জ্ঞান-মালিনী

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
জ্ঞান-মালিনী
লেখক মফিজুদ্দিন আহমদ হাজৰিকা
[  ]
জ্ঞান-মালিনী (page 1 crop).jpg

জ্ঞান-মালিনী

মফিজুদ্দিন আহ্‌মদ্‌ হাজৰিকা

[  ] [  ] [  ] [  ] '9

কলিকতা আৰ ঢাকা বিববিদ্যালয়ৰ এম. এ. পৰীক্ষাৰ পাঠ্য, ঢাকা বিববিদ্যালয়ৰ , বি, এ, ডিগ্ৰীৰ পাঠ্য আৰ , সদৌ । অসাৰ হাই স্কুল বিলাকব নিমিত্তে মনোনীত পাঠ্য। জ্ঞান-মালিনী ( +?*? }} ৰ (আল্প-কা= } 1,1.. .4•, ' . e:{ ** তনোতা— { মফিজুদ্দিন আহমদ হাজৰিকা, ." গভৰ্ণমেণ্ট ) সাহিত্যিক পেঞ্চনাৰ; অসমৰ বৰঞ্জী আৰ, প্রত্নতত্ত্বানসেধান । বিভাগৰ কৰেপল্ডিং মেবাৰ, সদৌ অসম সাহিত্য সন্মিলনৰ (১৯২৯ চনত ) গোলাঘাটত বহা বাদশ অধিবেশনৰ সভাপতি; অসমীয়া ভাষাৰ ‘বানান কমিটী'ৰ মেবাৰ; ডিব্ৰুগড় জেইলৰ ধৰ্ম-বক্তা আৰ ভূতপৰ ভিজিটাৰ; আৰফাটকিয়াল সহায়কাৰী চোচাইটিৰ মেবাৰ; ডিব্ৰুগড় মিউনিচিপেলিটীৰ ( ১৯৩২-৩৩ চেছনৰ ) বেৰী হোৱাইট মেডিকেল কুলৰ বাচনি-কমিটী'ৰ আৰ: ১৯৩৫ চনত ডিব্ৰুগড়ত হোৱা পলিচ অফিচাৰ বিলাকৰ হিন্দুস্তানী পৰীক্ষা ব’ৰ্ডৰ ভূতপৰে মেবাৰ; ডির , কোঃ অঃ টাউন বেংকৰ ভূতপৰ ডাইৰেক্টাৰ; ডিব্ৰুগড় অসম মনুছলিম লিটাৰেৰী এছোচিয়েচনৰ ভূতপ সভাপতি; সদৌ অসম ইছাৱাতে ইচলামৰ ভূতপ সহঃ সভাপতি; ৰেড ফ্লচ চোচাইটিৰ ডিস্ট্রিট ব্লাঙৰ এচোচিয়েট; তত্ত্ব পাৰিজাত, মালিনীৰ বীণ, ইত্যাদি ভনোতা। লক্সাছ বুক ষ্টল

গুৱাহাটী : অসম [  ]

প্ৰকাশক :
বিচিত্ৰনাৰায়ণ দত্ত বৰুৱা, বি-এল
লয়াৰ্ছ বুক ষ্টল
গুৱাহাটী, অসম

 

নবম সংস্কৰণ :
আগষ্ট, ১৯৫৯

 

মূল্য : দুটকা মাত্ৰ

 

মুদ্ৰক:
শ্ৰীকালীচৰণ পাল
নৱজীৱন প্ৰেছ
৬৬ গ্ৰে ষ্ট্ৰীট, কলিকতা-৬

[  ] Prescribed as a Teat-Book in Assainese for the M.A. Examination

of the Calcutta atd Dacca Universities, for the B.A. degree of the Dar University, and also as a Text-Book for the High Schools ut Assant. JNAN-MALINI || PART 1) A POETICAL BOOK IN ASSAMESE BY Mofizuddin Ahmed Hazarika (Government Literary Pensioner; ('orresponding Member of the Department of Historical aus Aitiquarian Studies. A১১nni; E- President of the Twelfth session, All Assam Literary Conference lied at Golagliat (1929); Meher, Assamese Spelling Committee. Assam; Religious Instructor and Ex-Visitor of the Dibrugarli Jail. eiber of the District (oinumittee, Prisoners Aid Society. Dibrt ear; Ex-Member of--The Dibrugarh Municipality. The Selection (onumittee, Berry White Medical School (932-33 Session-The antitation Board (jor Hindustani Examination of the Police officers held at Dibrugarli (1935); Ex-Director, The Co-op. Dibru- eart Toyn Bark; Ei-President, Assam Moslent Library Associa- lot, Dibrugarli. E-Vice-President, All Assam Ishaat-i-Islami; Autaul Associate, Italiant Red Cross Society. Dibrugarh District Brancli (0936); Author of Tattha Parijat, Malirteer But etc. etc. PLEASE :: ::;:;' , ' ' . . ? LAWYER'S BOOK STALL GAUHATI : ASSAM

LAWYER's Book smau. [  ] [  ]
উছৰ্গা

মৰমৰ আই!
কত যে আমনি পাই,    কত কষ্ট-দুঃখ খাই
 কত আলৈ-আহুকাল সহি কত শোক;
কত দিন জৰে-খৰে,    পৰ্‌ দি দি উজাগৰে,
 খুঁটি-খাব-পৰা এবে কৰিলাঁ যে মোক।
তাব শুটনি যে হায়!    যদিস্যাতো একো নাই;
 এই মালাধাবি দিলোঁ তযু, চৰণত;
কিন্তু যেন ঘিণ কৰি,    নেপেলোৱাঁ দলি মাৰি,
 এয়ে মাথোঁ হাবিয়াহ ক্ষুদ্ৰ জীৱনত।
ইয়ে মোৰ উপহাৰ,    নোহে গজমতী হাৰ
 নোহে কোন ৰাজ-মালা মণি-মুকুতাৰ,
মাথোঁ কবি-ফুলনিৰ     তল-সৰা তোলনিৰ
 বাণচেৰে-গঁথা এক আলাবাদু হাৰ।
এয়ে পতিয়ন মোৰ—    হোজা নিগুণীয়া পোৰ
 কুটাগছো মাতিৰীয়ে হেপাহেৰে লয়।
অতি ভকতিৰ দান,   যদি কৰাঁ অপমান
  নিছলাৰ ক্ষুদ্ৰ হিয়া পৰিব যে জঁয়।
তাত বাজে আৰু মোৰ,    এই নিমাখিত পোৰ
 কিনো আছে? কিনো দিম?--মৰমৰ আই!

[ ১০ ]

সম্পত্তি কি ধন সোণ,   কিম্বা সুপুত্ৰীয়া গুণ,
  অকামিলা অধমৰ নাই একো নাই।
কিন্তু মুঠে আছে বোলোঁ    এযুৰি চকুৰ লো,
  নিশাত-ফুটিপৰা এটি হুমুনিয়া,
মউ-সনা আই মাত,   আল-ধৰা দুটি হাত,
  এখনি নীৰস বুকু মৰু-সমনীয়া।

 শক ১৮১৮
 ১ বহাগ।      মফিজ

[ ১১ ]
 

বনামে যাহাঁদাবে যাঁ-আফবি
হেকিমে চখােন বৰ জবাঁ-আফবি;
    --মচলেহুন্দিন চাদি চিৰাজী।

 
[ ১২ ] [ ১৩ ]

OPINION

OF THE

NOWGONG TEXT BOOK COMMITTEE

MEMO No. 38

Dated NOWGONG, the 25th February, 1897.

 Forwarded to Munshi Mofizuddin Ahmed, Dibrugarh, for information and guidance.

(Sd.) C. BHUYAN.

Extract from the proceedings of the meeting of the Text Book Committee, Nowgong, held on the 22nd February, 1897.

 Examined "Jnyan-Malini" by Mofizuddin Ahmed.

 RESOLVED that the following opinion be recorded :—

 “It is an excellent poetical work in Assamese. We are glad to find that the book is yet unparalleled for the sublimity of thoughts, fight of imagination and in the selection [ ১৪ ] of pure Assamese words for the expression of lofty thoughts. * * On the whole the book is of sterling merit.

 “We recommend the book for use as the Middle Vernacular Scholarship and the Pass Certificate Examination Course. It can also be read with advantage by the students going up for the Entrance Examination, when Assamese is added to the list of second language for that examination.”

 

(Sd.) C. BHUYAN,

Secretary, Text Book Commuttce,

NowGONG.

