প্রাণীর নিমৰ মই সলাই যেনে ঠাই নয়। আৰু এই ৰে ঠাই গলাতে যি উপায়ে পায়, সেই উপাদেয় গ্রহণ কৰি বৃতি প্রাপ্ত হয়। চেতন আ গত প্রায় ৰে গৰিাৰ বাৰে, আৰু নিজৰ কোৰৰ গনি বাৰেই অনেকে কোষৰ গতি অগতিকে। উক্তি আৰু চেন এণৰ মূল খেলে [ ৪১ ] ________________

চেতন প্রাপ্ত আৰু উদ্ভিদৰ পার্থক্য কি? ১ থিৰ কৰিছিল। কিন্তু আজি কালি এইটোও প্রমাণ হৈছে যে কুশৰ" “জাদৰমালতী” কাহাৰী পাদপ” ইত্যাদি কিছুমান উদ্ভিদৰৰ সামান্য গতিশক্তি আছে। কাজে কাজেই এই বিষয়েও উদ্ভিদ আৰু চেতন প্রাণীৰ মিল ওলাই পৰিছে। সাধাৰণঃ জানিব। উদ্ভিদৰ গতি নাই, চেতন প্রাণী। গতিবিশিষ্ট। উদ্ভিদ জগতৰ কোষৰ ভিতৰত এটমে ” জীৱাৰ ইত্যাদিত বাজে “ৰিফিল” নামে এবিধ পদার্থ আছে। এই কৰিফিলেই উদ্ভিদ জগতক সেউজীয়া ৰং দিছে, আৰু এই বন্ধুৰ গুণতেই উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা টানি লােৱা ৰস আৰু কৰণ কৰা ৰায়ুৰ পৰা তাৰ আগতীয়াল বন্ধু অাৰক, পানী আৰু ক্ষাৰজান এই মূল তিনটি পদার্থ উলিয়াই লব পাৰে। সেই দেখি উদ্ভিদ জগতৰ নাক, মুখ, পেট, শিৰা, নাড়ী ইত্যাদি যন্ত্র নই। কোৰতে এই দৰে ৰহির্জগতৰ বহু মিল হৈ কোষৰ উৎপত্তি, বৃদ্ধি, ৰিকাশ কৰে। চেতন প্রাণী জগতৰ কোৰৰ ভিতৰত এই পদার্থটি নাই, সেই কাৰণে চেতন এ কোৰে উৰি দৰে কেৱল ৰায়ু পানীৰে পৰা বৃত্তি প্রাপ্ত হন নােৱাৰে; সংসাৰৰপৰা খাদ্য ৰ লয়। সেই খাদ্য বা মুখ, পেট ইত্যাদিৰ সহায়ত শৰীৰৰ ভিতৰলৈ যায়। তাই বিশেষ বিশেষ যন্ত্র প্রণালীৰ সহায়ত রূপান্তৰ হৈ তেজত পৰিণত হয়, তেজেহে সপালিত হৈ কোষক নতুন পদার্থ দিয়ে। কিন্তু “কৰিকিল ব স্বর্জিত অনেক উদ্ভিদ আছে, সেইবিলাক উদ্ভিদে আকে। “কৰিফিল” নোহাৱাকৈয়ে বন্ধিত হয়। এই দুয়ো জগতৰ কোষে উৎপত্তি। আৰু বৃদ্ধি হবলৈ প্রথমে নিজ নিজ উপায়ে বহির্জগতৰপৰা সিহঁতৰ উপযােগী। অনুকৰণবিলাক লৈ উৎপত্তি, বৃদ্ধি, বিকাশ পায়। এতিয়া কোষনে। কেনেকৈ উৎপত্তি বৃদ্ধি বিকাশ পায় দেখা যাক। | প্রথম, দুয়ো জগতৰ কোৰৰ ভিতৰত থকা জলীয় পদার্থটিৰ গতি আছে, এই কথা পূর্থেই কোৱা হৈছে। এই গতিৰ কাৰণেই পদার্থটি চেতন প্রাণ শৰীৰত স্থানচ্যুত হয়, নতুন আকাৰ ধাৰণ কৰে, আৰু সময়ে সময়ে নতুন গুণবিশিষ্ট হয়। চেতন এপৰ শৰীৰত কোষৰ এই পৰে পৰিবৰ্তন আৰু রূপান্তৰ বােৰ এতেই গোপৰ মই মহা উপা,ি উপাৰিৰ পৰা অতি ইত্যাদি উৎপাদন হয়। উদ্ভিদ জগতৰ কোষৰ আবৰ থকাৰ নিমিতে, [ ৪২ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। “টপ্লেজমে পােনেই অবৰণ জেদ কৰি আদি কোষৰ পৰা ওলাই নতুন আকাৰ আৰু নতুন গুণবিশিষ্ট হয়। এমিৰ নামেৰে এবিধ চেতন প্রাণী ছে, এই চেতন প্রাণীতেই কোষৰ এই প্ৰকাৰ উৎপত্তি আৰু ৰূপান্তৰ দেখা যায়। উক্তিগত যেতিয়া গছৰপৰা পাত হয়, পাতৰ পৰা ফুল হয়, লৰ পৰা গুল হয়, তেতিয়া কোষে এই দৰে উৎপত্তি আৰু ৰূপান্তৰ পায়। হয়ত বাজে ও “জুস্পৰ নামেৰে এবিধ , চকুৰে মণিব নােৱাৰা, উদ্ভিদ আছে, সেই উদব বা বিকাশ এই নিয়মেই হয়। দ্বিতীয়, দুট। আদি কোষৰ জলীয় পদার্থ সংযােগ হৈ এটি নতুন কোষ উৎপত্তি কৰে। চেতন প্ৰাণৰ কোষৰ আৰৰণ প্রায় নথকাৰ বাবে এট। কোষৰ “টপ্লেজম” আন এটাৰ লগত মিহলি হবলৈ একো কষ্ট নাই। উদ্ভিদৰ কোষৰ টাকোন খনি থকাৰ নিমিত্তে—“প্ৰটপ্নেজম” বেগেতে লগ। গ হব। নোৱাৰে। প্রথমে ঢাকোন গনি ফুটাই লৈ শেহত দুয়ো সংযােগ হয়, সংযােগ হলেই এই নতুনকৈ সৃষ্ট হােৱা কোষ বিশেষ আকাৰ আৰু গুণবিশিষ্ট হয়। ৬ জৰ ১ খুলৰ পৰাগ কেশৰৰ ৰে। গর্ভকেশৰৰ ৰেণুত মিল হৈ যি বীজ ইয, এ ধই এই নিয়মৰ জ ল্যমান প্রমাণ। চেতন প্রাণীজগতত এই নিবম সই দেশ। যায়। *ী বা পুৰুষ-বীজ সযোগ হলেই, সন্তানৰ মূল কণাটিৰ উৎপও হয়। সেই কণাৰ বৰি বিকাশ ও সন্তানৰ উৎপত্তি হয়। একোটা অব কোষ কাটি চাৰি পাচট। নতুন কোষৰ উৎপত্তি হয়। কোষৰ ভিতৰত * জলীয় পদার্পটিৰ সংসাৰৰ থিক বস্তুৰ ইংযােগ আকাৰ বৃদ্ধি হয়, আৰু আকাৰ বৃদ্ধি হলেই ফাটি উঠে। এটি ৪৫ ভাগে বিভক্ত হয়, আৰু প্রত্যেক ৬াগৰে পৰা নতুন নতুন একটা কোষ উৎপত্তি হয়। “প্রটপ্লেজমটি” ফটাৰ পূবেই কোষৰ ভিতৰত থক। জীৱন্ধুটিও ৪৫ ভাগে বিভক্ত হয়, আৰু প্রত্যেক ও টপ্লে লৈকে এবাৰ একো একোটি কণা যায়। সেই কণা বৃদ্ধি বিকাশ হলে আকৌ সেইবিলাক কোষৰে পৰা সেই প্রণালীতেই নতুন নতুন কোষ ওপরে। উদ্ভিদ জগতৰ কোৰ বেচি ভাগ এনেকৈ উৎপত্তি বুদ্ধি আৰু বিকাশ পায়। কেন এই জগতৰ শেষে এই নিয়মে বুদ্ধি বিণ উৎপত্তি এয়েই নেপায়। সেই কাৰণে উদ্ভিদ গতত গছৰ ডাল মূল কাটি আনি লেও তাৰেপৰা নতুন এলোপ! গছৰ সৃষ্টি হয়; চেইন প্রাণী জগতত কোনাে [ ৪৩ ] ________________

বেতন প্রাণ আৰু উদ্ভিদৰ পাৰ্থক্য কি? বম্বৰ শৰীৰ কাটি পেলালে নতুন প্ৰাৰ ষ্ট হােৱা দূৰত থক, বিভক্ত হোৱা অংশই বিকাৰ প্রাপ্ত হয়। সাধাৰণত উক্তি আৰু চেতন প্রাণ কোষৰ মূল পার্থক্য এই এট। কিন্তু আশ্চর্য্যৰ বিষয় যে, “পুরুকু নামেৰে এটি চেতন প্রাণ আছে, তা যত খণ্ডে কট। ব্যায়, প্রত্যেক খণ্ডৰে পৰা এটা এটা নতুন পুৰুভুজ উৎপত্তি হয়; পুকুটে। কেতিয়াও মমৰে। ইয়াৰ এই বিষয়ে ক্রিয়া ঠিক উদ্ভিদৰ দৰে। এই দৰে তলৰ খাপৰ উদ্ভিদ আৰু চেতন ভাণৰ ইমান মিল যে, কোনো কোনাে মূলত উদ্ভিদ কোনটো আৰু চেতন প্রাণী কোনটে। ঠাৱৰকে কৰিব নােৱাৰি। “স্প' এটা কি বস তাক সকলোৱে দেপিছে, কিন্তু এই “শ” উদ্ভিদেই নে চেইন প্রাণীদেই, ইয়াৰ সঠিক মামাংস। এতিয়ালৈকে কোনেও কৰিব পৰা নাই। অৱশ্যে “স্পঞ্জ," লো মাটা বা শিলৰ শ্ৰেণীৰ বন্ধ নহয় । এই পৰে আদিলতে প্রায় এক ক্রিয়া, একে গুণবিশিষ্ট কোষেই এই দুই জগতৰ ওপৰ খাপৰ ববিলা কত বেছি নেছি অমিল হৈ আহিছে, আৰু ব্যৱস্থা আৰু ক্ৰিয। ভেদে বেলে বেলেগ গুণবিশিষ্ট হৈছে, উদ্ভিদ জগতত এই কোষৰে পৰা শেলুৱাই, পুনৗ, ঢেকিয়া, লতা, গছ ইত্যাদিৰ উৎপত্তি হৈছে, আৰু চে তন প্রাণী ও সমাপ্ত কীটাণুৰ পৰা পূর্ণ অবয়বশিষ্ট মানুহৰ সৃষ্টি হৈছে। উদ্ভিদজগতৰ কোষে মাটি আৰু ৰায়ুৰ পৰা ৰস আকৰ্ষণ কৰি লব পৰ। গুণওই ইটো কোষ সিটো কোযে সৈতে লগ লাগি গছ লতাৰ উৎপত্তি, বৃদ্ধি, বিকাশ কৰিছে আৰু গছৰ শিপা আৰু পাততে নিজৰ উপাদেয় বস্তু সব পৰা কৌশশৰ সৃষ্টি কৰিছে। চেতন প্রাণীৰ শৰীৰত কোষে নিজৰ উৎপতি, আৰু বৃদ্ধি হব পৰা নাক মুখ, লােমকূপ অস্থি, চর্ম ইত্যাপিৰ সৃষ্টি কৰিছে। এই দুয়াে জগতৰ কোষৰ গাছে; কিয়নো বৃষ্টি বিল ইত্যাদি কাৰ্য্য কোষৰ শক্তি ক্ষয় হয়। এই শক্তি পূৰাবলৈ কোনে বেলেগ বেলেগ ৰত বেলেগ বেলেগ গুণ আৰু অৱলম্বন কৰি ৰহজগতৰ পৰা সিহঁতৰ উপাদেয় বন্ত লৈছে। আৰু ওপৰৰ শ্ৰেীৰ উৰি হিৰৰ পৰা লৰৰ মূল উপায় হৈছে গছৰ শিপা, পাত, গছৰ গা ইত্যাদি; আৰু ওপৰৰ শ্ৰেণীৰ চেতন এণী উপায় হৈছে নাক, মুখ, লােমকুপ ইত্যাদি। উদ্ভিদে শিপাৰে মাটাত পােত খাই থাকে। শিপাৰ কোৰবিলাকত ছিদ্র কাছে সেই ছিদ্রই [ ৪৪ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। নি এটাৰ ৰস কোষত সোমায়, সেই ৰস ইটে। কোষৰ পৰা সিটো কোষলৈ যায়, এই দৰে গােটেই গতে ৰস সঞ্চালিত হয়, ৰস সঞ্চালিত হলে গছৰ প্রত্যেক কোষে সেই ৰসৰ পৰ। বল পায় আৰু বৃদ্ধি পায়। আকৌ গছৰ . পাতত এটি চমংকাৰ কৌশল আছে। চেতন প্রাণীৰ গাত যেনেকৈ লােমকুপ আছে, তেনেকৈ উদ্ভিদৰ পাতৰ মাজে মাজে ফুটা আছে। সেই ফুটাবিলাকেৰে বা সােমা, বায়ু সােমালে সেই ৰায়ুৰ পৰা উদ্ভিদে তাৰ লাগতীয়াল অঙ্গা গ্রহণ ঋৰি ৰাখে। অদৰকাৰী অন্নদান আকৌ সেই সি কাৰে উলিয়াই দিসে, সেই অনুজান বায়ুৰ লগত মিহলি হয় । এই দৰে গৰ কোনে ইতি, বৃ,ি বিক। প্রাপ্ত হয় ; কোষৰ উৎপত্তি, বৃদ্ধি, বিকাশ হলেই, শ প শাহ, পা ওৰ পৰা ফুল, ফুলৰ পৰা ৩টা ইত্যাদি গছৰ জীৱনী কার্য সম্পাদিত । চেতম প্রাণীর মুখ আছে, এই মুখেৰে বহির্জগতৰ পৰা বহু খায়। এই যন্ত মুখ শাৰু আৰবাহিণী নলীৰ সহায়ত পেটত পৰে। পেটত ৰাসায়নিক ক্রিত এই বৰ পৰিবর্তন হয় , লাগায়াল ভাগ তেলৈ পৰিণত হয়, সেই তেজ নাড়ীয়ে নাড়ীয়ে সঞ্চালিত হৈ শৰীৰৰ সকলো অঙ্গকে অর্থাৎ শৰীৰ সকলাে কোষকে সীৰ ৰাখে, আৰু অদৰকাৰী ৰবিলাক মল- মূৰেপি, উলিয়াই দিয়ে, আকৌ লোমকূপে শৰীৰৰ দূষণীয় পদার্থবিলাক ধামৰূপে। বাহিৰ হয়। নাকেৰে আমি উশাহ লওঁ , সেই উশাহতে আমাৰ হওঁকালৈ বায়ু প্রবেশ কৰে। এযু প্রবেশ কৰি শিৰা প্রণালীয়ে শৰীৰৰ সকলাে আগৰ পৰা টানি আনি গোটাই থােৱা দূষিত তেজক শুরু কৰে; তা হলেই সেই পে অাকৌ সঞ্চালিত হয়। দুষিত পদার্থ অঙ্গাৰ আকে। নিশাহত ওলাই আহি ৰায়ুৰ লগত মিহলি হয়। পুনৰ এই অগাৰু শ্ৰহণ কৰি চেতন প্ৰাৰ উপযোগী অয়ন উলিয়াই দিয়ে। এতিয়া দেখা গেল যে উদ্ভিদ চেতন বাণৰ উপযােগী, আৰু চেতন প্রাণ উৰি উপযােগী। এই দৰে সংসাৰৰ সকলো বস্তুৱেই পৰম্পৰ পৰস্পৰৰ উপযোগী। মুণও সকলো বর প্রায় একে; ক্রিয়া আৰু গুণ ভেৰে বেলেগ বেলেগ শৰীৰত বেলেগ বেলেগ ক্রিয়া আৰু গুণবিশিষ্ট হয়। যি জন পুরুষ এই সৰ এই অসীম রক্ষা ও • কুলো বকেই পৰস্পৰ পৰস্পৰৰ উপযােগী। [ ৪৫ ] প্রণীতত্ত্ব। ৪ কৰি সৃষ্টি কৰিছে, অসামাত সামগ্ৰত দেখুৱাইছে, সেই জন৷ পূবষৰ শক্তি আাক মহিমা৷ কেনে জসীম ! প্রাণীতত্ব। এই তৰ বিশ্বাস এই যে মাফুহে যিমান বিজ্ঞানৰ উন্নতি সাধন কৰে সিমান স্ব ডাবৰ কাৰ্য্য-কলাপবিলাক দেৰি তাৰ উৎপৰিৰ কাৰণ হিৰ কৰিব পাৰি মানু হৰ বোধগম্য নোহোৱ। ঈশ্বৰৰ সসীম গ্যতাৰ প্ৰতি জাহ কমি আহে, দিখান মাথুহে ঈশ্বৰৰ সমকক্ষ হব পাৰিব বুলি আশা কৰে। এই বিখপট অমূলক, কাৰণ ডাঙ্গৰ ডাঙ্গৰ বিন্ধানবিং পণ্ডিতসকলেই কৈছে যে বিমান বিজ্ঞানৰ বাটত জগ বঢ় যায় সিমান পৰমেশ্বৰ সৃষ্টি কৌশল বুজিব পাৰি, তেওঁৰ মসা ধাৰণ বুদ্ধি আাক ক্ষমতাৰ চিনাকি পোৱ। যার আাক তেওঁৰ তুলনাত অামি যে কিমান নিকষ্ট তাকো মৃগৰকৈ বুজা যায়। বৈজ্ঞানিক কল্পনাৰ বলত আানি জ ডজগতৰ পৰিবনেবিলাকৰ আদি অন্ত বিচাৰি উলিয়াইছে। এই কৱনাৰ সহায়তে আমি পৃথিবী, হুর্ঘ্য প্রভৃতি সৌৰজগতৰ গ্ৰহবিলাকৰ প্ৰথমাৱস্থ। কেনে জ।fছল তাক জানিব পাৰিছো। অ কল কল্পনাৰ ওপৰতে আমাৰ বৈজ্ঞানিক শিক্ষা পোৱা নাই। উরাতিৰ সোতত নিঙে ন ন যৈতামিক বৰিলাৰৰ আৰিজাৰ হব লাগিছে। যেই যন্ত্ৰবিলাকৰ কামৰ দ্বাৰাই জলি পণ্ডিতসকলৰ আখমাৰোৰৰ সত্যতা প্ৰমাণ কৰি চাইছে। এই এটাইবিলাক সাধাৰণ কথা। অান এইবিলাকৰ কথা এৰি অকল পৃথিবী সম্বীর কথাবোৰ আলচ কৰিয়েই তধা মানিব লাগে। পৃথিবীৰ বিৱৰণ সম্পৰ্কে এটি ঘাই প্রশ্ন এই যে পৃথিবীত প্রাণীৰ সৃষ্টি কৰ পৰা হল ? অ ভৰস্তৰ যোগত প্রাণৰ উদ্ভৱ হৈছে নে, ই এক পৰমেশ্বৰৰ সৃষ্টি এই কথ। বৰ গু৭ সাব ই আমাৰ জালোচনাৰ ভি ভৰৰ নহয় । প্রাণ কি বলা [ ৪৬ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। প্রাণী মাত্ৰৰে সেই সম্বন্ধে এটা মুঠন আছে, সেই আনটি কেনে তা ভাষাৰে বিরুপে বুজোৱা টান। এত্যেক জীৱৰ এই সং েযি আত্মপ্রত্যয় আছে সেয়ে যথেষ্ট। আমি মুঠতে ইয়াকে জানে যে জড়বৰ লগত প্রাণ লাগি প্রাণী হৈছে। প্ৰাণীৰ উৎপত্তি আৰু পৰিবৰ্তনৰ গতি নির্ণয়ৰ আবিষ্কাৰ আধুনিক বৈজ্ঞা নিক জগৰ এটি বৰ ডাঙ্গৰ না। যেতে যেয়ে দেখিছে যে পৃথিবীর মানুহ, বাল, বােৰ, হাতী, গৰু মং, চৰাই প্রতি নানা শ্ৰেণীৰ চৰ প্ৰাণ আৰু মা কাচ প্রভৃষ্টি জলচর প্রাণী আছে। তাত ৰাজে গ, লতা ইত্যাদি উনি প্রাণী পৃখিবাহ আছে। এই এইবিলাকৰ যে প্রথমতে একে উৎপত্তি ঠাই, এনে মেৰপাক-খােৱা প্ৰাণীৰৰ যে আদিতে একেডালি মাখেন ছিল, তা ভাবিলে আচৰিত হল লাগে। সুপ্রসিদ্ধ পণ্ডিত ডাইইলে এতে এই আচৰিঃ সত্য উলিয়াই সাধাৰণৰ চকুৰ আগত পিৰে। এখবিলাকৰ মাজত প্ৰাণৰ পৰিমাণৰ তাৰতম্য থকাৰ বাবে বেগেল বেলেগ শ্ৰেী প্ৰাণবিলাক ভাগ কৰিব পাৰি। মাহকৈ হাহৰ প্ৰাণৰ পৰিমাণ বেটি, ৰাৰকৈ মানুহৰ প্ৰাণৰ পৰিমাণ পেচি, সেই দেৰি জীৱ-জখলাত মাছ চাহৰ আৰু বাগৰ মাহৰ তলৰ আগত থাকিব। জীৱ-জখলাত সকলোতকৈ ও ঠাই সম্পত্তি মানুহেই অধিকাৰ কৰিছে। পাচত যে কালৰ গতিত নান। পৰিবৰ্তন হৈ এই জলাৰ অৱ কেনেকৈ লৰে তাক কোনে কব পাৰে। এই এলাৰ নীচেই তখৰ খাপ টোপ্লেন বা প্রাণপঙ্ক নামে এবিধ প্রাণী আছে। সমুদহ ইইৰ উৎপত্তি হয়। সাধাৰণত দেখিলে ইহঁতৰ যে প্রাণ আছে তাক বুজা টান, ইহঁতৰ কোনো অঙ্গ বা ইঞ্জিয় নাই। ডােৰ ডোখৰকৈ কাটি গিলেও প্রত্যেক কটা জংশই একোটা বেলেগ প্রটোপ্লেজম হৈ উঠে, আকৌ কে বাডােখৰ এক লগ কৰি দিলে সেই এটাইবােৰ মিলি এট। জীৱৰ নিচিন। কাম কৰে। কোনো বিশেষ কোষৰ মাজত এই এটোজেম উৎপত্তি হলে তাতিয়া নির্দিষ্ট আকাৰৰ এটা জীৱৰ সৃষ্টি হয়, তেতিয়া সেই প্রাণীক জীৱ অলাৰ নীচেই তলৰ খাপৰ ওপৰত ঠাই দিয়া হয়। • Origin of Species, by C. Darwin. [ ৪৭ ] গেীতত্ত্ব। এনেকুৱা প্ৰথম নির্দি জাকাৰৰ প্রাণীবিলাকৰ জন্য প্রত্যাৰ সিমান ভেদাভো নেথাকে । মোক কেচু গ্রার এই শ্ৰেণীৰ জীৱ । কোনো বস্তু ধৰিব লাগিলে সি হতে খাটোৰ এচোবা দীঘলকৈ মেলি দিরে বা কোনো বিপদৰ আশা হলে তেতিয়াই গোটেই গাটে। কোচাই ঘূৰণীয়া বা তলু গুটিৰ দৰে হয়। কোনে। আহাৰ ধাব লাগিলে জাহাৰীয় বন্ধটিৰ চাৰিও ফালে মেৰাই ধৰি তাৰ সাৰ ওfহ পেলায় । এই প্রটোধেজম আৱৰাৰপৰা উন্নতি হৈয়েই পৃথিবীত মানা জীব মই হৈছে। প্ৰকৃষ্টিৰ প্ৰণালীৰ দ্বাৰাই জীৱবিলাকৰ মাদিতে একেটা উৎপৰিষ ঠাই হুৈয়ো অনন্ত কালৰ গতিত নানা গ্ৰেণী তেল হৈছে। প্ৰত্যেক শ্ৰেণীৰ জীৱ, শ্রেণী জগতৰ ক্ৰমিক উশ্নতিৰ প্ৰত্যেক অৱগাৰ একোটা গঢ় মাথোন। এই কমিক উতি এটা বৰ ডাঙ্গৰ প্রাকৃতিক বিবৰনৰ দ্বাৰাই সখা গৈছে, আৰু সেই বিবৰ্তনৰ এতিয়ালৈকে শেষ ফল মানুহৰ সৃষ্টি। এই ক্রমোরভিন্সাংক পৰিবৰ্ত্তন সদাই চমি জাছে জাক ভবিষালৈও সেই দৰেই চলি থাকিব। এতিয়া এনে প্রশ্ন হব পাৰে যে প্ৰকৃতিৰ কি প্ৰণালী অনুসাৰে জীৱজগত শ্রেণীভেদ 8ৈটে এই প্রণালী এইবিলাক নিয়মৰ দ্বাৰাই পঢ়া, যেনে (১) বৃদ্ধি অাৰ পনকাপ ও (২) পুকাভুক্রমিক গুণাধিকাৰ, () বহির্জগতৰ অৱস্থাৰ জাক ব্যবহাৰ অব্যবহাৰৰ তাৰ গমা () জীৱসমূহৰ বনবৃদ্ধি, সিহঁতৰ মাজত জীবন ৰক্ষাৰ নিমি:ও সুজ আৰু তাৰ ফল স্বৰূপ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ দ্বাৰাই AেIৱা জীবচৰিত্নৰ প্ৰতি তেৰ আাক উয়ছিান জীৱৰ লোপ। এই কেইট। নিম্নম বৰ গুৰু আাক বুজিবলৈ বৰ টান, পেই দেখি এই বিষয় আলাপ বিশণরপে বুজাবলৈ চেষ্টা কৰা যাওক। বৃদ্ধি আৰু পুনৰংপত্তি এই টুট। ও৭ সকলো জীৱৰেই আছে। সময়ৰ গতিত মাছছ, গব, থোৰা, চৰাই, তৃণ সকলো বাঢ়ে আৰু সিহঁতৰ সস্থতি উৎপাদন কৰি জীৱসংখ্যা বঢ়ায় । এই ছটও৭ নণকা হলে জগতত প্রাণী নাথাকিলহেঁতেন । দ্বিতীয় নিয়মটি সৰ জাবইকীয়। পৃথিৱীৰ সকলো প্ৰকাৰ জীৱই নিজ । নিজ ২৭ নির সম্ভান সরতিবিলাকক দি যায় । সকলোৱেই দেখিলে যে বহুত মাধূহৰ কিছুমান ৰোগ সিহঁতৰ পূৰ্বপুর ঘৰিলাৰুৰপৰা অধিকাৰ কৰা। ডাকৰী [ ৪৮ ] সচিতাসংগ্রহ। শাপত এনেকুৱা বহড হটনাৰ কথা উল্লেখ করা আছে। উeাহৰণ স্বৰূপে এটা ধউমাৰ উল্লেখ কৰি এই কথাৰ সভ্যতা দেখুউৱা যাওক। এসময়ত আয়েসীয়া দেশৰ এজন চহ মানুহে তাৰ তেড়া পোৱালি এটাৰ ঠেং কেইটা আজম খান তাৰ সমনীয়া পোৱালিৰ ঠেঙ্গতকৈ চুটি যেন দেখিলে । ৮ে চুটি কোৰাৰপৰা চৰ। মাছটোৱে বুজিলে যে সেই ভেড়া পোৱানিটি ডাঙ্গৰ হলেও অান ভেড়াৰ নিচিমাকৈ সি দেও দি চকোৱা পাৰ হৈ পলাৰ নোৱাৰিৰ। এইটো বৰ হুৰিলা যেন মেৰি সেই ভেড়াৰ পিবিশাক পোৱালিৰ সেই শৰে ঠেং চুটি হল সেইবিলাকক যেনেখে থৈ সিহতৰ পৰা সস্তুতি জন্মোৱালে । তেতিয়া সেই সস্ততিবিলাক ঠেং চুটি হোৱা আক স্পষ্টকৈ দেখা গল। এই দৰে কোবাবাৰে৷ চুট ঠেগীয়া ভেড়ৰ ঘোৰ মিলাই fদzাৰপৰা এৰি নন রাতৰ ভেড়াৰ সৃষ্টি হল। সাপৰ পুৰুষৰ গুণবিলাক তাৰ পাচৰ পুৰুষে ছধিকাৰ কৰাত কিছুমান নিয়মে কাজ কৰে যেনে, মটা জীৱটিৰ বিশেৰ সাধাৰণত মট। সস্থতিরে অধিকাৰ কৰে, মাইকীৰ বিশেষ ত্ব যাইকী সম্বfিহরে অধিকাৰ কৰে, আকৌ দেখা যায় যে এটা জীৱৰ জীৱনৰ থি সমাপ্ত এট বিশেষ ত্ব অঞ্জ। িৈছল তাৰ সাতিবিলাকেও পাচত জীৱনৰ ঠিক সেনে সমথন্তে সেই বিশেষত্ব অধিকাৰ কৰে। সেই নিয়মে কোনো এক শ্ৰেণীৰ জীৱবিলাকৰ বুৰঞ্জীৰ আদিতে জর্জা গুণবিলাকৰ চিন এই লেীৰ জীৱৰ প্ৰত্যেক পূকঘৰ সফfতবোৰৰ জীৱনৰ প্ৰথম ভাগ:ত দেখিবলৈ পোৱা যায়, শেষ ভাগত Cগ । গুণ বা বিশেষ স্থবিলাক জীৱনৰ পাচ ভাগত হে ফুটি ওলায় । এfতয়। বহিল গতৰ বেলেগ বেলেগ অবস্থাৰ বাবে আৰু জ ড্যাস, ব্যৱহাৰ জাক বাছাৰ ছাৰাই জীৱবিলাকৰ কি নিয়মে লক্ষণ ভেল হব লাগিছে তাক বিচাৰ কৰি sোৱা ধাওক । বহিজগতৰ । বুলিলে বহুত কথ। পুজায়; ইয়াত অামি জগ, বায়, ঠাইৰ প্রাকৃতিক অবস্থা প্রতিৰ কথা উল্লেখ কৰিম। কোনো টাই বৰ গৰম বা শীত প্রধান হলে সেই ঠাইৰ জীর্ঘবিলাকে। জল বায়ুৰ শেই অবস্থাৰ উপযোগী হব লাগিব, তেহে সিহঁত ত্তিটিব পাৰিব। আল বায়ুৰ অৱস্থাৰ ওপৰত উজি বস্থৰ অৱস্থাই যিমান নিৰ্ভৰ কৰে জৱৰ আৱহাই সিমন নকৰে। প্ৰণিতত্বৰিং পণ্ডিতসকলে ধেৰিছে [ ৪৯ ] প্ৰাণীও। • বে ঠাইৰ পৰ তাৰতম্যৰপৰা জীৱবিলাকৰ মাজত প্ৰভেদ দেখা যায় মহাদেশবিলাকত যিবিলাক চৰাই আছে সেইবিলাকৰ বৰণ স্বীপবোৰত থকা চৰাইৰ বৰণতকৈ বহত উজল। সাগৰৰ দাতিত থকা গছগছনিৰ পাড়বিলাক সাধাৰণত খেছি তা৮ দেখা যায়। এনেকুৱা৷ উদাহৰখ আাক যহত প্রভো আটিছে, তাৰ এটি উশাহৰণ দেখুৱালেই হৰ । ঘৰচীয়া হাঁহৰ ঠেঙ্গৰ থখুৰগতকৈ বনৰীয়া হাহৰ জেং,গধুৰতা বহুত কম। তাৰ কাৰণ এই'লে ঘৰচীয়া হাইবিলাকে ঠেঙ্গেৰেই সদাই কাম কৰে, লকি-চৰি ফুৰিব লাগিলে খোজ কাঢ়ে, কিন্তু বনৰীয়া হাঁহবিলাকে প্রায় সদাই উড়ি ফুৰে, সেই ফেৰি সিহঁতৰ ঠেঙ্গৰ কাম সিমান নহয়। এই কাৰণৰ নিমিত্তেই বৰচীয়া হাঁহ টেং বনৰীয়া হাহৰ ঠেঙ্গতকৈ গধুৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰৰ কাৰ্য্যৰ উদাহৰণ প্ৰায় এনেকুঁৱই। কোনো বিশেষ অৱস্থাত পৰাৰ বাবে যা কেষ্ঠিয়াবা কোনো প্ৰকাৰ জীৱৰ এটা বিশেষ অঙ্গৰ কাম নোহোৱা হৈ পৰে। তেনেকু। হলে সেই অঙ্গৰ কমে হীন অৱস্থা হয় আাক এই ৰকমে বহত পুরুষৰ পাচত হয়তো জীৱটিৰ সেই অনাবশকীয় আদয়ে লোপ পার। আয়ীচ বা উটচৰাইয়ে কেতিয়াও তৰৈ জোঁকাষ ব্যৱহাৰ নকৰে। কোনো বিপণ উপস্থিত হলে সি তাষ বলী catটাৰে গোৰ মাৰি শত্রক বিমুখ কৰে। অসুমান কৰি জানিব পৰা যায় যে এই উচৰাইৰ পূর্ব পুকৰবিলাকে সম্ভবতঃ ডৌকাৰ কোনো আৱশুক নেদেখি তাক ব্যৱহাৰ নকৰিছিল, বা কেতিয়াবা কদাচিত হে কৰিছিল । এনেটুৱা হোৱাৰ পৰা উটাইৰ ডৌকাবোৰ ছৰ্মল হবলৈ ধৰিলে আৰু ঠেত্বৰ কাৰ্য্য ৰাঢ়ি অহাত দেই জঙ্গৰে কগত ক্রমিক উল্পতি হবগৈ খৰিলে। অৱশেষত টট চৰাইৰ ডৌকা যখন কাম কৰি লৈ একেবাৰে অক্ষম হৈ পৰিল আৰু ঠেঙ্গৰ শফি ইমান বাঢ়িল বে তাৰ একে গোৰক্তে ভাঙ্গৰ ডাঙ্গৰ স্কেৰে৷ প্রাণ বধ হব লাগিছে। কেকোৰা প্রভৃতি সদাই মাটিৰ তলৰ আন্ধাৰ গাঁতত সোমাই থকা বহুত জীৱৰ চকুৰ আগক আাক কাৰ্য্য নাম নথকাৰ বাবে সিহঁতৰ সেই আজ হীন বা বিকৃত হোৱা দেখা গৈছে। প্রাণীবিলাকৰ অপৰিসীম বৃষিয়েই সিহঁতৰ মাজত জীৱন ৰক্ষাৰ বাবে বটা মুছল কাৰণ। প্রত্যে ক জীৱই যিবিলাক সঙ্গতি উৎপাগন কৰে [ ৫০ ] এ ক সাহিত্যসংগ্ৰস্থ । । সেই এটাইবিলাক বধি তিষ্ঠিব পাৰি বাঢ়ে তেনেহলে অতি অলপ কালতে প্রৰিনী প্রাণীৰে ভৰি পৰিৰ। কিয় তেনে কেতিয়াও নহয়। প্ৰাণৰ সখা সৰহ হলে সিহঁতৰ মাজত নানা কাৰণৰ বাবে প্ৰতিদ্বন্দিতা হৈ উঠে। ৰি যোগ্য সি ৰক্ষা পায়, যি অযোগ্য লি নষ্ট পার। জীৱন ৰক্ষাৰ নিমিত্তে যুজএইটো অলপ বুজিবলগীঘ। কথা । খাদ্য নোহোৱাৰ সময়ত ছটা কুকুৰৰ মাজত জীৱন ৰক্ষাৰ কাৰণে যুজ হোৱা বুলিব পাৰি। মিচটো নামৰে এবিধ গছত-গজ উদ্ভিণ আছে। সেইবিলাক সাধাৰণত এপল , গায়ক হয়। যদি একেডাল গছতে তেনেকুৱা বহুত মিচলটো গজে তেনেহলে এডলে। বাঢ়িৰ নোৱাৰে, হেচাহুেচি হোৱাত এটাইবিলাক মৰি খাব । যাকে মিচলটেবিলাক এডাল গছৰপৰা আন গছ এডালত হৰলৈ চৰাইবিলাকৰ সহায়ত। লাগে, কাৰণ চৰাইবিলাকে সিই তৰ গুটিবিলাক নি জান গছৰ খোৰোপত নেপেলালে আাক জান উপায়ে সেই গছত মিচটেহব নোৱাৰে । চৰাইবিলাক সদাই মিচলটো থকা গছলৈ নাহে ; সেই দেখি ভাবি চালে মিচলটোবোৰে, আন আন যিবিলাক গছে ফল উৎপাদন কৰি চৰাইবিলাকক আকৰ্ষণ কৰে, তেনেবোৰ গছেৰে জীৱন ৰক্ষাৰ কাৰণে প্ৰতিফলিত কৰে। এই দৰে প্ৰতিদ্বন্দিতা কৰি জীৱ সংখ্যা নমা হলে পৃথিবীত এক ভয়ানক ঘটনাহৈ উঠিলহেঁতেন। হাতীয়ে সকলোতকৈ কম সম্ভতি উংপালন কৰে। ভাৰ উইনে স্থিৰ কৰিছে যে । সাধারণত হাজীয়ে ৩৩ বছৰ বয়সৰ পৰা পোৱালি জগাবলৈ আৰম্ভ কৰি ১• বছৰ বয়সলৈকে তিনি যোৰ মাথোন পোৱালি প্ৰসৱ কৰে। এই মিয়ানে চলি গলে ৫০০ বছৰৰ মূৰত পৃথিবীত একেবোৰ হাতীৰপৰা ১০ মিযুক্ত হাসী উৎপন্ন হয়। কিন্তু হাতীৰ সংখ্যা ইমান সৰহ হলে কেতিয়াও এটাইবিলাক তিটিব নোৱাৰে ; সিহঁতৰ মাজত তেতিয়া প্রতিদ্বন্দি তা হৈ সংখ্যা কমি যায় । আমি এতিয়া দেখিল্পে। যে কোনো জীবৰ সংখ্যা পৃথিবীত সৰহ হলে সিহঁতৰ মাজত জীৱনৰক্ষাৰ কাৰণে যুদ্ধ হয়, তাত fিকানে ৰক্ষা পাব জানবিলাক মৰে। ইয়াৰ ৰহত কি বুজা যাওক। পৃথিবীত যেতিয়া জীযবিলাক চাৰিওফালে চিটিকি পৰিল তেতিয়া সিহঁতৰ খ#i ঠাইৰ মাজত ভেদ হবলৈ ধৰিলে। কিছুমান গৰৰ দেশলৈ, কিছুমান [ ৫১ ] প্রাণীতাr শীতপ্রধান দেশলৈ, কিছুমান পৰ্বতীয়া ঠাই৭ৈ, মানবিলাক ভৈয়ামৰ ফানে, এই ॥ৰে দিহাদিহি গল। যিবিলাক পরাতিপূর্ণ ঠাইবোৰলৈ গল সিহঁতৰ ভিতৰত যিবিলাক আৰোগ্য লাহিল সিবিলাক মৰিল। সেই দৰ গীত প্রধান ঠাইলৈ যোৱা বিলাকৰ মাজত যিবোৰ নোমাল আছিল বা যিবিলাকৰ জাৰ গুচাঘৰ কোনো উপায় আাছিল সিহঁত বল বাকীবিলাকে লোপ পালে। এইদৰে যিবিলাক ঠাইৰ প্রাকৃতিক অৱস্থাৰ উপযোগী হোৱাৰ বাবে তিটিল সেইবিলাকে সেই ঠাইবোৰতে খাকি বেলেগ বেলেগ বিশেষত্ব আনিলে। সেইবোৰ বিশেষত্ব পুৰুষানুক্রমে প্রাণীবিলাকৰ মাজত চলি আহি সিহঁত এক বেলেগ জাতৰ প্ৰাণ হৈ উঠিল। এই দৰে কোনো কোনো শ্ৰেণীৰ একেবাৰে লোপ হৈছে, কিছুমানে কোনো বিশেষ ঠাইত পৰি সেই ঠাইৰ উপযোগী হোৱাত তাতে কোনো বিশেষ গুণ অধিকাৰ কৰি এক শ্ৰেণী নতুন জীৱৰ পৃষ্টি কৰিলে। প্রাকৃতিক নির্বাচন ৰোলাত কি বুজা যায় তাৰ অলপ ভূ বোধ কৰেভিন্ন। পোষ গৈছে । জাগেয়েই কৈছো যে নানা কাৰণৰ বাৰে জীৱবিলাকৰ মাজত বছত প্ৰভেদ জন্মিছে। প্রত্যেক শ্রেণী জীৱৰ বেলেগ বেলেগ ফালি পৰিবৰ্ধন হোৱাৰ বাবেই এনে প্রভেদ হৈছে। এই পৰিবৰ্ত্তনবিলাক কিছুমান জীৱৰ নিমিত্তে উপকাৰী আৰু কিছুমানৰ অনিষ্টকৰ। এই অনিষ্টকৰ পৰি বর্জনবিলাক এৰি উপকাৰী পৰিবনেবিলাক এক অ্যাচৰিত প্রাকৃতিক নিয়মৰ দ্বাৰাই ৰখা হয়। ইয়াকে আমি প্রাকৃতিক নির্বাচন বুদিই। বিবিলাক জীৱৰ উপকাৰী পৰিবৰ্ত্তন নহৈ কেৱল অনিষ্টকৰ পৰিৱৰ্ত্তন হা, সিহঁত তিটিব নোৱাৰে, কালত সিহঁতৰ বিনাশ হয় । এই দৰে একো শ্ৰেণীৰ জীৱ আহুৰি ধাযুক্ত অৱস্থাত থকাৰ নিমিত্তে লোপ পাই জীৰাওলীৰ একোটা শ্ৰেণী হীন কৰিছে। লোপ পাই যোৱা প্ৰাণীবিলাক জাক টুনাই পৃথিবীত গোৱা, কাৰণ প্ৰাণী-সূত্ৰৰ পৰা সিহঁত ছিগি পৰিল। এতিয়াও ভূগঠৰপৰা দখয়ে সমরে সেই লোপ পোৱা প্ৰাণীবোৰৰ কিষানৰ চিন দেখিবলৈ পোৱা যায় । কষ্ট দেশত জাগেরে মামথ নামেৰে হাতীতকৈয়ো ভাগৰ নোম থকা এবিধ জয় আছিল, সেই জন্ত মাজি কালি আমাৰ পৃথিৱীত নাই, কিছু ভাৰ হাক-মূৰ এস্কি

  • ফচ দেশেৰ ফালে মাটিৰ তলত ওলায়! প্রভৃতিক নির্বাচনৰ দ্বাৰাই এই [ ৫২ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। নিয়মে জীবিলাকৰ মাজত তাৰতম্য ঘটাৰ দ্বাৰাই সিহতৰ এক ভাঙ্গৰ উপকাৰ স হ লাগিছে। যিমান এতে ৰাচিছে সিমান জীৱৰিলা নতুন নতুন জাতিত বিভক্ত হৈছে, সিমান সেইবাৰে জীৱনৰক্ষাৰ কাৰণে কবুল তেজ কমিছে, কাৰণ একে যমৰ জীৱৰপৰা এতে খুটি নানাবিধ জীৱৰ সৃষ্টি হােৱাৰপৰা সিহতৰ সংখ্যা কমি সিহঁতৰ মাজত এতিদ্বন্দিতা লঘু হৈছে। প্ৰকৃতিৰ ই এ আচৰিত কৌশল! | আমি গেয়ে জীৱশ্ৰেণক এডাল এখলাৰে তুলনা কৰিছে। এতিয়া তাকে যে জীবসমূহক ঘাইকৈ এডাল ভাঙ্গৰ গছেৰে ভালকৈ তুলনা কৰিৰ পাৰি। গােল মাটিৰপৰা ওপৰলৈ উঠাতে একেভাল ডালৰ গুৰি হৈ থাকে, তাৰ ওপৰৰ পৰা বেলেগ বেলেগ ভাল বিভক্ত। গছডালৰ সতে থাকোতে বহুত পােখা ওলায়, কিন্তু সেই এটাইবিলাক নেবাঢ়ে। কিছুমান স নােহােৱা হৈ সৰি পৰে, কিছুমানহে বাঢ়ি ডাল-দীঘল হয়। সিহতৰ পৰা সেই মৰে আৰু ৰহত সৰু ভাল হয়, তাৰে কিছুমান ৰে। মৰা নবিলাক ভাগি পৰি মাটিত পােত খাই থাকে। আমি জীৱবিলাকৰ যি ক্রমিক অভিব্যপি দেখুৱালে। সিও ঠিক এনেকুৱাই। বতে এই অভিব্যক্তিৰাৰ প্রতিবাদ কৰি কয় যে যদি দৰাচলতে সকলো একাৰৰ প্ৰাণ মূলতে একেটা উৎৰিপৰা জন্মিছে, তেনেহলে আমি জীৱশ্রে ক এনে অঙ্গহীন দেখে। কিয়? যদি পৰিবৰ্তনৰ সোঁতত জীৱবিলাকৰ বহুত জাতির লােপ পোৱাৰ বাবে তেনে অহীন হৈছে তেনেহলে ভূগৰ্ভত সেই এটাইৰােৰ হেৰােৱা অৰ চিন দেখা যায় কিয়? কিন্তু অলপ ভাবি চালেই বুলিব পাৰি যে অচলত দুগৰ্ভতত্বৰ এতিয়াও উন্নতি হােৱা নাই। ভূগর্ভৰ আৰু কত কি আছে এতিয়াও আমি জানিব পৰা নাই। আৰু এটা কথা; অবিশক একে সময়তে হীন হােৱা নাই, সেই বাবে একে ঠাইতে সিহঁতৰ চিন গােয়া চান। মাটিৰ তলৰপৰা এটাইবিলাক লুপ্ত হোৱা জীৱৰ চিন বিচাৰি উলিয়াবলৈ আৰু কযুগ লাগিব আৰু কোনে কব পাৰে? আকৌ এটা খাই পত্তি এই ৰে ধৰি একেটা মূল নীল সকলাে জীৱৰ সৃষ্টি হৈছে তেনে হতে বিণ মাখৰ আৰু অভেদ্য পর্বতমালাৰ ৰাই পৃথক্ হােৱা পৃথিবী গেলেগ বেলেগ অংশ প্রায় একে কম গীৱ কৰ পৰা হল। এইটো ভাবি [ ৫৩ ] ________________

এত। লগীয়া কথা। কি বৈজ্ঞাজিক পতিসকলে মন জিকালি পৃথিবীর ওপৰ ভাগত যেনেকৈ মাটি আৰু পানীৰ ভাগ কৰা আছে আগেয়ে তেনে নাছিল। আগেয়ে সভবতঃ তাৰ মহাদেৰিণাৰু লগ লগা লি। আটলান্টিক মহাসাগৰ কত পানাৰ পৰা এইটো মােৰ এ এ সময়ত ইওৰােগ আৰু আমেৰিকাৰ মাত মাগৰৰ ব্যৱস্থাৰ নাছিল। সকলে বৈজ্ঞানিকেই স্বীকাৰ কৰে ৰে, যি সমূত্ৰ আগেয়ে ৰত। ছিল কালত সিও এতিয়া ৰাম হৈ আহিছে। সেই নিয়মে বাম পানীও কমে হৈছে। যদি এনে এক সময়ত ভাৰ মহাদেশবিলাক আৰু মোৰ একেলগে খুপই আছিল, তেনেহলে তেতিয়াই ৰে জীৱলাৰু চাৰিওফালে বিস্তারিত হৈ গৈছে তাত একো সহে গাই। ইয়াত বাজে প্রকৃতি আৰু হত আচৰিত কৌশলৰ ৰােই বিলাকক চাৰিওফালে চতিয়াই দিয়া হৈছে। গছৰ গুটি বতাহত উক্তি বহুত দূৰ ঠাইলে গৈ ভাত আকৌ গছ গজোৱা বহুতে জানে। কোনো কোনাে গছৰ ওচৰত বৰ হৰি থকাৰ নিমিতে তলত টি সৰি পৰিলেও হাবিৰ নিমিত্তে তাত গজিব নােৱাৰে। ভগৱানৰ কৌশল তেনে হত গছৰ গুটিবােৰ নােমৰে ঢকা। নােম একা ৩টবিলা হত উড়ি বহুত দুৰৈত পৰেগৈ আৰু তাতে মুকলি ঠাই পালে গছ গজায়। প্লাৱন, বতাহ আৰু কেতিয়াব। চৰাইৰ কাষত বহুত পানীত কাজী আৰু উক্তি এণ এঠাইৰপৰা আন ঠাইলৈ যাব পাৰে। আমি ওপৰত প্রাণীবিলাক সাধাৰণত ঘটা শাৰীৰিক অভিব্যক্তিৰ কথা কলে।। ভাত ৰাজেও এণীৰ মানসিক জগতত বেকি এ আচৰিত অতি ব্যক্তি ঘটিছে তা আলট কৰিলে আৰু বা মানির সাথে। সাৰৰ ৰ প্রটোগ্নহােমৰ পৰামিক অভিব্যক্তি হৈ শেষ মানুষ হল; কি কি পৰা অভিব্যক্তি হৈ মানুহৰ নােমাই ওখ গাৰ আৰু এন্ধিৰিলে আন গায় অন্যায় বােধ প্রভৃতি উপয় লা লি কৰা টান। এর এইবিলাক ভাষ-প্রবৃত্তি যি মূল উপকৰণৰ অভিব্যক্তি হৈ বিকি, অৰ আলােচনা আমি এটোপ্লজেনৰ ভিতৰত এ পৰা হল, এই কথা কালােচনাৰ নিচিনাকৈইতে এৰিপেঁ। [ ৫৪ ] ________________

মনুষ্যৰ আদি অবস্থা। অনেক নীলোকে, যাকে তাৰ ডাইনে, কয় যে মানুহ কৰাৰেই মনুষ্যরূপে সৃষ্ট হােৱা নাই। অতি কীটে, ক্রমে উন্নত হৈ, বান্দৰৰ পালে। সেই বাণৰ উন্নত এই মাছ। মানুৰে প্ৰথম অস্থা মৰ ৰামান সামায় এক শ্রেষ্ঠ নাহিল। মনুষ্যজাতি কোনাে কোনাে ভাগ সত্য ও মনুষ্য নামৰ গৌৰৱ ৰাইছে। মানুহবিলাকে নাে পণ হি কেনেকৈ কি মিয়ৰ বার মনুষ্যত্ব পালে, ভাৰ আৰুইনে তাক ভালকে নেইছে; কি যেই কথা বুজোৱা এই ৰচনাৰ উঙ্গে নহয়। আর এতে মনুষ্যজাতি যে আমার নতকৈ শ্রেষ্ঠ নাছিল, আমি তাকেহে কব খুহি। এতিয়াও নানা ঠাইত যিবিলাক বিলীয়া কত মানুষ আছে, সেবিলাকলৈ চালেই আমাৰ কৰাৰ প্ৰমাণ পােৱা ঘৰ। মানুহৰ যি আহাৰ, চৰাই পৰে সেয়ে আহাৰ। মানুহৰ খাই আহাৰ ফল, মুল আৰু নহ; চৰাই পৰেও সিফিকে এই জীয়াই থাকে; কিন্তু মানুহ যিমান সভ্য হয়, তেওঁ খােবাৰকো সিমান তাতকৈ ৰাৰে। সামান্য করে কেঁচা খায় ; মানুহেও নীচেই আমি অব সামান্য অবদৰে কেঁচা ৰ খাইছিল, পাছে মে দুই ব্যৱহাৰ কানি দ্য ব বলৈ শিকিলে। কিন্তু সন্ত মানুহে সত্যৰ দৰে ৰবি নেমে, আৰু অনেক সত্য মাতিয়ে এতিয়াও কেঁচা মং খায়, আৰু তাৰ ৰা সত্য জাতির নানাপ্রকাৰে ৰা বৰ খােৱাৰ সমান তৃপ্তি পায়। নাবিলাকে যা যতীৰ মই এখন চা হৈ ভল ক্রুই জানি খােত। দিয়ে, শেরে তা ই আৰ। ফুয়েদি নামেৰে এভিয়ে মাছ ধৰি চোই ; আৰু সাগৰৰ তিঃ মৰা তিনি পানে, সি বিমান কি গো মা দুর্গন্ধ ও শিয়াল ৰৰ পৰে কে কাকে গৈ ওত আৰু পেটত ভৰায়। ইতি আৰু কিতাৰােৰে ৰেৰে সৈতে একেলগে ছিল না কো নাই , আৰু তাৰ পেট ভিতৰত মুখ ধুমাই তে গিয়ে। আৰিটিৰ মানুহবিলাকে জীয়া গৰ গা মা ৮ চোর কে আমি নি। মা জীবন [ ৫৫ ] ________________

আগৰ দিন। যি নির্দিষ্ট কাৰ্য্য কৰিব লাগে তাকে সমাখা কৰিছিল। এইরূপে বিষয়াৰ অধীনৰ চমুৱা মানুহৰােৰ নির্দিষ্ট কাৰ্য মাত্ৰ কৰিছিল। ঝাড়ী মানুহৰােৰৰে সেইপ নির্দিষ্ট কাৰ্য আছিল। চমুৱা খেলতো কঁাড়ী বা অতি তলতীয়া শ্ৰেণীৰ প্ৰা আছিল। কাড়ী শৰ নানা জনে নানা অর্থ কৰে। সেই কালৰ যুৰ প্ৰধান অস্ত্র ঝাড় লৈ যুদ্ধলৈকো যাব পৰাৰ কাৰণেই বােধ গাড়ী বুলিছিল। চমুৱ। হলে মানুষ বিশেষে কোনো এটা নির্দিষ্ট কাৰ্য কৰা লােৰুৰ শ্ৰেণীলৈ যায়। সি আৰু সাধাৰণ কাৰ্য কৰা লােকৰ শ্ৰেণীত নেথাকে ; কিয়নাে কাড়ীয়ে সফলতা কাৰ্য্যকে কৰে। কোনাে সময়ত আকৌ কোনাে নির্দিষ্ট কাৰ্য কৰা ৰেণীলৈ নিনিয়াকৈ ৰাই চমুৱা কৰিব পাৰে আৰু কৰিছিল। চমুৱাৰ অনেক খেল বা বিভাগ। কাৰ্য ৰা ব্যৱসায় অনুসাৰে খেল বোলে। যেনে, সোণাৰীৰ খেল, গায়নৰ খেল। অনেক চমুৱা খেল একত্ৰিত হৈ যি জন বিষয়াৰ অধীন, সেই সকল লােককে সেই বিষয়াৰ মোৰ লােক বােলে। যেনে, টেকীয়াল ফুকনৰ মেলৰ সােণাৰীৰ খেল। বিশেষ বিশেষ কেতবিলাক খেল একেলগ হৈ কোনো ঠাইত থাকিলেও কেতিয়াবা সেইবিলাকক এখন খেল বুলিছিল। যেনে বৰফুকনৰ মোৰ নগা খেল। কোনাে খেলৰ সকলো মানুহ একেলগে নেথাকে। একে খেলৰ মানুহ অনেক ঠাইত থাকিব পাৰে। তাৰ ঘৰ। তাৰ খেলৰ সৰ ব্যায়াত নামে, কেৱল সেই লােকে সেই খেলৰ নির্দিষ্ট কাৰ্য কৰি থাকিব লাগে। যদি কোনো লােকে এইরূপ কাৰ্য্য নকৰে তাক ভণীয়।' বোলে। ভগণীয়াক খেলৰ বিষয়াই বলেৰে নির্দিষ্ট কাৰ্যকৰাৰ পাৰে। ব্রাহ্মণসকলৰ ভিতৰতে। ঝাড়ী ছিল; কিন্তু সেইসকলে হীন কাৰ্য নকৰিছিল; আন কঁাড়ী বুলিলে সলােগাৰ্য্যকে কৰিব লাগে। কাড়ী আৰু চমুৱাৰ নির্দিঃ ক। পীলফা আহিল, কাজী পৰা চৰালৈ যদি কোনো লোক যায়, তাৰ নাম কঁাড়ীৰ কাকতৰ পৰা কটাৰ লাগে; আৰু ফটোৱা বিধানো আহিল। নাম নকটালে সি যেই কি বিষয় পাওক, ফাড়ীয়েই থাকিল। বৰুতীয়ালৰ বৰবৰুৱাই এনি বাড়ীৰ হিচাপ লােত এদল কঁাড়ীৰ মাজত এটা পাইক নােলাল। সেই পাইফটো লৈ গল, এই বিষয়ে অনুসন্ধান হবলৈ ধৰিলে। কাড়ী গোপন কৰা এট। এ পণ। বিয়াৰ প্ৰতি বৰবৰুৱাৰ বৰ কোং হল আৰু তেও গও কবি [ ৫৬ ] ________________

সাহিত্য-সংগ্রহ। বি হল। সেই এৰৰবায়ে যে সেই অন ফাঁড়ী পাই তা কোনেক নােৱাৰে। পাচে বৰবৰুৱাই যেতিয়া গও বিহিবলৈ মন কৰিলে, তেতিয়া এটা বৰাই মৰণত শৰণ দি আঠুকাঢ়ি বৰকৰাত জনালে, “দেউতা ঈশ্বৰ, । লেখিছে গা লেখিলেই পাইক ওলাব।” এই কথা শুনা মাত্রেই বুদ্ধিমান বৰষয়াই আনিলে সে নিজেই সেই ঝাড়ী পাইক। পাচে ৰাজেশ্বৰ সিংহ স্বৰ্গদেৱত নাই, কড়াৰ কাকতৰ পৰা ওলাই চমুৱাত সোমাল। কাড়ীৰ পৰাই নাম কাটি ৰজাই সত্ৰ বা দেৱালয়ৰ পাইক বা কত কৰে। কোনো লােকক বন্দী দিয়ে। চাইটা মানুছে এটা গােট পাইক হৈছিল আৰু এটাই এপােৱা। শাড়ী কি চমুৱ। উভয়তে এইরূপ গােট গণনা। প্রতি কাড়া পাইকে এটি নির্দিষ্ট সময় পর্যন্ত ৰাৰ বা বিষয়াৰ কাৰ্য্য কৰিব লাগে। সেই কাল অতীত হলে আন পাইকে তাক সলনি কৰে। খাটনিৰ কাল দহ দিনেই অতি নন। চমুৱা হৈ যিবিলাক মানুষ কোনাে বিশেষ খেলত সােমা, সিও এই দৰেই কোনো এসমত খাটনি কৰে। সময়ে সময়ে খাটনিৰ কালৰ ব্যানাধিক্য হয়। চমুৱা খেলৰ লোকসকলে সেই খেলৰ লােকে যি কাৰ্য্য কৰিব লাগে, সেই কাৰ্য্য সৰুৰেপৰা শিক্ষা কৰে। শিক্ষিত হলেই সেই কাৰ্যত এন্বত হয়। যেতিয়ালৈকে শিক্ষাত মুঠে, তেতিয়ালৈকে সি কাৰ্যত হাত মিলিয়ে। যেনে, সোণাৰীৰ খেলৰ লােকসকলে সৰুৰেপৰ সোণাৰীৰ কাৰ্য্য শিক্ষা কৰে। যেতিয়া ৰাষৰীয়া কাম কৰিবপৰা হয়, তেতিয়াহে সেই কত যেময়। কাড়া পাইকৰ এটা নিয়ম এই যে ১৬ বছৰ নহয় মানে সি পাই গণনাত নপৰে, ১৮ বছৰ হৈ গলেই সি পাইকৰ গণনাত পৰে। পাচে পাইকৰ গণনাত পৰে এই ভয়তে মুনি লবিলাকে অনেক বয়সলৈকে কাপােৰ পিপিন্ধিছিল। ঝাড়ী পাইকৰ ওপৰত যি বিষয় থাকে, সেই বিষয়াই সময়ে সময়ে খাটিৰ যে মানুহ বিচাৰি ফুৰিছিল। অনেক বিষয়াই আকৌ পাইক গােপন কৰিছিল, যা পৰিলে সেই বিষয়াই উগ্ৰদণ্ড পাইছিল। কাড়ী এক চমুৱা বিনে মহ, ভ, দেৱলীয়া, পাইক আৰু গোলাম এই কেইবি। এজাও ছিল। এক প্ৰকাৰ এই পাঁচ বিধ প্রজাও চমুৱা। কোনাে সন্ত্র বা থালয় মিলে ধর্ষ-চর্চ কৰে আৰু দেশৰ ধৰ্ম প্ৰবৰ্তা, সেইসকলেই [ ৫৭ ] ________________

আগৰ দিন। মহন্ত। সেই সত্ৰৰ মহন্তৰ সেৱ-জষা কৰিবলৈ যি লােক নিযুক্ত সেই ৰােৰ ভকত। কোনো দেৱতাৰ বা দেৱমন্দিৰৰ কাৰ্য্য চলাওঁতা লােকক দেৱলীয়া বােলে। সত্ৰ আৰু দেৱালয় অথবা কোনো অৱস্থাৰ আন কোনাে বিষৰ কাজ কাম কৰা লোবিলাকক পাইক রোলে। কোনো লােকৰ দাস কৰা লোকবিলাকেই গেলাম। গােলামৰ ওপৰত গৃহস্থৰ সম্পূর্ণ কর্তৃত্ব; তাক নন, বিক্রয়, হস্তান্তৰ কৰিব পাৰে। পুল-কাৰ ওপৰতো পিতৃমাতৃৰ সেইরূপ স্বত্ব। যিসকল লোকক ৰাই কোনাে ধৰ্মালয় বা দেৱালয়ত অথবা আন কোনাে লোকক সমর্পণ কৰে, তাৰ ৰাজদণ্ড বিনে ৰাজকীয় সকলে। গুছে। অর্থাৎ বাথৰৰ কৰ-কাটল, পঞ্চক, বেঠ, বেপাৰ, জলক, যৰক্ষাৰ চোৰ, ছিনলা, ধুমছি, মাড়েশা, দান, খুত, দণ্ড. বন্ধ, হাট, খাট, চকী, ফাট এইসকলৰ দায়ৰ পৰা সেইবােৰ মানুহ মুক্ত হয়। স্বাক সেইসােৰ মানুহ দিয়া হয়, সেইসকলেই সেইবোৰ ৰাৰ লব পাৰে। আমি যি সময়ৰ কথা লিখিছে। সেই সময়ৰ অসম দেশৰ প্ৰা সংখ্যা ২৪ লক্ষৰ অধিক নাছিল। [ ৫৮ ] ________________

ও সাহিত্য বিচাৰ। সাহিত্যৰ সাধাৰণ লক্ষণ। মানুহে নি বুদ্ধিৰে আজিলৈকে যি যি কাম কৰিছে, তাৰ ভিতৰত সাহিত্যকে খাই বুলিব পাৰি। সাহিত্য ও সংসাৰ জিনি আছে। ইয়াৰ নিচিন মনমোহ। বস্তু জগতত আৰু বিচাৰি পাবলৈ বৰ টান। সাহিত্যৰ গুণত বিষাগত সুৰ যোৱা মানুহৰে। মনােবিকাৰ উপশম হয় ; গীয়াৰ ৰােগ সকাহ পৰে; কাঠ-বৰুৱা মানুহৰ মনত দয়াৰ জন্মে ; পং, শিয়াল ইত্যাদি মানুহৰ যিবিলাক ৰিপু আছে, সিততা লাহে লাহে কমি যায়। কিন্তু এই সাহিত্যসুখ সকলোৱে ভােগ কৰিবলৈ নাপায়। আগেয়ে কিছু জান আজি নললে সাহিত্যৰৰ পােৱা বৰ টান। সেই দেখিহে মূৰ্থ আৰু অসভ্য জাতিবােৰে সাহিত্যৰ মােন নাপায়; আন কি, সাহিত্য বুলিবলৈ বন্তু এটাই সিহঁতৰ নাই। জ্ঞান সাহিত্য-সুখৰ মূল। জ্ঞানৰ ৰশ্মিয়ে মন পােহৰ নকৰিলে সাহিত্যৰ অসীম রূপৰ অলপপ দেখিবলৈ পােৱা নেযায়। এই জ্ঞান কেৱল লিখা-পঢ়া শিকিলেই হয়, এনে বুলি ভৰা অনুচিত। অনেক মানুহ আছে, তেওঁলোকে লিখা-পঢ়া জানে আৰু টান টান পুথিৰ অৰ্থও নিমিষতে কৈ দিব পাৰে, তেও সাহিত্যৰ ৰস বুজিবলৈ টান পায়। এই কথাটো প্ৰথমতে আচৰিত যেন লাগিৰ পাৰে, কিন্তু অলপ গমি চালে দেখা যায়, যে যি জ্ঞানৰ বলত সাহিত্যৰ ৰা বুজিব পাৰি সি লিখা-পঢ়া শিকিলেই হোৱা বস্তু নহয়। তাৰ নিমিত্তে বেলেগে পুৰুষাৰ্থ কৰিব লাগে, তেহে সেই জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰি। নীতিবিজ্ঞান, মনােবিজ্ঞান বা গণিত ইত্যাদি শাস্ত্ৰত ৰৰ পাগলি লাজ কৰিলেও সাহিত্যৰ একো নাজানিব পাৰে। কিয়নাে, মনােবিজ্ঞান শিকোতে সাহিত্য শি নয়। এই জ্ঞান যে দুলত এনে নহয়। আন কথা শিকিবলৈ যিমান দুখ কৰিব লাগে, সাহিত্য বোধকৰে। তাতকৈ অলপ মতে শিকিব পৰা যায়। যেতিয়া [ ৫৯ ] ________________