⸻⸻
[ ১৫ ] শলাগনী

OPINIONS OF THE PRESS AND THE PUBLIC Times of Assam, Saturday, May 9, 1896--“Review An Assamese Poetical book in manuscript named Jayat- Malini (জ্ঞান-মালিনী ) has been kindly placed in our hands by its author Munshi Mofizuddin Ahmed Hazorika, son of Moulvie Md. Himmatuddin Hazorika of Dibrugarh. To speak the truth, it has never been our lot before to have come across such a first class compilation in Assamese We have read books of the best Assamese writer, and we may say without exaggeration and without meaning any disrespect to other authors that the book under review is simply incomparable. In the selection of the subjects, for flight of imagination, sublimity of thought, elegance of style, and above all, for purity of language, the book is yet unparallelcd. We doubt not that even the late lamented Hemchandra Boruah who might be called the parent of the Assamese language would have gladly given the palm to the author of Jnvan-Malini if he had lived to see the Book, it scems Munshi Mofizuddin Ahmed is not born to blush unseen. That his book will be highly welcome to the public when printed goes without saying.' [ ১৬ ] [ ২ ] 1 am very much obliged to the author for allowing me to read his “Jnyan-Malini,” in manuscript. In compliance with his wishes to express my opinion on the book, I have great pleasure in stating that it is a collection of good poems. They show that the author is a close observer of nature and has applied his mind to the contemplation of several metaphysical problems. The poems abound in interesting reflections. In them there is real poetry. The special merit of these poems is that they are written in chaste Assamese in a very attractive style and show that lofy thoughts can be expressed in our language. I believe that this book when it is published will be read by the public with interest and may be profitably introduced in the higher classes in our schools. I have no doubt that they will receive due consideration from the educational authorities. 6a Library, । | Calcutta, } Nov. 19, 1896. ) (Sa.) A. MAJID B.A. (Cal. and Cantab.) IL.B, BARRISTER-AT-LAW (Late District and Sessions Judge, Ra;shahi, Bengal, Leal lemembrancer, Assam. Judge of the (alcutta High Court. Judicial member, Executive Council, Assam). III. | Iya-Mahii)}, a Poetical work in Assamese, will be. when it is printed and published, a valuable acquisition to our library. From the reading of the manuscript given to [ ১৭ ] [ ৩ ] me for observation and remark. I am tenopted to say that its author has nicely delincated what seemed to him to be 5wcot, good and profitable to the youths of Assam. | 1 am sure, we have few like the one under notice in good Assamese. The author has not laboured in vain for Such production. A poetical work like this would most gladly recommend, and its introduction in the schools where Assarnese is taught is desirable. calcutta, | (Sa.) GoLAB C. BEZBAROA, Nov. 20. 96.? L.R.C.P. & s. (Edin. | L.F. & s. 1Gias.) i . To | Munshi Mofizuddin Ahmed Hazorika, My dear Munshi, | I must thank you for your kindness in allowing me to as y){if "Ital-Malini" part 1, in manuscript. The boyck very wel testifies your high abilities. Your thoughts are subline aid you have expressed them in pure Assamese inctre. I shall be glad to see the book introduced in the }ligher classes of our Middle Vernacular and English Schools. 1896. | Yours Since ), 18th September, } (Sd.) SIBRAM SARMA, B.A. B.t, (Pleader of Dibrugarh Court; late Vice- Chairman of the Dibrugarh Municipality; Secretary Assamese Language Improvement Society. Dibrugarh), [ ১৮ ] [ ৪ ] 1 can not adequately express the happiness I enjoy while going through "Jnyan-Malini. In brief, it is excep- tionally a charming poetical book. Its sweetness of tone, cicgaance of style, systematic arrangement of the purest Assamese words and sublimity of thought fill one's mind with holy and divine contemplation. | An honest historian of Assamese literature will find himself puzzled in doing justice to our young writer, who commencing his devotion in causing improvement of the Assamese Language at so early an age, could surprise the literary public with gifts that would live as long as our literature exists. 24th September, 1896. (Sd.) PADMA NATH BORUA, Tahsilder, Dibrugrah. VI. Jnyan-Malini is the production of Munshi Mofizuddin Ahmed Hazorika, son of Moulvie Md. Himmatuddin Hazarika, the well-known and respectable Mahomedan citizen of IDibrugarh. I have been much thankful to our young author for his kindness in allowing me to go through his book once, and have no hesitation in pronoun- cing it to be by far the best and the ablest that has yet been written in Assamese. its introduction in the higher classes of our schools will be considered by every one of our countrymen as a [ ১৯ ] [ ৫ ] great favour shown by the authorities to our poor mother Language, the Assamese. | (Sd.) MAL BHOG BORUA, 23rd september,। | (Hony. Magistrate). 1896 Proprietor of the Rajabheta Tea-Estate, | Dibrugarh (Assam). VII. This poetical book Jnyan-Malini written by Munshi Mofizuddin Ahmed Hazorika, a youth belonging to a very respectable Mahomedan family of Assam, is a novelty in Assamese literaturea novelty the charms of which challenge our sincere admiration. Each lesson of this book is a poetry of heart-felt pathos powerful from its sub- limity and effecting from its tenderness. There is not a word or image in Jnyan-Malini to disturb the placid tenor of sacred melancholy that pervades it, nor an idea or con- ception to break our dream of soft communion with some thing holy and far removed fron earth. | There are no poenis in Assamese that Lknow of, which are so thoroughly chaste and sweet, so rich in charms of poetry, and, therefore, none so well calculated to divert the taste of the play-going public and to effect its improvement in the way of high morality. I have no hesitation in declar- ing that it will revolutionize the existing style of pocni- writing in Assamese by giving it a healthy tone and moral vigour which it so much wants. | It is reasonally expected that the Director of Public Instruction, Assam, will be so good as to introduce this capital book in the higher classes of the Englisn and Verna- cular Schools in Assam.। | (Sa) JADURAM BORUA. | (Honorary Magistrate; sort of the late well-known Monirani Dewan of Assam). [ ২০ ] [ ৬ ] VIII. I have gone through the 1st part of the “Jiyan-Malini” in manuscript and am exceedingly glad to record my follow- ing testimonial in doing due justice to our young author Munshi Mofizuddin Ahmed Hazorika, talay God bless him with a long life. | It is a nice poetical reader got up very cleverly indeed. The subjects chosen are judiciou, teful and charmingly instructive; the thoughts depicted are at (ice lofty and sublime; and above all, its language is chaste. simple, and of pure Assamese stock. The book when printed will, I believe, admirably suit for the poetical course in the Assamese language and literature for the Middle English and Middle Vernacular Examinations in Assam. (Sd.) AZIZUR RAHMAN, 1st October, Khan Bahadur, 1896. (Late Ext!? Asstt. (ommissioner | Dibrugarh, Assam}}, IX. I have read with care and caution lie manuscript that came incidentally into my hands. of some Poetical pieces in Assamese entitled. JAYAN MALIN! by Maulvis Mofizuddin Ahmed Hazorika, and find that the book bids fair to be | the best of its kind. In his Juvealia the author has shown the true poetic instinct which he is endowed with. The topics are happily closen, the ideas are sublime and the design is executed in true poetic fashion; and what is more invaluable work has been so late in finding a place in the [ ২১ ] [ ৭ ] noticeable is that sonne of the words are so artistically sclected that their very sounds cxpress the senscs. What constitutes the supreme attraction of his work is his happy knack of expressing his lofty thoughts in lonely Assamese words, pure and simple, whicli go to show how rich is our so-called “corruption" language in point of its indigenous vocabulary. The region of poetry is, in my opinion, the proper ficld of author's literary activity and it is hopcd that his labours in this direction will be crowned with success. The book has already met with a favourable reception in the hands of the public as it is borne out by the large assortment of testiinonials, and the Text-Book Committee | may fairly and wisely prescribe it as a Text-Book in the Middle Vernacular and Middle English Schools. Calcutta, October 22, 896. (Sq.) L. C. NAYAK, B.A. B... (Pleader) (f roll the lion'ble ১riju Manik Chandra Barua, the late lamented Member of the Assam legislative Council) GAUl{ATI. 2-10-10 DIAR SIR, | Many thanks for a copy of your Jnyan-Malini' which 1 have read with very great pleasure. Your book has cnrichcd our literature. Wishing you every success. Yours truly, (Sd.) M. c. BARUA. [ ২২ ] [ ৪ ] XI. | (From the lion'ble Rai Sjt. Bhuban Ram Barua Bahadur, Member of the Assam Legislative Council). GAUHATI, ASSAM. 29-10-10. MY DEAR HAZORIKA, | I have carefully gone through your book and am glad to say that your book deserves good remarks. I hope you will again try to write another book in future. | Your sincerely, | (Sd.) BioOBAN RAM DASS, XII. The Assam Herald, Nowgong, dated 15th February, 1912 :-- “We are indeed extremely delighted to learn that Jayan-malini by Munshi Mofizuddin Ahmed Hazarika of Dibrugarh has been introduced as a text book in the High schools of Assain. One calling a spade a spade cannot but admit that Jnyan-Malini is the best poctical work in Assamese. Without meaning any disparagement to other authors it will be but asserting the bare truth that it is this Work that has revolutionized the very style of pocmwriting in Assamese and has shown them (the other Assamese authors) the way how poems of lofty thoughts can be Written in chaste and pure Assamese. As it has already | received the highly favourable verdict of all the best writers of Assam we do not think it necessary to add any- thing more in this respect. But we wonder, why even this invaluable work has been so late in finding a place in the [ ২৩ ] | [ ১ ] list of prescribed text books. By selecting this book our esteemed D. P. I. Hon'ble M. Hallward has not only favoured the author but has also done a great good to our poor mother language Assamese in as much as thus encouraging our gifted poet to a certain extent will lead to the publication of some other valuable works from his able hands-thus enriching our poor Assamese library. We respectfully draw the attention of our worthy D. P. I. and the other educational authorities in this regard and earnestly beseech that it may not again be neglected but introduced permanently in the first three classes of the High Schools and in the College classes in years to come." XIII. (From the Hon'ble Sjt. Ghanashyam Barua, B... p.L. the late lamented Education Minister of Assam I.ocal Self-Government). SHILONG. 12-10-22. My dear Hazarika, | Many thanks for your letter of the 2nd ult, and the copy of your beautiful book “Jnana-Malini” which you kindly sent me. The book has got only its just tribute from the public and the press. As for myself I told you already how charmed I felt at the first sight of the book many years ago. In reading it again now, I could not put it aside with- out finishing it and enjoyed the same pleasure over again. I feel that there is still more of it to be enjoyed and re-read. Thanking you again. Your sincerely, (Sa.) GHANASHYAM BARUA, (Late Minister of Education, Local self-Govt. Assam). [ ২৪ ] [ ১০ ] XIV. From DINANATH DUTTA, B.A. :- জ্ঞান-মালিনী অসমীয়া ভাষাৰ কাব্য-ফলনত এপাহি অপৰ্ব স্বগীয় পাৰিজা। ইয়াৰ পদ আৰ, কথা বিলাক অতি সােৱাদ; ভাব বিলাক তাতােকৈ ওখ ২াব প্রত্যেক শবীতে অতি উজ, ঘব কথা বিলাকৰ সাজপাৰ পিপি এটি মৌ-সনা উদাস আধ্যাত্মিক ভাব যে নােত বােৱা-দি বৈছে; পঢ়ি থাকোঁ মানে এৰিবৰ মনকে নেয় আব, লগে লগে সংসাব-ভাবত জলাকলা হােৱা মনও চেচা লাগি আহে। আমি সমাজিকতো আশা নকৰিছিলোঁ যে আমার এই দুখীয়া অসমীয়াভাষাব,পী শনিব পবা ইমান সসানকালে এনে এটি মােল নাইকিয়া মাণিক ওলাৰ পৰব। ইয়াৰ বিব-খনিকৰ পদ্যটিব ভাল বিলাক আমাৰ গীতাৰ লগত মিলে। লেখকে বিশ্ব-পঢ়াশালীব কোনাে এটি ডিগ্রি নােপােৱাকৈরে যে ইমান দৰ ভাব খেলব পাবিলে, তার নিমিত্তে আমি তেওঁক হেজাৰ হেজাৰ বাৰ ধন্য বলিছোঁ অব, জগতৰ আন আন কনি সফলব শাৰী শাৰীপুৰাবৰ তেওঁৰ পৰা স্বত্ব আছে বুলি আমি চিনাকি পাইছোঁ। মুঠতে কবলৈ গলে, জ্ঞান-মালিনী কণাৰ লাখটি, এধাবৰ বন্তি, ভকতৰ মাদলী। আশা কবে। যেন সকলাে অসমীয়াই ইয়ব একোখনি ।ৈ নাও-টোলা ও শেহ দাবা সােনকালে উলিয়াৰ নিমিত্তে নতুন লিখাৰৰ উছাহ বঢ়াই দিসে ইয়াৰ, পথি-বচা কমিটিয়েও যেন ছাত্র- বত্তিক দল ও শ্রেণী বিলাকত চলাবৰ নিমিত্তে চেষ্টাৰ এটি নকৰে। , } ১২ মা ১৮৯ ১ (Sd.) দীননাথ দত্ত, বি, এ, Xy. “জ্ঞান.