সাহিত্যৰ সাধাৰণ লক্ষণ। = = মানুহে লিখা পঢ়া আৰম্ভ কৰে, তেতিয়াৰ পৰা সাহিত্যৰ ফাললৈকো চকু দিৰ লাগে; সাই তাত মন দিলেহে পিছে উপকাৰ পােৱা যায়। যদি সৰুৰে পৰা সাহিত্যৰ লগত একো সময় নাৰাখা, তেন্তে ডাকা হলে তাৰ কেনেকৈ বুজিব।? একেই সাহিত্য এটা অটল বিষয়, তাতে যদি আৰৰে পৰা তাক হেলা কৰা যায়, তেনেহলে পিচে তাৰ সােৱ পােৰা বৰ টান। কিন্তু নিচেই সৰুতে সাহিত্য শিকিবলৈ ধৰাও উচিত নয়, কিয়নাে তেতিয়া বহুত কথাৰ অৰ্থক বুজি নাপায় আৰু অর্থ বুজি পালেও কথাৰ ভিতৰ সােমাই তাৰ সাৰ বিচাৰি উলিয়াব নােৱাৰে। যেতিয়া বুজি পূৰঠ হয়, জটিল কথাৰ আঁত বিচাৰি উলিয়াব পাৰে, আৰু নীৰ বিষয়ত লাগি থাকিবলৈ বেজাৰ নলগা হয়, তেতিয়াহে সাহিত্যৰ ফালে মন দিয়া যুগুত। সাহিত্য এবাৰ মন বহিলে আৰু শঙ্কা নাই। তাৰ সােৱাদ এবাৰ পালে পাহৰিৰ নোৱাৰি। সেই দেখিহে এমন কবিয়ে ঈশ্বৰ খাটিছিল, যে তেওঁক যেন এই পৃথিবীত আকৌ জনম দিয়ে, কাকে যেন তেওঁ সাহিত্য সুধা পান কৰিবলৈ সাহিত্যৰ সোৱাদ আনবিলাক মিঠা বস্তুৰ দৰে নহয়। আন আন ৰাৰ সােৱাদ জিৰে পাওঁ, কান বস্তুৰ ৰূপ চকুৰে দেখে। কিন্তু সাহিত্যৰ সােৱাদ মুখৰ জিভাৰে নাপায় ; তাক মনেৰে চাৰিব লাগে, তেছে তাৰ ৰূপ । সােৱাদৰ গম পােৱা যায়। সেই দেখি কি নােহােৱা মানুহেও সাহিত্যৰ কম বুজিব পাৰে। কনাইও তাৰ রূপ দেখি ভোল যায়। সাহিত্য সন্তোগৰ নিমিত্তে বহত ধন-ৰিতত খৰচ কৰিব নালাগে, ৰা দেশ এৰি বিদেশলৈকো যাব নালাগে। ৰতে বহি সেই পবিত্র মুখ ভােগ কৰিব পাৰি। আন মুখৰত কেতিয়াবা দুধ মিলে, কিন্তু সাহিত্যৰ পৰা যি আনল পােৱা যায়, ভাত বিষাদৰ অলপাে মিহলি নাই। সাহিত্য কেন সুখৰ ভৰাল। নন্দন কানন যেনেকৈ ৰোসকলে এত পান কৰি সকলাে দু পাহৰে, সেই পৰে আনী মানুহে সাহিত পঢ়ি ৰা সমা লােচনা কৰি সংসাৰৰ চিন্তা পাহৰে আৰু পৰৰ হৰিৰে কাল নিন। নী লােকৰ পৰুে সাহিত্য মিণি লােৱাঠাই। এনবিলাক মানুহ যেতিয়া কৰি ভাগৰ লাগে, তেতিয়া তেওঁলােকে গান-বাজনা ৰা আশ কোনো [ ৬০ ] ________________

সাহিত্য বিচার। স্থায়ী হয় না। নয়। কিনী লােক রাগৰ আনিলে শাহি প বিলাস-খন গােমই তাৰ নানাবিধ শােয়া চাই চাই ভাগৰ পাৰে। এই পৰি লবলৈ সকলােৰে ৰা উচিত। কোন বাটে গলে এই যা লা কৰিব পাৰি সৰু আধি ক্রমে দেখুৱাম। সম্প্রতি সাহিত্য কি বন্ধ, কিনে সাতি বােলে, তাৰ গৰু কেনে, ফোনে কি যৰে সাজিলে, কে হল, আপেয়ে ফেনে আছিল, এতিয়া কেনে হৈছে, আৰু আন কিহৰ গত সাহিত্যৰ বিশেষ সময় আছে, জয় জয়তে এই কেষ্ট। কালকে বিচাৰি চাৰ শাৰি; তেহে আমি সাহিত্যৰ ওচৰ চাপিৰ পাৰি। সংসাৰৰ সকলো প্রাণীতকৈ যে মানুহে ইমান বেছি উন্নতি কৰিছে, তাৰ কাৰণ এই যে সিহঁতে নিজৰ মনৰ ভাৰ নকৰিব পাৰে। এটা মানুহে নিজ বুদ্ধিৰে যি শিৰুে তাৰু তাৰ লগৰীয়াৰিক বুজাই কব পাৰে। এই ক্ষমতা নখকাহেঁতেন মানুহে কেতিয়াও ইমানখিনি উতি কৰিব নােৱাৰিলেহেতেন। খেয়ে যি শিকে, সি তাৰ লগতে লোপ হলহেঁতেন। এতিয়া সেই ক্ষমতাৰ ও আখি আনে শিক্ষা বা উলিওৱা কথাৰ পৰা উপকাৰ পাওহঁক। যি উপায়ৰ বাৰাই এজনৰ মনৰ ভাব আন এজন প্ৰকাশকৈ কব পৰা যায় সেই উপায় নাম ভাষা। ভাষা কেনেকৈ হল, তাক কোনে সাৰিলে, এইবােৰ কথা আমাক এতিয়া নালাগে। সম্প্রতি ইয়াকে আনিলেই হব, যে আমি ভাষাৰ তবে অন্য জীৱজন্ততকৈ গেছি উন্নতি লাভ কৰিব পাৰিছো। এই ভাষায় বাই আমাৰ মনৰ গাৰ ব্যক্ত কৰে। এই ভাষাৰেই হে আমি পৃথিবীত জাতকৈ শ্রেষ্ট। কিন্তু অকল ভাষাই আমাৰ ইমান উপকাৰ সাধিব নােৱাৰিলেহেতেন। যেতিয়া মানুহে লিখিব নাজানিছিল,যেতিয়া কাপােৰ ব্যৱহাৰ পৃথিৰীত নাছিল, সেই সময়ত ভাষাৰো বৰ আদৰ নাছিল। ভাষা যে ইমান শৱতী হল, ইকেল লিখাৰ বলতহে। মানুহে বুজিৰে উলিওৱা কথা লিখি শলৈ এইটো উপায় নাহেঁতেন, ভাষাৰ পৰা নামি ইমান উপকাৰ কেতিয়াও নাপাও। মানুহে যেতিয়াৰ পৰা কথা লিখিবলৈ ধৰিলে, সেই দিনৰ পৰা সাহিত্যৰ পা ল বুলি ধৰিব পাৰি। ভাষা শিখিলেই সাহিত্য নাম পায়। ভাষা আৰু সাহিৰ ভিৰ ইমান মিল, যে সময়ে সময়ে কোমটো কি বাহি [ ৬১ ] ________________

সাহিত্য সাধৰণ লক্ষণ। উলিয়াবলৈকে টান হৈ পৰে। কিন্তু এই ধাৰ পৰা এসে ৰিলো উচিত নয়, যে ভাষা আৰু সহিত একে। সিহঁত আৰে একে একে বন হলেও, তুইও বেলেগ বেলেগ । সিহঁতৰ গুণ বেলে লক্ষণ বেলে, আৰু নামে সুয়া। কিছুমান কথাত যদিও ইৰো . বৰ মিল দেখা যায় কিছুমান কথাত আকৌ ইমান অমিল, যে সিহঁতৰ ভিতৰত একো সমই নাই বুলিব পাৰি। প্ৰথমতে চোৱা, ভাষা ক্ষেত। এটা নাম মাথােন। ভাব প্রকাশ কৰিবলৈ মানুহে মুখেৰে নানা অফাক কৰে। তাৰ একোটা শব্দৰ নাম আৰ। আখৰৰ এটা ৰা কেইটও গােটই এটা বৰ নাম হয়। এই নামবােৰ যেতিয়া মানুহে মনৰ ভাৰ একাশ কৰিবলৈ উচ্চাৰণ কৰে তেতিয়া তাকে ভাষা বােলে। কি সাহিত্য কাপাতেৰে গঢ়া ৰ। মানুহে লিখিবলৈ শিকাৰ আগেয়েও ভাষা আছি, আৰু এতিয়াও আছে। কিন্তু সাহিত্য আগেয়ে নাছিল। ভাষাৰ অখিনি ঈশ্বৰে আৰু আদখিনি মানুহে কৰা, কিন্তু সাহিত্য হলে সর্বাংশে মানুহৰ হাতে গঢ়া ৰ। সাহিত্য আৰু ভাষাৰ ভিতৰত যে কেৱল এই খিনিহে অমিল এনে বুলি ভৰা উচিত নহয়। ৰাতি আৰু দিনৰ যেনে ভে, সিহঁতৰ ভিতৰতে এয় সিমানেই প্রভেদ। মিল কেৱল একে ঠাইত ৷ােন দেখা যায়। আগড় কৈ অহা হৈছে যে নানাবিধ শৰ গােট খুৱাই একোই কৰি এটা তাৰ কাণ কৰাৰ নাম ভাষা। এনেতে ভাষা শব্দমূলক, অর্থাৎ শব্দ নহলে ভাষাৰ সৃষ্টি হব নােৱাৰে। যদি ফাহানিবা মানুহে শব্দ এটাইবােৰ পাহৰি খায়, তেন্তে সে জিনাই ভাষাৰৰ মূৰ মৰিব। সাহিত্যও প্রায় তেনেকুৱা। কিছুমান শব্দ লগ কৰি এটা কখালিখিলেই সাহিত্য হয়। এতেকে সাহিত্যকোষাৰ নিটি শব্দৰ সমষ্টি বাপু বুলিব পাৰি। এই ঠাইতে ইহঁত দুয়ােৰে ৰৰ মিল লেখা যায়। ইয়াত বাজে এবলৈ যত ধৰা তাতে সিহঁত বেলেগ। সিহঁত দুৰে ভিতৰত কত কত মিল অঙ্ক কত অমিল ভালকৈ বুজি নললে সাহিত্য শিক্ষা বহুত বিধিনি জবি পাৰে। কিয়নো, আমি আদিতে কৈছে, যে ফেৰিলাৰু মাহে ভাষা শি েহয় তেও সাহিত্যৰ ৰা নাপায়। ভাষ। ওপৰতে থকা নয়, ফুলেই আৰু ৰা যায়। মেয়ে অথৰ চিনে আৰু শৰথ আনে সে চায় দেখা পায়, গা শিকিব পাৰে; কিন্তু সাহিত্য তেনেকুৱা নহয়। [ ৬২ ] ________________

সাহিত্য বিচাৰ।

  • ভাষাৰ মাজৰ পৰা চালি-জাৰি উলিয়ালেহে পােৱা যায়। সি ভাষাৰ হল চা খাই কে, বিচাৰি উলিয়ালেৰে ওলাম। ভাষা এটা ৰত গাহিত্য

প, শৰীৰ সাহিত্য , বা গলা শাহ্য ৰ । নাই, এই গৰে ধৰি পৰা যায় যে ভাষা এটা ফুল সাহিত্য গাে, ভাষা টিকঠাল সাহিত্য তা সােদ। | এই যৰে ভাষাৰ মাহৰ পৰা সাহিত্য বিচাৰি উলিৱাকে সাহিত্য শিক্ষা নেলে। এই শিক্ষা অৱ অতি টান কম, অলপ এম কৰি মাৰিৰ নােৱাৰি। গুৰিৰ পৰা লাহে লাহে অভ্যাস নকৰিলে সেইৰে সাহিত্যৰ বস খুব পাখি এনে কেতিয়ান ঠাই নিদিষ। এই কাম কৰিবলৈ ৰােত কিছুমান নিয়ম কাছে এনে নহয়। নিয়ম কাহেঁতেন ই ইমান টান হবই নােৱাৰে। বি বি কাম নিয়ম বন্ধ আছে, অর্থং নিয়ম অনুসৰি চলিলেই যি কাম সি হয়, তাক টান কম বুলিব নােৱাৰি। কিয়নো, নিয়ম হাজাৰ টান হলেও মানুহে পুৰুষাৰ্থ কৰি তাক বুজিব পাৰে আৰু সেই দৰে চলিব পাৰে। যিবােৰ কামৰ এ৷ে নিয়ম নাই সেইবােৰহে আচলতে টান। এই সেমি সাহিত্য শিক্ষা পুৱা কৰিবলৈ একো উপায় দিব নোৱাৰি। যি তাক শিকিব খােজে তেওঁ কিছুমান দিন মন দি ধৰিলেই আপােনাকাপুনি বহুত উপাই ওলায় পৰিব। ইয়াত শিকোৱাৰ সহায় কৰিবৰ নিমিত্তে আমি ল স্কুল দুই চাইট। খ। উনুকিয়াম। এই আf অনুসৰি কাম কৰিলে যে কিছু উপকাৰ হব তাত আমাৰ এক ঘনিষ্টাও সন্দেহ নাই। | পৃৰিবাত যত আছে তাৰ সকলােৰে দুই পিঠি। কখনাে ভাব ঠিক এনেকু। এটা লিখাৰ দুটা পিঠি, তাৰে এপিঠিৰ নাম কথা বা শুধ ভাষা আৰু আনটো পিঠৰ নাম সাহিত্য। যেতিয়া আমি প্ৰৱন্ধত কোৱা কথাটোলৈ মাথোন মন করে, অর্থাৎ লিখকে যি ভাব প্রকাশ কৰে তাত মাথােন মন পিও, তেতিয়া আমাৰ চকু কেৱল ভাষাতহে থাকে। কিন্তু যদি তাক এৰি ৰা ভাত ৰাও লিখকৰ লিখাৰ ধৰণলৈ চাওঁ অর্থাৎ লিখকে কেনেকৈ মনৰ ভাৰ একাণ কৰিছে তেওঁ কি কি শব্দ ব্যৱহাৰ কাৰছে, কি উপমাৰে বুজাইছে আৰু কেনে আৰ লিখিছে এইবােৰ কথালৈ মন দিয়া যায়, তেন্তে সেই এ তেষ্টিয়া সাহিত্য বিচৰা হয়। মুঠতে লাগিলে সিখকে যি ক, তালৈ মন । [ ৬৩ ] ________________

সাহিত্যৰ সাধাৰণ নক্ষণ। কৰিলে ভাষা আৰু যেনেকৈ কৈছে তালৈ মন কৰিলে সাহিত্য বিচাৰ কৰা হয়। যি মাহে অন্ধত কোৱা কথা। অর্থাৎ শাৰিটো মাখেন বিচাৰে তে সেই এৰৰ সাহিত্য লেখে। সাহিত্য বিচৰা মানুহে এ কা উপমাৰ মিল, শৰৰ পাতনি, ভাৰৰ গাখনি, আৰু লিখাৰ এণীলৈ মন কৰে। এটি উাহৰণ দিওঁ চো।। “ঈৰ মাৰ সাগৰ এই এটা ৰাক্য। এতিয়া আমি যদি বাক্যটো পঢ়ি ইয়াকে বুজি থওঁ যে ঈশ্বৰ বৰ দয়ালু, তেনেহলে আমি তাৰ ভাষাতহে মন দিলো। কিন্তু যদি এই দৰে ভৰা যায়, যে এই ইত ইৰ নিদি পৰমৰ শিখাহেতেন শুনিবলৈ ভাল হলে, ৰা কৰ শটোৱে এই ঠাইত সুৰপে খাই পৰিছে, আন শ বিলে নেয়া , তেনেহলে আমি তেতিয়া বাক্যটোৰ ভাষা বিচৰা নাই, আমাৰ মন তাৰ সাহিত্য হহে আছে। আৰু এই দৰেও ভাবি চাব পাৰি, যে ঈশ্বৰক দয়াৰ সাগৰ বুলি দয়াতঙ্গিনী বা দয়াকুপ বােলা ভাল আছিল, ৰা দয়াকূপ বুলিলে নিমিলে, কিয়নো ঈশ্বৰ সৰ্বব্যাপী, এতেকে দয়ানী বােল। যাওক, বা এই শফটো শুনিবলৈ কর্কশ, এতেকে দয়াতঙ্গিনী বােলা ভাল ; এনেকুৱাবােৰ কথালৈ মন কৰিলে সাহিত্য বিচাৰ কৰা হয় । এতিয়া সুন্দরূপে বুলিব পাৰি, যে সাহিত্য কেৱল ভাষাৰ অাৰ মাথােন। এই অলঙ্কাৰবােৰ গুচাই যদি ভাষাক একেবাৰে নাঙঠ কৰা যায় তেন্তে তাৰ এইরূপ নেথাকে। কিন্তু ভাষাক একেবাৰে নিৰলাৰ কৰা অতি দুৰ। তাক বেয়া সাজ পিন্ধাই দেখিবলৈ কুৎসিৎ কৰিব পাৰি, কিন্তু সমূলি নাঙঠ কৰিবলৈ টান। কিয়নো শব্দই ভাষাৰ অলঙ্কাৰ, আৰু আগত কোৱা হৈছে, যে শব্দই তাৰ মূল । যদি শ এটাইবিলাক কাঢ়ি নিয়া যায়, তেন্তে ভাষাই নাথাকে। ভাষাক শুৱনী কৰিবলৈ মানুহে নানাবিধ অলঙ্কাৰ পিন্ধায়। কেৱল ভাষাই মানুহৰ মন টানিব নােৱাৰে। বেয়াকৈ লিখা পুখি পঢ়িবলৈ কাৰে মন নাযায়। তেনেকুৱা পুৰি এবাৰ পঢ়ি চালেই দুনাই মেলিবলৈ বেয়া লাগে। কিন্তু ভাল বছা শব্দ, সুন্দৰ উপমা, বা নতুন মনোহৰ ভাবেৰে সজাই পুখি লিখিলে তাক সকলােৰে অাৰ ফৰে। তাক এবাৰ পঢ়িলে আকৌ পঢ়িবলৈ মন যায়। কালিদাসে শকুন্তলা লিখিবৰ আজি ৰু যু হল, তেও নেই শালা পঢ়ি মানুহে আজিলৈকে ৰস পায়, আমি [ ৬৪ ] ________________

সাহিত্য বিচাৰ । সকলােৱে তাক আদৰ কৰি ৰাখে, হেপাহ কৰি পঢ়ে। ইয়াৰ কাৰণ এই শকুলা পত্রিশ লাৰে বিভূষিতা। তাক দিলেই মানুহৰ মন গাে যায়। বি সাহিত্যৰ ৰস বুজ। মানুহে এবাৰ শকুন্তলা পঢি চাইছে সি কেতিয়াও তাক পাহৰিব নােৱ ৰে। যদিও গলাৰে সাহিত্যৰ ইমান উপকাৰ কৰে, তাৰ পৰা যে কিছু কিছু অপকাৰ হোৱা নাই এনে ন। অলক্ষাৰ গাওঁতে দুই চাইটা নলগা শষ বা উপকা ভাব ব্যৱহাৰ কৰিব লগাত পাৰে। যি কথা চলতে নাই তাকে। কেতিয়াবা আছে বুলি কব লাগে।পাচে, যি মানুহে পচে তেওঁ অলঙ্কাৰৰ কথাখিনিকে। সচা বুলি ধৰি । সাহিত্যৰ ভিতৰত যদি কিবা ঋণ অাছে, সি শব্দৰ আৰু ভাবৰ বলতাইহে। বহুলতাই অনেক মানুহৰ এ জমায়। এই নিমিত্তেহে বােধ কৰে। মূলতে মিছা কথাত মানুহৰ অটল বিশাল শেখা যায়। মানুহে এই কথাটো ভাবি নাচায় যে কোনাে এটা বন্ধ না কৰিব লাগিলে, আজ সেই বর্ণনা যদি ধুনীয়া কৰিব খোলা যায়, তেনেহলে মাজে মাজে দুই এটা বিশেষণ ব্যৱহাৰ কৰিব লগা হয়। সেই বিশেযশোৰৰ ভাৰ •ানা একাৰ হব পাৰে। বিবেচনা কৰা, তুমি এজোপা গছ বর্ণাশা। সেই গছৰ ভালবােৰ বৰ দীঘল। পিচে বর্ণনাত তুমি লিখিব লাগিব থে তাৰ ভালশােৰ সুদীর্থ বা অতিশয় দীঘল আছিল। বৰ দীঘল বুজাবলৈ যি এটা বিশেষণ ইয়াত ব্যৱহাৰ কৰা হল, তাক দেখেতে সিমান জটিল বা দ্ব্যর্থযুক্ত যেন নেদেখা হয়, কিন্তু অর্থ ভাবিৰ সময়ত তাৰ কেইবাটাও অর্থ ওলায়। সুদীর্থ বুলিলে কেৱল নিয়মিতরূপ দীঘল বুজায় এনে নহয়, অস্বাভাবিক দীঘল বুজাব পাৰে। সচৰাচৰ গছৰ ডাল বিমান দীঘল হয়, সিমান দীঘল লও মুখ বুলিব পাৰি, আৰু অদ্ভুত দীঘল হলেও সুদীর্ঘ বুলিব পাৰি। এই দুটা অপৰ কোনটো সঁচা বুলি লব লাগিব তাৰ ঠাৱৰকৈ কোৱা টান। কি সেই বুলি মানুহে বর্ণনাৰ আচল ভাৰটো ধৰিব নােৱাৰে নে? অৱ পাৰে। অৰী বা অতিশয় দীঘল বুলিলে এনে বুজা যুগুত যে সচৰাচৰ গছৰ ডাল যিমান দীঘল হ, এই জোপা গছৰ ডালে। সিমানেই দীঘল আছিল। কোনো এটা কথা লিখিব লাগিলে কিছু বঢ়াই নেলখিল নহয়, নাইবা নাৰ ৰস নাইকিয়া হৈ পৰে। সেই গছজোপাৰ ভালকেটা বর্ণাওঁতে যদি [ ৬৫ ] ________________

সাহিত্য সাধাৰণ নক্ষণ। সুদী নুবুলি এশ বা জেৰ শত বুলি আচলখেটো দিয়া যায়, তেৰে হলে প্রবন্ধৰ ভাষা সুললিত নহৰ পাৰে, বা আন কোনো কাৰে বেয়া হল পাৰে। এই কথাটে মাহে গৰি নাচায়। বর্ণনাত যি পায় তাকে বিশাস কৰে। ৰামায়ণত কম যে হমন্তই হেনে নেমে নেমে একোটা পর্ব। বাক্ষি লৈ জপিয়াইছিল। এই কথাটো কেন ভাবৰ বহল মাথোন। ইয়াৰ দ্বাৰাই করিয়ে দেখাইছে যে হনুমন্ত বৰ বৰৱান আছিল, তেওঁ বৃহৎ বৃহৎ পতকো তৃ যেন দেখিছিল। আচলতে কে হনুমন্তই দহ হেজাৰ পৰ্কত পাত বান্ধি লৈ জাপ মাৰিছিল এনে কথা নহয়। ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতত এনেকুৱা শব্দ আৰু ভাৰৰ আধিক্য অনেক পােৱা যায়। আন আন পুথিতো আছে হয়, কিন্তু পৰিমানে ইমান নহয়। এই দুই পুথিত কথাবোৰ ইমাৰ বঢ়াই লেখিছে যে তাৰ পৰা আচল পাৰ কথাখিনি বাজি উলিওৱা বৰ টান হৈ পৰিছে। পৃখিবীত আন যিবিলাক জাতি আছে তেওঁলােক সাহিত্যতো এই. গোষ বা দোষমুক্ত জলঙ্কাৰ আছে; কিন্তু হিন্দু গ্রীক আৰু মুছলমান সাহিত্য বৰ বেচি পৰিমাণে দেখা যায়। আন জাতিৰ লিংকে যদি এক চাৰি কৰে, হিন্দু আৰু মুছলমানে তাক চাৰি হাজাৰ নকৰে মনে নেবে। এই দোষ অৱশ্য একেবাৰে গুচাব নোৱাৰি, কিয়নাে ই সাহিত্যৰ একি জলাৰ। কিন্তু বহুতকৈ এনেকুৱা অলঙ্কাৰ লগালে ভাষা অৱনী নহৈ কদাকাৰহে হয়। ভাষাক অলঙ্কাৰ পিন্ধাৰ খেলোতে কেতিয়াবা মিছ কথাও ফৰ লগা হয়, অর্থঃ বি স্তটো ৰা গুণটো নাই তাকে আছে বুলি কব লগাত পৰে। এই দোষটো প্রায় অগৰ মিলাওঁতে বা শুনিবলৈ সুললিত কৰোতেহে হয়। এটা আখৰৰ নিচিনা আন এট। শৰ লগতে লিখকে দুই চাইট। মিছা কথা লিখে। বিবেচনা কৰাঁ, এটা মানুহক তুমি উজ্জল বুলি যাই, কিন্তু উত্ৰাৱল শব্দ টোৰ দৰে আৰু দুই চাইটা শব্দ আছে; কেনে, উগ্র, উষ্ণ, বা উতনুৱা। পিছে শিখৰুে যেতিয়া উত্ৰাৱল শফটে। লিগে তেতিয়া ভাষা সুশ্রাব্য কৰিবৰ মনেৰে উগ্ৰ ৰা উতনুৱা কথাও লিখি পেলায়। লিকে জানিৰ পাৰে, যে উত্তাল মানুহজন উগ্র বা উতনুৱা নাছিল, তেওঁ দুয়ােটা শক একে লগে লিখিলে শুনিবলৈ ভাল হয় দেখি তেওঁ অৰ্থলৈ বৰ কাণ নকৰে। এনেকুৱা কথা সলো [ ৬৬ ] ________________

৮ সাহিত্য বিচাৰ। প্ৰৱন্ধতে পােৱা যায়। ইও সাহিত্যৰ এবিধ অলঙ্কাৰ, এতেকে এই নােষ চাবৰ একো উপায় নাই। ভালকৈ গমি চালে দেখা যায়, যে কথা লিখি উলিয়ালে তাৰ গঢ় আগৰ দৰে নাকে । মানুহৰ মুখৰ পৰা গৈ কাপৰ মুখত পৰিলেই মুর্তি বেলেগ হয়। কাকাৰ ৰ শুৱনী হৈ পৰে, মিছাকো সচা যেন লাগে। ইয়াৰ কাৰণ এক একাৰে আগেয়েই কোৱা হৈছে। বাঢ়ৈ আৰু খনিকৰে যেনেকৈ সাধাৰণ কাঠ বা মাটি এভােৰকে চাটি কাটি তাৰ ওপৰত ধুনীয়া ৰহণ লগাই চিচিকীয়া কৰি পেলায়, সেই দৰে লিখকেও এট। অতি সামান্য বন্ধুকে সুন্দৰ সুন্দৰ শব্দ আৰু উপমা যােজনা দি সজাই এনে শুৱনী কৰিব পাৰে যে, তাক আগৰ সেই সামান্য বটে। বুলি চিনিবই নোৱাৰি। এই দেখিহে কিতাপত পঢ়া ঠাইযােৰ বা মানুহবিলাকক চাবৰ মন যায়। যি এবাৰ কাদম্বৰী বা শকুঅলা পঢ়িছে, তাৰ মনত সদাই এনে ইচ্ছা যে পুনৰায় সেই দিন উলটি আহক, পুনৰপি * অৰণ্যৰ মাজত সেই দৰে মুনিৰ আশ্রম দেখিবলৈ পাব। মহাতাৰতত নৈমিষাৰণ্যৰ কথা পঢ়ি এনে বোধ হয় যে সেই হাৰি স্বৰ্গৰ নিচিনা মুখময় মহা পৱিত্ৰ ঠাই। কিন্তু যদি সেই ঠাইবোৰ চাবলৈ যােৱা যায়, তেন্তে দেখিবা যে কিতাপত পঢ়ি যেনে লাগিছিল আচলতে তেনেকুৱা নহয়। আমি থকা ঠাইবােৰ যেনেকুৱা সিও প্রায় তেনেকুৱা, অলপহে যদি প্রভেদ ওলায়। এই এটাইবােৰ কবিৰ কাপৰ গুণ। সাহিত্যৰ সাধাৰণ লক্ষণ কেনেকুৱ তাক কৈ এলো । বোধকৰে। এতিয়া ওপৰৰ আলাচনা পঢ়িলে সাহিত্য কাৰু যােলে অনায়াসে কব পৰা যায়। কিন্তু এতিয়াও এটা কথা বাকী। সাহিত্য বৰ দিন ধৰি আজিলৈকে একে দৰে আছেনে বেলেগ হৈছে তাৰ কথা মুঠে কোৱা নাই। আজি কালি যদি সাহিত্য কিছু বেলেগ হৈছে, তেনেহলে আদিতে কেনেকুৱা আছিল আৰু এতিয়ানো তাৰ ৰূপ বেনে হৈছে, এইকেটা কথাৰ মীমাংসা হলেই সাহিত্যৰ সাধাৰণ অৱস্থা ওৰ পৰে। সকলো বস্তুৰে যে পৰিবৰ্তন আছে এই কথা সৰুলােৱে জানে। পৃথিবীৰ ভিতৰত এনে একো বন্ধ নাই যি আদিৰ পৰা আজিলৈকে একে দৰে আছে। সাহিত্যৰৰ সেই দৰে সময়ৰ লগে লগে গঢ় লৰিবই লাগিছে। আদিতে [ ৬৭ ] ________________

সাহিত্যৰ সাধাৰণ লক্ষণ। যেনেকুৱা আছিল এতিয়া তেনে নহয়; ইয়াৰ প্ৰকাৰ আজি কালি বেলে হৈছে। জাগৰ লিখবিলাকে নামৰ আগত বিশেষণ গােটাচেৰেক সৰহকৈ দিব পাৰিলেই পণ্ডিতালি কৰা হয় যেন জন কৰিছিল। পুৰণি ফলিবােৰ আৰু শিলত লেখা কথা পঢ়িলে শাৰী শাৰী কেৱল বিশেষণকে পােৱা যায়। তাৰ পৰা আচল সাৰণিনি বিচাৰি লােৱাই টান। কর্তা কর্ম কৰবাত পৰি থাকে, পঢ়েতাই পুৰুষাৰ্থ কৰিহে সিহঁতক বিচাৰি পায়। একোটা এত কথা এধানমান, কিন্তু তাকে বিশেষণ লগাই বৃহৎ কৰে। এই দোষ আধুনিক লিখকৰ নাই। আজি কালি এঠাইত দুটা বা তিনিটাতকৈ বেছি বিশেষণ ব্যৱহাৰ নকৰে। এতিয়াৰ সাহিত্যত কিন্তু উপমাৰ হ্রাস দেখা যায়। আগৰ লিখকৰিলাকে যেনে সুন্দৰ সুৰ উপমা দি কথা বুজাব পাৰিছিল, এতিয়া তেনেকুৱা উপমা অতি কম। আগেয়েকৰিসৰুণোচল কথা ভাঙ্গি নকৈছিল, কেৱল উপমাৰেই ভাব প্রকাশ কৰিছিল। এতিয়াৰ মানুহে উপমা এৰি কৰাত ধৰিছে, কথাৰেই সকলে। বিষয় বুজাই দিয়ে। আমাৰ বিবেচনা মতে আগৰ লিখকবিলাকৰ আৰু এটা দোষ আছিল। তেওঁলােকে চলিত ভাষাৰে কথা লিখিবলৈ ঘিণাইছিল। মানুহে সদাই যিবােৰ শব্দেৰে কথা বার্ত। কয়, সেই বােৰ শব্দ সিবিলাকে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ কিছু বেয়া পাইছিল যেন বোধ হয়। ইয়াৰ ফল হৈছিল এই, যে সাধাৰণ মানুহে অর্থাৎ জলপ লিখা পঢ়া না মানুহে পণ্ডিতে লিখা কথা বুলিব নােৱাৰিছিল। এই দোষে আজি কালি কেৱল সংস্কৃত জনা পণ্ডিতবিলাকক চুইছে। তেওঁলােকে চুটি সৰু শব্দেৰে কথা লিখিবলৈ বেয়া পায়। লাহে লাহে এইবােৰ মোৰ উঠি যাবলৈ ধৰিছে, আৰু কিছুমান দিনৰ মূৰত বোধ কৰে। মুঠেই নাইকিয়া ৰে। এতিয়াৰ লিংক বাক্যবােৰ চুটি; আগৰ নিচিনা আজি কালি কথা যােৰাই বাক্য নীল নকৰে। ইয়াতে আৰু এটা কথা কোৱা উচিত, যে দেশভেদে আৰু জাতিভেদে সাবিত্যৰৰ লক্ষণৰ অলপ ব্যতিক্রম দেখিবলৈ পােয়া যায়। এই বিষয় আনি এতিয়া আলােচনা নকৰে। সলতি সাহিত্য ভাগ কৰি, তাৰ একো ভাগৰ নাে লক্ষণ কেনেকুৱা, এভাগৰ লগত আন ভাগৰ ফি স আৰু সাহিত্যৰ নন মুঠতে কেই ভাগ, এই কেটা কথাৰ বিচাৰ কৰিব লাগিব। ইয়াৰ লগতে দেশভেদে সাহিত্যৰ লক্ষণ কেনে হয় তাকে দেখুৱা যাব। [ ৬৮ ] ________________