মন " । পবা অলৈ পঢ়ি বব সন্তোষ লভিলোঁ। এই পুথি- খান আধ্যা থেকে পবিপণ। ইযাব ভাব বিলাক বৰ ওখ। দুখীয়া অসমীয়া ভাষাত ইমান সােনকালে যে এনে ওখ ভাবব পথিওলাব তাক আমি আশা নকৰিছিলাে। এই পথ ওপৰ খাপৰ স্কুলৰ উপযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ পদ- লালিত, ভাষাৰ কোমলতা আৰ, কৌশলময় শব্দবিন্যাস দেখি লিখাবক ধন্যবাদ [ ২৫ ] [ ১১ ] নিদি থাকিব নােৱাৰিলোঁ। আশা কৰোঁ, ভাষানৰােগী স্বদেশহিতৈষী মহােদয় সকলে এই পুথিৰ একো খনি. গ্ৰহণ কৰি ভবিষ্যতে তেওঁক এনে সৎকার্যলৈ আগ বাঢ়িবলৈ উছাহ দিয়ে। ডিব্ৰুগড় (Sd.) শ্রীপর্ণকান্ত শর্মা ১৯ ছেপ্টেম্বৰ, ( হিতকথা, জ্ঞানাকুৰ, হৰিশ্চন্দ্র ১৮১৬ নাটক ইত্যাদি কিতাপ ৰচোতা) XVI, From MR. LAKSHMINATHA BEZBAROA, B.A., | Late Secretary, Assamese Language | Improvement Society. Calcutta, Editor of Bahi' and author of several books. মৌলবী মফিজদ্দিন আহমদ, হাজৰিকা। | প্রিয় মৌলবী, আপােনাৰ “জ্ঞান-মালিনী” হাতে লেখা পুথিখনি ওপৰে ওপৰে এবাৰ লৰালৰিকৈ চকু ফুৰালোঁ। | মুঠতে কওঁ, আপোনাৰ পুথিখনি বিতােপন হৈছে; পঢ়ি বৰ সুখী হলো। এই পুথিয়ে অসমীয়া সাহিত্যক ভব আব, ভাবে, ভালেমান চহকী কৰিলে। আপােনাব ভাব ওখ, ভাষা ললিত, আৰ তাক প্ৰকাশ কৰিৰব গঢ় অতি সুৱলা। কবিতা লেখিবলৈ আপনি কাপ ধৰা সার্থক হৈছে। আপােনাৰ ওচৰত মােৰ খাটনি এই ফেৰা, যেন আপনি এই কাপ হাতব পৰা নেবি, অসমীয়া সাহিত্যৰ ডিঙিত মাজে সময়ে এনেকুৱা একোণাৰ গপতা পিন্ধাই থাকে। কলিকাতা, ১৮১০১৬ (Sd.) শ্রীলক্ষীনাথ বেজবৰুৱা, বি, এ, XVII. From MR. RADIANATH PIIUKAN, M.A., B... Late Addl. Judge, Assam Valley Districts; (at present) Registrar of Co-operative societies, Etc. Assam, [ ২৬ ] [ ১২ ] ‘জ্ঞান-মালিনী'ৰ হাতেৰে লেখা পুথি পঢ়িবলৈ পাই বৰ ৰং পালে। আমাৰ ভাষাত এই বিধব পথি এই খনিয়েই প্ৰথম। ইয়াৰ ভাব বিলাক যিমান গধুৰ ভাষাও সিমান ভানা। পুথি খন পঢ়ি কব নোৱাৰি যে লেখকৰ এইয়ে প্ৰথম উদ্যম। মধ্য ইংৰাজি আৰ, ছাত্ৰবৃত্তি পৰীক্ষাৰ পাঠ্য হবৰ এই পথি সপৰ্ণ উপযুক্ত। (Sd.) শ্ৰীবাধানাথ ফকন, এম, এ, বি, এল, (Sd.) RADHANATH PHUKAN, M.A. B.L. কলিকাতা, | Late Secretary, Assamese Language Improve- | mcnt Society, Calcutta. ২২।১০৯৬ Late Subdivisional Officer, Sonamganj. Addl. Judge, Assam Valley Districts, Registrar of Co-operative Societies Etc. Assam. XVIII. From MR. KANAKLALL, BoRooAH, B.A., B.L. The retired Dy. Commr.. Ex-Director of Industries, Etc. and Ex- | Minister, Assam Legislative Council :- | “জ্ঞান-মালিনী" আগৰপৰা গুৰিলৈ এবাৰ পঢ়ি চাই বৰ ভাল পালো। মালা বচকৰ কৌশল বাস্তবিকতে শলাগিব লগীয়া। কোন ধাবি মালাত কি কি ফল বাছি লৈ কেনে ধুনীয়াকৈ গাঁথিব লাগে তাক তেওঁ ভালকৈ জানে। এনে কাৰিকৰব হাতৰ বতুৰে যে যত তাতে যাবে তাৰে পবা আদৰ পাব তাত মোৰ অকণো সন্দেহ নাই; কবিৰ ৰচনা যেনে সবলা আবু, মিঠা ভাবও তেনে ওখ। নিখুত ঘবৰা অসমীয়া শব্দবে যে ইমান গঢ় ভাব বিলাক ভালকৈ প্ৰকাশ কবিৰ পাৰি তাক বোধ কবে বহুতে আগেয়ে নেভাবিছিল। দৰাচলে অসমীয়া ভাবাত সংস্কৃত শব ইমান কম সহায় লৈ এনে তাবপুৰ্ণ কবিতা লেখা বোস কবে এক প্ৰকাৰ অসম্ভব। শুধ ঘৰবা অসমীয়া শব্দৰ ভড়াল যে তেনেকুবা বগলী শব্দব ভড়ালতকৈ বেছি চহকী এই পুথি এবাৰ পঢ়িলেই তাক বুজিব পাৰি। অসমীয়া পঢ়াশালিব ওপব শ্ৰেণীত চলিবলৈ যে এই পুথি সম্পণ উপযুক্ত তাক কোবা বাহুল্য মাথোন। (Sd.) শ্ৰীকনকলাল বৰুৱা, বি, এ. বি. এল. ২৩।১০৯৬ The Retired Deputy Commr., কলিকতা। Ex-Director of Industries. Etc. and Ex-Minister, Assan Legislative Council [ ২৭ ] [ ১৩ ] XIX. From Mr. RAMAKANTA BARKAKATI, B.A., B.L,- জ্ঞান-মালিনী (আগ চোবা) শ্ৰীযুক্ত মৌলবি মফিজউদ্দিন আহমদ, হাজৰিকা নোতা—এই পুথিখন পঢ়িবৰ বং পালোঁ। ইয়াৰ ভাব দ: ভাষা সুৱলা; দষ্টান্ত সাৰবা; কথা ঘৰবা; ছন্দ মধুৰ, মনমোহা আৰ, ধনীয়া—পঢ়ি এমনি নেলাগে, পঢ়িলে পঢ়ি থাকিবৰ হে মন খায়। হাজৰিকাৰ যে মাতৃ-ভাষাত বিশেষ অধিকাৰ আছে আৰ, শাশ্বত বিশেষ জ্ঞান আছে, জ্ঞান-মালিনীয়েই তাব ফটফটিয়া প্ৰমাণ। আমাৰ দঢ় বিশ্বাস যে তেওঁ এই লিখা অভ্যাস নেৰিলে কালক্ৰমে এজন প্ৰসিদ্ধ জাতীয় কবি হৈ উঠিব; আবু আশা কৰোঁ জ্ঞান-মালিনী প্ৰকাশ হৈ ওলালে সকলোৱে আদব কৰিব আব, শিক্ষাবিভাগ কৰ্তৃপক্ষ সকলৰো ইয়ালৈ সুদষ্টি পৰিব। কলিকতা, ১৮২৮ শক ৩০ কাতি, (Sd.) শ্ৰীবমাকান্ত বৰকাকতি, বি, এ, বি, এল, RMAKANA BARKAKATI, B.A. B.L. T.ditor, Jonakee'; Secretary A. L. Society; Examiner. C. University; (Late) Translator, High Court. [ ২৮ ] দ্বিতীয় তাঙৰণ প্ৰথম ভাঙবণ ছপাওঁতে কিছু কিছু বৰ্ণাশধি দোষ সোমাইছিল। এই বাৰ লৰালৰিকৈ যতদৰ সম্ভব শুধৰাই দিয়া গল। আৰ, পাঠ্য-পুথিত থাকিব লগীয়া যি দ, আষাৰ কথা আছিল তাকো চাইচিতি সলাই দিয়া হল। আশা কৰোঁ যেন আগলৈ পথি-বচা কমিটিৰ মেঘৰ সকলে এই নিমাখিতৰ ফালে এফেৰি সদষ্টি ৰাখে।। গ্ৰথকাৰ। তৃতীয় তাঙৰণ | দ্বিতীয় তাঙৰণ ছপাওঁতে প্ৰফ চোৱাৰ ভাৰ ছপাখানাৰ গৰাকী আৰু কেইজন মান ছাতৰৰ হাতত দি থৈ অহাত ভালেমান বৰ্ণাশুদ্ধি দোষ থাকি গৈছিল, সেইবাবে সান্যাল কো-পানিৰে সৈতে অনেক লেখালেখি কবি এখনকৈ সুকীয়া শুধৰণি পাত কিতাপটিৰে পাত লগাই দিব লগাত পৰিছিল। এই বাৰ যাতে সেই বিলাক দোষ নঘটে তাৰ বাবে উক্ত কোম্প-যে বিশেষকৈ যত্ন লবলৈ গ্ৰন্থকাৰ। চতুৰ্থ তাঙৰণ কলিকতাত প্ৰফ চাওঁতাৰ অভাবত তাঙৰণতো কিছ, বৰ্ণাশদ্ধি দোস থাকি গৈছিল। সেইবাবে এই বাব আমাৰ থলব নতুন ‘অসমীয়া' ভাইটিৰ ন-কৈ পতা নতুন ‘ছাপাখানা খনিতে খালি পতৰ খুজিছিলো; কিন্তু শেহত ভাইটিয়ে ‘আখৰ যোতোৰা কাৰবাৰ নাটনি' বুলি মন দিগত, উপায় নাপাই আকৌ সেই কলকতা সানা ভাৰাহ’ব পাছ ধৰৰ গাত পৰিল। হেনজানি কিছু, কিছ; ভুল-ভ্ৰান্তিৰ ভয় এই বাবো খাবি। পা সকলে পঢ়োঁতে যেন দয়া কবি নিজগুণে পেনাই দিয়ে। গ্ৰথকাৰ। পঞ্চম তাঙৰণ। কলিকতীয়া ছপখানাত ছপালে প্ৰফেচাওঁতাব অভাবত সদায় হীনডেঢ়িৰ হাত সাৰিব নোৱাৰাত পবে দেখি এইবাৰ তিনচুকিয়াৰ শ্ৰীলক্ষেশ্বৰ কানুনগৰ [ ২৯ ] [ ১৫ ] ছপাখানাত ছপাবলৈ দিহা কৰা হৈছিল; কিন্তু মুৰত তেওঁ টপাই বৰমাৰি চৌঠেঙীয়া কৰাত উপায় নেপাই আকৌ সেই সান্যাল কোম্পানিৰ পাতলিত পৰিব লগাত পৰিল। সেই বাবে যদি কিবা বর্ণাশদ্ধি দোষ থাকি যায়, মৰষণৰ ভাৰ মহানুভৱ পঢ়ুৱাই সকলৰ দয়াৰ ওপৰত। দেশত মহাৰণৰ ফলত মহামাৰী আকাল। ছপা, কাকত সকলােৰে দাম জুই-চল। উত্তম কাকত ব্যবহাৰ কৰি- বলৈ হেপাহ থকাতাে কৰিব পৰা নহল। ইতি ১৩।১২১৯। গ্রন্থকাৰ। ষষ্ঠ তাঙৰণ। এই থলত তেনে ভাল ‘ছপাখানা' নােহােৱাৰ বাবে এই বাৰৰ কলিকতালৈকে আকৌ পঠিওৱা হল। গতিকে ‘প্রফ' চাই দিওঁতাৰ অভাবত কেনেবাকৈ কৰবাত বর্ণাশুদ্ধি দোষ থাকিবও পাৰে। আশা কবােতেনে আসোঁরাহ চকুত পৰিলে পটুৱাই সকলে যেন পােনাই লয়। গ্ৰথকাৰ। সপ্তম তাঙৰণ। অসমৰ শিক্ষাবিভাগৰ ডাইবেক্টাব চাহেব বাহাদুৰব ১৩।৫।২৫ তাৰিখৰ ১৯২৩ ১-টি/২১-২৫ -- নং চিঠি অনুসৰি জ্ঞান-মালিনীৰ বেচ খনে l ছ অনাৰ ঠাইত ॥ দহ অনা কৰা হল। (মাথােন পঢ়াশলীয়া তাঙৰণত।) | এই লাইব্রেৰী ভাঙৰণত খৰচ বেচি পবাতে ইয়াৰ বেচ মাথােন ১, এটকাহে ৰখা হল। গ্ৰথকাৰ। অষ্টম তাঙৰণ। | শিক্ষা বিভাগৰ গৰাকী সকল আৰ, ৰাইজৰ অনুগ্ৰহত এই অষ্টম তাঙৰণাে উলিয়াব লগা হল। আগৰ তাঙৰণৰ বৰ্ণাশুদ্ধি আদি চকুত পৰালৈকে চাইদিয়া হৈছে। গ্রথিকাৰ। [ ৩০ ] পাতনি। (সমাজিক) চ'ত মাহ। প্রকৃতি ধায়ে ছমহীয়া টোপনিৰ পৰা খমক, কৰে উঠি আলাসৰ লাব, কোলাৰ কেচুরা, মৰমৰ সন্ততি, ‘পথিবীক' লাহৰী হাতেৰে অকোৱালি ধৰি পতৌ কৰিছে। খৰালিৰ খচকনিত ঠেতুৱা ধৰি পেপুৱা লাগি থকা পথিবীৰ-গাৰ-নােম, গছগছনি বিলাকৰ অহ-পাঁহ মুকলি হৈ ঠন ধৰি ধৰি উলাহতে শিয়ৰি উঠিছে; আৰ, সেই বাবেই সিহ'তে যেন নিফুট মাতেৰে গুণগাই ধামাকৰ নথৈ শলাগ লৈছে। লগে লগে প্রকৃতিৰ ঘাই গিৰীহত বি-খনিকৰক অজিলিয়ে অাঁজলিয়ে ৰঙা, বগা, সেউজীয়া, হালধীয়া নানা তৰহৰ। ফুল দি হিয়া-তলি উদিয়াই যেন ভকতি জনাইছে আৰু বতাহৰ হেন্দোলনিত নিমিষে নিমিষে যেন মৰে দোৱাঁই দোৱাই তেওঁক সেৱা কৰিছে। ফলে বিলাকেও এনে মৰমীয়াল ঘাই গিৰীহতৰ উছৰ্গত নেওচা যাবলৈ পাই যেন ইপাহে সিপাহৰ গাত ঢলি ঢলি পৰি আনন্দ জনাইছে; মলয়াৰ বােকোচাত এবাৰ ওপৰলৈ উঠি এবাৰ তললৈ নামি ধেমালিতে উত্ৰাৱল হৈছে;-আৰ, সেই উলহমালহতে যেন তেওঁবিলাকৰ জগত মােহিনী হাঁহিৰ পােহৰে প্রকৃতি ৰাণীৰ গাতাে জেউতি চৰাইছে। মৌ-পিয়া, টুনী, বলবলী, ফেচুলকা, সখিয়তী আদি কৰি নানা বৰণৰ ৰঙিয়াল চৰাইবিলাকে আৰ, ধেমেলীয়া টটাটিঙা কলীয়া ভােমােবাই ফল- কুৱৰী সকলৰ সেই আলহ-উদ্গত মন বান্ধিব নােৱাৰি চিলা থপিয়াদি থপিয়াই সুখৰ এভাগ এভাগ কাঢ়ি লৈ দুৰৈলৈ পলাইছে। তাতে যেন ফলৰাণী সকলে মুখ আমােলাই চকু টলটলীয়া কৰি মৰে জোকাৰি পিছ ফালৰ পৰা অতি কোমল লে-নীয়া মাতেৰে ‘ বাবু'বলি আগলৈ হমিয়াই থৈছে। কিন্তু সেই হমিয়নিও যেন ৰহস্যৰ হে, বেজাৰৰ নহয়। যেনিয়ে চাই পঠিয়াওঁ দেখিবলৈ পাওঁৰঙ, আনন্দ আৰ, উলাহহে মাথােন; কেনিও যেন আমন-জিমন, দুখ-বেজাৰৰ গােন্ধভাঁপেই নাই। বতৰোঁ সদায় ফৰকাল। ৰ'দালীয়েও নেৰানেপেৰাকৈ পথিবী খনিক ৰহনাই আছে। (কেতিয়াবা কেনেবাকৈ) ছেগাচোৰৰকাকৈ ডাৱৰে শুইন আকাশত একোবাৰ গােটপিট খায়,হঠাৎ গিগিৰ কৰে এজোলােকা বৰষুণ পেলায়; কিন্তু ততালিকে আকৌ নাইকিয়া হয়। | এনে ৰাঙঢালী চ'ত মহীয়া এদিন ভৰপৰীয়া মােক দহ-মাহ-দহ-দিন-গভত- ধাৰণ-কৰা মৰমৰ আয়ে লৰালৰিৰ পে-পে-জে-জে আৰ, ঘৰুৱা আলৈ-আহ[ ৩১ ] [ ১৭ ] চালৰ পৰা কোনো মতে হাত সাৰি ৰ'দ কাঁচলিত বহি এফেৰি ভাগৰ জিৰাইছে। এই তেতিয়া পাঁচ বছৰীয়া, মাটিতে লেপেটি কাঢ়ি এটি একণি মান মাকৰি ঘিলা ল তেওঁৰ ওচৰতে উমলি আছোঁ। এনেতে ককাইদেৱে (ফাইজুদ্দিন আহমদে) মাৰ সৰ, ভাই দুজনক (অৰ্থাৎ বদিওজ্জামাল আৰু চাইফুদ্দিন আহমদক) লগত ল বাজৰ ফালৰ পৰা হেলাই-হেপাই আহি, “মফিজ! মফিজ! এই পিনে মাহাঁচোন চোৱাহি।—আজি হেনো দীঘলী ৰজাৰত কিবা এখন মেলা বহিছে। নিহৰ নিদিনা গোটেই বিৰ-দিও বট পাবলৈ নাই। পৰজাৰ ওপৰত পৰজা- বহানিৰ ওপৰত বেহানি, চাৰিও ফালে গোটেই দলদোপহেন্দোল দোপ। চোৱা- হচোন চোৱাঁহি-কেনে হৱাৱা, কেনে গলাগোপা, কেনে উখল মাখল, কেনে চল, পাচল!”—এই বুলিয়েই তিনিওয়ে উভতি আকৌ আলিৰ ফাললৈ লৰ ৰিলে। এনেই বুঢ়ীনাচনী, তাতে আকৌ নাতিনীয়েকৰ বিয়া; একেই লৰাৰ নি, তাতে এনে এটি বাতৰি—সি কি আৰু থিতে থাকিব পাৰে? শুনিয়েই ৰঙত তিনি নাচদি তেওঁবিলাকৰ পিছে পিছে মইও লৰ ধৰিলোঁ। ততাতৈয়াকৈ আয়ে পছ ফালৰ পৰা মাত লগালে “তই নেযাবি, বোপাই! সিহতৰে সইতে যোতাশালী ৰি— এই খিনিৰে পৰা আৰ, কি কলে শুনিবলৈ নেপালোঁ। চেকুৰ মেলি পান ছাতেই তেওঁবিলাকৰ লগে লগে আহি হাঁহি হাঁহি, আলি ওলালোঁহি। নত ভাবিলোঁ আইৰ হাত সাৰি আহি ভাৰি বৰমতালি কৰিলোঁ। চাৰিওটি চাই ককাই বাজ আলিৰ সোঁ মাজতে থপ খালোঁহি। লৰাৰ লৰা-মেল; কিবা এটি পাতি ভাঙ্গি আলচ কৰি ততালিকে খাটাকৈ থিৰ কৰিলোঁ; লাহে লাহে এখুজি দুখুজিকৈ মেলাৰ পোনলৈ আগ বাঢ়িলোঁ। কিন্তু চকু হলে তবধ লগা। ভিলেঙী পহৰ দৰে মেলাৰ জুৰি খনৰ ওপৰত। অৰ্থাৎ সেই সময়ত মেলাৰ মধাম দেখি আমাৰ আবলুখা বুকুৰ সিংহাসনত আনন্দ ভয় আৰ, তবলিৰ পৰা ওপজা কিবা-জানো-কেনেবা এটা মিহলিভাৱে জই-জাল ভমকেৰে ৰাজত্ব কৰিছিল। যি কি নহওক, কেউটিয়ে লগে ভাগে অলপ দৰে গৈছো, এনেতে হঠাৎ আমাৰ সোঁহাতৰ ফালে দেখিবলৈ পালোঁ—এটি পকিনাদ। নাদটিৰ চাৰিও কাষে এখনি ফটিকৰ জেওৰা। জমি চালে বাহিৰৰ পৰা ভিতৰলৈ কালিহি কালিহি মনিব পাৰি; কিন্তু ভালকৈ একোকে চিনিব নোৱাৰি। বদিওজামালৰ (অৰ্থাৎ মোৰ পাছৰে যিজন ভাই তেওঁৰ) সেই নাদটিত চকুপৰা মাত্ৰকে পিয়াহ লাগিল; ততালিকে কাকো নোসোধাকৈ পিয়াহ পৰ কৰিবৰ নিমিত্তে কোন পিনে জানো কেনেকৈ জপনা ডাঙি জেওৰাৰ ভিতৰ সোমাল। সোমোৰাহে দেখিলোঁ; কিন্তু আকৌ তেওঁ বাজলৈ উলটি আহিল নে নাহিল তাক চাবলৈ আমি আৰ, ৰৈ নেথাকিলো। দ্ব দেখা পাইছোঁ বুলি বকু ডাঠকৈ কবই নোৱাৰে। ইপিনে কিন্তু আমি [ ৩২ ] পাতনি। (সমাজিক) চ'ত মাহ। প্ৰকৃতি ধায়ে দুমহীয়া টোপনিৰ পৰা ৰকমক কৰে উঠি আলাসৰ লাব, কোলাৰ কেচুবা, মৰমৰ সন্ততি, ‘পথিবীক' লাহৰী হাতেৰে আঁকোৱালি ধৰি পুতৌ কৰিছে। খৰকালিৰ খচকনিত ঠেকুৱা ধৰি পেপুৱা লাগি থকা পথিবীৰ-গাৰ-নোম, গছগছনি বিলাকৰ আঁহ-পাঁহ মুকলি হৈ ঠন ধৰি ধৰি উলাহতে শিয়ৰি উঠিছে; আৰ, সেই বাবেই সিহতে যেন নিফট মাতেৰে গুণগাই ধামাকৰ নথৈ শলাগ লৈছে। লগে লগে প্ৰকৃতিৰ ঘাই গিৰীহত বিশ্ব-খনিকৰক অজলিয়ে অজিলিয়ে ৰঙা, বগা, সেউজীয়া, হালধীয়া নানা তৰহৰ ফল দি হিয়া-তলি উদিয়াই যেন ভকতি জনাইছে আৰু বতাহৰ হেন্দোলনিত নিমিষে নিমিষে যেন মৰ দোৱাঁই দোৱাই তেওঁক সেৱা কৰিছে। ফল বিলাকেও এনে মৰমীয়াল ঘাই গিৰীহতৰ উছৰ্গত নেওচা যাবলৈ পাই যেন ইপাহে সিপাহৰ গাত ঢলি ঢলি পৰি আনন্দ জনাইছে; মলয়াৰ বোকোচাত এবাৰ ওপৰলৈ উঠি এবাৰ তললৈ নামি ধেমালিতে উত্ৰাৱল হৈছে;—আৰ, সেই উলহমালহতে যেন তেওঁবিলাকৰ জগত মোহিনী হাঁহিৰ পোহৰে প্ৰকৃতি ৰাণীৰ গাতো জেউতি চৰাইছে। মৌ-পিয়া, টুনী, বলবলী, ফেচুলকা, সখিয়তী আদি কৰি নানা বৰণৰ ৰঙিয়াল চৰাইবিলাকে আৰ, ধেমেলীয়া টটাটিঙা কলীয়া ভোমোৰাই ফুল- কুৱৰী সকলৰ সেই আলহ-উম্মত মন বান্ধিব নোৱাৰি চিলা থপিয়াদি থপিয়াই সুখৰ এভাগ এভাগ কাঢ়ি লৈ দুৰৈলৈ পলাইছে। তাতে যেন ফলৰাণী সকলে মুখ আমোলাই চকু টুলটুলীয়া কৰি মৰ জোকাৰি পিছ ফালৰ পৰা অতি কোমল লে-নীয়া মাতেৰে ‘ বাব'—বলি আগলৈ হমিয়াই থৈছে। কিন্তু সেই হমিয়নিও যেন ৰহস্যৰ হে, বেজাৰৰ নহয়। যেনিয়ে চাই পঠিয়াওঁ দেখিবলৈ পাওঁৰঙ, আনন্দ আৰ, উলাহহে মাথোন; কেনিও যেন আমন-জিমন, দুখ-বেজাৰৰ গোধভাঁপেই নাই। বতৰোঁ সদায় ফৰকাল। ৰ'দালীয়েও নেৰানেপেৰাকৈ পথিবী খনিক ৰহনাই আছে। (কেতিয়াবা কেনেবাকৈ) ছেগাচোৰৰকাকৈ ডাৱৰে শইন আকাশত একোবাৰ গোটপিট খায়,হঠাৎ গিৰ গিৰ কৰে এজোলোকা বৰষুণ পেলায়; কিন্তু ততালিকে আকৌ নাইকিয়া হয়। এনে ৰাংঢালী চ'ত মহীয়া এদিন ভৰদপৰীয়া মোক দহ-মাহ-দহ-দিন-গৰ্ভত- ধাৰণ-কৰা মৰমৰ আয়ে লৰালৰিৰ পে-পে-জে-জে আৰু ঘৰুৱা আলৈ-আহ, [ ৩৩ ] [ ১৭ ] . ফালৰ পৰা কোনো মতে হাত সাৰি ৰ'দ কাঁচলিত বহি এফেৰি ভাগৰ জিৰাইছে। ই তেতিয়া পাঁচ বছৰীয়া, মাটিতে লেপেটি কাঢ়ি এটি একণি মান মাকৰি ঘিলা ল তেওঁৰ ওচৰতে উমলি আছোঁ। এনেতে ককাইদেৱে (ফাইজদ্দিন আহমদে) মাৰ সৰু ভাই দুজনক (অৰ্থাৎ বদিওজ্জামাল আৰ, চাইফুদ্দিন আহমদক) লগত ল বাজৰ ফালৰ পৰা হেলাই-হেপাই আহি, “মফিজ। মফিজ! এই পিনে মাহাঁচোন চোৱাহি।—আজি হেনো দীঘলী ৰজাৰত কিবা এখন মেলা বহিছে। নিহৰ নিদিনা গোটেই বিৰ-দিও বট পাবলৈ নাই। পৰজাৰ ওপৰত পৰজা- বহানিৰ ওপৰত বেহানি, চাৰিও ফালে গোটেই দলদোপহেন্দোল দোপ। চোৱা- হচোন চোৱাঁহি-কেনে হৱাদুৱা, কেনে গলাগোপা, কেনে উখল, মাখল, কেনে চল, পাচল!”—এই বুলিয়েই তিনিওয়ে উভতি আকৌ আলিৰ ফাললৈ লৰ বিলে। এনেই বুঢ়ীনাচনী, তাতে আকৌ নাতিনীয়েকৰ বিয়া; একেই লৰাৰ নি, তাতে এনে এটি বাতৰি সি কি আৰ, থ্ৰিতে থাকিব পাৰে? শুনিয়েই ৰঙত তিনি নাচদি তেওঁবিলাকৰ পিছে পিছে মইও লৰ ধৰিলোঁ। ততাতৈয়াকৈ আয়ে পিছ ফালৰ পৰা মাত লগালে “তই নেবি, বোপাই! সিহতৰে সইতে যোতাশালী পৰি— এই খিনিৰে পৰা আৰ, কি কলে শুনিবলৈ নেপালোঁ। চেকুৰ মেলি পান ছাতেই তেওঁবিলাকৰ লগে লগে আহি হাঁহি হাঁহি, আলি ওলালোঁহি। নত ভাবিলোঁ আইৰ হাত সাৰি আহি ভাৰি বৰমতালি কৰিলোঁ। চাৰিওটি চাই ককাই বাজ আলিৰ সোঁ মাজতে থপ থালোঁহি। লৰাৰ লৰা-মেল; কিবা এটি পাতি ভাঙ্গি আলচ কৰি ততালিকে খাটাকৈ থিৰ কৰিলোঁ; লাহে লাহে খুজি দুখুজিকৈ মেলাৰ পোনলৈ আগ বাঢ়িলোঁ। কিন্তু চকু হলে তবধ লগা ভিলেঙী পহৰ দৰে মেলাৰ জুৰি খনৰ ওপৰত। অৰ্থাৎ সেই সময়ত মেলাৰ মধাম দেখি আমাৰ আবলুখা বুকুৰ সিংহাসনত আনন্দ ভয় আৰ, তবলিৰ পৰা ওপজা কিবা-জানো-কেনেবা এটা মিহলিভাৱে জুই-জাল ভমকেৰে ৰাজত্ব কৰিছিল। যি কি নহওক, কেউটিয়ে লগে ভাগে অলপ দৰে গৈছো, এনেতে হঠাৎ আমাৰ সাঁহাতৰ ফালে দেখিবলৈ পালোঁ—এটি পকিনাদ। নাদটিৰ চাৰিও কাষে এখনি ফটিকৰ জেওৰা। জমি চালে বাহিৰৰ পৰা ভিতৰলৈ কালিহি কালিহি মনিব পাৰি; কিন্তু ভালকৈ একোকে চিনিব নোৱাৰি। বদিওজ্জামালৰ (অৰ্থাৎ মোৰ পাছৰে যিজন ভাই তেওঁৰ) সেই নাদটিত চকুপৰা মাত্ৰকে পিয়াহ লাগিল; ততালিকে কাকো নোসোধাকৈ পিয়াহ পৰ কৰিবৰ নিমিত্তে কোন পিনে জানো কেনেকৈ অপনা ডাঙি জেওৰাৰ ভিতৰ সোমাল। সোমোৰাহে দেখিলোঁ; কিন্তু আকৌ তেওঁ বাজলৈ উলটি আহিল নে নাহিল তাক চাবলৈ আমি আৰু ৰৈ নেথাকিলোঁ। বা দেখা পাইছোঁ বুলি বকু ডাঠকৈ কবই নোৱাৰে। ইপিনে কিন্তু আমি [ ৩৪ ]

  • [ ১৮ }

আচলতে তেতিয়াৰে পৰা আজিলৈকে কেৱে আৰ, তেওঁক কৰবাত লগ পাইছো তিনিওৱে তেওঁলৈ বাট নেচাই অতি হেপাহেৰে ততাতৈয়াকৈ সেই বজাৰৰ গলালােপৰ কাষ চাপিলোঁগৈ। সােমাব খুজিছোঁ, দেখোঁ—মানুহ গােটাচেৰেকে আগ ভেটি ভেটি ধৰে। শেহান্তৰত ককাইদেৱ আৰু চাইফুদ্দিনে সিহতৰে সৈতে বগিয়াবগিকৈ যেনিয়ে যেনিয়ে এফেৰি সেৰেঙা পালে সেই সেই পিনে পােট-পােট কৰে সৰকি পৰিল; কিন্তু মই হলে ভেবা লাগি চাই থাকিলোঁ; প্রাণ টাকি চেষ্টা কৰিও কোনাে মতে ভিৰ ঠেলি মেলাৰ ভিতৰ সােমাব নােৱাৰিলোঁ। খঙ, বেজাৰ আৰ, লাজত মােৰ সেই লৰা কালৰ কুমলীয়া হিয়া খনি ভাগিছিগি টেপাটেপ হৈ পানীৰপে চকুৱেদি বাজ ওলাল। তাৰ সােততে বুকু পেট সকলাে বৰি জৰলি জপৰি হলো। অর্থাৎ মঠ কথা হৈছে, ওপৰত উকিওৱা তিনি লাঠৱাই মােক ভােদা যেন দেখি জোকাই জোকাই পেঙেলিয়াই পেঙেলিয়াই শেহান্তৰত কন্দুৱাই পেলালেগৈ। মই উচুপি উচুপি ফেকুৰি ফেকুৰি কান্দিলো; শেহত দুখােজ মান পিছলৈ হহ কি আহি সকলমে এঠাইত ডবক মাৰি থিয়ৈ থাকি অতৰৰে পৰা আমনজিমনকৈ মেলাৰ ৰেহৰপ লীলা’মলা চাই মন পাতলিয়াবলৈ ধৰিলোঁ। কি কৰিম? তাত বাজেতাে আৰ, আন উপায় নাছিল। পটুৱাই সকলে আজি মােক এনে দৰে চেৰ পৰা দেখি কপালৰ গাঁঠি থােপাকৈ মনে মনে চাগৈ নথৈ শপিছে। কিন্তু ভৈয়াইহত সেই দোষ মােৰ নে? সেই দোষ মােব নহয়। মােৰ আই বােপাই দুগৰাকীৰৰ নহয়; মােৰ ভাই ককাই কেজনবাে নহয়। সি মােৰ গেমােলিৰ দোষ-সি মােৰ মুবখালিৰ দোষ-সি মােৰ এই পােৰা কপালৰ দোষ। | যাওক। আমনজিমনকৈ অতৰৰে পৰা মেলাৰ আওভাও চাই আছোঁ; অলপ পাছতে দেখিলোঁ—আমাৰ সমনীয়া এটি লৰাই মেলাৰ মাজৰ পৰা মিচিকিয়াই মিচিকিয়াই ওলাই আহি মােৰ ওচৰ চাপিল। তেওঁ অতি মৰমেৰে চেচনি-হাত ফুৰাই মােক নানা কথা বজালে, আৰু আগৰ দুখ বেজাৰ পাহৰি যাবলৈ গােহাৰি কৰিলে। মইও তেনে এজন মৰমিয়াল বন্ধুৰ লগ পাই সকলাে পাহৰি পেলালোঁ। দুইৰে মন দুইবাে লগত মিলিল; গতিকে মেলাৰ মাজলৈ নগৈও বাহিৰৰে পৰা ভিতৰত থকাতকৈও বঢ়া সুখভােগ কৰিবলৈ ধৰিলোঁ। দেখিছোঁ—মেলা খনি এনে নাে আটোমটোকাৰিকৈ পতা হৈছে যে, কোনােবা | পিনে কেনিবা বেমেজালি হ'ল বুলি কেৱে দায়কে ধৰিব নােৱাৰে। কোটিয়ে কোটিয়ে অৰ্বদে অদে পােহৰ। ভাগে ভাগে ভিনে ভিনে বেলেগ বেলেগ বস্তু; কাৰৰ সৈতে কাৰৰ একশাে মিল নাই। এবিধ বেহানিৰ লগত আন এবিধৰ লেটিপেটি নাই;চামে চামে বানে বানে সুকীয়া বস্তু। যেনি ৰােজৰ [ ৩৫ ] [ ১৯ ] খোৱা-বোৱা বস্তু, সেই পিনে মাথোন দাইল, চাউল, লোণ, তেল, গৰ, চেনি, গাখীৰ, ঘিউ, চণ, পাণ, তামোল, খৰি, খেৰ, পাত ইয়াকেহে দেখি। যেনি উপহাৰ বস্তু, সেই পিনে মাথোন উপহাৰ বস্তুয়েইহে, যেনে (১) গছৰ গুটি কল, কুহিয়াৰ, লেটেকু, পনীয়াল, দালিম, সুমথিৰা, আম, জাম, কঠাল, নাৰিকল, বৰটেঙা, বোব, চকলা, মৰি ইত্যাদি;-(২) মিঠে-ফেনিপিঠা, বৰপিঠা, তিলদিয়া পিঠা, চঙা পিঠা, লাৰ, জেলেপি, খোমা, লুচি, পৰি, ৰসগোল্লা, কেচাগোল্লা, পেৰা, বৰ্ষি ইত্যাদি। যি ফালে পিউৰা বস্তু, তাত আকৌ ঠেঙা, চোলা, টকৈয়া, জোতা, মজা, ছাতি, লাঠি, ঘড়ী, চেইন, আঙঠি, সৌকা ইয়াকেহে মনি। এপিনে আকৌ, চকী, মঢ়া, বাগী, ঘোৰা, মেজ, মাচিয়া, পীৰা, ধৰা, চালপীৰা, পালেঙ এয়েহে। আৰ, যে কত কি আছে তাক কৈ অন্ত কৰিব নোৱাৰি। মুখ বুটি হ'বকাপ ভোঁটা হ' বকওঁতা বা লিখোঁতাই ভাগৰি ধৈৰাই মেৰাই পৰিব, তথাপি তাক বৰ্ণনা কৰি অন্ত কৰিব নোৱাৰি, ইমান বস্তু। কিন্তু এটি কথা—এই বোৰ বস্তু বেচা যত বিলাক সাউদ দেখিলোঁ মানে, সকলো বিলাক আমাৰ এই দেশীয় ক'লা মানুহ। এই কলীয়া মুদৈ বিলাকক মাজত লৈ মেলাৰ চাৰিওফালে বেৰি, দাঁতিয়ে দাঁতিয়ে কিছুমান হলৌ চোলাপি, বিত-চকু-লগোৱা, পামৰীয়া চাহেবে শাৰী শাৰীকৈ পৰা মেজৰ ওপৰত এবিধ পহাৰ পাতিছে। সেই পহাৰ বিলাকৰ সংখ্যা ইমান সৰহ যে তাৰ লেখ-জোখেই নাই। হেজাৰ হেজাৰ যোজনলৈকে শকুলা সাউদহ’তে সেই বিলাক পহাৰ মেলি বহি বহি আছে। চাৰিওফালৰ গৰাকীয়ে গৈ সেই বোৰ পহাৰতেহে বেচিকৈ জাল খাই ধৰিছেগৈ। ইমান উদলিমুদলি হৈছে যেন গোটেই পৃথিবী দলদোপহেন্দোলদোপ। এখেবে পৰা বিচুতি খাই আমিও সেই পোনেই ব লাগি একে ৰাহে চাবলৈ ধৰিলো। দেখিছোঁ—গৰাকী বিলাকৰ মাজত ভালেমান চিনাকি মানুহো আছে। যেনে ডাক্তৰ আওৰঙশ্যাহ, এম, ডি; খেলিলুদ্দিন আহমদ, বি, এ; ব্যাৰিষ্টাৰ আব্দুল মজিদ বি, এ, এল, এল, বি, আৰ, সেই মোৰ মৰমৰ ককাই ভাই দুজন (ফাইজুদ্দিন আহমদ, আৰ, চাইফুদ্দিন আহমদ)। পটুৱাই সকলে এইবাৰ আকৌ মোৰ ওপৰত খঙ হব পায়। তেওঁ বিলাকে মনে মনে চাগৈ কৈছে, “ইস! নেদেখিছা, এওঁৰ মাথোন বংশ পৰিয়াল আৰ, ভাই ককাই কেজনকহে দেখিলে আৰু কাকো দেখিবলৈকে নেপালে। মই কওঁ-হয়, আন আন ভালেমান মানুহকো দেখিছিলোঁ; কিন্তু মনত যে নেথাকিল। সেই বাবে এতিয়া মই জগৰীয়া নে? আপোনাৰ বংশ পবিয়াললৈ যে এটি চেনেহৰ টান সকলোৰে আছে, সেই টানটিৰেহে যোল অনা দোষ; মোৰ তো নহয়। আপোনালোকে নো পাছে ‘সধাকৰ’ ‘সঞ্জীবনীত পেঞ্চিলৰ চিন দি দি, কোন জন ভাই ভাগিন এইবাৰ পৰীক্ষাৰ মহলাত উঠিব [ ৩৬ ] [ ২০ ] পাৰিলে প্ৰথমেই তাকেহে উলিয়াবৰ চেষ্টা কৰে কিয়? তেনে কৰাৰ বাবে যদি আপোনালোেক জগৰীয়া নহয়, তেন্তে মই নো অকলে কেনেকৈ হ'ম? | যাওক। সেই চাহেব বিলাকৰ পহাৰত দেখিছোঁ কি?-নে, এবিধ চাৰি চুকীয়াকৈ কটা সৰ, ডাঙৰ, মজলীয়া তাঁচ বা ‘টিকেট'। তাঁচ বিলাক একে-আগি নহয়—নানান ৰঙেৰে ভমকা-ফলীয়াকৈ বোলোৱা। সেই প্ৰত্যেক খনিৰ পিঠিত গোটাচেবেক কলীয়া আখৰৰ চাপ। তাকে, ভাগে ভাগে, ভিনে ভিনে, থাক লগাই, সজাই থৈছে। সেই বোবকে দেখি গবাকীৰ উথপথপ লাগিছে। সেই উথপথপেই পাছত হেটাওপৰা আৰ, দবদববিৰ ভাৱত পৈনত হৈ উঠিছেগৈ। হেটাওপৰাৰ মাজত থপিয়াথপিকৈ সেই তাচ বা টিকেটৰ কোনোৱে এখনি পাইছে, কোনোৱে বা তিনিখনি পাইছে, কোনোৱে আকৌ এখনিকো নাই। গৰাকী বিলাকৰ মাজৰ যিয়ে যিহকে পাইছে সি তাকে লৈ মেলাৰ উত্তৰ ফাললৈ জুমাজমে যাবলৈ ধৰিছে; দেখিলেই হঠাৎ মনে ধৰে যেন ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈত ধলহে উঠিছে। এই বোৰ দেখি, তাৰ একোকে ভু-ভটং নেপাই মই মোৰ লগৰীয়া বন্ধ জনক মেলাৰ অৰ্থ আৰ, এই দলদোপহেন্দোল দোপৰ কাৰণ সুধিলোঁ। সোধাত তেওঁ বিচুতি খাই কলে, “বন্ধু! তুমি এতিয়াও এই বিলাকৰ একণকো ভু নেপালা নে? মই বোলো তুমি ভু পাইছাঁহে হবলা। বাব, তেন্তে কওঁ শুনা—এই মেলা খন যে দেখিছা ই এখনি বজাৰ। ইয়াৰ ঘাই নাম হৈছে বিশ্বপঢ়াশালি (University) সৌ চাহেব বেপাৰিৰ পহাৰত তাঁচ বিলাক যে দেখিছাঁ ই মাথোন মাৰ-নাৱৰ ওপৰত উঠি নৈ পাৰ হোৱাৰ একোটি ‘টিকেট’ বা পাচ (Pass)। পিঠিত যে সেই কলীয়া আখৰ কেইটাৰে চানেকি লগাই লগাই ফল-বছা যেন দেখিছা সি মাথোন এয়ে-ছাত্ৰবৃত্তি, এন্ট্ৰান্স; এফ, এ; বি, এ; এম, এ; এল, এম, এচ; এম, এচ, চি; এম, বি; এম, ডি; বি, এ, বি, এল; ব্যাৰিষ্টাৰ-এট-ল ইত্যাদি। সৌৱা যে উত্তৰ ফাললৈ মানুহ বিলাকক যোৱা দেখিছাঁ, সেইয়া দবদবৰিৰ মাজত যি বিলাক গৰাকীয়ে পাচ’ বেহাব পাৰিলে তেওঁবিলাকে নৈ পাৰ হ'বলৈ গৈছে। বলাচোন, চাওগৈ; আহাঁ। মোৰ পিছে পিছে খৰকৈ আহাঁ। সৌ পিনে দি ঘুৰি যাওঁ।”—এই বুলি মোৰ লগৰীয়া বন্ধজনে অতি খৰতকীয়াকৈ যাবলৈ ধৰিলে। ময়ো তেওঁৰ পিছে পিছে খোজ, ললোঁ। অলপ বেলিৰ পাছতে পাৰ- ঘাট পালোঁগৈ; কিন্তু তালৈ গৈ মোৰ এয়ে লাভ হল যে মানুহৰ গলাগোপাৰ মাজত মোৰ সেই লগৰীয়া বন্ধজনক হেৰুৱালোঁ। কি কৰিম? কলৈ যাম? কেনি আহিছিলো? হায়! হায়! এতিয়া অকলে কেনেকৈ উভতি যাম?—ইত্যাদি ভাবি চিতি বিবধি হ'লোঁ। এবাৰ মৰমৰ বধুজনৰ কথা ভাবি, এবাৰ নিজৰ অৱশ্বৰ কথা গুণি, মানুহৰ হেচ-ঠেলৰ মাজেদি পুল পালাকৈ ভয়ত ইপিনে [ ৩৭ ] [ ২১ ] সিপিনে চাই ফুৰিছোঁ, এনেতে হঠাৎ দেখিলোঁ নৈ পাৰ হবলৈ অহা মানুহ বিলাকৰ মাজত মােৰ পঢ়াশলীয়া বন্ধ শ্রীবাছালাল বৰুৱা। দেখিলোঁ তেওঁৰৰ হাতত এখনি তলখাপৰ শস্তীয়া ‘পাচ'। যি কি নহওক, তেওঁক লগ পাই মােৰ সেই হেৰুৱা বন্ধজনক লগ পালোঁ যেন মনত লাগিল। ভগা বুকু আকৌ যােবা। খালে;—হিয়া-আমঠ, চাবি আঙুল ডাঠ হৈ পৰিল। তেওঁ মােক দেখিয়েই মিচিক কৰেহাঁহিটি মাৰি “এ-এ-ভাই! তুমি কি কৰিছাঁ ইয়াত ? আহা, সিপাৰলৈ যাওঁ, আহা ?"—বুলি হাতত ধৰি লৈ গল। ময়াে আৰ, হো হেকো একোকে নকৰাকৈ, যেনিয়ে জোল যায় তেনিয়ে পাচলি যােৱাৰ দৰে লগে লগে যাবলৈ ধৰিলোঁ। কিছু দৰে গৈ সেই নৈ-পাৰ-হােৱা ঘাটটো পালোঁগৈ। এনেতে মাৰ-নাও আহি কাষ চাপিল। যাত্রীবিলাকেও ততালিকে লাফ মাৰি মাৰি ওপৰত উঠিল। লগে লগে বান্ধৱেও উঠিল, দেখাদেখি ময়াে উঠিলোঁ। তিতকালে ঘাটে আহি পাচ, চাওঁ পাচ, চাওঁ বুলি যাত্ৰী সকলৰ হাতৰ পৰা পাচ' বিলাক লৈ লৈ পৰীখ কৰি কৰি চাবলৈ ধৰিলে।দেখিয়েই মােৰ চুলি আগে জীৱ গল! শেহত বাছালালক আহি খােজাত, তেওঁ সেই শস্তীয়া ‘পাচ' ডােখৰিকে তৰঙাই যাত্ৰাত কোনাে মতে ৰক্ষা পালে। কিন্তু মােক যেতিয়া আহি খুজিলেহি মই কি উত্তৰ দিম ভাবি একোকে ঠিক কৰিব নােৱাৰি মােৰ গা থৰকবৰক কৰিবলৈ ধৰিল। অলপ পৰ মনে মনে থাকি শেহত আপােনা-আপনি সচা উত্তৰটি ঘপৰাই ওলাই পৰিল- ‘পাচ নামে মােৰ হ'লে এখনিও নাই।' উত্তৰ শুনা মাত্রকে ঘাটয়ে আঙলিঠাৰে মােক মাটিৰ ফাললৈ নামি যাবলৈ কলে। অর্থাৎ ঠাৰেচিয়াৰে বুজালে যে- ফটাছিটাই হওক, যেই সেই এডােখৰ পাচ’ নহলে ইয়াত উঠিবলৈ কাৰৰ সাধ্য নাই। কি কৰিম? দেখিয়েই মই ঠোত-মুখ চেলেকি নামি আহিলোঁ। নাও মেলি দিলে, যাত্রী সকলেও নৈ পাৰ হল;-লগে লগে সেই মােৰ পঢ়াশলীয়া বন্ধ, জননা পাৰ হল। মই আমন-জিমনকৈ টলটলীয়া চকুৰে তেওঁবিলাকৰ ফাললৈ অ-কৰি মুখ মেলি চাই থাকিলোঁ; তাতে বৰ মৰম লাগি যাবৰ সময়ত চিঞৰ মাৰি তেওঁ নাৱৰ ওপৰৰ পৰা কৈ গ'লে “হেবা! সৌৱা যে দুৰৈত চেচে'ৰা পানী দেখিছাঁ সেই পিনেই খােজ কাঢ়ি পাৰ হৈ অহাঁ।—একো ভয় নাই।” ময়াে তেওঁৰ কথা ষাৰি সাবােগতকৈ লৈ হেলাৰঙে নৈ খন পাব হলো। পানী সৰহ নাছিল, মাথােন কলাফলৰ তল আৰ, ভবিৰ সৰ গাঁঠিৰ ওপৰলৈকেহে হৈছিল। কোনাে লেঠা-পিঠা কিম্বা বিপদ আপদত পৰি জলাকলা হবলৈও নহল, অতি সুকলমে পাৰ হলো। লেঠাতে পৰো ছবি, গােটাচেৰেক ডৰিকণা মাছে আহি মােৰ সৰ গাঁঠিৰে সৈতে সখি পতাই মুখতে মুখ লগাই কিবা এখনি ফুচফুচীয়া বিয়নীমেলহে পাতিছিলেহি (টিছিলেহি)। [ ৩৮ ] [ ২২ ] সেই বোৰ উপলঙা কথা এতিয়া এৰা যাওক। মুঠতে কওঁ-নৈ খনি হেলাৰঙে পাৰ হলো। পাৰ হৈয়ে সিপাৰে দেখিলোঁ—এখনি মোলনাইকিয়া স্বৰ্গপৰী যেন সন্দৰ নগৰ; হেজাৰ হেজাৰ যোজন বিয়পি গোটেই সিপাৰ যুৰি আছে। নগৰ খনিৰ ভিতৰত ইমান আলি, ইমান গলি, ইমান বজাৰ যে কলি- ৰজাৰ ৰাজ নগৰ কলিকতাৰ আলিৰ সংখ্যাও ইয়াৰ মানত একোকে নহয়। আলিৰ দুই কাষে শাৰীয়ে শাৰীয়ে বহুমলীয়া শিলেৰে বন্ধোৱা ৰংঘৰ, কাৰেংঘৰ, তলাতলি ঘৰ। প্ৰতি ঘৰৰ চালে-বাৰে অতি ধুনীয়া ধুনীয়া নক্সা বিলাক; দেখিলেই হিয়া মন চেচা লাগি আহে। এই নগৰৰ চাৰিও কাষে এনেননা শুৱনি শুৱনি বাগিছা বিলাক যে, তাত ভৰি দিয়া মাত্ৰকে অতি নিৰস মানুহৰ মনতো ৰহস্য ৰসৰ ধল উঠে,-কাঠকঠৱাৰ বুকুও নিচেই কোমল আৰ, লেতুসেতু হৈ পৰে। যি মোছলমান বাদশ্যাহ আৰু, নবাব সকলৰ ‘দেল-কোছা’, ‘দেল-আৰাম’ ইত্যাদি নামৰ বাগিচা বিলাকৰ কথা শুনি বিলাতৰ ৰাজাধিৰাজ সকলেও অবাক হৈ পৰি মছকছ গৈছিল, তেনে বিলাক বাগিচাও ৰিজালে ইয়াৰ আগত সমলি চেৰ পৰে। সেই বাগিচা বিলাকৰ মাজে মাজে একোখনি ফুলনি। ফুলনিৰ মাজত নানা বৰণৰ ফল, জকমক কৰে হাঁহি হাঁহি ৰপৰ জেউতিৰে গোটেই নগৰ পোহৰাই আছে। পাচ’-পোৱা মানুহ বিলাকে জমে জমে নৈ পাৰ হৈ আহি এই স্বৰ্গপী যেন নগৰ খনি ভৰি পৰিছেহি। ময় নৈ-দাতিৰ পৰা এখোজি দুখোজিকৈ আহি নগৰ সোমালোঁহি। নগৰত ইমান মানুহ, দেখিয়েই মই বিচুতি খাই মৰে কপালে হাত দিলো। অৰ্থাৎ এই পাৰেও যে ইমান মানুহ আছে তাক আগৈয়ে মই ভবাই নাছিলোঁ। যি কি নহওক আচহুৱা ঠাই দেখি পুল-পালাকৈ চাই চাই এখোজি দুখোজিকৈ নগৰৰ ভিতব সোমাইছোঁ; মনত কিন্তু ভয়ো লাগিছে, ৰঙো লাগিছে। কিছু দূৰ গৈ দেখিছোঁ—মানুহ- বিলাকে কাকো কেৱে নমতাকৈ গাই-পতি একোখনি বাগিচাত আপোনা আপনি সোমাই পৰিছেগৈ। সোমায়েই দেখিছোঁ, তাৰ মাজত এখনি এনে নো ধনীয়া ফুলনি বাৰী যে সেই খনিৰ দৰে ফুলনি আৰু কৰবাত আছে বুলি মোৰ মনে পতিয়াবই নোখোজে। মাজতে এটি মউ-পুখুৰি। পৰি যৰি সোণৰ পদম আৰ, মাণিকৰ পাৰিজাতে জকমক কৰে ফুলি আছে, দেখিয়েই জীৱন সাৰ্থক যেন মনত লাগিল। ফলৰ মাজে মাজে ৰাজহাঁহ বিলাকে ধেমালি কৰি কৰি এবাৰ বৰ মাৰি পদুমৰ শিপা এডালিকে তুলি আনিছে, এবাৰ মুকুতাৰপী শেলকে এটিকে আনিছে, এনে দৰে উমলি উমলি চৰি ফুৰিছে। এই বিলাক চাই গোটেই পুখুৰিটি আকৌ এবাৰ হেপাহ পলুৱাই চাবৰ মন কৰি চাৰিওফালে চকু ফুৰাইছোঁ, এনেতে হঠাৎ দেখিলোঁ পুখুৰিৰ উত্তৰ পাৰত এখনি সোণালি বৰণৰ [ ৩৯ ] | [ ২৩ ] ফটিক সিংহাসনত এজনা জগত-মোহিনী অপেশৰী। কাব্য নামে এখনি বীণ তেওঁৰ ওচৰতে পৰি আছে; যেন বজাই বজাই ভাগৰ লাগি অলপ জিৰাবৰ নিমিত্তে এতিয়াই ওচৰতে থৈ দিছে। আৰ আগতে এটি সোণোৱালী কুকিত লেচাৰী দলৰী পদ নামব নানা তৰহৰ ফল। সেই ফল বিলাককে লৈ তেওঁ এক মনে এক ধ্যানে অনা-জৰিৰে এধাৰি মালা গাঁথি গুণ গুণ কৰে কিবা এষাৰি গাই আছে। তেওঁৰ হাঁহি-ভৰা মখ আৰ, কোমল ল-নি শান্ত ভাব দেখি ততালিকে এনেহে মনত লাগিল যেন তেওঁ এজনা স্বগীয়া অপেশ্বৰী, এই দুখ-বেজাৰৰ পথিবীক নিচুকাই এফেৰি শাঁত কৰিবৰ নিমিত্ত দয়াময় গৰাকীয়ে মৰতলৈ পঠিয়াই দিছে। হিয়া-পখৰিত ভক্তি-পানী উথলি পৰিল, দুই হাতে নমস্কাৰ কৰি কৰি আঁতৰৰে পৰা ৰ লাগি চাই থাকিলোঁ। অলপ পৰ চাই আছোঁ, এনেতে সেই জোনমঈ পাৰিজাতে বিশ্ব-খনিকৰৰ কুন্দত কটা নিজৰ গঢ়িত মৰটি তুলি আৰিমৰি দি ইকাতি-সিকাতি কৰাত হঠাৎ মোৰ ওপৰত চকু পৰি বিচুতি হৈ মাত লগালে, “এইটো কৰ নাঙঠা লৰা?” . যদিও মাত মাৰি নিচেই কোমল শুনিলোঁ, তথাপি কিজানো কিবা-এটা ভয়ত মোৰ পেটতে হাত-ভৰি সকাল। মই ভয়ত ‘হাও হাঁও’ কৰে কান্দি পেলালোঁ। দেখি তেওঁৰ এফেৰি মৰমেই লাগিল নে কি কব নোৱাৰো, হাত বাউল দি মোক ওচৰলৈ মাতিল। নোযোৱা দেখি এইবাৰ আকৌ মুখ ফালি, “আহা! আহা!” বুলি বৰকৈ মাতিল। মোৰ অলপ-ধতুৱা বুকুত এফেৰি ধাতু আহিল, নিসাহিয়াল হিয়াত একণিমান সাহ উপজিল। যাবলৈ হোহকা-পিচলা কৰিছোঁ এনেতে আকৌ মাত লগালে—“ভয় নকৰিবা, আহা! নাহাঁ কেলেই?” এইবাৰ হ'লে পোনছাটেই খোজ ললোঁ, সিও কিন্তু চকু মোহাৰি মোহাৰি আৰ, থুনুকথানাককৈহে। লাহে লাহে যেতিয়া কাষ ছাপিলোঁগৈ তেওঁ অতি মৰমেৰে মোক সুধিলে “পৌনা! তুমি কৰ পৰা আহিছাঁ?