সাহিত্য ফিচাৰ। ' ন গ বিমান আল কাৰে প্ৰকাশ কৰিব পৰা যায় গিমান কাল; এই খানেক পণ্ডিতে কৈ গৈছে। কি খাটো চাটা শৰেৰে কব পাৰি আৰু হােটা শষেৰে লিখিলে বৰ বেয়া হয়। বাছি ছি শৰ ৰা এটা। শাকে পাচেটাকৈ লিখিব পাৰিলেই যে পতিতালি কৰা হএনে নহয়। আৰু এটা কথাকে কেইবা ঠাইতো কেই বয়ে কনেও এক বেয়া হয়। যত যি কৰাটো লাগে তাত সেই মক্ষেপে কৈ থৰ পাৰিলে ভাল। কিন্তু কোনাে কোনাে বিষয় আছে, তা যাহত কৰে নানা ৰমে ঘুৰাই লিখিলে মোৰ নাই। যি বিষয় সকলোৱে জানে, সকলোৱে দেখিছে বা নিছে, তেনেকুৱা বিষয় লিখিলে শাধিক্য একে দোষ নহয়। লিখাৰ উদ্দেশ্য মানুহৰ দুটা। কোনােৱে কিবা এটা জানে নজনা নুশুনা নতুন কথা পা তাকে লিখে। কোনোৱে ৰা পুৰণি কথাকে ন সা পিন্ধাই মনােৰম। কৰে। শেহৰ নিৰ লিখকে তেওঁৰ মনৰ জােখায় শ, ভাৰ আৰু উপম। লগাব পাৰে; কিয়নো তেওঁ লিখ। পুখি মানুহে ন কথা জানিবলৈ নপঢ়ে; কেৱল তেওঁ নে। তা কেনেকৈ লিখিছে, কি ন অলঙ্কাৰ লগাইছে, বা কি নতুন উপমা দিছে, তাকে চাবলৈহে পঢ়ে। অর্থাৎ তেওঁৰ কিতাপত মানুহে কেৱল সাহিত্য বিচাৰে। লিখাৰ দ্বিতীয় উদ্দেশ্য হৈছে, আগেয়ে নজনা কথা প্রকাশ করা বা না থাকে মনত ৰাখিবলৈ লিখা। এই বিধ লিখকে উপমা যোন। এৰি যি কেবল সৰ কথাত ধৰে; অর্থাৎ তেওঁ বেচি শব্দ বা ভাব লগই ভাষ। ধুনীয়া কৰিবলৈ পুৰুষাৰ্থ নকৰে। চুটি চুটি কথাতে কেৱল মনৰ তাৰ বৰু কৰি । এই বিষ থাকে আমি মূল কথা বুলিছো। মূল কথা লিখোতে সদাই মূলতে থাকিব লাগে, তাক এৰি ধুনীয়া শৰ। ভাব বিচাৰিবলৈ যোৱাটো ভাল নহয়। ইয়াক নিখোঁতে পোন পােন ভাব উহু উহু শৰ আৰু চুটি বাক্য ব্যৱহাৰ কৰা উচিত। ইতিহাস এবিধ মূল কথা। তাক নিখেতে কি বৰকৈ অলঙ্কাৰ লগোৱা যায়, তেন্তে পঢ়েতাই অলঙ্কাকে চাৰ নে কে মন কৰিব ? এনে ঠাইত মানুহে আচল কথাকেইটাহে বিচাৰে তোমাৰ ভাষাৰ খুনলৈ মন নিদিয়ে । আৰু ইতিহাস লিখতে এনে শ। ব্যৱহাৰ কৰা উচি, যে তাৰ পৰা যেন এটাতকৈ বেছি অর্থ উলিয়াব [ ৬৯ ] সাহিত্যৰ সাধাৰণ লক্ষণ । + নোৱাৰি, কাৰণ তেনেহলে মূল ক্যাৰে ব্যতিক্রম হয়। শিক্ষা সম্পর্কে নাগাছে ছুই এটা স্বাভাবিক ঘোষ জাছে তাক গুচাবলৈ অতি টন। কোনো এটা কথা বৰ্ণাব লাগিলে নিজৰ মন-খড়। ঘুই এটা কথা ভাব হুয়াই দিবলৈ মন বার। ফিল্ড ইতিহাস লিখোণ্ডে বা কোনে। সত্য কথাৰ বৰ্ণনা কৰোতে এই সোধ টোৰ হাত এধাৰ পাৰিলেগ বৰ ভাল । আচল কথাৰ সমৃত্ত উপনখা কথা পৃগাই দিলে কেম্বল মানুহক ছল কৰা হয়। প৷েতাই সেই মিছা কথাকে। স চা বুলি ধৰে। ইয়াৰ আৰম্ভতে কোৱা হৈছে, বে কথা বঢ়াই কোৱা সাহিত্যৰ এটা প্ৰধান লক্ষণ। ইয়াৰ পৰা আৰত ঠাই লৈ জারু সময় লৈ বৰ উপকাৰ হয়। কিন্তু ঠাই বিশেষে তাৰ পৰা ইমান অক্টার হল ঘে কৈ অস্ত কৰিব নোৱাৰি। ইতিহাস লির্নোতে যাতে এই দোষ নজন্মে। তাৰে যতন কৰিব লাগে। কিয়নো মানুহে কোনো মহৎ কামত হাত দিব লাগিলে আগেয়ে ইতিহাস পঢ়ি থাগৰ নাছুছে ভেনেজুৰ কাম কেনেকৈ কৰিছিল মানি লয়। ইতিহাসৰ পৰা মাছুছে বান শিকে, তাও যদি মিছা কথা খাকে তেন্তে কিমান অপকাৰ হব পাৰে চোৱাচোন! এই কথাটো আমাৰ আগৰ লিখকবিলাকে নাজানিছিল। তেওঁলোকে যি লিখে তাতে কথা বঢ়াই লিগিছিল। ধর্ম সম্বন্ধে পুথি লিখোতেও সাৱধান হৈ লিখা উচিত। তাৰ এটা কথাৰ পছোট। অর্থ ওলালে বৰ বেয়া । আমাৰ দেশত যে আগেয়ে সতীদাহ প্রথা আছিল সিও শাপ্ত লিখাৰ দোষৰ হে ফল। যি প্লেংকত সতী দাহ কবিবলে কৈছে, তাৰ অৰ্থ আচলতে সেইটো নহয়। ইয়াৰ প্ৰমাণ আকূবৰ ৰজাৰ দিনত ওলাইছিল। । তেতিয়াৰ বামুণবিলাকে দেশৰ নিয়ম ৰক্ষা কৰিবৰ মনেৰে শ্লোকটো ৰজাক জান প্ৰকাৰে বুজাই দিলে। এনেড়য়া কথা যে আমাৰ শাস্ত্ৰত কিমান জাছে তাক কব নোৱাৰি। এই দেখিহে জাজিও কিছুমান পণ্ডিতে বিধৱা বিবাহত মত দিয়ে, আৰু কিছুমানে নিদিয়ে। এই দোষ যে কেৱল আামাৰ ধৰ্মপাতহে পোৱা যায় এনে নহয় ; জাগ জাতিৰ শাস্ত্ৰতো বহুত পৰিমাণে পোৱা যায়। । বাইবোলত কয়, বোলে যি বস্তু আমাৰ ভিতৰলৈ বার, সি মানুহক জগুচি মকযে, খি ওলাই থাছে সেয়েহে অ শুচি কৰে । এই কথাটোৰ অৰ্থ কি ৰোধকৰে। সকলোৱে বুজে, তেও কছিয়া দেশত ইয়াৰ অৰ্থ বেলেগ হৈছিল। ভাৰ পাদুৰিবিলাকে মানুহক [ ৭০ ] ৭২ সাহিত্য বিচাৰ । ধপাত খাবলৈ নিদিছিল, কিয়নে। ধোৱা খৰ পৰা ওলাই আহেএতেকে দি নাথুহক অশুচি কৰিব পাৰে। আাক এবিধ মূল কথ। অাছে তাক বিজ্ঞান বোলে। বিজ্ঞান লিহেঁতে বৰ সাৱধান হোৱ। উচিত, কিয়নো তাৰ কথা অলপ লৰিলেই বহুত অপকাৰ হয়। ইযr অলঙ্কাৰ বা উপমা লগাব নোৱাৰি ; কথ। বঢ়াবলৈ শৰও বেচিকৈ লিখিব নোৱাৰি। ওপৰত কৈ অহা হৈছে, যে ইতিহাস লিখোতে দুটা ব৷ তিনটা অৰ্থ হব পাৰে এনে কথা ভাত লিখা উঠিত নহ: ; বিজ্ঞান লিখাতো। এই নিয়ম মতে চলিব লাগে ; নাইবা কেতিয়াবা বিষম বিপণ উপস্থিত হব পাৰে। পদ্য । সাহিত্যৰ প্ৰথম ভাগৰ কথা শেষ হল । এতিয়া তাৰ দ্বিতীর ভাগ অর্থাৎ পথাৰ বিধ আলোচনা কৰা হব। গদ্য প্ৰণাগী এক প্ৰকাৰে ধৰিণে উত্ত্ব বুলিব পাৰি তাক এাক লিখিবৰ নিয়মো বন্ধ মাছে। কিন্তু পদাৰ একো নিয়ম নাই বুলি:লও বুলিব পৰা যায়। এই প্রণালী অতি প্রচৗন। কথা লিখিবৰ দিন ধৰি কেৱল পদোৰেহে লিখিছে, গদ্য আগেয়ে বৰ চলিত নাছিল, ই ওলাবৰ আতি অলপ দিন হৈছে। এই কথা যে কেৱল আমাৰ দেশতছে খে। বায় এনে নহয়, পৃৱিীৰ সকলো ঠাইতে পদাৰ বৰ জাৰ জাছিল। বি দেশৰে পুৰণি পুৰি মেলি চোৱা, ভাতে পয্য দেণিৰা। আমাৰ দেশততো ব্যাকৰণ অভিধানে৷ পণ্য প্ৰণালীত লিখা । এডিয়া ছধিব পাৰ, বে ভাগৰ দিনত লে। মাংছে পণ্য ইমান কিয় ভাল পাইছিল; এই কথাৰ উত্তৰ অলপ গমি চালেই পোৱ। যার । মানুহৰ স্বভাৱ এনেকুৱ। যে যি বস্থ স্বামি সদাই । দেখে সি বৰ যুগৰ হ৭েও আমাৰ চকুত ভাল নলগা হয়। ঘি গীতটো সদাই 2ন। যায় সি অতি মধুৰ হলেও আমাৰ কাণত সোৱাদ নালাগে। ন গীত বেয়া হলেও সুললিত ওনি । গদ্য আমি সদাই দেখ। বস্তু, তাৰে সদাই কথাৰাষ্ট্ৰ। কোৱা হয়, সেই দেৰি লিখিবৰ সময়ত তা ক ভাল নালাগিছিল। জাক পথৰ নিজৰে কিমান ওখ আছে। এই প্রণালীত লিখা কথাৰ ফাকিয়ে ফকিয়ে মিল থাকে, তাক গীত গোৱাৰ নিচিনাকৈ গাই যাব পাৰি। পদ্যত [ ৭১ ] ________________