-কৰ লৰা? ইয়ালৈ কেনেকৈ আহিলাঁ? মা বাপেৰা আছেনে? হাঁ : কোৱাঁচান? এতিয়া কলৈ যাবা?———?” মই আন একোকে উত্তৰ দিব নোৰা- ৰিলোঁ; মাথোন ফেকুৰি ফেকুৰি কলোঁ “মোক আজি আয়ে মাবিব। মই এতিয়া ঘ'লৈ কেনেকৈ যাওঁ? তেওঁ হাঁক দিয়াতো নশুনি মই পলাই আহিছিলোঁ"- ইমানলৈকে কৈয়ে আব, একোকে কব নোৱাৰিলো। মাথোন মুখ নাক একেকাৰ কৰি উ-উ-উ' বলি আকৌ কান্দিবলৈ ধৰিলোঁ। দেখি তেওঁৰ মৰময়াল হিয়া একেবাৰে পমি গল, অতি চেনেহেৰে ওচৰ চপাই নি নানান কথা কৈ ফচুলাই নিচুকাবলৈ ধৰিলে আৰু ক'লে “নেকান্দিবা, নেকান্দিবা, বাছা! ভয় নাই। এই মালা ধাৰি দিছোঁ মাৰাক ভেটি দিবাঁগৈ, তেওঁ আৰু তোমাক নেমাৰে।” এই বলি সেই অনা-জৰিৰে-গথা হাফেজ-ফুলনিৰ তল সৰা ফলৰ মালাধাৰি মোৰ [ ৪০ ] [ ২৪ ) হাতত দিলে। ময়াে সেই আতৰণত তৰিবৰ এনে এটি চোকা আহদি পাই এনেনাে ৰঙ পালোঁ যে তাক আৰু কৈ অত কৰিব নােৱাৰি। পাইয়েই তেওঁক সুধিলোঁ আপনি নাে কোন ? আয়ে সুধিলে মালাধাৰি কোনে দিছে বুলি কম ? তেওঁ মােৰ কথা বাৰি শুনি মিচিকিয়া হাঁহি এটি মাৰি কলে “পােনা। মােৰ নাম ‘জ্ঞান'; বাগিচা খনিৰ নাম হাফেজ-নগৰ, আৰু এই ফুলনিৰ নাম হাফেজ-ফলনি—আৰ, এই ফলনি খনিৰে মই মালিনী। সেই দেখি মােক প্রায় সকলােয়ে ‘জ্ঞান-মালিনী' বুলি মাতে। এই মালাধাৰি মাথােন তলসৰা আৰ, এৰা-বােটলা ফলেৰেহে গাঁথিছিলোঁ, বৰ ভাল হােৱা নাই; কিন্তু কি কৰিম, তুমি যে অসময়ত আহিলা। বাৰ হব নােৱাৰিছে, যােৱাচোন তাকে দিয়াগৈ।। মাই সেই ধাৰি ভেটি পানেও, অন্তত ভাল পাওক নেপাওক, তােমাক ডাবি হকি নিদিয়ে আব নেমাৰে।” তেনেকুৱাত মই কলো “আপনি যাবলৈ দিছে হয়, পাছে মই এতিয়া যাও কেনেকৈ? কোন পিনে, কেনেকৈ, কেনি আহিলোঁ একণাে মনত নাই; সমলি পাহৰিলোঁ।” তেওঁ উত্তৰ দিলে “বাৰু, একো ভয় নাই। চাওঁ, তুমি এখন্তেক চকু মুদা চোন। এনে বােলাত ময়াে চকু মুদিলোঁ, আব, সেই দৰেই খন্তেক মান নিটাল মাৰি মনে মনে আছে, তাৰ পিছত তেওঁ ‘মেলা’ বুলি কোৱাত মই চকু মেলি চাই দেখোঁ, ঠিক আইৰ ওচৰতে! আগৰ ঠাইত তেওঁক সেই দৰেই সেই ভাৱে বহি-থকা দেখা পাইছোঁহি। কেনেকৈননা উভতি আহিলো, আৰ, কিহেনাে মােক আনি আকৌ ঘৰ পােৱালেহি, সেই বিলাকৰ একোকে ভূভটং নেপালোঁ। আইক দেখা পাইয়েই মই ততাতৈয়াকৈ ফোঁপাই জোপাই আগবাঢ়ি গৈ মালাধাৰি দিলোঁ; তেয়াে হাত মেলি ললে, কিন্তু কথা শুনাৰ বাবে আগৰ যি কুষাৰি আছিল সি গল নে নাই যােৱা তাকে তৰকিবৰ মনেৰে মই দুবক মাবি আইৰ মুখৰ ফালে চাই থিয়হৈ আছে, এনেতে চক, মক, কৰে সাৰ পালোঁ। মালাধাবি পাই ভালেই পালেনে বেয়াই পালে তাক বুজা আৰু এই দুর্ক পলীয়াব ভাগ্যত ঘটি নুঠিল। | পঢ়রাই সকল! আপােনালােকে মােৰ এই বাৰ-হতীয়া পাতনি ডােখৰ পঢ়ি নিজৰ বহমলীয়া সময় ফেবা অনাহকত আধানাজি হােৱাৰ বাবে উচৈত-বা-বলাই মােক যে নথৈ বিতণ্ডা কৰিছে তাত এই নিছােব এখদমানাে খুকুৰি নাই। কিন্তু কৰিম কি : দোষ কৰা যে মানুহৰ স্বভাব। গতিকে সেই স্বভাবৰ দোষে এফেৰি মােকো চলেহি। কিন্তু মােৰ এতিয়া আপােনালােকৰ ওচৰত এই ফেবাই খাটনি যেন আপােনালােকে আকৌ ঢৌটোকে ৰোটো নকৰি, সকলাে দায় জগৰ এৰি, এই নিছলাৰ ফালে মাথােন-এবাৰি মান কেৰাহিকৈ চাই পঠিয়াই। চালেই, মই ৰঙত উত্ৰাৱল হৈ আপােনালােকৰ গুণ গাই গাই সেই ঘাই গৰাকীৰ [ ৪১ ] | [ ২৫ ] ওচৰত দুই হাত লি কুশল বিচাবিম আৰ, ইয়াকে জনাম যে হে দয়াময়! অস, আইৰ এনে বিলাইৰ সময়তাে আপনি এনে সকল পােন-পটি পাে দান কৰি অসমীয়াৰ চৌধ পৰষক উধাৰ কৰিবলৈ দিহা কৰিছে।' এতিয়া মেলানিহে মাগিলোঁ আৰ, শক ১৮১৮ । ১৬ আঘােন। মফিজউদ্দিন আহমদ, হাজৰিকা ৰাইজৰ ভৰি-ধুলা [ ৪২ ] [ ৪৩ ] জ্ঞান-মালিনী বিশ্ব-খনিকৰ দেখা নাই যদিস্যাতাে, আছে ত্রিলােকৰ নিশ্চয় নিশ্চয় এটি বিশ্ব-খনিকৰ। নিশ্চয় নিশ্চয় তেওঁ, দেখানায়ে যদি কেও, বায়-মাটি-পানী-জই একাকাৰ কৰি, কত নানা বৰণৰ,-- কত জীৱ জন্তু নব, কত কি যে চাণেকিৰে আছে গঢ়ি গঢ়ি। পৰুৱাকে আদি কবি, সিংহ হাতীলৈকে ধবি, কোনাে বিধ এৰা নাই প্রাণী সকলৰ;- আকাশৰ, পতালৰ, মাটি, বালি, সাগৰৰ, ভিনে ভিনে গতি-গঢ় সকলােৰে লৰ। [ ৪৪ ] জান-মালিনী কাৰৰ সৈতে কাৰৰ মিল নােহে নােহে, একো তিল, খেলে খেলে গিয়াতি ও খেলে খেলে জাত; গৰ, পহ, নকুল; গাজ কলি কুহি ফল; চামে চামে গছনি ও চামে চামে পাত। আহা! প্রভু-জেউতিৰ ফিবিটি একোটি, ভমকতে উপজিছে আত্ম-জীৱ-মন; তাতে আকাশব ভাপ, ৰাশি-নক্ষত্ৰৰ চাপ, পৰি সাজে ভবিষ্যৎ-ভাগ্য একোখন। পাপ-পণ্য-ধন-ধান কৰিবলৈ পৰিমাণ, পাতিলই সােববণী তাবে একোখন, দৈৱজ্ঞই পথিবীত । সুখ দুখ হিতাহিত গণি গণি কয় সেই দৈব-লিখা খন। কিন্তু হায়! নাই নাই, একণকো দিয়া নাই, আয়, আব, মবণব, কাকো ক'তাে ভেদ। পণ্য-পাপ কত কাৰ? কয়,এনে সাধ্য কাব ? হয়াে যদি ‘মধা-ফুটা পঢ়ি চাৰি বেদ। [ ৪৫ ] আন-মালিনী যত মানে প্রাণী মনি, কাকতৰ চিলা খনি, উশাহেৰে উৰিফৰে ধৰা-ওপৰত; হায়! কাল কাষৰিব আয়-ডােল সামবিব, একেটানে চপাব-নি নিজ-ওচৰত। এই যত ধেমালিৰ নানা ছয়া-ময়ালিৰ আছে আছে ময়া হই এটি বাজিকৰ;- এই বিব-জগতৰ কিম্বা স্বর্গ-মৰতৰ। আছে আছে গপতেবে এটি কাৰিকৰ নিশ্চয় নিশ্চয় এটি বিশ্ব-খনিকৰ। লাগে নে কি পৰমাণ আভজনী মন? | মেজ, মূঢ়া, চকী, ঘৰ, দেখি যেনে মানুহৰ নিজে নিজে আহে এটি এনে পতিয়ন - এই বস্তুবিলাকৰ সাজোঁতা বা কাকিব আছে আছে ক'ৰবাত নিশ্চয় এজন। আৰ, যেনে বধি-জ্ঞান। কৰি মাথোঁ অনুমান, নমনিও সকলােরে এনে কথা কয় [ ৪৬ ] জ্ঞান-গলি “দেখি শুনি কাযে কামে, জ্ঞান আৰু বধি নামে, দুটি বস্তু আছে বুলি জানে,-হয় হয়।” সেই দৰে জগতৰৰ, কিম্বা স্বর্গ-মৰতৰৰ (নমনেও যদিস্যাত) আছে কাৰিকৰ, নিশ্চয় নিশ্চয় এটি বিশ্ব-খনিকৰ। নিশ্চয় নিশ্চয় তেন্তে এটি কাৰিকৰ আছে আছে সৰজোঁতা এই ত্রিলােকৰ। মাটি-পানী-বায়ু-জই। প্রভু-জেউতিৰে চুই, কত কি-যে চাণেকিৰে আছে গঢ়ি গঢ়ি;- কত নানা বৰণৰ কত জীৱ-জন্তু নব, বালি-চাহী, কু’জী-ডাঁহ, স্বগী অপেশ্বৰী, | ঘোঁৰা-গাধ, বাঘ-ছাগ, যক্ষ, ৰক্ষ আৰু নাগ, ধাপাকা, মাছবােকা, বগলী ও শেন, সকলােৰে আয়-জৰি। আছে নিজে নিজে ধবি; ইচ্ছামতে টনি নিয়ে চিলাখনি হেন। গৰ, পহ, নকুল, গছ, লতা, পাত, ফল, পক্ষী, মাখি, জোঁক, পােক, হাতী ভয়ঙ্কৰ, কত কি-যে নিতে নিত, পাতি-ভাগি ধৰণীত, [ ৪৭ ] জ্ঞান-মালিনী লীলা উমলিছে এটি ওজা কাৰিকৰ, নিশ্চয় নিশ্চয় এটি বিশ্ব-খনিকৰ। কিন্তু ইমানতাে মন! নাহি ত্য পতিয়ন, সােধ,-“কোনে সবজিলে সেই খনিকৰ? তেওঁৰে নাে প্রভু কোন? | তেওঁবে বা বিভু, কোন?” —লেল পেল, মিছা যুজ, পাতি তৰকৰ। এয়ে তাৰ উত্তৰত — —সকলােৰে মৰকত। যি জনতে পৰে অন্ত,—যি জনতে শেহ, তেৱে সকলােৰে বৰ, তেৱে বিশ্ব-খনিকব, তেওঁৰেহে গঢ় নাই, নাই কোনাে দেহ! | তেৱে সকলােৰে সাৰ, নিৰঞ্জন নিৰাকাৰ; তেওঁবেহে দিহা-মতে ঘৰে বেলি জোন। তেৱে আগ, তেৱে গুৰি তেৱে সেই স্বর্গপৰী; তেওঁ-মান জগতত আছে আৰ, কোন? [ ৪৮ ] আনলিনী যত বস্তু জগতৰ, (দিলে মানে পটন্তৰ,) একো একো টোপা মাথোঁ ‘বিশ্ব-সাগৰৰ’! পঞ্চভূতী পােছাকৰ। ছাে-হে পিন্ধি একোধৰ, ভাৱৰীয়া হইছেহি ভৱ-নাটক!! সেই বিলাকৰ গাৰ যেই ভুতী সাজ-পাৰ, ‘কাল'-নিগনিয়ে শেহে কুটি ছিগি খায়, ভিন ভিন টোপা গুচি, নিজ গতি-গঢ় মচি, সেই ‘বিশ্ব-সাগৰ'ত ক্ৰমে মাব যায়। পাই যেনে বেলি-তাপ, ডাৱৰলৈ উৰি ভাপ, সাগবব পানী পুনঃ পৰে সাগৰত; সেই দৰে ক্ৰমে টুটি, জীৱ জন্তু সকলােটি মাব যায়, মায়াবপী ‘বিব-সাগবত'! ইবােৰৰে ৰঙ চাই, ইবােৰতে লুকুৱাই, ‘চেহেবাটি' আপােনাৰ, থাকে বাজিকৰ; জগতৰ ভাগে ভাগে, কেনি কিটো হ'ব লাগে, মহা ধিয়ানত তথা মহা কাৰিকৰ,- নিশ্চয় নিশ্চয় এটি বিশ্ব-খনিকৰ। [ ৪৯ ] আনলিনী তেৱে সেই কেচুৱাক গৰভতে মখ নাক। দিয়ে মাতিবীৰ বুকে ‘জীৱ-অমিতি। তেৱে অত দিলে বল, আলাসতে-ফৰা-কল, চিৰিকতি বিলাকৰ পাখি এযুৰিত। আনি কূটা-কূটি-ঘাঁহ, সাজিবলৈ নিজ বাহ তেৱে শিকালেতাে সেই পক্ষী সকলক; তেৱে সেই সজা ভাঙ্গি, উবিবলৈ বাহ, ডাঙ্গি, বধি দিলে ঘিণাবলৈ পৰ-আদলক। তেৱে দেখুৱালেহক- | সেই আদি মানুহক, কি দৰে নাে মাটি কাটি বাব লাগে হাল? কি দৰে নাে কৰি ঘৰ, বধি দিলে থাকিব- ভিনে ভিনে আপােনাৰ একো-পৰিয়াল? মাখি মিলি জাকেজাক, সাজিবলৈ মউচাক, তেৱে সেই হাঁফলটি, মিলি-জলি সকলােটি, গঢ়িবলৈ দেখুৱালে—উইপৰুৱাৰ। [ ৫০ ] আননী জহ কালি সাঁচিলই, খৰালিত খাবলই তেৱে সেই বুধি দিলে—গুৰি পিপৰাৰ;- চিলনীলৈ ভয় কৰি, পাখি আওকালি ধৰি, পােৱালীকে৷ বক্ষিবলৈ-হাঁহ-কুকুৰাৰ। কপৌ আৰ, শালিকাক, | দুয়াে প্রেম-কালিকাক, তেৱে চেনেহৰুৱা কৰি দিলে ধৰণীত। লেঙিঠেঙ বগলীৰ আকুতিটি বাদলীব, তেৱে দিলে, হেতু বজি, দুয়াে পৰাণীত। খিয়লীয়া ফেটসাপ; ক্ষমা কৰি তাৰাে পাপ, তেৱে দিলে মৰগীয়া মণি সমবথ। তেৱে সেই ভেকোলাক— নিন্দে সকলােৱে যাক— মাণিকেবে পাৰ কৰি গুপ্ত মনােৰথ। যিটি প্রভু-ভক্তি চাই, মানুহেও লাজ পায়, ভেৱে সেই মহা গুণ দিলে-কুকুৰক। [ ৫১ ] আন-মালিনী তেৱে কিবা কৰি মন, দিলে যত সােণধন, মাটি-তলচীয়া ঘােপ—খনি আকৰক। গ্রহ, তবা, বেলি, জোন, আছে আলাসতে পােন, তেওঁৰেহে কৃপা-জৰি টনাটনি কৰি;- লৰা-তিৰী-আই-ভাই —এই সকলােকে পাই মৰ-জগততাে নৰে আছে জীৱ ধৰি। তেওঁবেহে মহিমাৰ নাই কোনাে ও-পাব; একো খিলি পাততাে যে আছে কত চিন;- তেওঁৰেহে নাম লই, কেনে যথা-ঠব হই, যত গছনিয়ে বাই যশস্যাৰ বীণ! সকলােতে আছে তেওঁ; কিন্তু নেদেখে যে কেওঁ, ওৰণিৰে মুখ-ঢাকি থাকে ওচৰত ; সেয়ে খেপিয়ালে হায়! পাবলৈকো নাই নাই একণকো চিন-চাব, ধৰা-ওপৰত। [ ৫২ ] ১০ জমা সত্ত্ব ৰজঃ তম গণ, সকলােতে নিৰগণ, বােলে হন, বিব-গিৰী সেই মহাজন; চাওঁ যদি ইপিনেদি, আহা! কেনে বকু-ভেদী মৰমেৰে ববষিছে দয়া বৰষণ! তেৱে কুহি-গজালিক, (পমা, চিচু, পাৰলিক,) শেহন্তৰে একো জোপা কৰে ভয়ঙ্কৰ;- তেৱে এমাডিমা বা কৰে ডেকা-তেজ-ধৰা, অহঙ্কাৰ বঢ়াবলৈ মাক-বাপেকৰ। তেৱে মানী, তেৱে মান; তেৱে দানী, তেৱে দান; তেৱে কাম, তেৱে কৰ্মী; খেতি, খেতিয়ক; তেৱে জ্ঞানী, তেৱে জ্ঞান, তেৱে তীখা, তেৱে শাণ ; তেৱে ধৰ্ম, তেৱে ধৰ্মী,বধি, বুধিয়ক। তেৱে পানী, তেৱে মাছ; তেৱে এক, তেৱে পাঁচ; তেৱে যােগী, তপস্বী ও তেৱে বাজিকৰ; [ ৫৩ ] জান-মালিনী তেৱে ধনী, তেৱে ধন;- “গােমস্তা ও মহাজন তেৱে কাম, তেৱে কামী; তেৱে কাৰিকৰ; নিশ্চয় নিশ্চয় তেৱে বিশ্ব-খনিকৰ৷ নিশ্চয় নিশ্চয় তেৱে (দেখানায়াে যদি কেৱে',) “অন্তর্যামী, সৰ্ব্বজন, বিশ্ব-আত্মা-প্রাণ সৰ্বব্যাপী, সৰ্ব্ব-দশী, সব্বশক্তিমান !!” তেন্তে মন! এতিক্ষণ হৈছে তযু পতিয়ন, যত মানে জীৱ-জন্তু আছে ত্রিলােকৰ, কি চেতন, অচেতন, গছনি কি হাবি বন, সকলােকে সৰজোঁতা আছে কাৰিকৰ; নিশ্চয় নিশ্চয় এটি-বিশ্ব-খনিকৰ ! শক ১৮১৭ ৫ আযােন। [ ৫৪ ] মৰিশালী খনি (ডিব, নৈৰ সিপাৰৰ)। আহা! কেনে নিজমীয়া,---কেনে নিজঞ্জাল! যেনি চাওঁ, দেখা পাওঁ,-নিমাত নিটাল! কাঁহপবি যায় জীণ,-গভীৰ গহীন! কিযে এটি বাজি আছে নিশাৰ বীণ। কিযে এটি কেনে জানাে লিঙা-ভাৱ-ধবা, বই বই বায়ু বয় মৈদামৰ পৰা। কিযে এটি চাটি-ফটি বেজাবব ঠাই, শন, যেন কিবা হেন কান্দে-‘হায়! হায়! আত্মা সকলােৱে যেন, আহি বাৰে বাৰে, দেহা-জকা চাই চাই হ,মনিয়া কাঢ়ে; পাকে পাকে বতাহত ফবি ঘূৰি ঘুৰি, শেহাস্তবে শন্যে মাৰ যায়; শুন্য-গভতাে যেন সেই—“হায়! হায়!” পৰি থকা লাওখােলা, জকা কামীহাড়, ছিগা হাত, ছিগা ভৰি দেখি আপােনাৰ, জীৱন্তৰ যত কথা মনে মনে গণি, অতি বেজাৰেৰে কান্দে হিয়া ধনি ধনি। [ ৫৫ ] জ্ঞান-মালিনী সেই খলকনি উঠি বায়, বােকোচাত, ছাটি মাৰি টিকা, ধােন্দ হাবি, লকচাত। তােলে এটি হিয়া-ফটা ঊমি ও হাই, প্রতিধনি জাগি উঠি কান্দে—হায়! হায়! জ’কা পতি দুটি এটি ‘আশা' হালিজুলি, বিনাইছে বিতল্টিছে কত কিযে বলি, “হেৰ! দৰকপলীয়া নিছলীয়া নৰ!-- নিজে মই-মতলীয়া, নিজে মই-বব! আজীৱনে ধৰি মােৰ, আলপৰিচান, পালি-পহি এবে হায়! কৰ আওকাণ! হায়! কিয় একে-চাবে ঠে, ছিঙ্গি মােক, দলনিত-পােনা-মেলি দিছ অত শােক ? নিলমে আছোঁ মই, থানিকা যে নাই; কোনে আজি বক্ষে মােক?-হায়! হায়! হায়!” এনি-তেনি দেখোঁ মানে যত মৰা শৱ, পৰি আছে নিশৱদে নাই কোনাে বর। কি যে ভয়ানক ভাৱে দাঁত নিকটাই, হাঁহি হাঁহি আছে, যেন ভাবি চাই চাই- পথিবীৰ গতি-মতি লাহ-বিলাহক;- আৰ, এই মতলীয়া জীয়া মানুহক। চিয়াৰেৰে কয় যেন,—“হে! মানহত! এয়ে শেহ-দশা, চা-হি, ত, কপালত! আজি হায়! ফৰিছ যে ধপচালি মাৰি দুদিনীয়া পৃথিবীত মৰে-ভৰি কাঢ়ি, [ ৫৬ ] জ্ঞান-মালি কাইলৈকে দেখা পাম, আমাৰেহে দৰে, ধুলি-মাকটিৰে মিল হ'বি শেহান্তৰে। ধনী, মানী, জ্ঞানী বুলি কৰি অহঙ্কাব, ফিতাহিবে ধৰাখনি কৰ তােলপাৰ; কুলে কুলীয়ান বুলি, বকক ফিন্দাই, কি যে আয়মেৰে ফৰ মুখ-ওফোন্দাই;- —ইবােবব গুটি-বটা পাবি সেই দিন মৰিশালি পােৱাবহি যমে যেই দিন!! নেভাবিবি-নব-জীৱ, অজৰ অমৰ। নেভাবিবি-ড'ৰ নাই, ফিতাহি-ভেমৰ। নেভাবিবিবক্ষা পাম, ধনৰ বলত। নেভাবিবি-সাবি যাম, বধিৰ ছলত। নেভাবিবি-কাম নাই, কোনাে ধৰমত। নেভাবিবি-লাভ নাই, প্রভু-মমত। নেভাবিবিসিপবীত একো ভয় নাই, দেখিলেহে কান্দিবিহি, কবি–“হায়! হায় !!' “মিছাতেই বিচাবিছ সব আৰ, বৰ; নেথাকিব ইঠাইত একো ভিন-পৰ। ৰজা প্রজা সৰ বব বলী নিৰবল সকলােৰে হ’ব এই একে খনি থল। সংসাৰৰ শতুৰালি, কপটালি, খঙ, মৰিশালি পালে হব সকলােৰে ভঙ্গ। লৰা-বঢ়া, তিৰী-মটা, শতুৰ-মিতিৰ, গাই গাই ওচৰতে ইটিয়ে সিটি, [ ৫৭ ] জান-মালিনী নিজ কৰমৰ দোষ ভবা-গুণা কৰি, একে খনি পাটীতেহে থাকিবিহি পৰি। সংসাৰৰ হাই দ্বন্দ, কিম্বা খোঁচাখুচি, সকলােৰে অন্তৰৰ সমলঞ্চে গুচি, নিজৰেহে ভাবনাত নিজে কোঁচ-খাই, চিঞৰিবি–“ত্রাহি! ত্রাহি! আব, হায়! হায়! “তেন্তে কিয় মিছাতেই কপটালি কৰি, চলাইছ দিনে দিনে সি জীৱন ঘড়ী: জানিছ যে ভাৰস্তব সেই বাৰী, ঘব, নােহে নােহে যুগমীয়া,-মাথোঁ দুদিনৰ। জানিছ তাে, খিলঞ্জীয়া নােহে ধৰাখন; তথাপি যে এনে দবে মেলি দিছ মন? এই কথা মনে মনে জানিবি থিৰাং- প্রভু দিহা বিলাকৰ নাই টাংবাং, যেবে সুখ-দুখ আছে,-আছে বাতি-দিন; তহ’তে যে আছগই আলহীহে তাত, হাটবৱা বাপে মাথোঁ বেহাবলৈ হাট! তৰিবলৈ ইপৰীত,-ঘটিবলৈ বিত, দুদিনৰ নিমিত্তেহে আছ পথিবীত! এতেকে, হে! জগতৰ আধা-মৰী নৰ! (নিতে ভয় মনলই আনি মৰণৰ,)। অকথাতে নকটাবি,-নিনিয়াবি জীণ, বহমলী জীৱনৰ সেই কেই দিন। নিজ বেহা-বেপাৰত দে দে মন-প্রাণ; কোনাে লীলা-ওমলাত নকৰিবি কাণ। [ ৫৮ ] জন-মালিনী সাৱধান! সাৱধান! দেখিলে সি লীলা, ডােল-গই তিলেকতে হ'বি পাছে শিলা! পাহৰিবি হাট-বাট লগ-লগৰুৱা, ততচুতি হেবরাবি লাগি হৱাৱা! যিবা কথা বান্ধিছিলি আহিবৰ কালে, সি কথাকো পাহৰিবি লীলা-প চালে। পাহবিবি নৰকৰ শাস্তি ভয়ঙ্কব, আব, সেই মন-লােভা পবী বৈকুণ্ঠব; সি মহা প্রলয়-কাল, চুলি যেন সাঁকো। লীলা-ওমলাত পৰি পাহবিবি তাকো। সৌৱা চাহি! যত মানে ত্য, লগৰীয়া, এটি এটি কবি আহি হ'লে ইপবীয়া। অকলে কান্দিবি পাছে বাট-পথ ভুলি ; বেলি থাকোঁতেই বান্ধ টোপােলা-টপলি। যেই লীলা-ওমলাব নাই ওব পাব; কোনাে কালে তাৰ পবা নাই উপকাৰ। খােজে পতি হানি দৈন্য, খােজে পতি ক্ষয়, দেহাবাে যে লটিঘটি জানিবি নিশ্চয়। ততালিকে সিধি কৰি আপােনাৰ কাম, লাভে-মলে আহিবলৈ কব উম ঘাম। এবে যদি ভেবা লাগি থাক বঙ চাই। ইপৰীত কান্দিবিহি কবি-হায়! হায়! ৮ | “ইপবীব দৰে ঠাই, ক'তাে নাই নাই, যদি পণ্য আনিব হে পাৰ কোনােবাই। জগতততা নাই ক'তাে এনে শান্তি -মঠ, যদি আহে লগে লগে পণ্যে সমৰথ। [ ৫৯ ] জ্ঞান-মালিনী ১০ ১৭. নাই নাই ইপৰীত আলৈ-আহকাল, দিবলৈকো নেলাগে যে কাকো পােহ-পাল। উবমি ও হাই, দ্বন্দ, কন্দা-কটা, বণ, নাই হাবাথুৰি, নাই চিন্তা-ধন ধন। নাই ধনী চহকীব ভেম অহঙ্কাৰ, দুখীয়া ও নিচলাব নাই হাহাকাৰ। “নাই পাপ-চকু কিম্বা কেৰাহি চাৱন, নাই নাই সৰ্ব্ব-নাশী পাপ-আবাহন। হিংসা, নিন্দা, চতুৰলি কপটালি, ভয়, নৰিয়া-পবিয়া নাই জয় পবাজয়। নাই তেনে মিতিবৰ মিছা মিতিবালি- মুখেদি বৰষে মউ পেটে চতুবালি। মান অপমানাে নাই খেনি ঘিণ গপ, নাই সভা সমিতি বা যাগ যজ্ঞ তপ। ববণবাে নাই কোনাে ক’লা বগা চিন, মাথাে একে-আগি ভাব, নােহে নােহে ভিন। গণনি চিতনি ভাব একো নাই নাই; যদি আছে বােলোঁ মাথোঁ‘ত্রাহি। হায়! হায়” শক ১৮১৪ [ ৬০ ] (ডিবৰ নৈৰ দাঁতিত)। মুনিচুনি বেলি এজম গা-ঘেলাই ফুৰা ডেকা লবাৰ ৰেহ-ৰূপ বর্ণনা আৰু নৰ-জীৱনৰ দুটি বাট (উপদেশ) গধুলি হইছে, মলয়া বইছে, বেলিটি গইছে বৰি; সােণালী বৰণে, পৰি হাবি বনে চমকে পথিবী যৰি। ৰাঙলী ছবিটি বকুৰে সাবটি নাচিছে ডিব, নই; জপনা জাপিছে, বখীয়া চাপিছে, | দমবা দামবি লই। চৰাই-চকতি আহিছে উলটি, | আপােনা বাহলৈ উৰি, হালােৱা, হজৱা, কানীয়া, ভগৱা টোকোবা-পজালৈ ঘূৰি। [ ৬১ ] আনমালিনী ১১ আমােলা, মহৰি, অফিচ’ সামৰি বজাৰ-বেহানি লই, ঘৰলৈ উভতি আহিছে বাবুটি বিতত, বিচুতি হই। সন্ধিয়া লাগিছে, মেলানি মাগিছে, দিনেও বাতিলৈ চাই; ৰ'দালি নমালে, ৰান্ধনি সােমালে লৰায়াে পাতিছে হাই! ‘দীঘলী বজাৰে গৰাকী প্রজাৰে লাগিছে হেন্দোল দোপ; ভেকুলী, বাদল, দেখিই গধুলি বিচাৰি ফুৰিছে টোপ। পােহৰৰ ববিছে, আখাটি যৰিছে, বােৱাৰী জীয়াৰী হতে, কুটনি-বাছনি লাঙনি-পাচনি, কবিছে আপনামতে। লৰাই ধৰিছে, আমনি কবিছে, “থিতাতাে লাগে ঔ ভাত।” [ ৬২ ] জান-মালিনী এনেকৈ থকাতে, একেটা ঢাকাতে, মা-কেও কৰিছে শাঁত। সকলাে ঘৰতে, | এইটি পৰতে জলিছে অলেখ চাকি; অজলা চগাই, পিৰীতি লগাই, দিছেহি জীৱটি বাকি। | ১০ যতেকে পৰিছে, ততকে চৰিছে, শনি নেমানি হাক, পদলি পদলি খেলিছে গধুলি লৰা ও ছােৱালী জাক। ঝি-ঈ-ঈ বলিয়ে, গাইছে জিলীয়ে, প্রভুৰে মহিমা-গীত একান্ত মনৰে অনন্ত জনৰে বিচাৰি আপােনা হিত। ডিবব, দাঁতিতে, চাহেবী পটীতে, আছে যি সেন্দুৰী আলি, তাতে ই পৰতে ডগৱা ভকতে চোৱাঁহি ধৰিছে চালি। [ ৬৩ ] জ্ঞান-মালিনী ১৩। আহা! কেনে সকলমে, ডেকালৰাবােৰ ফৰিছেহি ওভােটাই চুৰিয়াৰ ঠোৰ নাই বাধা বিঘিনি ও নাই গৰ, জন, দেখি নিৰজন ঠাই উত্ৰাৱল মন। গপতৰ গুৰি কথা কয় জনে জনে; কিবা ভেদ পায় আৰু হাঁহে ঘনে ঘনে। কোনাে জনে বখানিছে নিজ ৰূপ-গণ; কোনােৱেবা কাৰবাৰ পিন্ধা-ঊৰা-ধন; কোনাে জনে নিজ বল ভাবিয়েই আকুল, নিজে বুধিয়ক জানি কোনাে বিয়াকুল; কোনােটিয়ে নিজকেহে ওপৰঞ্চি বলি, ওৱাইডাং কথা কৈছে বাহ, তুলি তুলি; কত কি যে হাঁহি মাতি, পাতি কত পাঙ, শন্য আলাসতে কত সাজি বালি-চাঙ, ইটে-সিটে টনা-টনি কৰি হৰামৰি, মাজে মাজে একোষাৰি প্ৰেম-গীত যৰি, লাহে লাহে ঠেও-ধবি ডেকালৰাহত, গা-ঘেলাই গই আছে আলি-ওপৰত। আনন্দৰে পাৰ নাই, লগৰীয়া পাই; কিনাে কথা কয় মুখে, এ-ভঙ্গেই নাই! কিবা আহে কিবা যায়, কোনে কৰে কাণ? মবে-মুকলিকৈ ফৰে নাবাবৰ মান ? প্রতি কথাতেই মাথোঁ তােলে আনি প্রেম; কিন্তু এনি ভুও নাই কাক, বােলে প্রেম! গমিও নেচায় হায়! সেই ডেকা কাল, হ'হা-মতা, গীত-মাত, ৰয় কত কাল ? [ ৬৪ ] জ্ঞান-মালিনী এই যে জীৱন-ফল, পদুমৰ দবে, দেহা-পুখুৰীত থাকে, টল, বল, কৰে; ‘কাল’-পচোৱা যে আহি কৰে থান থান, ডেকাহ'তে সিকথাত দিছে আওকাণ। খাই-বই সুখে থকা ধমকে ধৰি, বেদ-কোৰাণৰৰ কথা উপলঙা কৰি, টিলিকিতে উৰাইছে যত পণ্য-পাপ, ইতিকিঙ-উলাহতে মাৰি তিনি জাপ। ১৪ হেৰা! হেৰা! টপটলৌ ডেকালৰাহত! অলপতে কিয় এনে হৈছাঁ উধাৱত ? আলি-বাটে চালি ধৰি, ধিতিঙালি কৰি, অতপালি কৰাঁ কিয়, মৰে-ভৰি কাঢ়ি ? আজি হয় উলাহতে, সার্থক জনম ভাবিছাঁ যে, পৰস্তেহে পাবা তাৰ গম। ডেকা-কাল পাই দিছাঁ ধন্য জীৱনক; কিন্তু হায়! এই দখ অতি ভয়ানক! একো কথা নােসােধাকৈ গৰ-বিবেকক’ নকৰিবাঁ ইকালত, প্রাণ যায়য়া যক।। জীৱনৰ সােৱে বাৱে আছে দুটি বাট, পৰিছাঁহি তােমালােক তাৰে দোমােজাত। ওলমিছে, ভাল-বেয়া নৰ-জীৱটিৰ, বাছনিৰ ওপৰতে সেই দুয়ােটিৰ। সেই দুবাটৰে কওঁ, শুনা বিবৰণ; বাছি লােৱাঁ নিজে এবে যাৰ যেনি মন। [ ৬৫ ] চান-মালিনী [ সো-বাট ] | (পণ্যৰ) দয়াে পিনে ঘন, উলৱনি বন, | জোঁক লাৰ লাৰ তাত; লেউ লেউ কৰি, আছে থিয় ধৰি, লাগে থােপাথােপে গাত। (খ) • দুয়াে পিনে ঘন, চোৰাতনি বন, কাঠনি বেতনি হাবি! কত ভয়ঙ্কৰ। | বাঘ ভালকৰ শুনি গিৰিজনি ডাবি। | (গ) হাতী পালে পালে, চৰে চাৰি ফালে তৰাৰ গজালি খাই; সিংহ যােৰে যােৰে যুঁজি যজি মৰে বাটৰুৱা দেখা পাই। (ঘ) কত অজগৰ, বনৰীয়া গৰ, ফেটী, তাঁহী, গাই এই আলিটিত, কলা-ঘটিত, আছে বাটে-পথে শুই! [ ৬৬ ] পালে মানে গম, কালান্তক কম। একে চাবে আহি ধৰে; চাৰি পিনে বেৰি, ওপৰতে পৰি ক্ষণে নেফানেফ, কৰে। (চ) কত মবা দেহ, নাই কোনাে শেহ আছে ঠায়ে ঠায়ে পৰি! কাউৰী, শগুনে খায়, ঘনে ঘনে, অজোবা-পিজোৰা কৰি!! (ছ) সেই কাঠনিৰ, সেই জাৰণিৰ মাজে মাজে এই বাট; কত আপদৰ, কত বিপদৰ, খােজে পতি ভয় তাত! (জ) ইবােৰৰাে পাছে, মকতে আছে, | এটি জইমনি খাল!-- তাতে এডুখৰি, সাঁকো আছে পৰি, পচা মদাৰৰ ঠাল! কোনাে লােকে যদি, সেই সাঁকোয়েদি, ৰাখি শৰীৰৰ ভাৰ, [ ৬৭ ] অতি আলাসতে, খুপি কোনাে মতে তাকো হ'ব পাৰে পাৰ, (ঞ)। আন পাৰলই শেহান্তৰে গই, | পায় এনে খনি ঠাই- শান্তি অমিৰিত আছে যি পৰীত নাই কোনাে ভয় নাই। (ট) : নাই তাত আৰু জোঁক লাৰ লাৰু, | কাঠ-বেতনিৰ হাবি, নাই হাতী, গৰ, বাঘ, ভালুকৰ সেই গিৰিজনি ডাবি! নাই কোনাে দখে যেনি-তেনি সুখ; নাই আতৰণাে ভয়; মাথোঁ চাৰি পিনে, ওৰে ৰাতি দিনে, শান্তিৰেহে বায়, বয়। জয়-মালা তাত হয় যন্ত্রপাত, পৰে ফল-বৰষণ; ‘প্রেম’-ৰ'দালিয়ে, চুলি মেলি দিও কৰে ভােমােৰাকে খুন। [ ৬৮ ] জ্ঞান-মালিনী (ঢ) মউ-পখৰীত ফুৰে ধেমালিত, | যােৰে যােবে হাঁহ চৰি; অতি মবমব । ভেট পদমৰ ঠাবি পাহ পাহ কৰি। (এনে ময়াছল!) দেখোঁতে দীঘল যদিস্যাতে এই বাট; কিন্তু দৰাচলে জখি-মাখি চালে, নােহে দুখােজবাে বাট! [ বাও-বাট ] (পাপৰ) আহা! কি চিকণ, কেনে বিতােপণ, ৰঙা সেৰিয়া আলি; অতি ফবকাল, নিকা চাৰি ফাল, নাই বােকা ধলি বালি। | (খ) দুয়াে পাৰে তাৰ, কত পৰকাৰ থিয়ে আছে শাৰী শাৰী কৰি জকমক মহি ভুবনক, নানা ফুলনিৰ বাৰী। [ ৬৯ ] জ্ঞান-মালিনী ২৭ (গ) ফলি আছে ফল কেতেকী, বকুল, বেলী, চম্পা, জৱা, গুটী, গুলচি, গুৱাল, গধুলি-গােপাল, সেউতী, মালতী, যতি, কঠনা, কুহম, পিৰিকা, পদম | গােলাপ, খৰিকাজাঁই। ধতুৰা, কাঞ্চন, আৰ, কো -বন নাই সীমা-সংখ্যা নাই! নানা তৰহৰ। কৰবী, তগৰ | গােন্ধতে আমােলমােল; ভেট, পাৰিজাত, মৰুৱাৰৰ ঠাঁট দেখি, বাটৰুৱা ভােল। | (চ) চকতি চৰাই, কত ভােমােৰাই, জাকি মাৰি মাৰি উৰে; ফুলে ফুলে পবি, জতি ধৰি ধৰি, মউ চাকি চাকি ফৰে! (ছ) কত সুৰে গীত, কত ৰাগিনীত কুলি মইনাই গাই, [ ৭০ ] ২৪ জল-মালিনী নাচে তালে তালে, টনী ডালে ডালে, নাচে সখিয়তী বাই। (জ) ঘনচিৰিকাই টি-তাল বাই জিলীয়ে বাঁহীৰ গত: চালি ধৰি ধৰি, টকচালি কৰি, নাচে ম'বা-পক্ষীহত। | (ঝ) গায় হেটলকা, নাচে ফেচুলকা, | নাচে বালিমাহী জাক; ঠেও ধৰি ধৰি, টালিভুলি কৰি | দিয়ে চেৱে চেৱে পাক। নাচ-বজা-গীত, উত্ৰাৱলী চিত, | ৰঙ ধেমালিৰে পৰা, হাঁহি খিকিন্দালি আব ভেঙুচালি- -এয়ে চাৰি পিনে ভৰা! (ট) দুয়াে পাৰে বাৰী, আছে শাৰী শাৰী মউ-ডিমৰুৰ গছ; বেল, নাৰিকল, অমৰিতা, ফল, তৰজা, আতুলচ, [ ৭১ ] জ্ঞান-মালিনী | (ঠ)। মধুবি, কঠাল, জাম, লেচু, তাল, | বাঙি, ননি, পনীয়ল, ঘিমৰ, দালিম, চেনিচপা, ভীম আছে ভৰি ভৰি তল। আছে যােকা-যােকে পকি থােকা-থােকে, নানা তৰহৰ গুটি; কেৰকেটৱাই পাবি পাৰি খায়, মহা সুখে কুটি কুটি! বাটৰুৱাটিয়ে, যদি মেলি দিয়ে, | অতি হেপাহেৰে হাত, ঠালি ভাগি ভাগি, ঠে, ছিগি ছিগি, নিজে সৰি পৰে তাত! | (ণ)। কিন্তু এই ঠাই এৰি, পােৱা যায় টমনি এখন বৰ; নাই পানী, গছ, মানুহৰৰ সচ নাই ছয়া, বাৰী, ঘৰ! উ উ কৰে, পােৰে এনে দৰে, | যেনে মাছ-ভজা-খােলা; [ ৭২ ] ৩০ জ্ঞান-মালিনী লাগে এনে হেন, পিন্ধি আছে যেন জুই-আঙনিৰে চোলা। (থ)। পানী-পিয়াহত, জীৱ ছটফট কৰে সেই টমনিত; তাৰে পৰা হয় উভতিবলই ইচ্ছা, গাৰ পােৰণিত! (দ) কিন্তু ওচৰতে এটি পৰ্বতত দেখা যায় এনে হেন কুল, কুল, কই, আছে ধীৰে বই, এটি নিজৰণি যেন। নাই কোনাে তাত, পানী-খােৱা-ঘাট;- | দুয়াে পাৰে ওখ গবা; যি বা এটা আছে, তাবাে আগে পাছে জালী-গাঁতেৰেই ভৰা! তাতে এনে দৰে, ঘন তৰপেৰে | ছাটি ছৰিছে যে বনে, আছে বলি গাঁত, কাৰৰ অকস্মাৎ, | নাহে পতিয়নাে মনে। [ ৭৩ ] জান-মালিনী (প) গাঁত বিলাকৰাে- অতি নামনিৰাে- তলে তলে, প্রতি পলে, লাগি ভম, ভম, পৰি ৰমৰম, জুই-কুণ্ড এটি জলে!! | (ফ) যেবে শেহান্তৰে অতি হেপাহেৰে, | কোনাে বাটৰুৱাটিয়ে, সেই ঘাটলই পানী খাবলই - গই, ভবি খনি দিয়ে, জানাে কেনে কৰি, নিমিষতে পৰি | জুই-কুণ্ড-ভিতৰত, জলি পৰি হায় তাতে মাৰ যায়, | ছাই ভস্ম এঙাৰত !! এই ঘাটতেই পৰে হঠাতেই | বাওঁ আলিটিবাে ওব; আৰ, সেই লগে, তােলে একে যােগে, ধনধপালিবাে হােৰ। | (ম) মিছা হতাহৰ আৰ, হেপাহৰ, | আশা, কামনাৰ হাট; দেখােতেহে চুটি, | দৰাচলে ইটি, কোটি যােজনৰ বাট ! [ ৭৪ ] আলিনী ১৫ কোৱাঁ এবে চাই-চিতি হেৰা! ডেকাহত। কোন কেনি যাব খােজাঁ, কাৰ কেনি মত? নৰ-জীৱনৰ এয়ে পরীক্ষা প্রধান; ইয়াতে হয় আমার ভাগ্য পৰিমাণ। কিন্তু হায়! তােমালােকে যেই ‘মিল’ পাই, ভােল, গৈছাঁ আজি, ততি একো কাম নাই। এই ডেকা-ধেমালি ও এই হলিগলি। নেথাকে তাে বাৰকাল, একে দৰে চলি। গলে পতি ল’বা যেবে বিয়া ফাঁহি-ডােল, তেতিয়াহে ওলাব ই ধেমালিৰৰ জোল। সেই চোচনিয়ে ত্য, টেট ধৰি ধৰি সংসাৰত বৰুৱাব জলাকলা কৰি। টানি নিব দিহাদিহি যাক যেনি পায়; ধনকেহে বিছাবিবা হাবাথুৰি খাই। ধনতেহে ধাউতিটো,ধনতেহে মন, ধন-ঘটা বাজে একো নেদেখিবা বন।। থৰ-কাচুটিকে এৰি, মব-জগতত ধনৰেহে মলাজপি, হবা অনুমত! গুণনীৰ গুৰি হ'ব লৰালৰি তিৰী, ঘৰ-বাৰী, খাট-পাম, কেৰ-মণি-বিৰি। সি কালত লগৰীয়া বন্ধুহতলই চিতনিও নাহিব তাে এখন্তেকলই। এই দেখিছোঁ যে আহা! চেনেহতে গলি, এজনৰ গাত আনে পৰা ঢলি ঢলি; মৰমৰ আপাহতে কত কি যে বলি, আদৰিছা ইটে-সিটে ‘ভাই! ভাই! বলি, [ ৭৫ ] আনলিনী বহুভাৱে ইটিয়ে সিটিৰ হাত ধৰি, আলাপিছাঁ চেনেহেৰে মনপ্রাণ ভৰি; যত গুপতৰ কথা বাজ উলিয়াই, ইটিয়ে সিটিক কোৱাঁ হিয়া উদঙাই; দেখি যেন একে হেন, একে ভাই ভাই, একে ভাৱ, একে ৰাৱ, ভিন-পৰৰা নাই। একে মন, একে বন, একে ভেদ পাই, একে জৰি কে (উ)-ৱে ধৰি আছাঁ যােত খাই। কিন্তু হায়! দেখা যায়, এই যত বােৰ কালে আহি ঢাহিমহি পেলাবহি ওৰ। সেই মিল, খিলখিল,হাঁহি খিকিন্দালি, হালিজলি, টালিভুলি আৰ, টকচালি; কোমলালি, সবলালি, মিতিৰালি গুচি, চতুলি, কপটালি হ'ব খোঁচা-খচি! ভাই ভাই ঠাই ঠাই হবা ভিন ভিন; মৰমৰ ধৰমৰ নেথাকিব চিন। উলাহৰ উছাহৰ যত আলােচনা। সিও পিনে, দিনে দিনে হ'বা ‘দিনকণা'। গুণা-গথা যত কথা পাতিছাঁ যে পাঙ কাল-নৈয়ে একে ধৌৱে কৰিবহি সাঙ! যেই ধৰা সুখে-ভবা দেখাঁ, আজি-দিন, বেজাৰৰ হ’ব ঘৰ, পাবী নিতে চিন। তেনেহ'লে এনে মিলে আছে কিনাে কাম, যি মিল, শেহান্তৰ এয়ে পৰিণাম? [ ৭৬ ]