সাহিত্যৰ সাধাৰণ লক্ষণ। তাল ভাব বা উত্তম অলঙ্কাৰ নাথাকিলেও সি এনেয়ে মিঠা। সাহিত্যৰ ৰ নুবুজা মানুহেও পদ্যৰ অলপ ৰস পাব পাৰে। আমাৰ দেশত দুলীয়া, ধুনীয়া, ৰৱা আদি কৰি যিবােৰ মানুহে গীত গায়, সিহঁতে জানো কিবা সাহিত্য-ৰসৰ পায়? তেওঁ যে হেঁপাহ কৰি পায় তাৰ কাৰণ কেৱল এই-পদ্যত কথায় কথায় মিল থাকে, এতেক শুনিবলৈকে। মিঠা লাগে। কিন্তু গদ্য তেনেকুৱা নহয়। ভালকৈ লিখিব নোৱাৰিলে তাৰ সোৱাদ কোনােমতে উলিয়াব নােৱাৰি। সাধাৰণ মহৰ পকেতাে গদ্য কেতিয়াও সোৱা হযই নােৱাৰে। কিয়নাে গদ্য যদি নিৰলাৰ বা ভাব হয়, তেনেহলে তাৰ মন আকর্ষণ কৰিবৰ শক্তিয়েই থাকে। আৰু যদি লক্ষাৰ বা সুন্দৰ সুন্দৰ উপমা দি গদ্য লিখা যায়, তেন্তে সাধাৰণ মানুহে তাৰ ভাৰকে বুজিব নােৱাৰে। এই দেখি গদ্য কেৱল শিক্ষিত মানুহৰ বয়। যদি কোনো কথা চা মানুহৰ নিমিত্তে লিখিব খােল, তেন্তে তাক পদ্যত লিখাহে উচিত। ইতি হাস পঢ়িলে জানি যে আগৰ দিনত অতি কম মানুহেহে লিখা পঢ়। শিকিছিল, সৰহ ভাগেই লিখিব নােৱাৰ চহা। আৰু লিখা পঢ়া এনাৰ ভিতৰতােৰ বুজাৰ সংখ্যা নিচেই তার। এই কাৰণে আপিতে পদৰ ইমান গৌৰ আছিল। মাজদ্যেৰতে অৱৰে কিছুমান মহৎ মহৎ লিখক ওইছিল, কিন্তু সিবিলাকে কাদিৰ পৰা চলি অহা মধুৰ পদ্য এৰি গদ্যত কথা লিখিবলৈ ভাল পাইছিল। আৰু গদ্য যে ইমান ৰসাল হয় এই কথাও তেওঁলােকে মানিব পাৰে। আগৰ কালত পথৰ কাৰৰ বেচি হবৰ কাৰণ আৰু এটা আছে। সেই কালত বিজ্ঞান ইত্যাদি মূল ফৰ বৰ চৰ্চা নাছিল। যি কথা লিখিবলৈ গণ্যৰ প্ৰয়োজন তাত মানুহে মন নিদিছিল। কেৱল প্ৰকৃতিৰ ৰূপ বা মানুহৰ দুৰৱস্থা দেখি কোনো ফোনে। কোলচিতীয়া মানুহে তাকে কৈ আনন্দ লভিবলৈ বা মনৰ আকোপ বেশি, বলৈ দুই চাৰি কথা লিখিছিল। এনােবােৰ কথা অৱশ্যে পদ্যত লিখিলে ধুনীয়া অৰ মনােৰম হয়, সেই দেখি পদ্য লিখাও হৈছিল। পাছে বহুত দিনৰ মূৰত আহি বিজ্ঞান ওলাল, ইতিহাস লিখিবৰ সকাম হল, কোনো বিষয় লৈ লিখালিখি কৰি তর্ক কৰিব লগাত পৰিল, সেই দেখি মানুহে পদ্য এৰি গদ্যত ধৰিলে। আদিতে অৱশ্যে গদ্য ইমাম মধুৰ নাছিল। গত [ ৭২ ] লিখা পুৰণি কিতাপ পঢ়ি চালে নাই লিখা যে বোধ হয়। কিন্তু সময় মে মানুহে গদ্যৰ ৰস বুজিব পৰা হল, আৰু তাক কেনেকৈ সুললিত বা মনােৰ কৰিব পাৰি, তাৰৰ উপায় শিকিলে। আজি কালি গদ্যৰহে বেছি ৰ, মৰ দিন এক প্রকাৰে গল বুলিবই পৰি। এতিয়া চেয়ে যি লিখে তা পৰাপত পত খেলেৰে। আমাৰ দেশত গদ্য ওলাৰৰ নিচেই অলপ দিনহে হৈছে। আগৰ দিনৰ খানচেৰেক গদ্যত লিখা বুৰঞ্জী আছে হয়, কি মতে ৮ জানলা কেৱল ফুকনৰ দিনৰ পৰাহে সাত পাৰ হৈছে। এতে তেওঁহে জগত গত লিখি খায়। বলা গণ্ডি এ খামাের যারে গল্প লিখে। ওপৰত নিৰা কৰাটো গেয়ে কোৱা উচিত ছিল। কিন্তু তেতিয়া এই বিল ধৰিলেমান উদ্দেশ্য সিজি নহয় খিইয়াত কোৱা হল। সম্প্রতি আমাৰ আলােচনার বিষয় প্য। ইয়াৰ কথা আগয়ে যি যি কোৱা হৈছে তাৰ পৰা এনে বুলিব নালাগে ৰে আজি কালি প্যৰ গৌৰৱ একে কৰে পাই। এতিয়াও দেশে দেশে কৰি আছে, দেশে দেশে পদ্য ওই লাগিছে। কি আগৰ দৰে জানিবা পদ্যই এক মাত্র লিখাৰ এণী নহয়। আজিকালি যি পদ লিখে সি আগৰ নিচিনা নহয়, আগতকৈ তাৰ লক্ষণ বহুত লৰিছে। কোন কোন অংশত লক্ষণৰ পৰিবৰ্তন হৈছে তাৰ বিচাৰ কৰিবৰ আগেয়ে, পদ কিহৰু বোলে এই কলে ভালকৈ বুজি লব লাগিব। পদ্য বুলিলে সচৰাৰ যি বুজা যায়, শটো আমি সেই ৰে ধৰা নাই; অাৰ পদ বুলিলে কেৱল ক্ষত লিখা কথাৰুে নধৰি। আমাৰ মতে গত ৩ পি ও কেতিয়াৰ পদ্য হব পাৰে। গদ্য আৰু পদ্য এই দুটা লিৰ এশালী। কিন্তু প্রণালী দুটি যে কেৱল শব্দ যােজনাতহে লগােৱা এনে নয়; ভাষ, অর্থ, শত এই দুই নিয়মৰ ভিন্নতা কি কে? মানুহৰ যেনেকৈ কমাই দুত খাই, সেই মৰে সাহিত্যৰৰ গ আৰ পদ্য দুই বিষ। নত নুহ আৰু মাইকী মানুহৰ ভিতৰত কেনে আকৃতি, গঠন, লক্ষন, ভাত, মাত, কথা, ভাৱ, ৰীতি, নীতি, সকলাে ভিন ভিন তেনেকৈ গদ্য আৰু পৰ্যৰ ভিতৰতত সকলো বেলেগ বেলেগ। যা কোনাে শতপদত লিখা কথাই পদাৰ ৰূপ লয়, তেন্তে তাক ধ প নুবুলি গদ [ ৭৩ ] পণ্য বা মিহলি পদাহে বুলিব পাৰি। এনেকুৰ মিহলি পণ্য সময়ে সময়ে হত দেখা যায়। ইয়াৰ কাৰণ এই ৰে যি জনে পদ্য লিখে তেওঁ পদ। কিন্তু বদলে ভালকৈ নাজানে; কেবল ছল ত ক লিখিবলৈ শিকিয়েই পদ্য লিখি বলৈ ধৰে। আৰু মাজে মাজে এনে গদ্যও দেখা যায় যাক কোনোমতে গত নাম নিব নােৱাৰি। পণ্য অশ্যে কথা পথত আৰু গদাৰ এয়োগ ক শ্যত লিখাই অবশ্য এই দোষৰ কাৰণ। এতিয়ালৈকে পৰ্য্যৰ বিষ বিধি ॥া কৈ অহা গৈছে, সি কে পণ্য লশ এখােৰ। ইয়াৰ পঢ়িলে পৰ আকৃতি প্রকৃতি, গোপি বা গাটোরে না । গি ৰচে কি কি নিয়মে চলি গালে, তা না এটাৰ হােৱা নাই। এই সিদ্ধযবােৰ নে কেন টোতে লামে নয়, তা দেখালাে বিচাৰতে মহলে চলে। তুলি ভাৰিৰ পাৰ ৰে গধু চাই আখৰ লিখি শ পাখিলেই শম্য হয়। এই বিশ্বাস বৰ ভুল। পল না কৰোঁতে যত চিন্তাৰ এয়ােজন। বি শব্দবােৰ বৰু যৰ কৰি, আৰু লেখি-খুশি, গঢ় চাই, ভাব চাই লিখিলে হে কৰি তাৰ হয়। বেনে তেনে একাৰে পদ মিলাই গলে পদ্য নহয়, দু। পাৰে। পদ্য লিখিবলৈ ধৰিবৰ আগেয়ে সেই বিষয়টো মনত থিৰ কৰি লব লাগে। যি কথা লিখিষা তাক ভালকৈ লৰা। মানুহৰ এটা গুণ আছে, যে বহুত নিয়া পুৰণি ককে। ভাবি ভাবি এই নতুন কৰি তুলিব পাৰি। ইয়াৰ এমান অগপ গমি চালেই পোৱা যায়। যাৰ বৰ চেনেহৰ ভাই ৰা কাই মৰি গৈছে, সি যদি সেই কথা ৰাৰ বছৰৰ মূৰত এগিন ভাবে অর্থাৎ সেই গৰ যত কিকি হৈছিল, তাৰ ভায়েক কেনেকৈ নৰিা পৰিল, সেই নৰিয়া লাহে লাহে কেনেকৈ টান হল, মৰিবৰ অলপ আগয়ে ভায়েৰুে কেনে কৰিছিল, কি কি কথা কৈছিল, আৰু মৰিলত তাৰ মনত কি কি ভাৰ ওলাইছি, এই বোৰ কথা যদি একান্ত মনে অকলৈ বহি ভাবিবলৈ ধৰে, তেনেহলে পুনর সেই ৰ মনত জাগি উঠি, চকুৰ পানী ওলাৰ, আৰু মন ব্যাকুল হৈ পৰিব। গৰ মনত তেতিয়া এনে শােক লাগিব, যে ভায়েক যেন সেই দিনাহে মৰিছে। সৰুলাে পুৰণি কথাকে এই ৰেন কৰি সৰ পৰা যায়। যি বিষয় তুমি পদ্য লিৰিব খোজা, সেই বিষয় এই দৰে ভাবি ভাবি মনত একেবাৰে নতুন কবি [ ৭৪ ] ল লাগে। এই দৰে কথা ঠিক কৰি ললে লিখেতে আৰু একো টান পােৰা নাযায়; শব্দ, উপমা, কথাৰ যি সকলে আপুনি কাপৰ মুখেৰে ওলাবলৈ, ৰে। কোনো নতুন বিষয় অর্থাৎ নকৈ ওলােৱা কাৰ লৈ কৰি লিখিৰ খুলিলে, সেই ভাব নতুন থাকোতেই আৰম্ভ কৰা উচিত। বিবেচনা কৰা, তুমি আজি এড়ােৰ বৰ সুন্দৰ ঠাই দেখিলা বা এটা কোনাে ৰৰ দুখজনক কথা দেখিলা। যদি সেই বিষয় কবিতা কৰিব পােৰ তেন্তে সেই দিনাই বা গৰ পাচ দিন অর্থাৎ কথাটো মনত আগি থাকোতেই কবিতা লিখিলে তাল। মনত দুখ লাগি থাকোতেই কবিতা কৰিলে যেনে সুন্দৰ হয়, বহুত দিনৰ পাচত লিখিলে তেনেকুৱা নহৰ পাৰে। এই নিয়ম মতে নচলি, যদি গদ্য লিখিবৰ মন গলেই লিখিবলৈ ধৰা তেন্তে কথা বিচাৰি নাপাই তাৰ বিচাৰি নাপাই বৰ বিৰত লাগিৰ। যিবােৰ কবিতা পঢ়িবলৈ পােৱা, তাক লিখে যে কবিৰ মনত বিমান দুধ বা কিমান মুখ লাগিছিল, তাক তেওঁতে ভালকৈ জানে। মানুহে যে পদ্য কেৱল বিদ্যা বা বুদ্ধি দেখাবলৈ শিখে এনে নহয়। পদ্য লিখাৰ এটা বেলেগ পৱিত্ৰ সুখ আছে। তুমি পঢ়ি যিমান সুখ পােৰ, তাৰ চতুগুণ লিখকে পায়। মই এদিন এটা কথাত বৰ আনন্দ পাই, ছিলো, সেই কথা হবৰ বহুত দিন হৈ গল, তা প্রায় পাহৰিছে বুলিব পাৰি। তেও যদি সেই বিষয় এটা কৰি আজি লিখিবলৈ ধৰে, তেনেহলে সেই দিন যি আনন্দ পাইছিলো লিখি থাকোতে পুনৰায় সেই আনন্দ লাগিৰ। তেতিয়া বােধ হব যেন আকৌ সেই দিন উভটি আহিল, সেই আনন্দ আচলতে যেন আকৌ লােগ কৰিবলৈ পালো। এই মুখটোৰ নিমিত্তেহে পদ্য লিখাৰ যি কষ্ট আৰু লেগ কৰিবলৈ মানুহে আগ বাঢ়ে। এই সম্বন্ধে আৰু এটা কথা আছে। যি বিষয়টো তোমাৰ মনত ভালকৈ লগা নাই তাৰ কবিতা কেতিয়াও ভাল নহয়। যি কথাৰ নিমিত্তে তুমি এদিন কালিছা বা যি কথাটো তােমাৰ মনত বৰকৈ লাগিছিল, তাৰহে কবিতা মনােম হয়। বৰ বৰ কবিৰ কবিতা পঢ়ি চালে দেখা যায় যে তাৰ সৰহ ভাগেই কবিৰ নিৰ কথা। ইয়াৰ কাৰণ এই যে সেইবােৰ কথা তেওঁৰ মনত বৰকৈ লাগিছিল, সেই দেখি তাক লিখি বলৈকো বৰ ভাল পাইছিল। কোনো কোনো কবিতাৰ ওপৰত লিখি দিয়ে, যে এই কথা কবিনে অমুফ ঠাইত বহি অমুক সময়ত লিখিছিল। ইয়াৰ অৰ্থ [ ৭৫ ] এই, ৫ে সেই সময়ত সেই ঠাইত, সেই কথাটো কৰিৰ মনত লাগিছিল। বিয়ে যে আচলতে কাপ কাকড় নি পৰ্বতৰ চিত যা নৈৰ গতিত চল কৰিছিল এনে ভাবি না । | পদ্য লিখিবলৈ আৰু এক প্ৰকাৰে আৰয় কৰিব পাৰি। আগেয়ে এটাই খিনি কথা নলৈ মন গলেই লিখিবলৈ বৰিবা। পাচে লিৰি যাওঁতে তােমাৰ আগৰ তাৰ গােটইবােৰ আহি মনত্ব পাৰিব। এই দেখি কোনাে কোনো লিখকে দুখৰ কথা লিখিবলৈ ৰহি চকুৰ লাে টুকিবলৈ ধৰে। কিয়নাে লিখি যাওঁতে আগৰ দুখ তেনেই উৰ খাই উঠি মন ব্যাকুল কৰি পেলায়। এই নিয়ম কি বৰ ভাল নহয়। গদ্যৰ বিষয় আলােচনা কৰোতে শব্দ আৰু ভাৰৰ বিষয় যি যি কথা কোৱা হৈছিল, সেই এটাইবােৰ পণ্যতো খাটে। সেই বিষয় ইয়াত আমি কেন উনুকিয়ামছে। পদ্য লিখি যাওঁতে যিটো বস্তু যি ভাৰত ৰণাৰা যায় নাম তেনেকুৱা দিয়াই ভাল। বিবেচনা কৰা জুইয়ে এখান বিয়নী বা পর্বত পুৰি পেলালে, সেই ঠাইত জুইৰ যে নিষ্ঠৰ সকলাে উছন কৰা স্বাৱ আহে সেয়েহে ইয়াত প্ৰকাশ পাইছে, এতেকে এই ঠাইত জুইক হতাশন বুলিলে ল। এই দৰে সূৰ্যক ঠাইত সূৰ্য, ঠাইত ভানু, আৰু কোনাে ঠাইত অৰুণ বুলিব পাৰি। শক পার্তোতে পৰা যায় মানে একে এম শব্দ একেলগে বহুৱাব লাগে যেন ; দয়াময় দীননাথ দয়া দান দিয়া, কাকুতি কৰিমেই কাত কবিয়া। এই দুই শাৰীৰবোৰ প্ৰায় একেক। প্রথম শাৰীৰবােৰ প্ৰায় দৰে আৰু দ্বিতীয় শাৰীৰবােৰ প্ৰায় ‘ক’ৰে আৰম্ভ হৈছে। পদ্য লিখোতে পদ মিলাবৰ নিমিত্তে নলগা শব্দও অনেক লিখিৰ লগাত পাৰে। ইয়াৰ হাত পৰা যায় মানে এৰাবলৈ যত্ন কৰা উচিত। মিত্রাক্ষর ছন্দ লিখোতে কেৱল শেহৰ আখৰটো মিলায়েই নেৰিবা। শেহৰ ঘৰৰ দুটা আৰু ব্যঞ্জন বর্ণ দুটা অর্থাৎ ওপৰৰ ফঁাৰি শেহৰ স্বৰ আৰু ব্যরুণ ফর্ণ দুটা তলৰ ফঁাকি স্বৰ আৰু ব্যগণ দুটাৰ লগত মিলিব লাগে, তেহে শুনিবলৈ ভাল হয়। ওপৰৰ ফঁাকিত ঘদি তৰুণ থাকে তলৰ কঁকিতে। বৰুণ ৰা তেনেকুৱা কোনো শব্দ লগােৱা [ ৭৬ ] উচিত। কিন্তু সবাই এই ৰে নিৰলৈ বৰ টান; কিয়নো মিন শব্দ ভাষাত বহ নাথাকে। আমাৰ সমীয়া ভাষাত • মানহে যদি মিল শব্দ ওলায়। যত দুয়োটা ব্যানৰ যিনাৰ নােৱাৰি তা একেবাৰে সৰ শেহৰ ব্যঞ্জনটো মিলাই গলেও চলে। কিন্তু ঘৰৰ দুটা মিণিৰই লাগে। যদি কোনো ঠাইত ওপৰৰ ফাকিত তৰুণ থাকে, তে তলৰ শাৰীত নিপুণ বা নিশােহ পাৰে। কিয়নাে ওপৰত তা বােলেতে শেহত আৰু আছে, আৰু হতো সেই পৰে নিপুণ হােেেত শেষ আৰু আছে, আৰু ওপৰৰ । তলৰ শৰ লগত মিলিছে। কিন্তু তা আৰু হৰি ভালকৈ নিমিলে, কাৰণ ওপৰত আছে উ আৰু , তলত আছেই আৰু জ। অাৰু শেহৰ স্বৰবৰ্ণটে। যদি ওন, তেন্তে ব্যঞ্জন বর্ণটে। নিমিলিলেও বৰ বেয়া সুনি। টান ঠাইত বলা ৰা এই দুটা শব্দকো মিলাৰ পাৰি। কিন্তু এন আৰু মল মিলাৰ নােৱাৰি, কাৰণ শব্দ দুটাৰ হে ঋৰ । ইয়াত শেহৰ নটো নিমিলিলে কোনোমতে ভাল নহয়। তলৰ নিয়ম মতে পৰা পক্ষ লিখি। নালাগে; বৰ টান ঠাইতৰে সেই নিয়মৰ আয় লােৱা উচিত। অনুনাসিক ৰবােৰ পৰশৰ মিলে, অর্থাৎ ওপৰত যদি ম থাকে, তেৰে তলত ন দিলেও দোষ নাই। কথা কওঁতে যিটো শব্দৰ অন্তৰ আখৰৰ স্বৰ লোপ হয় তাক পদ্য লিখেতেও হল কৰি লিখিব লাগে। যদি কেতিয়াবা ঠাইত’ লিখিবৰ সকাম হয়, তেনেহলে তাৰু এনে ঠাইত লিখিব লাগে, যেন পঢ়োতে ঠাইত বুলি পঢ়িব লগা হয়। ইয়াৰ এটা ইহৰণ চোৰ।। | ইহেন ঠাইত বহি কিয়নো কাশি, এনে ছেদি মুৰে কিয় বিনাই। এতিয়া চোৱা, ওপৰৰ শাৰীত “ঠাইত শটো এনে ঠাইত বহিছে যে আৰু পটোতে ঠাই ও কৰি পঢ়িলে শুনিবলৈ ভাল নহয়, আৰু নিশিলে। কলৰ শাৰীতে “বিলাই শ সেই রুমেই বহিছে। তাকে বিলাইছা বুলি নপঢ়িলে ল মিল নায়। এই দৰে পা মিলােৰ। উচিত নয়। এনেকুৱা ৰােৰ এনে ঠাইত লিখা উচিত, যে কথা ওঁতে সেই শৰােৰ যেনে উচ্চাৰণ তাৰ যেন অলপাে ব্যতিক্রম न [ ৭৭ ] তোমাৰ নিচিনা, শোভনীয়া বত | নাই এই শংসাৰত। তােমাৰ লােত, চোৰে চুৰ কৰে | ডকাইতি কৰে ডকাইত। ইয়াত ডাইতে ষাটা বেয়া ঠাইত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। তাক ডকাইত বুলি মাঢ়িলে পদ নিমিতে। অসমীয়া ভাষাত অাৰু এটাইবােৰ শব্দৰে উচ্চাৰণ কৰোঁতে অ লোপ , যেনে, গ, আচল, কাকাৰ, মহিষাসুৰ। মিত্রাক্ষৰতকৈ অমিত্রাক্ষ ছত পদ্য লিখিবলৈ টান। লিখকৰ ভাত পাৰ্গতালি নাথাকিলে অমিল : Bদ শুনিবলৈ বৰ বেয়া হয়। কিন্তু জা মানুহৰ হাতৰ অমিল দুল মিলতকৈ ৰসাল। এই বিধৰ পদ্যত শষ যোজনা কৰিবলৈ কিছু উজু হয়। মিল ছত কোনো ঠাইত শ মিলাৰ নিমিত্তে মিঠা কোমল শব্দ লগাব লগাত পৰে। কিন্তু অমিল ছন্দত সি ৰা নাই, কেবল আখৰৰ মিল ৰাখি যি শর যেনেকৈ ইচ্ছা তেনেকৈ বহুৱাব পৰা যায়। এই ছন্দত কথা লিখোতে একোটা ভাব একে ফকিতে শেষ হলে পঢ়িবলৈকো বেয়া হয়, শুনিবলৈকো বেয়া শুনি। যিমান পৰা যায়, ভাৰ ভাজি ভাজি লিখা উচিত। বিবেচনা কৰা, তুমি তেৰ ফাকি ফখ। লিৰি, তেও ভাৰটোৰ অন্ত হােৱা নাই, এনে ঠাই সেই গৰ সেই কিতে শেষ কৰিব নালাগে। শৰীটোৰ মাজকে ভাৰটো দি আন এক ভাবে কথা আৰম্ভ কৰিবা। পাচে সেই কথা। আৰু এই মিলাই নি আন ঠাইত শেষ কৰিব লাগে। এই বিষয় আগেয়ে বুজাই দিয়া হৈছে। পত কোনাে কথা লিখিৰৰ হলে, তাত কথাটো একেবাৰে ভাঙ্গি প্রকাশ কৰি লিখিব নালাগে। কথা ভালকৈ লুকাব পাৰিলে কবিতা বৰ ৰসাল হয়। আকার ইঙ্গিতে কথা কৈ বিটো কি শ কৰি থব লাগে, পঢ়েতাই যেন চিন্তা কৰিছে সেই ভাৰ উলিয়াব পাৰে। তেতিয়াৰ মন কৰিব পাৰ, যে দূৰৈৰপৰা সকলাে যাকে ভাল দেখি, কাৰণ সিহঁতৰ ঘুণৰােৰ দূৰৈৰপৰা দেখা নাযায়, কিন্তু ওচৰলৈ গলে কত যত বেয়া আছে এটাইৰােৰ ওলাই পৰে। নন্য দূৰৈত ধৰিলে ধুনীয়া দেখি, কি ওচৰৰ পৰা বৰ তা দেখা [ ৭৮ ] নাযায়। কথাৰে। ঠিক তেনেকুৱা। পদ্য লিখোতে মানুহে কোনাে এটা বাতৰি দিব দেখেছে, যি বস্তুটো বর্ণোৱা হয় তার রূপ বা গৃঢ় ভাবটোহে দেখুৱাবলৈ বিচাৰে। এই দেখি যিমান পাৰে ইঙ্গিতে কথা কোৱা। যায়, সিমান ভাল। কিন্তু সেই বুলি শাখৰুৱাকৈ কথা লিখিব নালাগে। পাঠকে যেন সহজে তােমাৰ ভাৰ বুজি যাব পাৰে, এই দৰে পদ্য ৰচনা কৰা উচিত। ভব সুকাই কথা লিখাৰ উত্তম উদাহরণ “বিদ্যাসুন্দৰত পােরা যায়। মালিনীয়ে যেতিয়া সুন্দৰৰ আগত বিদ্যাৰ ৰূপ বর্ণনা কৰে তেতিয়া তাই ভাব চুৰ কৰি কৰি কথা কৈছিল। বিদ্যাৰ চুলি সাপৰ নেজতকৈও • ভাল আছিল বুলি নয়; সাপে চুলি দেখি লাতে গাতত লুকাত বুলিয়ে কৈছে। কথা এই ৰে লিখিলে কবিতাৰ ৰস বাঢ়ে। এটা উদাহৰণ দিও চোষ। “আজীষন দুখত জীৱন ধৰাতকৈ জীৱনত জীৱন জাহ দিয়াই ভাল। | এই কথাটো আচল ভাবটো গােপন কৰি লিখা হৈছে। “জীৱন” শৰৰ অর্ধ দুট, প্রাণ আৰু পানী। সিহঁত দুইকো একে ঠাইতে লগ কৰাই ভাবটে। কিন্তু স্পষ্ট হৈছে। উপমা সাহিত্যৰ এবিধ প্রধান লঙ্কাৰ। ইয়াৰ ধাৰাই দুটা কৰ্ম্ম সিদ্ধ হয়। কোনাে ঠাইত উপমা দিলে কথা ধুনীয়া হয়, কেতিয়াবা ভাৰটো উত্তম রূপে। প্রকাশ পায়। ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰি দুটা নিয়ম আছে। এক কমে, যিটো বস্তুৰ লগত যাৰ মিল, সিহঁত দুয়ােকো একে লগে লিখিলেই হয়; যেনে, সি ভৗস। ইয়াৰ দ্বাৰাই বুজাগল, যে সি ভীমৰ নিচিনা পৰামী। কেতিয়াবা এই দৰে নিলিখি কথাটো ঘূৰাই কয়; যেনে, তাৰ পৰাক্ৰম দেখিলে ভীমেও তলমূৰ কৰে। কোন বৰ লগত কোনটোৰ তুলনা হয় তাৰ একো নিয়ম নাই। কিন্তু কবিবিলাকে কিছুমান বস্তু আন কিছুমান নির্দিষ্ট বস্তুৰ লগত সদাই তুলনা কৰে। তাৰে কেইটামান তলত দিয়া গল। মুখ-মােন মিছিনা। চ পদুম ফুলবেন (পুরুষ)। হৰিণৰ চকু যেন (স্ত্রী)। না-তিলৰ ফুল যেন। -মুভাৰ নিচিনা। [ ৭৯ ] সাহিত্যৰ সাধাৰণ সক্ষণ । উঠ—বিন্ধ কৰি নিচিনা। হাত~পাছ (গছৰ পাত) যেন। উফৰহা ( কল-গছ ) দেন, বা হাতীৰ কৰ ধেন। ডিঙি—সিংহৰ ডিঙি যেন। ককাল, ডম্বৰুৰ মাজ ভোখৰ যেন । পানী ফটিক যেন। মাত – কুলি চৰাইৰ নিচিনা। ভূ-ধেনুৰ নিচিনা। চুলি-গাপৰ বেত বেন। বৰণগোলাপ বা পদুমৰ পতিৰ নিটিমা। ৰজা –লাতুৰমণি যেন । সোৱণ– জমৃত বা যে খেন। টেঙ1–8ণ যেন। পণ্ডিত--বৃহস্পতিৰ নিচিনা । গভীৰপৃথিবী যেম । গীৰ-সাগৰ যেন । ওখ--তাল গছৰ নিচিনা। অটল— পৰ্বতৰ নিচিগা । ৰূপ-কাকি বা ৰতিপতিৰ (কামৰ) নিচিনা (পূকর) ৰতি বা লক্ষ্মীৰ নিচিনা স্ত্রী ]। কূলীয়া—তিহৰ জালি বেন। কোমন—গৱন্ত বা গাখীৰৰ ফেন যেন। বুহু (নির্দয় )—কাঠ বা শিল যেন। ভয়ঙ্কৰ-ঘমৰ নিচিমা। খঙাল—হবাসা মুনিৰ নিচিনা। উএ--কঢ় যেন। গমন—গজৰ (হাতী) নিচিনা (পুৰুষ) হাহৰ নিচিনা (ঘ)। [ ৮০ ] তোঙ্গন-ভীমৰ নিচিনা। কপনি– কল গছৰ পাত যেন । কবিতাত কোনো বস্থা বর্ণাব লাগিলে তাৰ লগৰীয়াযিবোৰ গুণ আছে, তাবে। কথা কব লাগে। যদি কবিয়ে সেইবোৰ গুণৰ বিষয় একো উল্লেখ নকবে, তেও পঢ়োতাই বুলি লোৱা উচিত। কোন বস্তুৰ লগত কি কি গুণ সদাই বুজা যায়, তাব টুটামান ইয়াতে দিয়া গল । খাধু—মী তল, যুদ্ধ, খুগন্ধী । পানী-শীতল, fনর্ধল, আবদী। চুপি—চিক্‌মিকীয়া, কলাদীঘল । পুপ স্বী—তাত পছম Zন আক ব্ৰাহ থাকে । নিশাচ-গদী। বননি~ণ ল থাকে । প— } বা হা, ভোমোৰা লাগি থাকে, বতাহত লবে । পগ ৪২াল-—এই কালত গছে ন ধাত ধবে, {ল ফুলে, আক কুলিয়ে মাতে। পেন—পূৰ্ণিমাৰ বা প্রতি পদৰ, আকাশ মেঘালি বা নিৰ্ম্মল। পথাৰ সাধাৰণ লক্ষণৰ বিষয় অামাৰ আলোচনা ওৰ পৰিল। ওপৰত । থিবোৰ নিয়ম দিয়া হল, তাৰ পৰা পদ্য লিখোতাৰ অাৰু পঢ়োতাৰ যে অনেক সুবিধা হব, তাও আমাৰ মুঠেই সহে নাই । ইগাৰ ভিতৰত হুই চাইটা ধেতে কবি নোৱাৰা কথা ও সব পাৰে, কিন্তু গদ্য পডে'তে সেইবোৰ । fং নই নিলে সংশে ন * ম পে'{ ব । [ ৮১ ] ৰামায়ণ। গুহ চণ্ডালৰ বৃত্তান্ত। পুষ্যা নক্ষত্ৰত দশৰথ মহাবীৰ। চাৰি পুত্র সমে গৈলা ভাগীর্থী তীৰ। মান দান তর্পণ কৰিয়া নৃপবৰ।। দেৱ ঋষি পিক তপিল নিৰন্তৰ । নিয়ােক সাত পৰে অন্তু ত কথন। সৈন্যে সমে ভৈ তৈত যেন মহাৰণ পৰম দর্পিষ্ট ৪ পুষ্ট কলেৱৰ । গেহি সময়তে মিলিলেক অথাৰ। পূর্ব ত ব্রাহ্মণ আসি অধৰ্ম্ম কৰিল। সেহি পাপে চণ্ডাল যােনিত উপজিল। গুহ নামে ভৈল সিহে ৰাজা চণ্ডালৰ। সেহি সময়ত লৈয়া সেনা নিৰন্তৰ 1 দশৰব নৃপতি নগণি মনত। চণ্ডাস কৰিল,স্নান গঙ্গার জলত দশৰথে দেপে অহ'য়ম চণ্ডালৰ।। ধৰি আনিবক আজ্ঞা দি নৃপবৰ । শুনি গুহ নৃপতিৰ ক্ৰোধ সব ভেল। অনেক চণ্ডাল সমে যুৰিাক লৈল । দশৰ নৃপতিৰ কটক অপাব। দুয়ো সেন। অন্যে। অন্যে কৰে ধৰ মৰ লাগিল সমৰ ভাগীৰর্থী ীৰ যুৰি। উভয় কটকে লগাইলেক হুহুৰি। অনেক কটক বেটি কবে হুলস্থূল। পৰম দোষোৰ ৰণ মিলিল তুমুল ! [ ৮২ ] মৰয় খণ্ডাৰ কোব বাৰুক ঝঙ্কাৰি। বাৰু সমে শালে কেহো জনে শৰ মাৰি। বৰতৰ অস্ত্র ধৰি দুহাতে প্রহাৰে। শৱৰন্তে গৈয়া কতো হাতে পিেঞ্চ মাৰে । মদমত্ত চাপৰ উথলিল ৰােল। আগুৱান হুয়া যুজে লৈয়া ঢাল খােল। চবিভিীত শবদ উঠিল ভয়ঙ্কৰ। পৰম চঞ্চল চিত্ত ভৈল চণ্ডালৰ সদ্য লাগি আছয় চেতন নাহি গারে। হাতত চৌৱৰি ধৰি হুলহুলি ধারে। ভাল আউল-জাউল বাউল যেন খেদি আসে। অৰে তই কোন বুলি ফুৰে চাৰি পাশে। নাহি অস্ত্র শস্ত্র কতো প্রহায় দলি। দশৰথে দেখিয়া সন্ত খলখলি । আপোনাৰ কটকক দিগন্ত নিসান। ওই নৃপতিক জীৱতে ধৰি আন । শুনি নৃপতি আতি ফটক এখৰ। যুএিবাৰ সন্ধি আতি নয় বিস্তৰ চাৰিভিতি বেঢ়িয়া অনেক সেনাগণে। গুহ চণ্ডালক বন্দী কৰিল। তেনে ॥ পাচে পাত্রে নিয়া নৃপতিৰ আগে দিল। ৰামক দেখিয়া পূর্ণ বৃত্তান্ত যুৰিল । ৰাব চৰণে গৈয়? কৰি নমস্কাৰ । ৰামত কহ গুহে কথা আপােনাৰ শুনিয়ােক ৰাম কহে। তবু চৰণত। আছি,ে ব্রাহ্মণ মই পূৰ্ব জনমত । দি দোযে চণ্ডাল তৈসেঁ, শুনা স্বরূপত। ভূমী মহংৰাজা মােৰ বংশত ৫ [ ৮৩ ] ব্ৰহ্মাক আৰাধি ৰাজা মহা ধর্যশীল। ব্ৰহ্মলোক হতে গঙ্গা নমায় আনিল। বিষ্ণুপদৰজমি তুলসী সহিত। ভৈল সর্বোত্তম গঙ্গা জগতে বিদিত। নাহি ত্রিভুবনে তীর্থ গঙ্গাৰ সমান। যত মহাজন সবে কৰিলন্ত স্নান। ব্রাহ্মণ বুলিয়া গর্ব কৰিলে। মনত। গঙ্গা আদি তীর্থ আছে মােৰ শৰীৰত। নকৰিলে। মান মই গঙ্গাৰ জলত। শাপিলন্ত গঙ্গা ক্ৰোধ কৰিয়। মনত । মােত স্নান নকৰিলি ব্রাহ্মণ গৰ্ব্বত। এহি পাপে তোৰ জন্ম হৈব চণ্ডালত। গুহ নামে হৈবি তই ৰাজা চণ্ডালৰ। এহি বুলি পাচে সীমা দিল শাপৰ । থাকয় তোহােৰ মন যেবে মােক প্রতি। জমে জন্মে মােত তেবে কৰিবি ভকতি । এক শত জন্ম মােত ভক্তি কৰ যেবে। ইতো পাতকৰ বিপ্র মুক্ত হৈবি তেবে। যেবে দশন তুই পাস ৰামক। একে জন্মে তােৰ তেৰে খণ্ডিব পাতক এছি সীমা থৈয়া গঙ্গা দিল। মােক শাপ । উপজিলে। চণ্ডালযযানি 3 মই পাপ । ভৈলা নাৰায়ণ ৰঘুবংণে অৱতাৰ। তনু দৰশনে পাপ গুচিল আমাৰ ॥ তােমাৰ চৰণে অাবে লোেহে। শৰণ। তুমি বিনে মােৰ গতি নাহি আন জন। সদা সেৱা কৰি মই থাকিবে। তােমাক। তোমাৰ থিত মাগি লৈয়ােক আমাক [ ৮৪ ] শুনি ৰাঘৱৰ মহা কলা মিলিল। অনেক বিনয় কৰি পিতৃক বুলি। নিয়োক পিতৃ কৃপা কৰিমােক মােক। গুহ নৃপতি মেলি মােতােক দিও। জগতৰ পতি ৰামদেৱৰ বচন। গুনি দশৰথৰ সঃ ভৈল মন। এভাৱে ৰামত দয়া ৰাজাৰ বিৰ। মেলিয়া হক তা দিলা নৃপবর। পাইলন্ত গুহক ৰামে পিতৃত মাগিয়া। কৰিলা আশ্বাস বস্ত্র অলঙ্কাৰ দিয়া । অনেক শাসন মে দিলা গ্রাম দেশ। নির্ভয় বচনে তা বুলি অশেষ । আজি ধৰি গুহ তুমি ভৈলা মােৰ মিতা। থাকিয়ােক মুখে কিছু নকৰিব। চিন্তা । হেন শুনি গুহ চণ্ডালৰ অধিপতি। ৰামক সুশিল কৰি অনেক ভকতি কৈৰ মই হীন জাতি চণ্ডাল অধম। তুমি ত্রিজগত গুরু ঈশ্বৰ পৰম। ব্রহ্মা হৰে নাজান যাহাৰ মহিমা। চাৰি বেদে কহি যাৰ নাপাৱন্ত সীমা। অধমাে উদ্ধৰে যাৰ নাম লৈলে মাত্র। মই কেনে তােমাৰ মিত্ৰৰ ছৈলে। পাত্র । কেমনে তাকিবে। প্রভু তােমাৰ লীলাক। কৰঅনুগ্রহ কেনে কেতিক্ষণে কাক। নাহিক তােমত জাতি আচাৰ বিচাৰ। তযু পদে শৰণ কৰাে মাত্র সাৰ। এতেকে তােমাৰ তাত কৰুণা মিলয় । যেই সেই মতে যেন অমৃত পিৱয় ॥ [ ৮৫ ] এতেকৈ অজৰামৰ হােৱে সিতে জন। লৈলো আলি মাত্ৰ মই তােমাত শৰণ। এতেকতে মােক মিত্ৰ বুলিয়া ধৰিলা। এহিতো তর্ক তযু বিপৰীত লীলা। আনো নানা অতি-নতি কৰিলা কতি। পাচে তা বিদায় দিলন্ত ৰঘুপতি। ৰামত মেলানি পায় কৰি যােৰহাত। দণ্ডৱতে পৰি আতি কৰি প্ৰণিপাত । মাথাত মাখিল চৰণৰ ধূলি আনি। পুনৰপি কৃতাঞ্জলি বুলি বাণী ? তােমাৰ চৰণে ৰতি মুগুচোক মােৰ। যাক দৰশনে পাপ এৰাইলে। দোৰ্ঘোৰ । ধৰিবাহা আমাক দাসৰ বুলি দাস। খে জন্মে এহি চৰণত হোক আশ । এহি লি ক3ে। দূৰ গৈলা চৰি। নপি প্রণমিলাদ শুরুতে পৰি || বাম পাদপদ্ম দুই মনে ধৰি লৈল। সৈন্যসমে ওহ নিজ স্থানে চলি লৈ অনৰে দশৰথ নৃপতি প্রধান। পাত্র পুত্র সসৈন্যে কবিয়া গঙ্গাস্নান । চলিক চান্তে দিনৰ অস্ত গৈল। দেখি ভৰদ্বাৰ আশ্ৰম গৈয়া পাইল ॥ ঢাবি পু সমথিতে ৰাজা শুদ্ধ মনে। কৰিল নমাৰ ঋষিৰ চৰণে ভৰৰ:দ বেল মন্ত্ৰ কৰিয় সম্বাদ।। পুত্র মে ৰজাক কৰিলা আশীর্বাদ। নানাবিধ দ্রব্যে মুনিৰাজ কৌতূহলে। ত, ব্য ৱহাৰ কৰিল। সকলে। [ ৮৬ ] t৮ ৰামায়ণ । ৰামক দেখিয়া মুনি ভৈলা ৰঙ্গমন । কোলে লৈয়৷ ঋষিৰাজ কৰিলা শয়ন । নিদ্ৰা গৈলা ৰামচন্দ্ৰ ঋষিৰ লগত । ইতো সমে আসিলন্ত দেৱগণ যত । ৰামক কৰিলা অভিষেক পুৰন্দৰ । মন্ত্ৰে সমে দিলা সবে দিব্য বহুশৰ ॥ পাচে ইন্তে দিলন্ত ৰামক সমিধান । এহি ধনুশৰে শক্ৰ কৰিবা মিজান । নানা দিব্য কামে ধনুর্বাণ অনুপাম। মন্ত্ৰ সমে পায়া ৰঙ্গমন ভৈলা ৰাম । ধনুশৰ দিয়া চলি গৈলা দেৱগণ। ৰাত্ৰি অৱসানে ৰাম পাইলন্ত চেতন ॥ দেখত হাততে আছে দিব্য ধন্থশৰ । কৰে ফটফট মনে মন্ত্ৰ নিৰন্তৰ । দেখি ধনুৰ্ব্বাণ ঋষি ৰামৰ হাতত । পৰম বিস্ময় ভৈপ মুনিৰ মনত । প্ৰভাতে উঠিয়া ৰাম কৰিলন্ত স্নান । ঋষি সমে দশৰথ ভৈলা একস্থান । কৰি কৰযোৰ ৰামচন্দ্র মহাভাগে । কহন্ত স্বপ্নৰ কথা ইহান্তৰ অাগে ৷ ঐৰাৱত স্কন্ধে আসিলন্ত পুৰন্দৰ । মন্ত্ৰে সমে দিলা মোক দিব্য ধনুশৰ ॥ দেৱগণ সবে অীক বুলিলা বচন । এহি ধনুৰ্ব্বাণে জিনিবাহা শত্ৰগণ । এহি বুলি চলি গৈলা দেবগণ যত । জাগি দেখো ধনুৰ্ব্বাণ আছয় হাতত । মনত “মৰে1 মহামন্ত্ৰগণ যত । এহি বুলি ৰামচন্দ্ৰে হহানো আগত । [ ৮৭ ] গুহ চণ্ডালৰ বৃত্তান্ত । স্বপল্পও লক্ষ ধনুশৰ আনি দিল । দেখি সমস্তৰ মনে বিস্ময় মিলিল ॥ ভৰদ্বাজ ঋষি ধন্থ দেখি বিদ্যমান। অস্থত মানিয়া মনে কৰিলন্ত ধ্যান ॥ জানিলন্ত ঋষি ৰাম হিক মাসুদ। ভৈলা অৱতাৰ বিষ্ণু পৰম পুকস ॥ দিগন্ত অজয় ধনুৰ্ব্বাণ দেৱৰাজে । বধিবন্ত ৰাৱণক সংগ্ৰামৰ মাজে ৷ জানি মহামুনি মনে ভৈল কৌতূহল । পাচে ৰামচন্দ্ৰ ক স্বপ্নৰ দিল। ফল, স্বপ্নত তোমাক ধনু দিলা পুৰন্দৰ । শিনিবা শক্ৰক শ বাঢ়িব বিস্তৰ । নপাৰি কহিবে ৰাম তোমাৰ মহত । স্বপ্ন শুনি হ৷সিলন্ত ৰাজা দশৰথ ॥ ভাঙ্গ খসিক ক বিয়া সতকাৰ । চ:ৰিপু দ্ৰ সহিতে কৰিলা নমস্কাৰ । মাগিয়া মেলানি মাতি বুলি প্ৰিয় বাণী । পু ন সমে অযোধ্যাক গৈলা মহামানী ॥ নিজ মন্দিৰত ৰাজা বৈল ৰঙ্গমনে । মিলয় আনন পুত্ৰমুখ দৰশনে ॥ মহা গুণে গুণৰ ও চাৰিও তনয় । য ত অস্ত্ৰ শস্ত্ৰ শাস্ত্ৰ চাৰিও জানয় । কেৱল ধৰ্ষ ত মাত্ৰ ৰতি সৰ্ব্বক্ষণে । কৰন্ত ভকতি নিতে বাগৰ চৰণে ॥ চাবি ভ'ইৰ মাজে ৰামচন্ত্র গুণে চৰ। তান্ত আতিশয় প্রীতি বাঢ়য় ৰাজাৰ । বামৰ সমান আৰু নাহি ত্রিভু’নে। তাহান গুণব আত্ন কহিবে ক কোনে ॥ ১২ [ ৮৮ ] দেখয় গম্ভীৰ কোটি সমুদ্ৰত কৰি । ক্ষমা গুণে কোটি বসুন্ধৰা নুহি সৰি । বৈর্থ্যে কে। টি এক মেৰু চুহি পটন্তৰ । প্ৰমত সমান নুহি কোটি মহেখৰ ¢ কোটি এক সূৰ্য্য সম নুহি প্ৰতাপত । এক কোটি যম সম সুহিকে ক্ৰোধত ॥ বিলাসত সম ছহি কোটি পুৰন্দৰ । শীতলত চন্দ্ৰ কোটি নুহি সমসৰ । গজে শ কোটিকো জিনি গমন গম্ভীৰ । কো টি হেমৱন্ত জিনি নিকম্প শৰীৰ + অমৃত কোটিতে। কবি দেখির মধুৰ । রূপে কোটি কনপৰো দৰ্প কৰে চু।। মুহি দুৰ্গা কোটি সম শত্ৰ মন্দ নত । ইতিনি ভুবনে সম নাহিকে দান ত ॥ কোটি এক বঢ়ি তুহি তেজত সমান । বৃহস্পতি কোটি জিনি শাস্ত্ৰত সুজান ॥ এক কোটি ব্ৰহ্মা সম নুহিকে মান ত । ধনু ওtণ সম নাহি ইতিনি লোকত ॥ অ্যান। ন ন গুণ যত আছয় ৰামত । fি«ভু মাজে কোনে বৰ্ণাইবে শকত ॥ অনন্ত শকতি ধৰ পৰম ঈশ্বৰ। যাচাব কি ঙ্কৰ হৰ ব্ৰহ্মা পুৰন্দৰ । যা ক যোগেশ্বৰ সবে চিস্ত ধ্যান ত । তেহে ৰাম কপে আসি ভৈলা স্ত বেকত ॥ নিজ গুণ যশ মহাধৰ্ম্ম মাজে সাৰ । কৃপায় কবিলা আসি লে। কত প্ৰচাৰ » অা ক শুনি ভনিয়া তৰোক সজনে । ঈশ্বৰৰ অৱতাৰ এহিসে কাৰণে । [ ৮৯ ] ________________

মাৰীচ সুবাহ বধার্থে ৰাম লণক আনিবলৈ বিশ্বামিত্ৰৰ আগমন। ১১ ৰাৱণ মাৰ তান কোন প্রয়োজন। যাৰ কটাতে কোটি ব্রহ্মাণ্ড উছন। মাৰিলে ৰাৱণ কোন পৌষ তাহাৰ । বাক জিনিলেক বালি বনৰ বনৰ। হেন ৰাম চৰণত কৰিয়েক বতি। আন পৰিৰি ৰামদেৰে ফৰ মতি । অনিত্য সংসাৰ বিলম্বত কাজ নাই। চিন্তামণি জন্ম হেৰ হাততে হেৰাই । গুনা সভাসদ পদ ৰামৰ চৰিত। এহিসে প্রধান ধৰ্ম্ম জানিবা কলিত ॥ মনুষ্য হৈবাৰ প্ৰয়ােজন এহিমান। বো। ৰাম ৰাম হৌক পাতক নির্জনি। মৰীচ সুবাহু বধাৰ্থে ৰাম লক্ষ্মণক আনিবলৈ বিশ্বামিত্ৰৰ আগমন। দুলৰি। না আত পৰে, কথা নিৰৰে, | চৰিত্ৰ যেন ৰামৰ। পৰলােক হিত, ঋষি বিশ্বামিত্র, | আৰম্ভিলা যজ্ঞবৰ । মাৰীচ মুবাহু | নামে দুইজন ৰাক্ষস আতি দুর্জন। চতুর্দশ কোটি | ৰাসা সহিতি, কৰয় যজ্ঞ উছম ৰাৰম্বাৰে ঋষি। আৰন্তন্ত বঙ্গ, অনেক কৰি যতন। [ ৯০ ] ________________

কৰিম। সমপ্ত, বাসে কৰে কংশন। সমন্তে ৰাস ভম হেরে যেষে শাপে ঋৰি কৰি কষ্ট। নশপত ক্রোব | উপজিয়া মনে, অপব্রত হাের না। সিহেতু ৰাক্ষস | যুক্ত নষ্ট কৰে, ঋধিৰ বনে অসুখ। উ গুলগুগুল। চিত্ত অসন্তোষ, উপজয় বৰ দুখ । পাচে ধ্যান কৰি | সকল বৃত্তান্ত জানিলন্ত নিবে। ৰাক্ষস ববি, | অৱতৰি হৰি অাছা দশৰথ ঘৰে । তা আনি সবে ৰাক্ষস মায়া, কৰে। যা সমাপতি। এই মনে গুণি, চলিলন্ত মুনি, | ৰামক আনিবে প্রতি। শৰৎ বাজ, পুত্ৰৱতে প্রজা পালি সুখে অযোধ্যাত। আছ নৃপতি, যেন সুপতি, | বদিয়া দিব্য সভাত । বশিষ্ঠ প্ৰমুখ্যে : পুৰোহিত সবে বসি আছি। মনে। ২ৰ আগত, | বৃহস্পতি আদি, | হেন মহামুনিগণে। সুম? সহিত | মহামন্ত্রী সবে, ৰাক গাছে উপসি। [ ৯১ ] ________________

ৰীচ মুবাহ ৰখাৰ্থে ৰাম লক্ষ্মণৰু আনিবলৈ বিশ্বামিত্ৰৰ আগমন। ১৫ --- - সেহি সময়ত বিবামিত্র গুলি তথাতে মিলিল আসি। দেখিয়া নৃপতি সময়ে সমিতি, | উঠিল আহি পৰে। প্রণাম কৰিয়া, | চৰণৰ খুলি, মাথাত লৈলা সাৰে। সুবৰ্ণ আসন আনিয়া নৃপতি, সমাজৰ মাজে দিল। সমস্তকে আশী র্বাদ কৰি ঋষি, | আসনে আসি বসিলা। আপুনি চৰণ | ধুৱাই দশৰণে পাদোদক লৈল। মাথে। পৰম সাদৰে, | সমঘে ঋবিক পূঙ্গিলা পৃখিবীনাথে । যােহাতে ৰাজ। | মধুৰ বচুনে কুশল বার্তা ছিল। ভযু দৰশনে, অমৃতৰ পানে, সন্তোষ যেন মিলিল। আপােনাৰ নিজ ভত্য বলি মােক ধৰিবাহ। মুনিৰাজ। আজ্ঞা কৰিয়ােক, সম্প্রতি তােমাৰ মাধে। এই কি কাজ। ৰাজাৰ বচন শুনি বিশ্বামিত্র ভৈলা আতি দমন। ৰাজাক বেলন্ত, শুনিয়ে নৃপতি, যেন মােৰ প্ৰয়ােজন৷ বাৰৰে আদি যজ্ঞ আৰন্তিলে। অনেক কৰি যতন। [ ৯২ ] ________________

মায়ণ। মাৰীচ বাহু সে আমাৰ | কৰয় যত উছন। অনেক সন্তাৰ | আনি আৰু বাৰ • চাহে। যজ্ঞ কৰিব। ৰাসক মাৰি | যজ্ঞ ৰাধিক | ৰামক পিক মোক। শুনিয়া ৰাজাৰ মাথাত পৰিল | সত্ৰৰ যেন প্ৰহাৰ। উভয় শঙ্কটে পৰিয়া নৃপতি দেখ দুখে অজাৰ । ৰামক নিদিলে, শাপ দিয়া ঋষি | কৰিবেক বংশ চন। ঋষিৰ লগত | ৰামক পঠালে, হৈবেক মােৰ মৰণ। একভিতি বাবে খেদে আৰােভিতি নদী ঘোৰ বাৰিষাৰ। জাম্প দিলে মৰে, জাম্প নিদিলেও, | বাবে লয়ে প্রাণ তাৰ। সেহি পটন্তৰ পায়। আছে মােক, | কৰিলে। কোন উপায়। হেন মনজুখে থাকি ৰাঙ্গা পাচে | মাতি। ঋষিক চাই। বাৰ বৰিষৰ ছাৱা ৰাম মােৰ, শিশুমতি অতিশয়। কিমতে বণত | মাৰিবেক ৰামে | ৰাক্ষস বৰ দুর্জয়। ব্ৰহ্মাৰ বৰ, | ৰাষগণ, বাঢ়িল বল অপাৰ। [ ৯৩ ] ________________

মাৰীত ৰাৰ বখাথে ৰাৰ সৰু আনিবলৈ বিষিৰ আগম। ৯৫ সৈন্যমে গৈয়া। ৰা মাৰিয়া, ৰাখিবে। যজ্ঞ তােমাৰ। আপুনি চলিবো, ৰামক নেদিবো, | বুলিলে। দৃঢ় বচন। তনি বিশ্বামিত্র, | ৰাজক বােত, | নুবুজি তোমাৰ মন।। ৰামত বিনাই ৰাক্ষস মাৰিতে | শকতি আছে কাহাৰ। আমাক ভাণ্ডিয়া বচন বােলাহা, বুজি।ে বােল তােমাৰ ৰামক নিদিয়। আশা ভঙ্গ কৰি, পাশটি পঠোৱা মােক। কোপ দেখি ৰাজ। বেলে যােৰহাতে | মহাবি শুনিয়ােক তোমাৰ ক্ৰোধত কম্পে ততৰি ব্রহ্মা আদি দেৱগণ। হেয় তোমাৰ | আগে কোন হওঁ আমি অতি অলন। কত দুখে মই | পাইসোহেৰামক | দেৱতা সবৰ বৰে। তােমাৰ লগত তা পঠাই দিলে, মাৰিবেক নিশাচৰে ।। ধনজম যত, | প্রাণ কৰিয়া, | মেসে অতি প্রধান, ५ अनि | দেখিতে নাপাইলে নৰহে মােৰ পৰাণ । হেনয় ৰামক কিমতে পঠাইকে। ৰাক্ষসক যুক্তিবাক। [ ৯৪ ] ________________

ইত্ৰ এৰি কৰি সিলে হয়। আছে বাহক। সিতে বাস কিমতে যুজিব অবােধ মােৰ বালে। নিদিলেওশাপি | কৰিবাহা তথ্য, | জানিশে। গ্রাসিলে কালে। হৰি হৰি বিধি, কি কাম কৰিলে, | পৰিলে মহাবিপাকে ৰাম হেন পুত্র শায়াও নাপাইলো, | দণ্ডিলে দৈবে আমাকে। ৰামক পঠাইলে, মৰিব কৌশল্যা, | আমিও মৰিবে। প্রাণে। ৰামক নেদেখি, মৰিব সকলে, | যত নৰ নাৰী মানে। জান্তে তৃ৭ ধৰি তােমত মাগোঁহে, ৰামক দিও মোক। তোমাৰ প্ৰসাদে অযোধ্যাৰ লোকে নপাওক ৰামৰ নােক। তোমাৰ লগত | আপুনি চলিবে। কটক লৈ অপাৰ। তোমাৰ যজ্ঞক ৰাখিৰো কৰিয়। ৰাসক বুন্দামাৰ যদি তথাপিত। ৰমক নেৰাহ, | স্বরুপ বােলো বচন।। নিৰন্তৰে লােক, ৰামৰ লগত, চলি যাইবো তপোবন । ৰাম বিনে আমি, অযোধ্যা নগরে, সাথিবো কমন কাম। [ ৯৫ ] ________________

এক নিমিয়াত বিষ ফোন এফ ৰাম লক্ষ্মণক লৈ খবি গান। সমাৰ লােক, | পাক হানােক, ভাকি ৰােল। ৰাৰ ৰাম। ৰাম লক্ষ্মণক নিদিয়াত ঋষিৰ কোপ আৰু ৰাম লক্ষ্মণক লৈ ঋষিৰ গমন। পদ। দশৰথ নৃপতিৰ শুনিয়া বচন। মহাকোপ কৰি বােলে গাধিৰ নন্দন। ঘুৰ বংশত তুমি ভৈলা উতপতি। ধর্মশীল হয়। অধৰ্ম্মত কৈলাবতি ॥ পুত্ৰৰ মেৰত মােৰু কৰস নৈৰাশ। মিছা মোহজালে পৰি কৰ ধৰ্মনাশ। নানস কত গুণ আছয় ৰামত। বাহবলে জিনিক পাৰে ত্ৰিজগত। ৰাক্ষস মাৰিব ৰামে ইতাে কোন কাজ। বিমুখ কৰহ ৰাজা দিয়া মোক লাজ। কপটে ভণ্ডিয়া মােৰ আশা কৰ ভঙ্গ। সবংশে নশিবে পুনু মােৰ ভৈলে খঙ্গ। আন্ত বশিষ্ঠ তােৰ মন্ত্ৰণাৰ বাস। তাৰ বােলে অপমান আমাক লগস। সত্যে সত্যে যােলো ৰাজা মই নিকৰি নিদিলি নামক স্থাও জোৰে পৰিৰি। নিষ্ঠৰৰচন বা অনিয়াবুনি। পৃথিবী কয় যেন গাৰ নােহ বিব। হােক নৃপতি চৰাচৰ ৰুপ লৈ। প্রলয়ৰ কাল যেন পশত ভৈল। [ ৯৬ ] ৰামায়ণ । ক্ৰোধে প্ৰকম্পিত বিশ্বামিয়া মুনিবৰ। দেখি অন্তৰীক্ষ ধাতু ভৈল মিৰ স্তৰ । পাত্ৰ মিত্ৰ সমে দশৰথ মহাৰায় । ভয় কাসে ভৈল যেন মৃতক পৰাস । অম কৰে বশিষ্ঠে দেখিয়া তমোময় । ৰাজাক বোল স্ত শুনিয়োক মহাশয় । প্রথমে ঋষিক তুমি বুলিলা বচন । “বুলিয়োক ঋবি কিবা সাধে। প্রয়োজন । কদাচিতে। ব্যর্থ নোহে বচন তোমাৰ । এতেকে ৰাম ক দিতে ভৈল অঙ্গীকাৰ । সিতে। জঙ্গী কাৰ আবে লাৰিব। কিমতে । তুমি সত্যৱন্ত হেন জানয় জগতে । নকৰিব। বা জ। সত্যধৰ্ম পৰিহাৰ । তুমি সত্য ললিলে বাগ স্তা নাহি অাৰ । সত্য সম ধৰ্ম্ম আৰ পুৰুষৰ নাই । জ।নি ঋষি সঙ্গে দিয়া ৰামক পঠাই । তাঙ্ক নপঠালে বিশ্বামিত্ৰ দিবে শাপ । গাধিৰ তনয় মহা প্ৰচণ্ড প্ৰতাপ । হেন জানি ৰামৰ নিমিত্তে এৰা শোক । পৃষিৰ বচন ৰাখি ৰামক দিওক । তাক পাইলে ঋষি সস্তষ্ট হৈবে চিত । নানা অস্ত্ৰে সম্ভে বিশ্বামিত্র রশিক্ষিত । মুনি সবে জ শিক্ষ1 দিবন্ত ৰামক । তাকে লৈয়া ৰামে জিনিবেক ৰাক্ষসক । বিশেষত ষি ৰামরূপে অৱতাৰ । ৰাক্ষস কুলক ৰামে কৰিব সংহাৰ । অণুমাত্ৰো চিন্তা নকৰিবা মহামানী । দশৰথ ৰাজা বশিষ্ঠৰ শুনি বাণী । [ ৯৭ ] ________________

করণ নিম্বিয়াত যি কোপ কৰাৰ সন্মক লৈ ঋষিৰ গমন। ১ পাইত । মশা লৈ হিয়া। জিলাৰ ৰামক রাশিয়া। আসি আছে বিশ্বামিত্র তোমাক নিবা। ৰাক্ষসক মাৰি ৰাৰ যজ্ঞ খিবাক। শুনি ৰামৰ হৰিষ তৈল মনে। পিতৃক বোল ৰামে প্রসন্ন বানে। কত ভাগে ইসৰ কাৰ্য্যৰু পায় লাগ। মােক প্রতি চিন্তা নকৰিবা মহাভাগ | পুত্র হয় নাপালয় পিতৃৰ বচন। চিৰকাৰে নৰকত পচে মিতাে জন । প্রচণ্ড প্রতাপ মুনি গাধিৰ কুমাৰ। তাহান কাৰ্যত চিন্তা কৰা পৰিহাৰ ৰাষৰ বচন ৰাজা তৈলা ইষিত। মৰাৰ মুখত যেন পৰিল অমৃত। ঋষিৰ হাতত ৰাজা পুত্র সমর্পিল। নমস্কাৰ কৰি ৰাজা বচন বুলিল। ৰাম মোৰ ধন জন জীৱ মন প্রাণ। ৰামবিনে গতি মােৰ নাহি নাহি আন। পাইলোহা ৰামক পুত্র কত তপস্যায় । আবে জ্ঞান গুণ জানিবে তযু ঠাই । কিছুৱে নাজানে ৰাম হল চঞ্চল। নিবে অন্ত্ৰৰ সন্ধি ঘােমাত সকল তােমাৰ সেৱক ৰাম ভৈল আজি ধৰি। নিজস বুলি পালিবাহা যত্ন কৰি। বাঘৱক পায়া মুনি তৈল সন্তোষ। পুষ্প বৰবিলা দেৱে কৰি জয়যােব। সেহি বেলা যােহাতে উঠিল লত। ৰামৰ বুলিলা কৰি চৰণে বন। [ ৯৮ ] ________________

মায়ণ। মােক সঙ্গে নিয়া প্রভু জগতৰ পতি। তােমাৰ চৰণ বিনে মোৰ নাহি গতি। খা তথা যাইতে নাখ নেৰিব আমাক। দাস হু সেৱা প্ৰভু কৰিবে। তােমাক। হাসে ৰাজা লক্ষণৰ শুনিয়া বচন। ৰামৰ সঙ্গত চলি যাইব লক্ষণ। দুই পুত্র দিলা ৰাজা ঋষিৰ লগত। যাত্রা সুমঙ্গল কৰিলয় যত যত। আপোনাৰ অস্ত্র যত লৈয়া দুয়াে জন। দুই ভাই বশিষ্ঠক কৰিলা বন্দন পিতৃ মাতৃক কৰিলন্ত নমস্কাৰ। দশ বখে দুইকো শিক্ষা দিলা বাৰে বাৰ। পালিবাগ দুই ভাই ঋষিৰ বচন। থাকিবাহা সদাই ঋষিৰ বুজি মন সৃষিৰ ক্ৰোধত সবে বংশে হৈবে। নাশ! সর্বদাই থাকিবা ঋষিৰ পালি আশ। এহি বুলি পুত্র দুইকো সাবটি ধৰিল। শিৰ গ্রাণি দুইহস্তৰ মুখে চুমা দিল। কৌশল্যা সুমিত্র দুয়াে পুত্রক ধৰিয়া। কলি। চুম্বন চক্ষু সজল কৰিা । অন্তঃপুৰ মাজত আছর যত প্রাণ। মেহে সবে লােকৰ চমুৰ পৰে পানী । যাত্ৰা কৰি বা ভৈলা ৰাম লক্ষ্মণ। দুইকো লৈয়া বিশ্বমিত্র কৰিলা গমন। আগ ভৈলা ঋষিৰাজ হৰিষ মনত। মাজত চলিল ৰাম লক্ষ্মণ পিচত। উর্ধমুখে চাহিয়া থাকিল সৰ্বজন। ৰামৰ লগতে গৈল সমৰে মন । [ ৯৯ ] ৰাম লক্ষ্মণক নিদিয়াত খষিৰ কোপ আাক ৰাম লক্ষণক লৈ খধিৰ গনন। ১০১ ভাইয়া পৰিল লোক বিয়োগে ৰামৰ । শুন যেন ভৈল সিভো অযোধ্যা নগৰ । &ী ৰামৰ বিয়োগে আকুল ভৈল চিত । সূৰ্য্য অৰ্থ গৈলে যেন কমল মুদিত । চলি যান্ত ছয়ো ভাই পিচত শবিৰ । গজেন্দ্ৰ জিনিয়া হইৰো গমন গম্ভীৰ । যেন শিশু সিংহ লীলাগতি চলি যান্ত । অমৃত বৰিষে যেন যিদিশক চাই ॥ সুৰাসুৰে সেৱা কৰে যাৰ চৰণত । হেন ৰাম চলি যান্ত ঋষিৰ পিছত ॥ পৰম কোগল পদ গমন মধুৰ । আতি সুকুমাৰ তনু লাৱণ্য প্ৰচুৰ ॥ ৰথে বিবচিত শোভে পিঠিত টোণৰ। কাখত খৰগ হইৰে৷ হাতে ধনুশৰ । প্ৰকাশে শবীৰ ৰত্নময় অলঙ্কাৰ । দেখন্ত। লোকৰ মন হৰন্ত সবাৰ । পৰম হৰিষে ছয়ো যাত ঋষি সঙ্গে । আঢ়ৈ প্ৰহৰৰ পথ বহি গৈল।ৰণে ॥ ৰামৰ দেখিল্লা মুখ হৰিষ ঋষিৰ । অন্যৰে পাইলা গৈয়া সৰষৰ তীৰ । দেখি ৰামচন্দ্ৰৰ হৰিষ ভৈলা মন । বিখামিত্ৰে বুলিলন্ত ৰামক বচন ॥ সৰযু নদীৰ কথা শুনিয়োক ৰাম । পৰম নিৰ্ম্মল জল তীৰ্থ অনুপাম। কৰিয়োক মান ছয়ো সৰব্ব জলে। বাঢ়িবেক বল শ্ৰম গুচিবে সকলে । ত্ৰিভুবন মধ্যে ৰাম পুৰুষ উত্তম। মহাবলশালী হৈবা বিপুল বিক্ৰম [ ১০০ ] মূখা তৃকা একো হৰ ব্যাধি নিপীড়িব । গুচিৰ অায়াস যশে জগত জুৰিব ৮ ত্ৰৈলোক্যৰ অধিপতি তুমিসে ঈশ্বৰ। ইতো জগতৰ হৈবা একদওধৰ । খষিৰ বচন শুনি হৰিষ মনত । বিধিৱতে মানিলন্ত সৰব্ব জলত । ঋষিও কৰিলা মান সন্ধ্যা যত যত। বদিলা তিনিও সেই নদীৰ কূলত ॥ বুলিলন্ত ঋষি ৰজে ৰামক বচন । দিওঁ মহামন্ত্ৰ বিদ্যা লৈয়ো ছয়ো জন । যাহাক জানিলে শ্ৰম গুচয় সকল । হোৱে মহাধনৱন্ত বাঢ়ে তেজবল ॥ এহি বুলি দুয়ো ভাইত মন্ত্ৰ কহিলবা । ত্ৰিভুবনে সাৰ বিদ্য। ইভাই ক দিলন্ত । মহা পায়। হুতাইৰ হৰিষ মিলিল । বষি সঙ্গে ৰঙ্গে তথা ৰজনী বঞ্চিল । তাড়কা ৰাক্ষসী বধ । প্ৰভাতে উঠিয়। নিত্য কৰি সমাপত । চলিলা হৰিষে ছয়ো খৰিৰ সঙ্গত । সুললিত লীলাগতি গমন সুথিৰ । কৌতুহলে পাইলা গৈয়া মন্দাকিনী তীৰ । দেখিয়া বিচিত্র এক স্থান অনুপাম । কাহাৰ আশ্ৰম বুলি পুছিলন্ত ৰাম । খাষিয়ে বোলন্ত ইভো অদ ভুবন । মদনক ইহাতে আছিলা ত্রিণয়ন । অনঙ্গ ক্ষেত্ৰ ক ৰজে এৰাই তিনি জনে । [ ১০১ ] তাড়কা মাক্ষসী বধ। তাৰ ৰল গৈয়া পাইলা মনে। ৰামচন্ত্রে ছিলা বিৰ চাপি পাশ। কহিয়ােক মুনি ইতত কৰি নিবাস। মুনিরে বােল ৰাম না মহান। এহিতো বনত থাকে তাড়াবাসী। বিকট দশন তাইৰ প ভয়। ব্রাহ্মণ তপস্বী মাৰি ইলেক বিন্ত। বহ লােক খাইলে কোনে লেখ কৰে তাক। ত্রৈলােক্যৰ লােক পাইলে পাৰোইবাক। চোবায়। গিলয় মাখা বৃদ্ধ মানুষ। ছালৰ মুণ্ডে তাই কুণ্ডল কৰ্ণৰ। মনুষ্যৰ তেজে তাই বদন পলে। গাৱৰ কপিৰ তাইৰ মনুষ্যৰ ছলে। তাইৰ উৰে নৰে আৰই পথে নেয়। আমি কোন পথে যাইবো কহিয়ো উপায়। প্রহৰেক লাগে যেবে যাই এহি পথে। তৃতীয় প্রহৰ লাগে দক্ষিণৰ পৰে। জগৰা এৰায়া যাওঁ মােৰ হেন মন। শুনি ৰামচন্দ্ৰে হাঁসি বুলি বচন। কিস ইবােল ৰােল। তুমি নিজে। চমু এৰি দূৰ পথে যাইবো কোন কাজে। লণক চাহি পাছে বুলিলন্ত ৰাম । স্ত্রী বধ হৈবে পাপ কৰে। কোন কাম। লক্ষণে বেলন্ত কেনে বােলা হেন মত। পিতৃয়ে পঠাই আছে যিৰ লগত মুনি যি বােলে কৰিবা সেহি কর্ম। গুৰ বচনে কিছু নাহিকে । মুনি বুলি ৰাম নকৰিবা ভয়। [ ১০২ ] ________________

১০ ৰামায়ণ । ৰাসী নাৰিলে কিছু দোষ নেয়। বিতৰ অপকাৰ যিজনে কয়। নাহি দোৰ জাক মাৰি পুণ্যসে লয়। নাৰীচ মুবাহ দুই পুত্র তাড়কাৰ। মাৰি মাৰি খাইল গৰু ৰাহ্মণ অপাৰ তাড়ল ইলেক গৰু মানুষ বিস্তৰ। তাক মাৰি পাইবা ৰাম পূণ্য বহুতৰ। শুনিয়া টকাৰ কৰিলে ৰবৰে।। তাড়কাক মাৰে। আজি একপাট শৰে। মানুষৰ শবদ শুনিয়া নিশাচৰী। ক্রোধে খেদি আসে দিশ অন্ধকাৰ কৰি। কর্ণে লৰবৰ কৰে মুও মানুষ। বদন প্রকটি আসে যম সমসৰ কৰে মৰমৰ গায়ে হল মানুষ। পৰ্বত সমান ঘােৰ ৰূপ ভয়ঙ্কৰ। শাল বৃক্ষ সদৃশ মেলিয়া দুই বাহ। সূৰ্য্যৰু ঢাকিবে যেন খেদি যায় ৰাই । ৰামক দেখিয়া ভীম তেজিল আটাস। ত্রৈলােক্যৰ লােকৰ লাগিল মহাত্রাস সকল ব্ৰহ্মাণ্ড জুৰি প্রতিধ্বনি গৈল। বই পৰে বুলি সৰ্বজন ভয় তৈল। পাতাল সদৃশ কৰি বেযুগােট বায়া। সবাকে খাইবা যায় পৃথিবী কম্পায়া। ৰাকীক দেখি ঋষি মহাভয় ভৈলা। ৰামৰ পিচত গৈয়া আঁৰ হয়া ৰৈলা। ঋষিক আখাসি ৰামে যুৰিলন্ত বাণ। তাড়কাৰ হৃদয়ত কৰি সন্ধান সৰকিয়া বাণ হয়ত গৈল পশি। [ ১০৩ ] ________________

তাড়কা বাসী বধ। জোধোৰ আটাস দিয়া পৰিল ৰাক্ষসী। বৰ অহাৰ ৰেন হিত পৰিল। তাড়কা ত্যাল পৃথিবী পৰিল। আকাশত আনন্দ মিলিল দেৱৰ। জয় জয় ৰাম বুলি কয় জোকাৰ। ৰামৰ শিৰত বৰষল পাৰিজাত। দুন্দুভি শৱদে নাচে তুলি দুই হাত দারুণ ৰাক্ষসী মৰি গৈল যমৰ । ৰামৰ প্ৰসাদে দুখ খণ্ডিল লােক। ৰাক্ষস বধিবে প্রতি ভৈলা অৱতাৰ। প্রথমত ৰামে প্রাণ লৈল তাড়কাৰ । দেখি বিশ্বামিত্ৰৰ হৰিষ ভৈল মন। ৰামক বুলিলা মুনি প্রশংসাবচন। ধন্য ধন্য ৰাম তুমি পুৰুষ প্রধান। একপাট শৰে ৰাক্ষসীৰ লৈল। প্রাণ। গুচিল দুর্গতি ৰাম তোমাৰ প্ৰসাদে। হয়ে চিৰঞ্জীৱ ৰাম মােৰ আশীর্বাদে। তোমাৰ নিৰ্মল ঘশ বাঢ়োক অশেষ। অনন্তৰে ভৈলা আদি ৰজনী প্রবেশ মহাসুখে সিতো ৰাতি বঞ্চিল। তখাতে। ৰামক মাতিল। ঋষি উঠিয়া প্রভাতে। তােমাৰ বিক্ৰমে ৰাম তুষিলা আমাক। নানা অস্ত্র দিয়া মই তুষিধে তোমাক । মন্ত্রে সমে ব্ৰহ্মঅস্ত্র লৈয়ো মহাশয় । দিষােহে। বৈষ্ণব অল্প ত্রৈলােক্য বিজয় ॥ ৰুদ্রমন্থ সমন্বিতে দিবে। ৰুদ্ৰ শৰ। বসায় সমে অস্ত্র দিবো বাসৱৰ শিখাইবে। অখিৰ ৰাণ পৰম বিক্রম। ১ [ ১০৪ ] ১০ ৰাধারণ। লৈয়োক গৰক ৰাণ জাতি মিরুপম । শিখাওঁ গধ ৰাণ বৈৰী ক্ষয়ঙ্কৰ । সংগ্ৰামবিজয়ী বাণ লৈয়ে। গন্ধৰ্ব্বৰ । শকতি তোমৰ ত্ৰিকণ্টক কনিয়াল । আসি আচএ শেল শূল ভিন্সিপাল । খড় খুৰ ত্ৰিকোণ বিশাল টাঙ্গি ভল্ল । পৰিঘ পট্টিশ গদা পৰশু মুষল ৷ হৰিত লোহিত প্ৰাস শত কুলিব । ব্যাঘমুখ মাগপাশ ত্রিশূল। ছংশল কুবেৰ বৰুণ বাণ স্তম্ভন মোহন । লহ অহিপত্ৰ বায়ু বাণ বিতোপন লৈয়ো মিশাচক্ৰ অস্ত্ৰ ত্ৰিভুবনে সাৰ । চত সূৰ্য্য ময় অত শক্ৰ ক্ষয়ঙ্কাৰ । যম অর দিবে। যমদণ্ড সমসৰ । শিখিয়োক দিব্য অস্ত্ৰ মন্ত্ৰ নিৰন্তৰ । অনুৰ মাছুষ যক্ষ ৰক্ষ নিশাচৰ । শিখাবো তোমাক মায়া মোহ যত শৰ ॥ গান কৰি আসি জন্ত লৈয়োক এখানে । শুনি ৰাম লক্ষ্মণে হৰিষ ভৈলা মনে । দান কৰি থবিৰ আগত বসিলবা । নানা সব শস্ত্ৰ মুনি দুইকো শিখাইলন্ত। বিশ্বামিত্ৰ ঋষিৰ ভৈলহ দুয়ো শিষ্য। অন্ন পিৰি দুয়ো ভাই মনত হৰিষ । মাৰীচ মুবাহু বধ । আ ম স্তৰে ৰষি ৰাম লখক লৈয়া। ৰঙ্গমনে তপোবনে প্ৰবেশিলা গৈয়া [ ১০৫ ] বিশ্বামিলের ধূলিস্য আনিয়োক ৰাম । এহি তপোখন মোৰ লিখাশষ নাম = মাৰীচ বুৰাই আহি ৰমৰ ভিক্ষম। অাছে হইবো লগে চৌধ কোটি নিশাচৰ । ৰাখিবা ভাষাৰ যত তাক মৰি যশে । অ।মিলে তোমাক মই এহিসে কাৰণে । ৰাক্ষসক মাৰি দিয়ো আমাক নিউর । তোমাৰ প্ৰসাদে হৌক বজ্ঞর উদয় শুনি ৰামচলে বুলিলন্ত এহি হৌক । মাৰিবে ৰাক্ষস হুখে বৱ কৰিয়োক । ওনি মুনিৰাজৰ হৰিষ ভৈল মনে । ৰামক দেখিলা আসি যত মুনিগণে ॥ ফলে মূলে ছয়ো ভাই ক কৰাইলা ভোজন । পাচে তৃণশয্যাত শুতিলা দুয়ো জন ॥ ৰজনী প্ৰভাতে উঠি খুনিগণ ৰত। নান সন্ধয়। তপণ কৰিয়া সমাপত । যক্ষৰ সভাৰ মানে একত্ৰ কৰিল । শুভক্ষণে মুনিগণ ৰজা আৰছিল । ৰামক বুলি বিশ্বামিত্ৰ মুনিবৰ । গাৰ কৰি মিশ্ৰমে ধৰিয়ো ধনুশৰ । শুনি ৰাম লখম কৰিলা গৈয়া আন । হুয়ো ভাই নিয়মে ধৰিলা ধনুৰ্ব্বাণ অনৰে ঋষিৰাজে কৰিয়া প্ৰবেশ। মন্ত্ৰে ৰাম লক্ষ্মণৰ বাৰিগছ কেশ মণিৰত্ন কণ্ঠ দিলা দুয়ো ভাইৰ গলে । খষিক পুছিলা ৰামচত্রে কৌতুহলে । কেতিক্ষণে আসিবেক রক্ষণ ছমাস । ঋষিয়ে বোধন্ত ৰাম শুনিয়েৰ বচন । [ ১০৬ ] ________________

ৰামায়ণ। ৰারিদিনে মৌন ব্ৰত দিন ছয় মানে। শৰধনু ধৰি দুয়ে থাকা সাৱধানে। আসিব ৰাক্ষস ছয় দিন অনন্তৰে । দুয়ো ভাই শৰ কৰি মাৰিবা সত্বৰে। শুনি ধ ধৰি ৰাক্ষসক বাট চাই। উজাগৰে ৰৈলা সাৱধানে দুয়ো ভাই। বিশ্বামিত্র মুনি যজ্ঞ কৰিবাক লৈল। আচাৰ্য্য ত্রাহ্মণ তিনি সহস্রেক ভৈল। মণ্ডল নিয়মে বেদ মন্ত্র উচ্চৰিল । সাঙ্গোপাঙ্গে ঈশ্বৰক পুজিবে লাগিল। নিৰন্তৰে পূজিলে ছয় দিনমান। অগ্নি থাপিল কুও কৰিয়া নির্মাণ। দিল আহুতি অতি কৰি বেদধ্বনি। মৃতৰ সুৰভী ঘ্রাণ উঠি গৈল চানি। অৰণ্যৰ পৰা নিশাচৰ গন্ধ পাইল। মাৰীচ মুবাই যুক্ত বিংসিবে আইল । চৌধ কোটি নিশাচৰ আসিল লগত। মাৰীচ ৰাক্ষস আইল গবাৰৰ আগত। পিচত প্রবাহ লসি বৈল মহাবল। অফাশ ব্যাপিল যেন থােৰ মেঘদল। যেন বন্ধু পৰে ৰা ত্যতে ভয়ঙ্কৰ। দেখি নিৰন্তৰে ঋষি ভয় ভৈলা বৰ। পাচে ৰাম লক্ষ্মণে ঋষিৰ দেখি উৰ। নাহি ভ বুলি আশাসিলা যুব মন্ত্ৰ পঢ়ি ৰাম শৰ যুৰিলা বন্ধুত। দেখিয়া ৰাক্ষস ভয় ভৈল অদভুত। বায়ু বেগে মচয়ে প্ৰহাৰ শৰ। দারুণ সন্ধানে ফুটি মৰে নিশাচৰ । [ ১০৭ ] বতে অধিক আতি ৰামৰ সন্ধান। একহােটে ৰাক্ষস চল যমান। লক্ষণে ধৰিয়া মুশৰ এৰ। যম যেন খেদি খেদি ৰাক্ষস মাৰ শণত শণাইলে শৰ যেন খুৰধাৰ। কন্তু লক্ষণে ৰাক্ষস বুন্দামাৰ নিদারুণ ছোটে মৰি গৈল যমঘৰ। লক্ষ্মণে মাৰিলা আঠ কোটি নিশাচৰ । ৰামৰ শৰ মৰি গৈল ছয় কোটি। দুই ভাই ৰাক্ষসক কৰিলা নিশুটি । হেন দেখি সুবাহু ৰাস ভয়ঙ্কৰ। লণক খেদি গৈল বম সমস। দেখি ভশৰ যুৰি লক্ষণে গুণত। সন্ধানে হানিলা সুবাহৰ হৃদয়ত। মহা ছছটে টিয়া মৰিল দুৰাচাৰ । পৰিল ভূমিত সিতাে পর্বহ আকাৰ। দেখি মাৰীচৰ অতি ক্রোধ বৰ লৈ। ভয়ৰ আটাসে ৰামক খেদি গৈল। হাসি ৰামে পঞ্চ শৰে ভেদি হৃদয়ক। বায়ুবাণ হানি উৰুৱাইলা মাৰীচক। উৰ্দ্ধমুখ কৰি চাহি আছে মুনিগণে। শুকান তৃণক যেন লৈ যায় পবনে। ৰাম শৰে ৰাসক লৈ যান্ত আকাশে। দেখিয়া ত্রিদশ দেৱে খলখলি হাসে। মহাবেগে গৈ সিতে ৰায় সাগৰ। হেট মাথে লাত পৰিল নিশাচর ঙ্গি গৈল কাৰ মুৰ ভৈল চিচি। তৈল অচেতন বহে বােয়ালে ৰুধিৰ। [ ১০৮ ] ১১০ ৰামায়ণ । নপাৱে উশাস তেজ বহে নাকে মুখে । নমৰিল কথমপি জীল বৰ হুখে । বাণ বিষে বশে আণে হোৱে ক্ষতিহত । ৰামময় মাত্র তেখে সকগে আগত । ৰামে পাইলে বুলি ভবা হোৱে স্বপনত । ৰাঘৱৰ শৰে লৈয়া ফুৰে আকাশত ॥ স্বপনে সচিতে সিতো ৰাম বিনে আন । েেবা ৰামত লাগিল যেন প্ৰাণ । নাষার গুহাই তাৰ ৰামৰ ভণ্ড । এৰিলে মাৰীচে যিবৰ ভোগ যত । সেইি ধৰি বিদায় লইয়া বাজগত । তপ হে চলি গৈয়া ৰছিল ৰমত । ৰাম লমপৰ দেখি বিক্রম সাক্ষাত । পুষ্প বৰিষিলা দেবে ছুইৰে৷ মাথাভ a অস্থত মহিমা দেখি ৰাম লক্ষ্মণৰ । ভৈলন্ত বিস্ময় মুনিগণ নিৰন্তৰ । ছই ভাইক প্ৰশংসা কৰিলা বহুতৰ । ধন্ত ৰাম লক্ষ্মণ সাৰ্থক ৰঘুবৰ । উৰত কটাকে দুয়ো কৰি মহালীলা । চৌধ কোটি ৰাক্ষস কপেকে লংহৰিলা । কৰ্ম্ম দেৰি জানিলোঁহে৷ সুহিকা মানুষ। ভৈলা অৱতাৰ হৰি পৰম পুৰুষ । ৰাক্ষস মাৰিয়া ভাৰ কৰিলা নিৰ্যাণ । সাধিলাহা জগতৰ পৰম কল্যাণ ॥ যাৰ নামে যান হোৱে ধৰ্ম্ম কৰ্ম্ম যত । হেন তুষি ভৈলা আসি সহায় যজ্ঞাত ৷ জানিলোহো হামাৰ ভাৰ্য্যৰ বাছি জীৱ । এহি বতে হুইঙিৰে বখানি আহিল । [ ১০৯ ] মুনিগণ মনে বিবামিত্র মাৰি। পূর্ণ। দিয়া সাং কৰিলা হৰিবি । আমি বিসমিয়া পাচে দক্ষিণা কৰিলা। ম লণক সৰে পানীৰ দিল। বিশ্বামিত্র মুনিৰহৰি আছি মন। পৰমায় ভােজন কৰাই মুনিগণ। দানে মানে সমন্তৰে মন সন্তোষিরা। সুবৰ্ণ ৰ বৰ গায়ে পায়ে দিল। তৈল মা মুনিগৰ নিৰৱৰ। মনে চলি গৈলা আপােনাৰ ৰ। ৰামৰ প্ৰসাদে বিশ্বমিত্র মুনি। যজ্ঞ না কৰি তৈলা হৰিৰ ৰিন্তৰ। হাতে লুণ্ডিধুণ্ডিতি দুই গাৰে। আশীর্বাদ কৰি বুলি ৰহ ভাৱে তুমি নাৰায়ণ দে নারি না। তুমি যে বৰ ফলত ভগৱন্ত । তুমিলে আপুনি ধর্ষক । জানি সপিলে ভাত। তুমিসে কেবল সত্য বােল। পৰমার্থ। ভােমাৰ প্ৰাৰে ৰা গৈশােহো কৃথ। তোমত বিনাই আন গবে ব্যৱহাৰ। ধৰ্ম্ম এবৰ্তাইৰে অতি তৈলা সৱতাৰ। আপুনি আচৰ ধৰ্ম্ম মনুষ্য নয়। তােমাক ঈশ্বৰ বুলি হোে নানয়। যােগবলে ছ দুয়া আছ। মহাশয়। ব্যৱহাৰ পালিৰাৰু আমাৰ সাগর। ব ৰক্ষা কৰি হিত কৰি আমাক। উচিত প্রমাণ পাবে কি নিবে। তােমাক। [ ১১০ ] ১১ই ৰামায়ণ । ৰাম কর্তৃক হৰধনুৰ্ভঙ্গ । জুলৰি । অনন্তৰে মহা বষি ৰিশ্বামিত্ৰ, ৰাম লক্ষ্মণক লই । সহৰিষ মনে, মধুৰ গমনে, মিথিলা পাইলন্ত গই । ঋষিৰ পাচত, হৰিষে মনত, চলন্ত ৰাম লক্ষ্মণ । যেন শিশু সিংহ, দেখিতে বিৰিঙ্গ, গজৰ যেন গমন । স্বছ সুকোমল চৰণ যুগল চলাব লয়লাসে । দিশ পাশ আতি কৰি প্ৰজ্বলিত, ৰামৰ দেহ প্রকাশে পৰম মধুৰ, লাৱণ্য প্ৰচুৰ, সাক্ষাত যেন মদন । মহা মনোহৰ মূৰতি ৰ দেখি চাৱে সৰ্ব জন ৷ ঈষত হসিত, বৰিষে অমৃত। দেখ স্ত। লো কৰ গাৱে। ৰয় মন প্রাণ ন ভাসে নরন, যেতেক ৰাম ক চাৱে । লগত উভতি চলে সর্বজন প্রশংসিয়া বহুভাৱে । ইতো পুৰুষক তুলিলে কোনে নো সুবৰ্ণ কুক্ষীয় মাৱে । [ ১১১ ] ________________