জ্ঞান-মালিনী ১৭ আৰু ডেকা বয়সব হায়! সেই ‘চেহেৰাটি পায় ফৰা আজি তােমালােকে অহঙ্কাৰ কৰি, এই চাই থাকোঁতেই, দুদিনৰ পাছতেই, ৰাহ-বঢ়াকালে আহি নিব তাকো হৰি। | (খ) জেওৰাৰ খৰি যেন কৰিব যে এনে হেন— নিপােটল শবীৰকো অতদব খীণ ;-- এই সােণা বৰণৰ, | এনেৰুপ গঢ়ন, নেথাকিব ক'তাে কেনি একণকে চিন! (গ)। আহত-সেওঁতা—ফলা, মহি-বৰণীয়া ক'লা নিতে—পমেটম'-ঘ’হা যতনৰ চুলি, ৰাহ, বুঢ়াকালে ধবি, | বপ যেন বগা কৰি, লাওখােলা উদঙাই, নিব তুলি তুলি! (ঘ) যেই চকু যােৰে হায়! ঘনে কেবাহিকৈ চাই, | মহিব যে পাবে আজি গেঠেলীয়া মন; সি দুটিও মূৰকত, খােৰােঙৰে ভিতৰত লাহে লাহে ঘােপা হই, পৰি যাব চন! [ ৭৭ ] জ্ঞান-মালিনী বিচকু নলগালে, | নমনিবা কোনাে ফালে, জমিলেও পথিবীৰ সৰু বস্তু বােৰ; তাতে পকিতি লৰি, নিতে খকাখুন্দা কৰি, এৰিবই নােৱাৰিবা জ’হালৰ খােৰ! | (চ) সেই ওন্দোলােৱা গাল, নিকা শিতলীয়া ছাল, বঢ়াকালে কৰিবহি সােটো-সােটোৰ; নিৰুগীয়া শৰীৰত নিতে হ’ব সি কালত, -আজি জৰ, কালি খৰ, কত কি যে কোৰ! | হাঁহি-মিচিকনি-মৰা, টান-বস্তু-গুৰি-কৰা দালিমৰ গুটি হেন দুয়াে পাৰি দাঁত ; সিও ক্রমে সৰিগই সােলালাপুঙীয়া হই, | কে’ৰা ভাগি নফটিব এষাৰিকো মাত! (জ)। যেই বুকু খনি চাই, ফুৰাঁ আজি ফিন্দুৱাই, | লেখিব যে পৰা হ'ব তাৰৰ কামী-হাড়, দিনে দিনে পমিগই, জাকাটিহে ৰ'বাগই, সহিবই নােৱাৰিবা দেহাটিৰে ভাৰ। (ঝ) লােহােৰা লােহাৰ হাত, এনে শক্তি আছে যাত ক্ষণে বধিবলৈ পাৰে কত হাতী গৰ; তাৰৰ এনে হব গতি, বল নামে একো ৰতি নেথাকিব, আন, কি যে মাখি খেদাবৰ। [ ৭৮ ] জান-মালিনী (ঞ) যেই ককালৰ বলে, ফুৰা আজি দলে দলে কাঠনিৰ মতলীয়া গণ্ডা হাতী যেন; হায়! তাৰাে যােৰা লৰি, ক্রমে হলি-ঢলি পৰি, অন্তত কুজা হ'ব ধেন, খনি হন।' | (ট)। যেই ভৰি দুখনৰে ফৰী, দেশ দেশান্তৰে খন্তেকতে যাব পাৰা যােজনৰাে বাট; ক্ৰমে ৰগ ঢিলাহই, | তাবাে এনে হ’বগই দখােজৰ সমৰথথা নেথাকিব গাত! ধেমেলীয়া মিতাহ'ত নেপাবাঁ অে সিকালত, এই ধিতিঙালি কৰি ফুৰিবলৈ আৰ; গাইগােটা জগতত, সেই বঢ়া-বয়সত, লগৰীয়া হব মাথোঁ লাখুটি ও গাব!! এই পৰকিতি লৰি, অন্য মতি-গতি ধৰি, মহা কেনেৰীয়া হ'বা তােমালােকে হায়! অলপতে ঠেহ, ধৰি, কেটেৰা-জেঙেবা মাৰি, লগাবাঁ যে ঠোটামােজা নিতে হাই-খাই। | (ঢ)। অতি আখৰুৱা হই, তাৰ পিছে হ'বাগই নাতি-পুতি বিলাকৰ এটি হামাল; তযু, আল-ধৰোঁতাই ক’ব, আহকাল পাই, ‘এনে আপদীয়া বােৰ মৰিলেও ভাল। [ ৭৯ ] জ্ঞান-মালিনী ৩৭ (ণ) লৰালৰি, ধন-বিত, ৰঙ, ধেমালি ও গীত, ধন-পেচ, টকচালি, আলৈ-আহকাল, খেতি-বাৰী, হাট বাট, বিয়া, সভা, ভােজ-ভাত —এই বিলাকো যে আৰ, নেলাগিব ভাল। যত সংসাৰৰ লেঠা, | এৰি সকলােৰে বেথা সাজ, হই ৰ’বা মাথোঁ মৰণৰ ফালে; ইচ্ছা হ’ব এনে হেন— বাঁকি দুদিনতে যেন মহা ধৰ্মী হওঁ, পাপ খণ্ডি একেকালে। (থ) কিন্তু হায়! নাই নাই, থিতাতে নাে কোনে পায়, | বৰষুণ অহা দেখি বিচাৰিলে জাপি? মিছা খপজপ কৰি, খাবা মাথোঁ হাবাথুৰি, আহিব সি মত্যুকাল যতেকতে চাপি। (দ)। খুপৰীতে ফাঁট-মাৰি, হায় হমনিয়া' কাঢ়ি, আহি পালে আহি পালে বলি যমকাল, ভয় আৰু ভাবনাত, ল'বা নিতে নিজ গাত, সৰ্ব্বনাশী মৰণৰ অহা-আটকাল।। মাজে মাজে একোবাৰ, | জীৱনৰ পাপ-ভাৰ, | আদি-পৰা অন্তলৈকে, সৱৰি, সৱৰি, নিজে নিজে ভাবি চাই, নিজেই বিচতি খাই, প্রতি পলে গাৰ নােম উঠিব শিয়ৰি। [ ৮০ ] জ্ঞান-মালিনী কান্দি বিয়াকুল হই, অকলে নির্জনে গই, অতি কাকূতিৰে ক'বা, দুই হাত তুলি, -“হায় বিধি কি কৰিলোঁ, লাভে মলে হেৰুৱালোঁ এবে মই অধমক ক্ষমা কৰাঁ বুলি। ১৮ অকস্মাৎ এনে দবে থাকোঁতে থাকোঁতে, এদিন টিপা-দি ধৰি, নিব যম-দতে! কোটি পৰিয়ালে হায়! বেৰি থাকিলেও, এখন্তেকো ৰাখিবকে নােৱাৰিব কেওঁ, লােৰ গম্ভাৰততা যদি থাকা তােমালােক, তাতে আহি মৰা-কালে মাৰিবহি ঘোঁক! কাবউ-কোকালিলৈও নকৰিব কাণ, কিম্বা কোটি লাখ টকা কৰিলেও দান, মাটিৰ সজাটি মাথোঁ পথিবীতে থই, জীৱ-পক্ষী ধৰি নিব নিজ দেশলই। লগা-ভগা চুবুৰীয়া বংশ পবিয়াল, বেজাৰত কান্দি কান্দি হ’ব লালকাল; কিন্তু সাধ্য নহ'ব যে কোনাে এজনৰ, মৰণৰ পৰা তাক কাঢ়ি ৰাখিবৰ ! আহা- জীয়াই থাকোঁতে এবে, যেই খনি মুখ এখন্তেক আঁৰ হ'লে, কৰে কত দুখ; কত কন্দা-কটা লাগে, পৰবাহলই দুদিনৰ নিমিত্তেও এৰি দিবলই; [ ৮১ ] জ্ঞান-মালিনী নৰিয়াৰ বাতৰিটি পালে মানে যাৰ, বিননিত ত্রিভুবন কৰে তােলপাৰ; যাৰ নেওচালৈ হায়! নিজে যাওঁ বলি, লৰা, তিৰী আই ভায়ে কান্দে হালিজলি; তেনে মৰমৰ বস্তু, ঘিণ ভয় কৰি, মৰা মাতৰকে হায়! দিব বাজ কৰি! ২০ হিয়া ধনি, বকুপিটি, বংশ পৰিয়াল, যদিস্যাতাে কান্দি কান্দি হ'ব লালকাল; কিন্তু তােমালােকে সৈতে মৈদামত গই, কেওঁ নেথাকিব হায়! লগৰীয়া হই? বগা ধকধকীয়াকৈ এডুখৰি কানি, ধােৱ-পখলাৰ পাছে, পিন্ধাবহি আনি। সেয়ে মাথোঁ সাজ-পাৰ, সেয়ে তুলি গাৰ; তাৰপৰি বেচি কিবা দিব জাননা আৰু? পেৰেঙনি-ওপৰত চাৰি জনে লই, ভাই বন্ধু সকলােৱে মিলিজুলি গই, এৰিথই আহিবগৈ মৰিশালনীত;- -আত্মম্ভৰি জগতৰ এয়ে হৈছে ৰীত! পথিবীতে পৰি ব’ব তয়, ধন সােণ; শদা হাতে নেবানে?—ভাবি চোৱাচোন। ফট-গধুলিতে যেই নিধতুৱা প্রাণ, ভূত-পিশাচৰ নামে থৰথৰিবান, [ ৮২ ] 50 আন-মালিনী তেনে ভয়াতুৰ জীৱে অকলেহে গই, ঘােপমৰা মৈদামত পৰি ৰ'বীগই।। উহ! কি বিষম কাল সেই সময়ত, সাৰথিও নহব যে ভাই বন্ধুহত। আন কি যে, লৰালৰি তিৰী আই ভাই, যাৰ হতে তােমালােকে হাবাথুৰি খাই, কত সচা মিছা কই,-কৰি কত পাপ, এৰি শােৱা-খােৱা-পিন্ধা, সকলােৰে ৰাপ, তেজ পানী কৰি, ঘটি আনি দিবা ধন, কত যােগানেৰে তুষ্ট কৰিবাঁহি মন; তেওঁ বিলাকেও এই মৰমলৈ চাই, মৈদামৰ লগৰীয়া নহ’ব যে হায়! মাথোঁ নিজ কর্ম-ফল একেলগে গই, যুগে যুগে থাকিবগৈ যুগমীয়াকই। উপজিলাঁ অকলেই, যাবাঁ অকলেই, ভুগিবাগৈ কৰ্ম্ম-বেচ সিও অকলেই। এয়ে জগতৰ ৰীতি, বুজা ডেকাহত! কিয় মৰে-ভৰি কাঢ়ি হৈছাঁ উধাৱত ? আৰ, সেই মাখনৰ পুতলাটি-দৰে ত্য, কুমলীয়া দেহা লােপ ধােপ কৰে, যাৰ নিমিত্তেই এবে লাগে তুলি, গাৰু, চকী মঢ়া, বাগী, ঘােৰা কত কি যে আৰ, ধনমাৰি ফুৰিবলৈ কত সাজ-পাৰ ঠেঙা, চোলা, টুপী, জোতা নানা পৰকাৰ। তেনে আলসুৱা দেহে, মৰা-পাছে গই, ধুলি-মাকতিৰে মিলি লেটি-পেটি হই, মৈদামত আনে-বানে বাগৰি-জগৰি, ঠটা মাটিতেহে তেও থাকিবগৈ পৰি। [ ৮৩ ] জ্ঞান-মালিনী দুদিনতে গেলি-পচি হ’ব ‘ছাৰখাৰ পােকে খচি খচি খাই উলিয়াব হাড়, হাড় বিলাককো পাছে মাটি বনে খাই, সমুলঞ্চে চিন ছাব দিব নমুৱাই। পঞ্চভূতে মিলি যাব ত্য, পঞ্চভূত; কোন কেনি যাব কেৱে নেপাবও ফট! কিন্তু তুৱা জীৱনৰ যত পাপপণ, তাৰ হতে আমাৰ চিটিকিব ধন; পণ্য বেচি হ'লে বটা, পাপ হ'লে ডৰ; এবে যেনে বাঁ, তেনে দাবী শেহান্তৰ। জীৱটিৰ অন্ত পৰে প্রাণী ঢাকালেই; জীৱ-আতমাহে মাথোঁ থাকে অকলেই। তেৱে সকলােৰে বাবে জগৰীয়া হই, অনন্তত উটে-বৰে যুগমীয়াকই। এবে তােমালােকে কৰাঁ যত মানে কাম গৰাকীৰ ওচৰতাে সিটিৰেহে নাম। গতিকেহে মৰা-পাছে সিটিয়েহে গই তাৰ বেচ ভূগিবগৈ যুগমীয়াকই! -এয়ে জগতৰ ৰীতি, বুজা ডেকাহত! অলপতে কিয় এনে হােৱা উধাৱত? শক ১৮১৫ ৫ আহিন। [ ৮৪ ] মইমতালি ভাবৰ ভেটি উছন এদিনা গধুলি, | আধাৰে যেতিয়া | ছাটিলে পথিবী খনি; চিনিব নােৱৰা | হ'লোঁহি একোকে ভালকৈ চকুৰে মনি। নেদেখা হ'লোঁহি যেতিয়া, দৰৰ | পর্বত, কাঠনি, বিল, নিচেই কাষৰে পৰুৱা-পিপৰা, আপােনা-দেহাৰে তিল; বেপাৰী, পহাৰী সােমালে যেতিয়া আগােনা-আপােনা-ঘৰ জোপােৰা-বাঁহত | চৰাই-চকতি; হাবিত হৰিণা সৰ। এনেটি পৰতে, কি জানাে কি ভাবি | ডিবৰ দাঁতিলৈ গই, অকলে অকলে | বহিলোঁ নিজমে নানান ভাবনা লই! [ ৮৫ ] জ্ঞান-মালিনী মৰণ’ ‘জীৱন- কত কি ভাবিলোঁ, | ভাবিলোঁ সংসাৰ-লীলা; থাউনি নেপাই একোকে পাছত হ'লোঁ মই তন্ধ শিলা। ইপিনে দেখিলোঁ— শুন্য আকাশত ওলালে অলেখ তৰা;- মিচিকি মিচিকি হাঁহিটি মাৰিয়ে, জোনালী কৰিলে, ধৰা। - দেখি সি তৰাৰ টাকি-ভালকি, উঠিলে ভাবৰ ঢউ; লাগিলে এনেহে সুৱদি সি যেন, মাণিকী-মধুৰী মউ। আববি-বিবৰি | চেলেপ, ভাবনা, এৰিদি পৰস্তে মই, তৰাৰ ভাবতে, উটিলোঁ বৰিলোঁ পাঙনি-লিগিৰী লই। ভাবিলোঁ মনত | তৰাটিহাতিয়ে টিপিয়াটিপি যে কবে, । পিৰঠি পছাৰি | স্বৰ্গৰ ফাললৈ আমাকে মাতিছে ঠাৰে। [ ৮৬ ] জ্ঞান-মালিনী ১০ অনত আত্মাৰ অনন্ত যজত, জিকাৰ-নিছান তুলি, মাতিছে আমাক, | অনন্ত বাটত আগুৱা হ'বলৈ বলি। বিবেক-বধিৰে কাটি কোনাে মতে | সংসাৰ-ভেলেকী-বাণ, ঠাৰে ওচিয়াৰে আমাকে মাতিছে হ'বলৈ উন্নত প্রাণ। আহাহা! কি দৰে জিলিকি চমকি | মুকুতা-চাঙটি হেন, গােটেই আকাশ পােহৰ কৰিছে, ‘যুবিলী’-দেৱালী যেন! ১৩ ইয়াকে চাইহে, লৰালি কালত, কত নাে পালোঁ যে ৰঙ ; কত নাে হাঁহিলোঁ, কত নাে মাতিলোঁ কত নাে কৰিলোঁ খঙ। কিন্তু হা! এতিয়া, বিজ্ঞান-পােহৰে | অবিদ্যা-ঢাকনী ডাঙি। অজলা কালৰ সকলাে ভাবনা খেদালে, ভোঁহাৰি ভাঙ্গি। [ ৮৭ ] জ্ঞান-মালিনী ৪৫ ১৫ হেজাৰৰ চালেও | এতিয়া আৰ, যে’ | নেপাওঁ তেনেটি সুখ; তেনেটি হাঁহিৰে আবৰ নেদেখো তৰাৰ শুৱনি মুখে! | ১৬ আহাহা! ভাবৱা, আকাশী ভাবটি এফেৰি পােৱাও হ'লে, তেনেকৈ ৰঙেৰে হাঁহিলি হেতেন, প্রত্যেক নিমিষে পলে। ১৭ তেনেকৈ বঙেৰে থাকিলি হেতেন, ভুমকা-ভুমকি কবি; টিলিপি টিলিপি নাচিলি হেতেন, আকাশী ভাবেৰে ভৰি। এই যে দেখিছোঁ তবাটিহতিক একণি একণি হেন, ঢিমিকি ঢিমিকি ঢিমিকি জলিছে, চাকৰি বনতি হেন। | ১৯ ফলঙি চকুবে, যিমান একোটি | দেখিছোঁ ইয়াৰ পৰা, সিমান সৰু, যে নহয় নহয় | গ্রহ ও নক্ষত্র তৰা। , [ ৮৮ ] জ্ঞান-মালিনী s হতু কি?- আমার পথিবী বহুত | অতৰে থকাৰ বাবে, চাকিৰ সমান | তৰাটি বুলিহে মানুহে মনেৰে ভাবে। আচলে সিহত নিজেই এখনি এখনি পথিবী মান; শূন্যতে ওলমি, | আবৰি ধৰিছে প্রত্যেকে এখনি থান। আপােনা-আপােনা জোনেৰে সইতে বেলিৰ চৌপাৰে ঘুৰি, অনন্ত কাললৈ থাকিব, ইদৰে সউৰ জগত যুৰি। কি-জানাে-কি এক মনিব-নাের | চোঁচনী-ফহতি ধবি, ইটিয়ে সিটিক। | শন্যতে বাখিছে, | সুলকি নপৰা কৰি! ২৪। পবেও যদিহে, চোঁচনী-টানত, এফালে হয়গৈ পােন; হেজাৰৰ টানিলে, নিছিগে নিছিগে, এনে সি জৰিব গুণ! [ ৮৯ ] জ্ঞান-মালিনী e ২৫ নিখৰ্ব যােজনাে দুই যদিও, ইটিয়ে সিটিৰ পৰা, তথাপি নিচেই | ওচৰা-ওচৰি দেখোঁ যে সকলল তৰা। কোনােটি ডাঙৰ, কোনােটি সও | কোনােটি মইধমীয়া, ভাবিলে ইবােৰ, শি-ডাৱৰে আবৰি ধৰেহি হিয়া। আমার পৃথিবী খনিয়ে পাইছে মুঠেই এটিহে জোন; বৃহস্পতি ও শনিয়ে পাইছে | চাৰিটি, আঠোটি জোন! | ২৮। যেনেকৈ ইয়াত পৰ্বত, ভৈয়াম, গছনি , পৰাণি আছে, জলীয়া ধাতু ও সমুদ্র, শিলনি, তাতে যে তেনেকৈ আছে। তাতাে যে তেনেকৈ, অদ্ভুত অদ্ভুত পৰাণি সকলে চৰি, উন্নতি-বাটত | যাবই লাগিছে,