ৰাম কর্তৃক হৰধনুর্ভঙ্গ। যিতাে ভাগ্যবতী। | পাইলা অ পুত্র | তাইৰ বিধি সুপ্রসন্ন। সিজনীৰ সম পূণ্য জানাে আৰ নতু কৰে একো জন। ৰামৰ সমান পুরুষ উত্ত, ই তিনি লােত নাই। ত্রৈলোক্যৰ শপ | ইহান শৰীৰে | থৈলা বিধি এক ঠাই । সীতাৰ সদৃশ এহেতেসে বৰ বিধি নিণি জানি। সয়ম্বৰ সম | যত মিথিলাত | দৈবে মিলাইটান্ত আনি। জনক নৃপতি কি কাৰ্য কৰিলা, | অঙ্গীকাৰ বিপৰীত। কঠিন পত, | কোমল শৰীৰে নাপাৰিবে গুণ দিত # ইহেন বৰত, | আপোন ইচ্ছায়ে, সীতাক দিবে নাপাইল। যেন কোন জনে | হাতৰ অমৃত | আপুনি ঠেলি পেলাইন যেন নৱনিধি পায়। হেকারে দৰিদ্ৰ আপোন দোষে। ৰামক দেখিয়া যত নৰ নাৰী | এহি মতে সবে ঘােষে ।। মুনিৰ পিচত | পৰম বিষে চলন্ত ৰাম লক্ষণ। বিশ্বামিত্র মুনি সংঘৰশাল। পাইল গৈয়া কতােক্ষণ। [ ১১২ ] ১১৪ ৰামায়ণ । জনক নৃপতি দেখি সচকিতি উঠিলন্ত চালি গাৱ । অংপুনি আসন পৰিয়। দিলও বুলি আতি মৃদু ভাৱ ॥ পাচে জানুশিৰে পৰশি সাদৰে কৰিলন্ত নমস্কাৰ । সঅৰ্ঘে ঋষিক কৰিনাও পূজ', -বিষৰ নাই পাৰ ॥ হুখে অসনত বসিয়া আছন্ত বিশ্বামিত্ৰ মুনি । দক্ষিণ ও ৰাম বাম ত লক্ষ্মণ, আৰো শিষ্য নিৰন্তৰ ॥ গৌতমৰ পুত্ৰ, নামে শ ভানন্দ, fছল বিশ্বামিত্ৰত । কাহাৰ কুমাৰ, রূপে মনোহৰ, দেখি নতু হেন মত ॥ শতানন আগে, ঋষি বিশ্বামিত্র কহিলা কথা সকল । দশৰথ ম ছ। ৰাজাৰ তনয়, ৰাম এন্তে মহাবল । বা মব কনিষ্ঠ এহন্তে লগল, পৰম গুণে যুকুত । চৰণ পৰশি মাতৃক তোমাৰ কৰিলা ৰামে মুকুত ॥ ৰাম ৰ চৰণ প্ৰসাদে অহল71 ঘোৰ শাপ নিস্তৰিলা । গেী তম অ্যাসিয়৷ ৰাম ক প্ৰশংসি, অই গ্যা ক সৰিল ॥ [ ১১৩ ] ৰাম কর্তৃক হৰধনুৰ্ভঙ্গ । ১১৫ শুনি শতানন্দ ভৈলন্ত হৰিষ, পাইলন্ত মাতৃ নিস্তাৰ । ৰামক প্ৰশংসি, • ঋষিক বোলন্ত, প্ৰসাদ ইতো তোমাৰ ॥ নোই ও মাদুষ, পৰম পুৰুষ, জানলে। ৰাম নিশ্চস । জগ ত নি স্ত। ৰ হেতু অৱ তাৰ ভৈলা এন্তে মহাশয় ॥ fঘতে। পদধূলি সদ1 অ{ৰাধন্ত ব্ৰহ্মা আদি দেৱগণে । যাক অশ। কৰি সৰ্ব্ব পুৰুষাৰ্থ । এৰে মহ। মহাজনে ॥ হেনয় পৰম হুগত ধূলিক পাইলা মাতৃ মোৰ লাগ । জান লোক তৰ, কোটি জনমৰ, আ1ছে তান মহাভাগ ॥ আমিয়ো চলু ৰে দেখির্লে। ৰাম ক, কত বা পুণ্যৰ ফলে । এহি বুলি শত নন্দে ৰা ঘৱ ক, অৰ্চিলন্ত কৌতুহলে ॥ য ৩ যত মহ। মহাৰাজগণ অাছর বসি স ভ1 ত। ৰামক দেখিয়। সমস্বে ৰাগৰ মুখত হৰিল মাত ॥ বা ঘৱৰ মহা তেজে ধৰষিল, ভৈল আতি শকচিত । প্ৰমত্ত সিংহক দেখি মৃগগণ হোৱে যেন য়ে ভীত ॥ [ ১১৪ ] ৰামায়ণ । সয়ম্বৰ সম জ্যাত যত যত অাছে নৰ নাৰীচয় । ৰামৰ অস্থত ৰূপক দেখিয়া ভৈ গৈলা মহা বিস্ময় ৷ যাৰ যেহি অঙ্গে, ৰামৰ পত, পৰি গৈল দৃষ্টিপাত। পুনৰপি আৰ পালটি নাসয়, বহিল তম্ভি তথাত ॥ ৰামক দেখিতে নখণ্ডে তৃপিতি, লাগি গৈল যেন ধ্যান । অমত ক (যন পিৱন্তে পিৱনে জুৰায় তনু মন প্ৰাণ ॥ জনকনমিস্পনী দেখিলা ৰামক রূপ অতি বিপৰীত । ৰামৰ কপত নিমজিল মন, ভৈ গৈল দেবী মোহিত ৷ মনত বোলন্ত কোন নে। বিধিয়ে অজিলা রূপ ৰামৰ । কোটি এক কাম দেৱো জানে। অাৰ সুহিবেক সমসৰ । এহেন্তেসে মোৰ হৈবে নিজপতি, কৰিhে। মনে নিশ্চয় । ইহান আগত, দেহেঁ। যেন মৰা, অাছে যত ৰাজাচয় R বামত বিনাই আন পুৰুষ ক নবৰি|ে কদাচিত । কি ব| কাজে মোৰ পিতৃ কৰিলত 'অগঙ্গী কাৰ বিপৰীত । [ ১১৫ ] ৰাম কর্তৃক হৰধনুৰ্ভঙ্গ । ১১৭ তথাপি আনক ন'ভজিবো যদি ধনু ত গুণ লগা ৰে। পিতৃৰ বচন হম কৰি মই ভজিবে। ৰামৰ পাৱে । ৰামৰ নখৰ সমান নাহিকে ইতিনি লোকৰ মাজে । ইহাঙ্ক এৰিয়া জান পুকষক ভজিবে। কমন কাজে । মোহোৰ কৰ্ম্মৰ ফলে জানো অনি ৰাম ক মিলাইলা বিধি । অকস্মাৎ যেন দৰিদ্ৰৰ হাতে উপগত নৱনিধি । ৰামক এৰিয়া কোন অভাগিনী আনক ভজিবে যায় । হাতৰ অমৃত এৰি কোন জনী মৰিবেক বিষ খাই ॥ এহি মতে সীত। দেবী কৰিলন্ত ৰামৰ চৰণ সাৰ । তেজি আন কাম। বোলু। ৰাম ৰাম যত লোক সমজ্যাৰ ॥ পদ । ৰাম লক্ষ্মণ ক দেথি জন ক নৃপতি । বিশ্বামিত্ৰ মুনিত পুছিলা মহামতি ॥ কিব| নাম অন দুইৰ কাহাৰ তনয় । মহাৰূপৱন্ত আতিশয় ওভনয় ॥ আপোনাৰ কহিয়ো কুশল অ।গমন । আজ্ঞা কৰিয়ো ক কিব। সার্ধে। প্রয়োজন । [ ১১৬ ] ১১ রামায়ণ । শুনি হাসি বিশ্বামিত্ৰ বুলিলা বচন । এৰ। দুই দশৰথ ৰাজাৰ নন্দন । আন ৰাম নাম সৰ্ব্ব গুণৰ আলয় । জান নাম লক্ষ্মণ পৰম শুভনয় । শ্ৰেণ্ড ৰাম কনিষ্ঠ লক্ষ্মণ বীৰবৰ । জানিবা ৰামক তুমি পৰম ঈশ্বৰ ॥ পৰম পু কষ হৰি জগত আধাৰ । ৰামৰূপে ভৈল। পৃথিবীত অৱ তাৰ ॥ হfৰবা ভূমিৰ ভাৰ ৰাক্ষস সংহৰি । তযু গৃহে লক্ষ্মী আাছে সীতা নাম ধৰি । ৰামৰেসে তার্ঘ্য। সাত। জান। স্বরূপত । fদয়ো ক সাঁতাক তুমি বিবাহ ৰামত । হৈৰে ক তোমাৰ তেবে পৰম কল্যাণ । এহি প্ৰয়োজনে আসি আছোতবু থান ॥ ত্ৰৈলোক্য বিজয়ী ৰাম মহ। ধনু দ্ধৰ । fত্ৰভুবনে নাহি কে বামৰ সমসৰ । জন ক নৃপতি মাতিলন্ত হেন শুনি । মোহোৰ বচন শুনিয়ো ক মহামুনি ॥ নাহি দশৰথৰাজ৷ পৃথিবীত সম । তাহান তনয় ৰাম পুৰুষ উত্তম । মহা মকুমাৰ রূপ লাৱণ্য প্ৰচুৰ। ভুবন মোহন আাতি মূৰতি মধুৰ । এতে সে নিশ্চয় পতি হৈবন্ত সীতাৰ । fক স্থা মই এক কৰি অ৷ছে। অঙ্গীকাৰ ॥ মৃগ মাৰি মহাদেৱে হৱাৰে আমাৰ । এৰি গৈল। ধন্থখান যেন বস্ত্ৰ সাৰ ॥ তাক ঘৰে থৈয়। মই বুলিপ্লে বচন । ইহাঙে লগাইতে গুণ পাৰে যিটো জন ॥ [ ১১৭ ] ৰাম কর্তৃক হৰধনুৰ্ভঙ্গ । ভাইঙ্গে বিবাহ সীতা দিবোহো নিশ্চয় । না পাৰিলা গুণ দিবে যত ৰাজাচয় । ৰাম ক দেখিয়। বসি গুণে মনে মনে । মিছা অঙ্গীকাৰ কৰি:Mাহে? কি কাৰণে । এ:স্ত সে জানিবা বৰ সীতাৰ উচিত । বিধাত। জ। নিয়। কৰিলন্ত উপস্থিত ॥ মহা উচপিচ মুনি কৰে মোৰ চিত্ত। না পৰিবে ৰাঘৱে ধভুত গুণ দিত ॥ ৰাম ক চইত্তে অঙ্গীকাৰ হেৰুৱাওঁ । অঙ্গীকাৰ’চার্চে যেবে ৰামক নাপাওঁ ৷ এ ক ক চইবেহা মোৰ অপৰ নঘটে । বাজিয়া ৰহিলৈ। মই উভয় শঙ্কটে ॥ বিশ্বামিত্ৰে বোলন্ত জনক মহাভাগ । ইসব চিন্তা ক তুমি কৰ। পৰিত্যাগ ॥ কোন বস্তু ধনুখান ৰামৰ আগত । না জানাহ। তুমি ৰামচন্দ্ৰৰ মহত্ত্ব ॥ ঈষত কটাক্ষে ধনু ভাঙ্গিবত্ত ৰামে । পাইৱন্ত সীতাক চিন্তা কৰাঁকি ব। কামে ॥ বুলিলা জনকে বিশ্বামিত্ৰক দুনাই । কেমনে গুচিবে চিষ্য। শুনিয়ে1 অতাই । ধবিলেক ধন মহা মহা ৰাজাগণে । লাৰিবাকো নপাৰিলা অনেক যতনে ॥ কোমল শৰীৰ ৰাম বয়সত অল্প । পৰম কঠিন ধমু যেন বত্র কল্প । তাক ধৰি গৈয়। ৰামচন্দ্ৰে কি কৰিব । আছো গুণ দিবে লাৰিবাকো নাপাৰিব । ধ'ত ফগাইবে গুণ ৰামৰ না লাগে। সমাজ ত লঘু কেনে হৈব মহাভাগে । [ ১১৮ ] ১২০ ৰামায়ণ । অঙ্গীকাৰ লাৰি সীতা দিবোহো ৰামক । কৈত খুজি পাইৰো আৰ ইমত বৰক । আজিজ্ঞাসি পূৰ্ব্বত কৰিMো অত্বীকাৰ । তা ক এৰিলাত দোষ নাহিকে আমাৰ । যদি দোষ হৱে তাক নকৰে দেহা ডৰ । শুচিবে সকলে লে।ৰ প্ৰসাদে ৰামৰ । শুনি বিশ্বামিয়ে হাসি বুলিলন্ত বাণী । কৰাহা সংশয় তুমি ৰামক নাজানি । এন্তে সে ঈশ্বৰ চৰাচৰ জগতৰ । ধনু ভাঙ্গিবত কোন প্রয়াস ৰামৰ ॥ চাহি থাকা জনক নৃপতি কৌতুহলে । ধনুতে পৰীক্ষ। আজি পাইবাহা সকলে ॥ শুনি সীতা মনে কোপ কৰন্ত ঋষিক । মোহে’ৰ বিপক্ষ এ ও অচৰন্ত কিক ॥ অঙ্গীকাৰ লাৰি মোক বিয়। দিবে চান্ত । ঋষিৰ কাৰণে পিতৃ তাহাক নাপা ও } ধনু ভাঙ্গিবাক এতে বোলন্ত কিসক । ইহান নিমিত্তে মই নাপাই দে। ৰামক ॥ ৰাম মোৰ স্বামী হাতে মিলাইলেক বিধি বিশ্বামিত্ৰ হেতু হেৰুৱাইবে নর িধি ॥ ৱৰ পুতলি যেন সুকোমল তনু । হেন ৰামে কিমতে ভাঙ্গিলে বজ্ৰধহু ॥ নলাগে ভাঙ্গিবে ধন্থ সীতা দে হা ক। অঙ্গীকাৰ এৰি বিয়া দিয়োক আমাক ॥ পাচে বিশ্বামিত্ৰ ঋষি বুলিলা বচন । শুনিয়োক ৰাম ৰঘুকুলৰ নন্দন ॥ ধনুখানিভাঙ্গি বিয়া কৰিয়ো সীতাক । উঠিয়ো সত্বৰে ৰালিয়োক মোৰ বাক ৷ [ ১১৯ ] ৰাগ কর্তৃক হৰধনুৰ্ভঙ্গ । শুনি ৰামচন্দ্ৰে উঠিলন্ত তাৱক্ষণে । কম্বলিত বস্ত্ৰ কাছিলন্ত ৰঙ্গমনে । এষিক প্ৰণামি চলিলন্ত ৰঘুবৰ । দেখি হাসি তুলিলেক ৰাজা নিৰন্তৰ । বৰ বৰ বীৰে নাপাৰিলে লাৰিবাক । ভৈলে। লঘু লোকে বেঢ়ি হাসিলে আমাক । শিশুমতি হুয়া তাক প্ৰতি কৰে সাস । হেনসে ইহাৰ জানকীক ভৈল আশ ৷ বিশ্বামিত্ৰ মুনি শুনি চপৰাইলা মাথ । জানো ধষ্ণু ভাঙ্গিবে নাপাৰে ৰঘুনাথ । অনুথ অশান্তি আতি মনত সীতাৰ । হৰি হৰি বিধি সিদ্ধি নভৈল আমাৰ। হাসিয় চল হু ৰামচম মহাবল । প্রত্যেক ভৰিত মহী কৰে টলমল ॥ প্ৰমত্ত কেশৰী যেন যান্ত মহাশয় । দেখি ৰাজাগণ ভৈল পৰম বিস্ময় । গুচিল সবাব হাসি বিবৰ্ণ বদন । সী তা গোসানীৰ মন ভৈগৈল প্ৰসন্ন । ধনুৰ নিকট গৈয়া চাপিলন্ত ৰামে । কবে চিকিমিকি সুবৰ্ণৰ চিম কামে ॥ বাম হাতে লীলায়ে ধৰিলা ধনুখান। ক্ষেপিলন্ত আকাশক কতোদূৰ মান ॥ পুনু বাম হাতে ধৰি পৰম নিপুণ । নিমিসে েক ধ2 ত লগাইলা ৰামে গুণ । আগত থপিলা নিয়া তুলি বাম ভৰি। দিলা টান গুণত দক্ষিণ পাচ কৰি । টানন্তে ধনুৰ আগ পাচ নামি আইল । দেখি সবে ৰাজাগণ মাথা চপৰাইল । ১ [ ১২০ ] ১থর ৰামায়ণ । বিশ্বামিত্ৰ মাথা তুলিলন্ত হাস্য কৰি । ৰামৰ ভৰত থিৰ নোহে বসুন্ধৰী । ধন্ত টানিবাৰ দেখি হৰিষ সীতাক । পৃথিবী কম্পিতে চিত্ত ভৈল আৰৰাৰ ভৰি থিৰ নভৈলে নাপাইবে বল গাৱে । পৃথিবীক কাতৰ কৰিল। সীতা মাৰে । মাতৃ বহুমতী কৃপা কৰিয়োক মোক । থিৰ হয়া প্ৰভু ৰাঘৱক ধৰিয়োক । দিগগজসকল তুমি সবে হৈবা থিৰ । শুনিয়ো অনন্ত তুমি নালাৰিব। শিৰ । হে কুৰ্ম্ম ভালে অনন্তক ধৰিবাহা । দিগপালসফল স্বামীৰ হৈবা সহা ॥ এহি মতে সীতা হুয়া আছন্ত জাকুল। পাচে ৰামচত্ৰ জগতৰ আদি মূল ॥ গুণগাছ এৰি দিয়া টঙ্কাৰ কৰিলা । প্রচণ্ড শবদে আতি ব্ৰহ্মাণ্ড লৰিলা ॥ দশো দিশ ব্যাপি প্রতিধ্বনি গৈল বৰে । রাস তৈল সর্বজনে ঝেলে বস্ত্ৰ পৰে / সাতোখান স্বর্গ বাৰম্বাৰ লৰি গৈল। সপ্তদ্বীপা বনমতী টলমল ভৈল কাখৰ লপি সাতো সাগৰ খলকি। জলস্থ ভৈল ত্ৰাস প্রলয়ক শঙ্কি ॥ দিগগজসকল কম্পে তৰতৰিমান । মহাত্ৰাসে কম্পিল পাতাল সাতোখান ¢ কম্পিলত অনন্ত যতেক নাগগণ । কূৰ্ম্ম কম্পি ফোকাৰ তেজয় ঘনে ঘন ॥ মেক আদি কম্পিল যতেক গিৰিবৰ। শুরু হয়। কম্পে আতি দেৱাহৰ নৰ । [ ১২১ ] ৰাম কর্তৃক হৰধসুৰ্ভঙ্গ । ১২ চৰাচৰ লোক কম্পি কম্পি গৈল ঠাই। সমাজৰ লোকৰ চেতন জ্ঞান নাই । কৰ্ণত হানিলা অল হৃদয় শুকাইল । পাচে কতোক্ষণে কথমপি ধাতু খাইল । পাচে ৰামে গুণত ধৰিয়া বল দিল । টোকোৰ কৰিম। ধনু মাজতে ভাজিল । পুনৰপি প্ৰকম্পিত ভৈল বল । প্ৰলয় মিলিল হেন বোলে সৰ্ব্বজন । মিথিলাৰ লোক মানে ভৈল পূৰ্ব্বৱত । চেতন লভিয়া পাচে ৰাজাগণ যত । ৰামক নিৰৰি মহাভয় চিত্ত ভৈল । হেট মাথে চক্ষুমুদি মৰা যেন ৰৈল । ত্ৰাসত হৃদয় কম্পে বুদ্ধি নোহে থিৰ । মনে বোলে নতু দেধি শুনি হেন বীৰ । জানিৰ্নেীহে। এস্তে ৰাম মাছৰ নোহয় । দেৱতো উত্তম দেৱ হেন মনে লয় ৷ ৰামচন্দ্ৰে ধনুখান ভাঙ্গি অপ্ৰয়াসে । হাসি বসিলন্ত গৈয়। ৰিশ্বামিত্ৰ পাশে a ধৰিয়া ৰামক বিশ্বামিত্ৰ মুনিৰৰ । চুম্বন কৰিয়া প্ৰশংসিলা বহুতৰ । ধন্য ৰামচন্দ্ৰ তুমি বিক্ৰম তোমাৰ । ৰহিল নিৰ্ম্মল যশ জুৰিয়া সংসাৰ । ধন্ত ভাঙ্গিলন্ত ৰামচন্দ্ৰ মহাশয় । আননে নধৰে সীত। দেবীৰ হৃদয় । পৰম প্ৰেমত নীৰ বহে নয়নৰ । সুপ্ৰসন্ন বিধি বুলি উঠিলা সত্বৰ ॥ সুবৰ্ণৰ পুষ্পমালা হাতে তুলি লৈলা । বিষ্ণুক বৰিবে যেন লক্ষ্মী সাজ ভৈলা ॥ [ ১২২ ] ________________

১২৪ ৰামায়ণ। সখীগণ মাজহন্তে বাজ ভৈলা সতী। হবৰ পাশক যেন চলিলা পার্বতী ॥ দিশ পাশ প্রকাশিয়া শৰীৰ লয়। গজেন্দ্ৰৰ পাশে যেন হস্তিনী চায় ॥ ৰাজহংস লিনি আতি গতি লয়লাস। চলি যান্ত ৰতি যেন মদনৰ পাশ। ৰাঘৱৰ নিকট চাপিয়া বৰবালা। সাদৰে মাত দিলা সুবৰ্ণৰ মালা । বৰিল ৰামক আনন্দৰ নাহি পাৰ। চৰণত ধৰি কৰিলন্ত নমস্কাৰ । দেপি ৰামচন্ত্রে পাচে সীতাক আশ্বাসি। আপােনা পাশক চপাইল প্রভু হাসি। প্রকাশন্ত সীত। সতী ৰাঘৰৰ পাশে। চৰ পাশত যেন বােহিণী প্রকাশে। লক্ষীনাৰায়ণ দুই ভৈল এক থান। জগতৰ ভৈল আসি পবম কল্যাণ। সমস্ত লোকৰ ভৈল পৰম মঙ্গল। জয় জয় বুলি জোকাৰ সৰ্বজন। আকাশত থাকি দেৱগণ অসংখ্যাত। পুষ্প বৰষিলা ৰাম সীতাৰ মাথাত । দুন্দুভি বজায়। দেৱে কৰে জয় জয়। মুখ্য মুখ্য অপেখৰা কাছিয়া নাচয় । ত্রিজগত লােকৰ মিলিল মহােৎসৱ। দশদিশ ছানি মাত্র শুনি জয় ৰৱ । সার্থক লভিল বৰ মাৰ সীতা সতী। ভৈল আনল অতি জনক নৃপতি। ৰাজাগণে দেখে সীতা ৰামক বলি। বজ্রপাত ভৈল যেন সমৰে মৰিল। [ ১২৩ ] বাটত পৰশুৰামৰ সৈতে ৰামৰ সাক্ষাত আাক পৰশুৰামৰ পৰাভৱ । ১২৫ সীতাক চাহিয়া সবে তাজিল নিশ্বাস । কি কাৰণে বৰিষেক খাটিলে। প্রবাস ৷ সীতাত নৈৰাশ ডুয়। যত ৰাজাচয় । মহা মৰ্ম্মে সবে ত্যজিলেক লাজ ভয় । কোপে অপমানে জাতি প্ৰজলিত ভৈল। জনক ৰাজাক আতি গর্ভিসবাক লৈল । বাটত পৰশুৰামৰ সৈতে ৰামৰ। সাক্ষাত আ৷রু পৰ ফৰামৰ পৰ । ভৱ । সেহি সময়ত পাচে জঃ দগ্নি ৰাম । ধনু ভঙ্গ গুনি কোপে নিকলিল ঘাম ॥ কমনে ভাঙ্গিল ধনু মোহোৰ গুরু। সি জনৰ দৰ্প আজি কৰিবে হে। চূৰ ॥ পৰশুঠাৰখান পাৰিয়া কান্ধত । ভয়ঙ্কৰ ধনুখান ধৰিয়া হাতত । ৰাজাৰ সেনাৰ মাজে ভৈলা উপগত। পৃঙ্গে সমন্বিতে যেন সচল পৰ্ব্বত ॥ টুর্জয় শৰীৰ ধমুদ্ধৰ মহাবীৰ । ক্ৰোধৰ বেগত অাতি ফুছিক থিৰ ॥ ফুৰাব চক্ষু দুই অগণি সমান । . দেখি কটকৰ ভয়ে উৰি গৈল প্ৰাণ। কৃষ্টি অন্ধকাৰে নেদেখিয়া দিশপাশ। পৰশুৰামৰ মূৰ্ত্তি দেখি ভৈল ত্ৰাস । কিসে পাইলে বুলি ধাতু শুৰুতি উৰিল । চক্ষু জপাই সেনা সবে ভূমিত পৰিল । [ ১২৪ ] ১ই ৰামায়ণ । কৈয়া ৰাম বুলিয়া মাতত নীয়কৰি । রাহ্মণৰ চিহ্ন যন্ত্রস্ত। আছা ধৰি । কম্রিয় লক্ষণ হাতে আছে ধমুখান । পৰম নিৰ্ধৱ দয়। নাহি অণুমান । পিতৃৰ বচনে কাটি আছয় মাতৃক। হেন জনে আন ক কৰিৰে দয়া কি ক। শিৰে জটাভাৰ গলে কদ্ৰাক্ষৰ মালা । কটিত বাকলি বস্ত্ৰ কুশৰ মেখল। ॥ ঝ ক বাক দা শোভা কৰে গোফ দাড়ি । গ।ৱে মল পঙ্ক বনবাসী রূপ ধাৰী । ছাতে মালা ধৰিয়। জপ সৰ্ব্বক্ষণ । উ ফৰ স্ত ক্ৰোধত দেখিবে যম যেন ॥ জব চালি কপালৰ গঠি শিহৰাই । দশন চোবায়া কোপে মাত ও শেহাই ॥ গৰ্জিৰে লাগিল। অতি নিষ্ঠ, ৰ বচনে। জামাৰ গুৰুৰ ধনু ভাঙ্গিল কমনে ॥ বামহাতে ধৰি ঘোৰতৰ ধনুখান । পৃথিৱীৰ ক্ষত্ৰি মাৰি কৰিলে। নিজাণ ॥ ক্ষত্ৰি হুয়া কোন বীৰ পুনৰপি আইল । জানিলো সিজনে মোৰ বাইক নাপাইল । মোৰ কথ। শুনি ক্ষত্ৰি নাম কোন ধৰে। হেনমত ভয় সিতো সাসক ন কৰে । এবে কেন জনে মোক নগণে মনত । এতিক্ষণ থিৰ হৌক মোহোৰ আগত । ৰৌদ্ৰে বৰষণে আতি পৰিয়া আছয় ।

  • খন্দা ধনুক ভাঙ্গি মুনিহ কহয় ॥

অ।জি যেবে জীৱ লৈয়া যায় মোৰ আগে । তেবে গৈয়া বীৰ ত্ব কহোক যত লাগে ॥ [ ১২৫ ] বাটত পৰশুৰামৰ সৈতে ৰামৰ সাক্ষাত জাক পৰশুৰামৰ পৰাভৱ। ১২৭ ওনি দশৰথ ৰাজা গুণত মনত । ভৈলোঁ বৃদ্ধ জামাৰ শৰীৰ আশকত । দেখিয়া ছৱাল নিজ পুত্ৰ চাৰি খানি । বিপৰীত চিন্তা লভিলন্ত মহামানী । ৰামে সমে আমি যদি অাছে হুই বীৰ । তেবে কি কৰিবে। জাক ছুজায় শৰীৰ । বিপাকে ঠেকাইলা আনি বিধাতা নামাক। রিবাদে নপৰি অাৰু যোলে৷ প্ৰিয় বাক । এহি বুলি পৰশুৰামক নৰনাথে । পাদ্যে অৰ্ঘে পূজি চৰণত ধৰি হাতে ॥ ভুতি নতি প্ৰণতি বোলন্ত দশৰথ । তথাপিতো দয়া তাৰ নোপজে মনত । হাতে ঘোৰ ধনু ধৰি চক্ষু পকাই চান্ত । বাঘে যেন গৰ্জিয়া ৰামক ধাযু। যা প্ত ॥ দেখি ৰামচন্দ্ৰে মুখে অল্পহাস্য কৰি । পৰশুৰামৰ আগ ভৈলা ধনু ধৰি । জমদগ্নি ৰামে শ্ৰীৰামক দেখিলন্ত । কৰিয়। তজ্জন প'চে বাক্য বুলিলন্ত ॥ নাভানাহা ৰণ কিছু ছৱাল ৰাজাৰ । জানো তুমি কথা নতু শুনাহা আমাৰ । পৰশুৰাম নাম মোৰ বিদিত সংসাৰ । নিক্ষত্ৰি কৰিলো মহী তিনি সাতবাৰ । ক্ষত্ৰিয়ৰ নিমিত্তে সাক্ষাত মই যম । সম্পাতি আছোহো মই পৰিয়া নিজ ম ॥ ডাকিয়| আনিলা মোক দেখায়া দৰ্পক । দাণ্ডি দিয়া জগাইলাহা কাহাল গোমক । কুপিত সিংহৰ আগে পেলাইলাহা গাৱ । আ৷ নিলা যমক যেন fদয়া হাত বাৱ । [ ১২৬ ] ৰামায়ণ । মই অত কৰ কোপ তুলিলা কিসক । শিশু হয়। কৰ কেনে ছর্ঘোৰ কৰ্ম্মক । ধন্থ 'ভাঙ্গি যশ বৰ লভিলা ডাঙ্গৰ । উপাৰিয়া শৃঙ্গ যেন মেৰু পৰ্বতৰ । কাৰ’বৰ পায়া তুমি কৰা হেন কৰ্ম্ম । আমাৰ গুকব ধনু ভাঙ্গি দিলা মৰ্ম্ম । জানিলে। কৰিলা গুৰু দেৱত ভকতি । নুহি কেন মতে হৈব ই দূৰ শকতি । ত্ৰিভুবনে পৰম উজ্জ্বল ৰাম নাম । নাহি সংসাৰত ইতো নাম ক উপাম ॥ সেহি ৰাম নাম ধৰি অ।মাৰ প্ৰকাশ। হেন নাম লৈা লা তুমি কৰি অভিলাষ ॥ বোলা ৰাম নাম লৈলে মোৰ হৈবে খ্যাতি । আমাক বিদ্বেষ তুমি কৰিলাহা আতি । বৰ তেজৰ ত বীৰ ভৈলাহা অধিক । কৰিবাহা লুপ্ত তুমি আমাৰ কীৰ্ত্তিক ॥ ত্রি জগত লোকে জানে মোৰ বিক্ৰমক। ক্ষত্ৰিয় ৰ নামে মই সাক্ষাতে অস্তক। ন।পাবে। জিনিবে যেবে তোমাক ৰণত । নিস্ফল জীৱন মোৰ ইতো সংসাৰ ত ॥ জন কৰ ঘৰে ভাঙ্গি পচা ধনুখান । তাতে বোলা নাহি মোত মুনিহ সমান ॥ মই চূৰ কৰিবো তোমাৰ গৰ্ব্ব যত। পৰিল। চেঙেলি আজি বুঢ়াৰ হাতত ॥ ৰহি আছা বৃক্ষ যেন নদীৰ তীৰত । অলপতে পৰে শিফ। নাহিকে তলত ॥ হোৱ। যদি বাম তুমি বীৰ অদভুত । লগায়োক গুণ দেহেঁ। আমাৰ ধস্থত ৷ [ ১২৭ ] বষ্টিত পৰশুৰামৰ সৈতে ৰামৰ সাক্ষাত আৰু পৰশুৰামৰ পৰাভৱ । ১২৯ তেবেসে মুনিহ বুলি জানোহো সাক্ষাত। বিনা যুদ্ধে ভঙ্গ মই মানিবো তোমাত ॥ তাক দেখি ৰামচন্দ্ৰে লাগিলা হাসিত । ধছ দেখি দশৰথ ভৈলা ভয় ভীত । প্ৰসন্ন বদনে ৰামে বুলিলা বচন । শুনিয়োক ঋষি জমদগ্নিৰ নন্দন । ঋষি ধৰ্ম্ম অনুসৰি আাছা মহাভাগ। আমাত তোমাৰ কেনে এত মান ৰাগ ॥ ক্ষমাসে উচিত ধৰ্ম্ম হোৱয় তোমাৰ। কিসক কৰিল| তুমি তাক পৰিহাৰ । ধৰ্ম্ম এৰি অধৰ্ম্ম কৰয় যিতো নৰ । তাক দণ্ড কৰিবে লাগয় ক্ষত্ৰিযব । রাহ্মণত জন্ম ধৰ্ম্ম ধৰিছা ঋষিৰ । তাক এৰি ধৰ্ম্ম কেনে আচৰ। ক্ষত্ৰিৰ ॥ শম দম দান দায়৷ ক্ষমা তযু ধৰ্ম। ক্ৰোধ অহঙ্কাৰ আদি ক্ষত্ৰিয়ৰ কৰ্ম্ম ॥ কৰিলাহা তুমি সিতো ধৰ্ম্ম বিপৰ্য্যয় । বিচাৰত দণ্ডিবাক তোমাক লাগয় । ভাঙ্গিলোহে৷ ধনু আমি গুকৰ তোমাৰ। ক্ষস্ত্ৰিয়ৰ ধৰ্ম্ম ইতো উচিত আমাৰ । কোন দোষে কৰ। তুমি আমাব সিৰাধ । ঋষিৰ তোমাৰ কেনে এতমান ক্রোধ 4 জ্ঞান শূন্ত হয়। অধৰ্ম্ম ত প্ৰবৰ্ত্তিলা। ভাল ভৈল আসি মোৰ আগত মিলিলা । কৰে। আজি তোমাক উচিত প্রায়শ্চিত্ত । যেন আনক্ষণ অধৰ্ম্মত নেদ চিত্ত ॥ ধহীন হুয়া দৰ্প কৰ। মোৰ অাগে। অৱ তোমাক দণ্ড দিবে মোৰ লাগে । ১৭ [ ১২৮ ] ১৭০ ৰমাৱন্ত । ভাঙ্গো আজি সকলে তোমাৰ মিছা টেল । বুজা কেন মত শিশু ছৱালৰ কলা তুমি কেনমত বীৰ পৰীক্ষাক চাওঁ। নুহি যেবে বোলা ক্ষমা কৰিয়া পঠাওঁ । যদ্যপি আমাৰ যুনি নোছে ক্ষমা ধৰ্ম্ম । বৃদ্ধ দেখি তোমাক লগয় মোৰ ম । বায়োক গৃহক গুক দিলোহো বিদায় । তথাপিতে। যদ্যপি তোমঃৰ ক্ষমা নাই । মোৰ দোষ নাহি তেবে কৰ্থো স্বরূপত । কৰে। চূৰ সকলে তোমাৰ গৰ্ব্ব যত । তোমাৰ ধসু ৰ বৰ বখনা মহত্ত্ব । বল বুজি চাওঁ ধনুখান কেনমত ॥ ই হাত লগাইলে গুণ ভঙ্গ যদি মন! । লগাইবেহে ; গুণ ধন মে ক দিয: আন! i হে মাৰ ধৰ্ম্মত গুণ প{বে1 যেনে দিতে । fofনবা বণ ত তেবে তে}মা ক ইঙ্গিতে ॥ শুনিয়া পৰ্যৰামে ধ স্থান দিলা । ও বামে লগাইল গুণ কৰি মহালীলা । বল দিয়; ব৷ঘৰে টনস্থ ধমুথা ন । লে ক লে ক ব বে ফুল-ধৰ্ম ৰ সমান । ধনু টানি ।সচংে হাস্য হৰিষি । ইহাৰেসে মহ ৰ বখানা তুমি ঋষি ॥ এহি বুলি ৰামে নৰলি পিল টান মহাশকে মাজতে ভাঙ্গিল! ধনুখান । শবদৰ রোস ত কম্পিল নি ভুবন । মহাভয়ে অচেতন ভৈল সৰ্ব্বজন বা ঘৱে বোলন্ত গুক কৰিলে। অ কাজ । টানহে ভাঙ্গিল ধনু ভৈলো৷ মই লাজ । [ ১২৯ ] বাটত পথৰামৰ সৈতে ৰামৰ সাক্ষাত লাক পৰহৰাম ৰ পৰাডৰ । ১৩১ নসহিল ধন্থ হালৰে টানিবাক । বীৰ বোলাই তুমি কেনে লৈয়া ফুৰ। আক । আমাকো কৰিল। লখু জাপুনি 'ও ভৈলা । দেখিয়া পৰওৰাম ছয়া বৈল।। অনন্তৰে ৰাম5ন্ত পুরুষ নিপুণ । নিজ ধন্থখান গৈয়া লগাইলন্ত গুণ । বাণ যুৰি মাতিলৰ পৰশুৰামক । ছেৰ। দেশ্ব। কৰে। ছাই তোমাৰ সৰ্ব্ব ক । বাধিবাহা প্ৰাণ যেবে ম। গাঁ পৰাজয় । ভৈলন্ত পৰশুৰাম দেখি মহ। ভয় । বল দৰ্প গুচি মুপে হৰিল বচন । হইল বিবৰ্ণ আতি মলিন বদন । পৰশুৰামৰ ভাগি গৈলা কঁপ জ প। বৈদ্য দেখি যেন মুণ্ড চপৰাইল সাপ । এৰামৰ আগত ভাগিণ সবে ভাষ । সূৰ্য্য অাগে নাহি যেন চন্দ্ৰৰ প্ৰকাশ । অস্ত কালে যেন নজলয় দিন কৰ । গৰুড়ৰ আগে দৰ্প হৰয় সৰ্পৰ ৷ জমদগ্নি মু’ত ৰাম ভৈলা সেহি নয় । লোক বিদ্যমানে লঘু ভৈলা অতিশয় । যম হেন সাক্ষাতে দেখন্ত বাঘৱক। মাবিব শৰ বুলি লাগিল চম ক । দেখি ৰামচন্দ্ৰ অতি ভৈল। দায়াযু •। হাসিয়া বোলও শুনা জমদগি হত ॥ আাসিলাহা ধায়। তুমি আমাক মাৰিত । জানিলোহো তোমাৰ কঠিন বৰ চিত । ঋষি হুয়া ভৈলা তুমি এনুৱা নিৰ্দয় । তোমাক মাৰিবে মন সামাৰ নলয় ॥ [ ১৩০ ] ১৩ ৰামায়ণ । ৰ।াৰিলো তোমাৰ প্ৰাণ নকৰিবা ভয়। কিন্তু মোৰ বাণ জানা অমোঘ নিশ্চয় ॥ কদাচিতো বৃথা বাণ নুহিকে আমাৰ । কহিয়োক তোমাৰ ছেদিবো কোন স্বাৰ ৰ শুনিয়া ৰামৰ দয়াযুতুত বচন । বোণহস্ত বিনয় জমদগ্নিৰ নন্দন । নিচিনিলোঁ তোমাক বুদ্ধিত মন্দ আমি । তুমিসে ঈশ্বৰ জগতৰ অংঘামী ॥ ভৈলা অৱতাৰ তুমি আসি ময্যত । তোমাৰ অধীন ইতো সকলে জগত । তুমিসে ঈশ্বৰ নিষ্ঠে জানিলো সাক্ষাত। অ।মাৰ বিক্ৰম যাই লাগিল তোমাত ॥ জগতৰ আত্মা তুমি পুরুষ পুৰাণ। হাৰিলোহো তোমাত দিয়োক প্ৰাণদান ॥ কৰিলাহ। মোক যেন দয়া দামোদৰ । শুনিয়োক মোৰ তেবে স্বরূপ উত্তৰ । নাহিকে স্বৰ্গত কিছু মোৰ প্ৰয়োজন । শৰে হানি প্ৰভু স্বৰ্গ পথ কৰ। ছন ৷ তনু অংশে অামি ইয়। অাছে। অৱ তাৰ । আমাতে অ।ছিল তযু পৃথিবীৰ ভাৰ ॥ আপুনি বেকত আ৷ সি ভৈলাহ। সাম্প্ৰত । গুচাইলাহা আপুনি আমাৰ ভাৰ যত । সজ্জনক পালি সংহৰিব। ইউ যত । তীৰ্থ কৰি ফুৰো মই তযু প্ৰসাদত ॥ নযাইবো স্বৰ্গক নিষ্ঠে বুলিলো বচন । কৰিয়ো ক মোৰ স্বৰ্গ পথ নিবাৰণ | শুনি ৰামচন্দ্ৰে পূৰ্ব্ব দিশে মুখ দিলা । পৰৎৰামৰ স্বৰ্গ পথ ক চেদিলা । [ ১৩১ ] বাটত পৰশুৰামৰ সৈতে ৰামাৰ সাক্ষাত জাক পৰশুৰামৰ পৰাজয়। ১৩৩ শ্ৰীৰামৰ কীৰ্ত্তি প্ৰকাশয় সংসাৰত। অদ্যাপিও ৰামশৰ দেখিয়ো স্বৰ্গত । পৰশুৰামক ৰামে কৰিলা আশ্বাস । মোৰ বাণ লেখি ঋষি ভৈলা মহাত্ৰাস ॥ ক্ষত্ৰি জাতি আমাৰ দারুণ বৰ হিয়। পাাৈঁ। অঙ্গীকাৰ ব্ৰহ্মণক দুখ দিয়া । মৰষিবা সকলে আমাৰ ইতো দোষ । কৰে। হাতবোৰ নকৰিবা অসন্তোষ । শ্ৰীৰামৰ ভকতি দেখিয়া আতিশয় । হৎ ভয় গুচি ভৈল প্ৰসন্ন হৃদয় । বুলিলা পৰশুৰামে বচন মধুৰ । স্বভাৱতে ক্ষত্ৰিয়ৰ হৃদয় নিষ্ঠৰ ॥ হেন মহা ক্ষত্ৰি তুমি পুৰুষ উত্তম । দেখিল্লে। সাক্ষাতে আজি তোমাৰ বিক্ৰম । তথাপি কৰাইলা তুমি আমাক প্ৰসন্ন । ধন্থ ধন্ত ৰাম ৰঘুকুলৰ নন্দন ॥ শক্ৰ হুয়া প্রস : কৰাইলা বুলি নতি। তুমিও সশ্ৰষ্ট হৈবা আমাৰ ভকতি । শুনিয়োক ৰাম বোলো স্বরূপ বচন । অনাদি ঈশ্বৰ তুমি সত্য সনাতন। তুমি নিত্য নিৰঞ্জন পুৰুষ পুৰাণ। জগতৰ পতি তুমি বিনে নাহি আন । তোমাত ভকতি মোৰ সততে থাকোক । যাওঁ তপোবনে মোক বিদায় দিওক ৷ এহিমতে দুয়োজন অগত ঈশ্বৰে। কৰিলন্ত লীলা না জানিলা একো নৰে । টুইহাশূৰ সম্বাদ বিবাদ যত যত । চাহি আছে লোক সবে বিস্ময় মনত । [ ১৩২ ] ১৩৪ ৰামায়ণ । জন স্তৰে বিদায় লইয়া শ্ৰীৰামত । গৈল প্ত পৰশুৰাম হৰিষ মনত । দশৰথে দেখি আতি বিক্ৰম ৰামৰ । মনত হৰিষে প্ৰশংসিলা বহুতৰ । ধ্য ধন্য পুত্ৰ তুমি ভৈলাহা আমাৰ । বহিল তোমাৰ যশ জুৰিয়া সংসাৰ ॥ অসিল। পৰশুৰাম খেপি যেন যম । তাহাঙ্কো জিনিলা ৰণে কৰিয়া ৰি ক্ৰম সাধু সাধু ৰাম তুমি বংশৰ তিলক । গলে বান্ধি ৰা জ1 ধৰিলন্ত ৰাঘৱক । উপজিল প্ৰেম তনু ভৈল৷ পুলকিত! পাইলে ক সকোৰ যেন পিছে অমৃত । আকাশত তৃপিতি ভৈলন্ত দেৱগণে । অৰ্চিলা ৰাম ক অতি পুষ্প বৰিষণে । দেখিয়া জান কী বল বিক্ৰম ৰামৰ । তৈলত তৃপিতি ৰোমাঞ্চিত কলেৱৰ । বিশ্বামিত্ৰ বশিষ্ঠ প্ৰমুখ্যে ম৷ পূজিলন্ত ৰাঘৱক প্ৰশংস। বচনে । পৰম পুরুষ ৰাম জগত আধাৰ । ৰামৰূপে পৃথিবীত ভৈলা অৱতাৰ । পৰশুৰামৰ দৰ্প কৰিল হ চুৰ । কাহাৰ শকতি কৰ্ম্ম কৰয় এদূৰ ॥ এহি মতে ৰামক প্রসংসে সব জনে । অনন্তৰে দশৰথ ৰাজা বঙ্গ মনে । অযোধ্যাক প্ৰতি চলি গৈল। মহাশয় । কৰয় কটকে বেঢ়ি ৰাম জয় জয় । নানা বাদ্যে সুমঙ্গলে চলে সমদলে । অযোধ্যাত প্রবেশ ভৈলন্ত কৌতুহলে । [ ১৩৩ ] বাটত পৰশুৰামৰ সৈতে ৰামৰ সাক্ষাত যাক পৰশুৰামৰ পৰা । ১৩৫ দেখি নগৰীয়া লোকে ৰাজা আসিবাৰ । তেতিক্ষণে কৰিলা নগৰী জ।তিষ্কাৰ ৷ সাজি মাজি লিপিল। বিচিত্ৰ গন্ধজলে। পতক। তোৰণ ধ্বজা ৰঞ্জিল। চিৰলে । তালুণী কালী কইল ঠোকে সমন্বিত । থানে থানে আলাপন কৰিলা ৰতি ॥ মুখত পল্লব ফলে পাতি পূৰ্ণঘট । বৃতৰ প্ৰদীপ দিলা তাহাৰ নিকট ॥ ওবাৰে ইরাৰে ছলি থাপিলা প্ৰবন্ধি । লগাইলা বিচিত্ৰ ধূপ অগৰু সুগন্ধি । কুসুম চন্দন হাতে লৈয়৷ ইর্ক। ক্ষত । চড়িলন্ত নাৰীগণ গৃহ ওপৰত । আতি মনোহৰ পুৰী অযোধ্যানগৰ । তাৰ মাজে যান্ত দশৰথ নৰেশ্বৰ । চাৰি পুত্ৰ চাৰি কক্ত। বা ৰং মনে। উৰ্কাকত পুষ্প বৰিষন্ত নাৰীগণে । উকলি জেifiন্দী অনেক মঙ্গলে । ভূমি ও পৰিল পুষ্প শতেক সদলে । নগৰত মিলি গৈলা জানন্দ প্ৰচুৰ । পুত্ৰগণ সমে ৰাজা পাইলা অতঃপূৰ । কৌশল হুমিত্ৰা সতী বুন্দৰী কৈকেয়ী। ক্যগণ সমে দীপ ঘট হাতে লই ॥ তিনি মহাদই নান। মঙ্গল আচাৰে । সিঙ্কি জুঝাক্ষত পুষ্প উৰুলি জোকাৰে ॥ ভিন্নে ভিন্নে আসি পাচে তিনি পটেশ্বৰী । আপোনাৰ পুত্ৰ বোহাৰীৰ হাতে ধৰি । নান। ব্যাৰে গৃহ কৰাইলা প্ৰবেশ । পুত্ৰবধু দেখি পাইলা আনন্দ আশেষ । [ ১৩৪ ] ১৪ ৰামায়ণ । সীতাৰ দেখিয়া রূপ কৌশল্যা দেবীৰ । অমৃতৰ পানে যেন জুৰাইল শৰীৰ । চাৰি কুমাৰৰ বিয়া ভৈল একেবাৰে । দেখিয়া আনন্দ আতি মিলিল সবাৰে ॥ নানা নৃত্য গীত বাদ্য বাজন বজাইল । ৰামক সীতাক লোকে দেখিবাক আইল । ছহানৰ ৰূপ আতি দেধি বিপৰীত। নয়ন ভৰিয়। যেন পিৱয় অমৃত । দিলা আনি লোকে যত যৌতুক অপাৰ । সুবৰ্ণ ৰজত ৰত্ন বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ । ৰাজাগণ আইলা লৈয়াযৌতুক সভাৰ । নানা ৰত্নে ভূপতিৰ ভৰাইলা ভণ্ডাৰ । দশৰথে সমস্তকে-প্ৰসাদে ৰঙ্গিলা । বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ পুষ্প চন্দনে তুষিল। ॥ চাৰিয়ো পুত্ৰক সমুচিতে বট দিলা । ইতী ধোবা ৰণ ৰাজ্যে মন সন্তেষিলা ॥ অনায়াসে ভৈল বিয়া চাৰিও পুত্ৰৰ । পৰম কৃতার্থ মন ভৈলা নৃপবৰ ৷ শুনিয়োক সভাসদ পদ আদিকাণ্ড । ৰামৰ চৰিত্ৰ যেন অমৃতৰ ভাণ্ড ॥ সংসাৰ মধ্যত ইসি মহা ধৰ্ম্ম সাৰ । বোঁ। ৰাম ৰামসুখে তৰিয়ো সংসাৰ ॥ [ ১৩৫ ] সাহিত্যসংগ্রহ। দ্ৰৌপদীৰ বিলাপ । ঔপদ-নন্দিনী মনে গুণি, স্বামীসকলৰ বাক্য শুনি, ৰাজহংস গতি চলি যান্ত ধীৰে ধীৰে। যথাতে জাছত শেৱ-হৰি, নৃপতিসকলে মধ্য কৰি, তথাতে চলন্ত তিতি নয়নৰ নীৰে । নেতৰ বসন পৰিধান, মাথাত মালভী কৰে খাণ, প্রবাসৰ কষ্টে তনু ভৈলা অতি ক্ষীণ । বিলাই বিপত্তি মনে স্মৰে, শোকে নয়নৰ নীৰ জৰে, পূৰ্ণচন্দ্ৰ যেন কলঞ্চে ভৈলা মলিন ॥ - মাধৱৰ গৈয়। সমীপত ধ্রুপদ-নন্দিনী উপগত, মাথে বস্ত্ৰ দিয়া বচন বুলিল। শোকে । দেখ1 দেখ৷ মোক দামোদৰ, অনাথিনী নাই মোতপৰ, দেধিলা বিপত্তি কুসমাজৰ লোকে । চুলে ধৰি দুঃশাসন-বাধে, কৃতৰাষ্ট্ৰ শ্বশুৰৰ জাগে, হসাইলে মোক অনাথিনী পববাহু। পাঞ্চপতি মোৰ সেই থানে বিলাই বিপত্তি ভৈল মানে, আগতে আছিলা গান্ধীবিণী জেষ্ঠ শাশু । পাঞ্চপতি সমে পাশ। জিনি, দাসী কৰিলে ক দুৰ্য্যোধনি, লাজ কবিলে ক ভৗন্ম মৃগু ৰব অাগে। সি বেলাত মোৰ নাহি জান, তোমাৰ চৰণ কৰি ধ্যান, নাৰায়ণ নাম হুমৰিhো অনুবাগে ৷ তেবে সমস্তৰে দিলে বৰ, পাঞ্চপাওবৰ ধষ্ণু শৰ, উদ্ধাৰ কৰিলে। পাঞ্চপতি সমে মাগি । ১৮ [ ১৩৬ ] ১৩৮ সাহিত্য-সংগ্রহ। কৌৰৱে আলচি কৰি সাস, পাঞ্চপাণ্ডৱৰ বনবাস, চাই খেদিলা ঘোৰ অৰণ্যক লাগি । সিটে। কৌৰৱৰ অপমান, বিলাই বিপত্তি ভৈল মান, ভীমৰ বচনে আনক দিলা বঢ়াই। ধৰ্ম্ম নৃপতিৰ অঙি প্রার, তুমি যাইব। কৌৰৱৰ ঠাই, সাম্যতা বচন বুলিব। গৈয়া বুজাই ॥ ই বেলি কৌৰৱে অান এৰি, আমাক মাৰিবে জুইত পুৰি, তেবে পৰা ক্ৰম ভীমৰ সিজে বৰাই ধিকাব ভীমৰ বাহু বল, ধিক অজুনৰ ধনু-শৰ, ক্ষত্ৰিয় জাতিৰ হেন শোকাতুৰ তনু । অসমৰ্থ ভৈলে দোষ নাই, নপুংসক ভৈল পাঞ্চভাই, লোৱা দামোদৰ আসস্কাৰ পাঞ্চধস্ । ধ্রুপদ ৰজাৰ বিমানে, যজুৰ্বেদী অাতি শুদ্ধ থানে, জনম লভিলো পদে তুলিলে মোক । খৃষ্টগ্রাম আদি মোৰ ভাই, পিত। দ্রুপদে বব চাই, সজ সিদ্ধ কুলে বিবাহ দিলন্ত মোক । যাৰ হকোমল বাক্য সাধু, পাও, নৃপতিৰ কুলবধু প্রিয়ভাৰ্য্যা ভৈলে। পাঞ্চভাই পাওবৰ। তুমি যাৰ সখি গদাপাণি, আমি অ সমর্থ কোন মনি, গুণি চোৱ। হুগ কোন ওপে হীন পৰ । পুৰ। গহীন পুৱতী নিশা। নিতাল জগত । কতো নাই জোনাকৰ চিন । নিমাত বিশ্বৰ বাহী, নিজম চেতনা ; সুব ভুলা জীৱনৰ বীণ । [ ১৩৭ ] পুৱা। জীৱনৰ যুঁজ এৰি, কাম, কৰ্ম্মী, হুয়ো লতাইছে যুজৰ ভাগৰ ; বিয়াপি অসীম বি, এন্ধাৰ-এলাহ গতিহীন স্থিতি জগতৰ । কোনোবা দেশৰ পৰ। বীৰ সেত বলি আহিছে এখনি জুৰ নৈ ;– ৰিণিকি ৰিণিকি এটি নীৰৱ কবিত। বাজিছে বুকত ৰৈ ৰৈ। জোনাক জোনাক বুলি জীৱন বিচাৰি এবাৰত প্ৰকতি অতুৰ ; জোনাক জীৱন খুজি ওপঙ্গি ফুৰিছে নিফুট অ্যাকুল এটি মুৰ । কাতৰ সুৰত পমি নিয়মবিহোতো, প্ৰকতিৰ প্ৰবোধি মনক, দিবলৈ মনে মনে জোনাক- মাননী, পাচিছে পুৱাৰ বতাহক। স্বৰ্গৰ,বাতৰি পাই অপেক্ষি জোনাক প্ৰকৃতিৰ উ এাবল চিত ; বলিছে শীতল বায়ু, নাচিছে লতাই, ফুল কলি হাঁহিছে ‘পিত। ছটিমান জোনাকৰ সোণোৱালি ৰেখ লাহে লাহে ভৈয়াম নামিছে ; সৃষ্টি-পাতনিৰ সেই জীৱই ছবিটি ঘূৰি আহি ভুমুকি মাৰিছে । লোকালোক সাগৰত উটিবুৰি ফুৰা জীৱনৰ পৰি ল তাবটি ; এধা আলে। এখা , ফুলে ফুলে। কৰি প্ৰকৃতিক ধৰিছে সাবটি । [ ১৩৮ ] ১ ও ৩ সাহিত্য-সংগ্রহ। জি লিঙ্গলি এটি আহি পঢ়ম বনত স্বৰগৰ ৰহণ ঢালিছে ; অকল সৰীয়া চুটি পছম-কলিয়ে চুমা খাই হালিছে-মালিছে। স্বৰ্গৰ জেউতি দেথি ৰাজ-হাছ জুৰি প্রেমৰ আলচ তুলি থৈ, চিত্ৰৰ পুতলি প্রায় অাছে থৰ লাগি ইটয়ে সিটিক চাই থৈ ! আকে ঘুমটি তেজি নিজম চেতনা লাহে লাহে সজাগ হইছে ; পাহৰা সুৰটি যুৰি বজাবৰ গুণে বীণখনি হাতত লইছে। ববষ। অনহ কাল বানৰ পোহৰ জৌতিপায়ী জোনাকী সবিতা ৷ বজেবে। অন্য কাল পঞ্চমত তুলি বীণাপাণি কোমলা কবিতা । সুখ-গীত । জিলিকা পাখিৰে হাহে ৰবিৰ কিৰণ । জিলিকি পৰিল। নাচি ফুৰে অগণন । [ ১৩৯ ] সুখ-গীত । ১৪১ যতনৰো জিলিকণি .চোৱ1 হেৰা চোৱ1, সোণালি ৰেণুৰ মউ মাৰি ভাৰ-বোৱ । জীৱনৰো আলিকষে ফুৰিছে উফৰি । জিলিকি স্বপ্নৰ সুখ মৰম লাহৰী । স্বল্প গুচি এয়ে সচ চকুৰ আগত যদি চাব জন। এই মঙ্গৰ জগত ! চোৰ। যেন চোৱ1 হেৰা জিলিকণি-মৰা, সংসাৰৰ সুখবোৰ উৰি উৰি ফুৰা। নখে মাটি লেখা খোজে তলমূৰ হুই, ছকুৰিবা পৃথিবীত পখিলা নেচাই । [ ১৪০ ] জীবন-সঙ্গীত। শোকৰ কৰিতা ৰচি, হুধাৰি চকু-লো মছি, নকবা জীৱন মিছ৷ নিশাৰ সপোন । অসাৰ সংসাৰ ভাই, ইয়াত সকাম নাই, মোহমর মাteামিম সকলো মাথোন ৷ পুত্র-কন্যা পৰিবাৰ, কোন তৱ তুমি কাৰ, বুলি হেৰ অ কাৰ্য্য ও ন কৰ1 বেজাৰ । কলাখুমটীয়া হই অাতম। যে অাছে ৰই, জানিব। মৰণ নাই এই আতমাৰ ॥ অস্থায়ী মানৱ দেহা কৰিম ছদিন বেহ।, ফুৰিম দুদিন মার্থে। সংসাৰ-হাট ত । ছুদিনৰ অ হলে, আয়ুষ ঢু কাই গলে, সুন্দৰ দেহাৰ ঠাই শেষ শ্মশানত ॥ চকু, কাণ, না ক যাব, হাড়, ছাল সাং হব, মাটিৰ মানুহ তুমি মাটিত মিলিবা । অবিনtশী নিত্যধন, অমৰণ অভগন, অনন্ত উন্মতিশীল আতমা জানিব। ॥ সদাই চকু-লো টোক, ছখত মগণ থকা ভোগ, খ, জীৱনৰ উদ্দেশ্য নহয় । এনে ভাৱে কাম কৰ, দিনে যেন আগ বাঢ়1 প্ৰতি দিনে খোজ যেন আগলৈহে যায় ৷ পল পল দণ্ড কৰি, সময় গইছে উৰি, পাfলগা কড়ৰ নিচিন। অবিৰাম । বইগৰ আছে গতি, সময় ভাকৰ আতি, -কৰিব লগীয়া আমি মাচে বৰ কাম । [ ১৪১ ] জীৱন-সদীত দিন যায়, পাছে ৰাতি, আৰুষ শইছ টুট লাহে লাহে চকু ছাপি নাহিছে মৰণ। সংসাৰ আৰ ঠাই, এবৰ সকাম নাই, কাছি-পাৰি যুজ সৱে কৰি প্রাণপণ ॥ এলাহ নিহালি খোৱা, ধীৰবেশ গাত লোৱা, ন হবা মৰাৰ এায় মাস্তুহসন । নহ বা গরুৰ দৰে, খুচিলেহে খোজ ধৰে, ৰণত বীৰে বুলি হোর্ট। খ্যাতিমান । বল্পনা-চকুৰে চোৱ, যেনে কি সুন্দৰ পোৱ', নকৰিবা দূৰ ভবিব্যক পতিয়ন। অতীত মৰিল গ’ল, তাৰ কথ। অম্ভ হল, মনব পৰাই তাক কৰ। সিলন । বিহকে আগত পোৱ1, ততালিকে কৰি লোৱ1 জীৱন্ত জাগ্রত বৰ্ত্তমান সময় ত। সাহক সাৰথী কৰ।, কৰ্ত্তব্যৰ পাচে লৰ, ঈশ্বৰ কৰুণাময় আছে ওপৰত । মহা মহা পুৰুঘৰ, চানেকীৰে জীৱনৰ, আমিও কৰিব পাৰে। জীৱন গঢ়িত । অভিনয় শেষ হলে, জীৱনৰ অন্তকালে, থই যাব পাৰে। খোজ সমা-বালিত । কেতিয়াবা হব পাৰে, কোনে৷ ছদ্ভগীয়া লৰে, জীৱনসমুদ্র মাজে নাও বুৰ গই । অঠাই পানীত পৰি, ককৃতৃ কৰি কৰি, ঢউৰ কোবত যদি জাহি পাৰ পায়, দেখি সেই খোজবোৰ, হব তাৰ আাশ ঘোৰ, সাং কৰি খোজে খোজে খোজ লব পাৰে । তেনেহলে বলা ভাই, ওবৰ সকাম নাই, অপূর্ব জেউতি চোৱা ‘উন্নতিৰ শিৰে। [ ১৪২ ] সাহিত্য-সংগ্রহ। শিব। সৰে পৰিশ্ৰম, শিকাহে নীতি নেভাবিবা সুখ হুখ কিনো কপালত। কৰ্তব্যৰ পাচে লৰ, সমাগত কাম কৰ1 কলাফল ফলদাতা বিহুৰ হাতত। ধুমুহা । মুকুপি হিয়াৰ, মুকলি দুৱাৰ, কত ভাব আহে খায় ; কল্পনাবিহাৰী, কল্পন।-লগৰী নিফুট বাহীটি বাই। অতীত ভবিষ্য চক্ষুৰ অদৃশ, যখনি মনৰ খান ; স্কৃতিৰ পথত, কল্পনা-থত, জোৰেহি মিলন তান । সোৱনী পট, আনা জগত, মধুৰ মিলন কখা ; বিষ্য ৰতি, জাশৰ হবিটি, মৰমে মৰমে গধ । পাহৰা সুৰ’ৰি, ৰিমানত চৰি, উটি বুৰি ফুৰে মন ; আকাশী স্বপ্নৰ, সাজি সুখ ঘৰ, আাকুল উশাস প্ৰাণ । নিৰ্ম্মল আকাশ, কত হাবিয়া, পিৰিব মুকুতা মণি ; [ ১৪৩ ] আপোন পাহৰা, তুলিছে"আনঙ্গ খানি । বুখ-দীত নি, ভাবে তাৰ টানি, ওপঙ্গি ফুৰিব সেৰি , থাই ভাব জুৰি, ম’ৰাটালী ধৰি, উৰিল ৰিচাষি সখী । অকল সৰীয়া, প্রশ মতলীয়া, থ।কোতে ধেমালি চাই ; সংসাৰ মহা মাই উছাদিহু, আাহিল ফুলি উৰাই। কলি হিল্ম , জপালে হুদ্বাৰ কৰ ভাব গল কেনি। ঢাকনি চকুত বনুখা বুকুত । এয়ে মুখ, সামৰণি। নববর্ষ । নৱ বৰষৰ নবীন সঙ্গীত কাপত্ত হইছে নি, দূৰ ভবিষ্যৰ আশাৰ বেণুট শুনা যায় ৰিণি ৰিণি । অসীম অনন্ত কালৰ সাগৰ জনম নজনা ঠাই ; [ ১৪৪ ] ১ ৪৩ সাহিত্য-সংগ্রহ। মৰণ ক’তনো সিয়ে। অগোচৰ, ---গুৰি একো নাই । ৩ অনন্ত সাগৰ গৰজিছে সদl ঢউৰ ওপৰে ঢউ ॥ তাৰে এটি ঢউ মাৰ গল আাজি, কাজত একোকে ন উ । আশাৰ মোহন মূৰতি আগত হিয়াত কৰি থাপন, নৱবৰ ষক নবীন উছাহে অানো কষি আবাহন। পুৱতী নিশাৰ কুলিয়ে পুৱাতে মঙ্গল উকলি গাই, নৱবৰঘৰ দিলেহি জাননী, মলয়া চোবৰ লই । হেপূলি বেলিৰ নতুন কিবশে গগণ উজ্জল কৰে ; বন-দেবী সৱে ফল-ফুল আনি তোমাৰ যোগান ধৰে । ঘৰ বাৰী মছি গক-গাই ধুই, নতুন কাপোৰ লই, ন তুন ভোজেৰে উৎসৱৰ মাজে (লোকে) আদৰি আtনিছে গই । [ ১৪৫ ] নশ্বকর্ষ। ১ ৭ি স্বৰগ, মৰত, প্ৰকতি, মানুহ, স কলে। অল শ্বময় ; মেঘে মেঘে মিলি সাবট1 সাবটি, -জগত কবি তাময় । চাওঁতে চাওঁতে পল পল কৰি দ্বাদশে মেলানি ললে, সৰিং, সাগৰ, আকশপৃথিবী বিদায়সঙ্গীত গালে। ১ গ চাওঁতে চাওঁতে এখোজ কঢ়ালে। মৰণ দেশৰ পিনে ; জীৱন-বুৰঞ্জী মেলি এবে চোর, হৰিল জিকিল কোনে । নতুন তেজেৰে নতুন বলেবে। মতুন টঙ্গালি লই, প্রতি মুহজতে ভাগ বাঢ়ে। ব’লা ‘অতীত নিদিওঁ ঠাই । ওপৰে উৰ পাময় পিত', তলত মাজুঃ ঔষ্ট ; বুকে সাই বান্ধি বলাচ৷ সকলে, জগত জিনিয়া গই । & " কুল কুলু কুল বইছে তটিনী

সপাই সিজুৰ ফালে, [ ১৪৬ ]
আমি কি মানৱ নিজ লক্ষ লই

   নেযাম কোনোবা কালে?
১৪
নীল আকাশত হাতী-পটি মাজে,
   তৰাই পাতিছে থূল,
সেই বুলি দেখোঁ তৰাই নকৰে৷
   আপোন লক্ষৰ ভুল৷
১৫
নতুন বছৰে দিছে সোৱঁৰাই
   আমাক আপোন কাজে,
নতুন উছাহে হওঁ বলাঁ সৱে
   বিজয়ী জগত মাজে৷
১৬
সৌভাগ্য বেলিৰ হিৰণ কিৰণ
   পূবত ফুটিছে সৌৱা,
হাতত পতাকা লই ব’লাঁ সৱে
   উলাহ সঙ্গীত গোৱাঁ৷



অন্ত।