দৰা-দবৰি কৰি। [ ৯০ ]

কোনােটি চৰিছে, কোনােটি পৰিছে,
কবিছে যি যেনে কাম;
আপােনা-আপােনা
গুণব বলেৰে,
পাইছে সি তেনে পাম।
৩১.
তবাই বাই (কত যে ধৰাই)
 বাগৰি-জগৰি ফুৰি,
বিৰতি-কঠীয়া সিচোঁতে সিচোঁতে,
উন্নতি-খেতত ঘুৰি,
 ৩২
নিষ্কাম ধৰমী হ'বলৈ পাৰিছে,
পবানীহতব যিয়ে
শান্তি-সাগৰত, বৰদি পাছত,
মকুতি লভিছে সিয়ে;
দ-ঘলি-মাজত,
কাৰণ-পানীৰে
 সমূলি মিহলি হই,
তেনেই গুচিছে | ‘অহং-জ্ঞানবাে’
সুকীয়া ভাবটি—‘মই’!
 ৩৪
তেতে এইযে অনন্ত শুন্যৰ
দেখিছোঁ যিমানে তৰা,
প্রত্যেক এখনি সুকীয়া সতল, (১)
প্রত্যেকে এখনি ধৰা!

[ ৯১ ] জ্ঞান-মালিনী

৪৯ ৩৫ প্রত্যেক থাণিকা খনিতে যদিহে, অলেখ পৰাণি আছে; তেতে মুঠতে | বিশ্ব-জগতত, কত যে পৰাণি আছে!! আমাৰ পথিবী খনিও মাথােন তাৰেহে মাজৰে এক, আনেবে বিজালে নিচেই সৰ, ই- নটা ও নােজোৰা, ঠেক। ইয়াতে দেখােন— কত যে পণি, | চাৰি মহাদেশ যৰি এচিয়া, যুবােপ, আফ্রিকা, পতাল সাগৰ সমুদ্র পৰী। ই চাৰি খনিতাে, বেলেগে বিভাগে, কত যে নমলী দেশ ইংলণ্ড, ভাৰত, কানাডা, মিছৰ জীৱৰাে কত যে ভেশ। ভাৰতবৰ্ষৰৰ | এচুকে, আমাৰ আজলী অসম খনি; অসম দেশতাে | এঘাৰ বিভাগ, খােলাও এঘাৰ খনি। [ ৯২ ] ৫০ জ্ঞান-মালিনী ৪o. এঘাৰ খােলাতাে, | কত যে নগৰ, জিলা, মহকুমা, গাওঁ। টাঙনি, চহৰ | মৌজা, তহচিল- | ভাবিয়ে বিচুতি খাওঁ। | ৪১ ইবােৰ ঠাইতাে অত যে পণি! —অকলে বতাহী কিয় ? মাটীয়া, পানীয়া, । | কত কি বিধৰ আছে যে কত নাে জীৱ!! ৪২ তাৰেহে মাজৰ এখনি জিলাও এই যে ডিবৰুগড়; ইয়াৰে সদউ পৰাণি দেখিলে বিবধি হয় যে নৰ। | ৪৩। গােটেই বিশ্ববে বিজালে, ডিবৰ, | দেখাই এনেহে যেন। টমনি-মাজত বালীয়া চাহিটি; সমুদ্র-মাজত ফেন। | ৪৪ এনৱা এফেৰি ঠাইতে দেখােন, কত যে পৰাণি হায়! মেনা ও মেঠোন, হাতী, ঘােৰা, গাধ, ছাগলী, গৰ, ও গাই, [ ৯৩ ] জ্ঞান-মালিনী গাগিনী, বাঘিনী গাহৰি, সিংহ, ভালুক—ভালকী, গৰ, শিয়ালে, কুকুৰ, মেকুৰী, এন্দুৰ, সুগৰী, হৰিণা, সৰ। ৪৬ কাউৰী, কুকুৰা, | পৰুৱা-পিপৰা, মকৰা, চিকৰা উই, ভােমােৰা, বৰল, | চেঙেলী, চিতল, মচোৱা, ফেটী ও গুই। | ৪৭ মানুহাে আছে যে কত কি জাতৰ | হিনদ, মােছলমান, ইহদি, কাফি, গৌতমী নাস্তিক, | ব্রাহম্য, খিৰিচুটান। | ৪৮ পটিয়ে পটিয়ে। হেজাৰৰ ফইদ, নানান, বেমেলি জাত আপােনা-খেলৰ চলন-কৰণ, আপােনা-দেশৰ মাত! ৪৯ উৰিয়া, বঙালী, মাদ্রাজী, নেপালী কেঞা ও কাবলী ‘দোচ’ * খামতি, চিংফৌ, বিহিয়া, আহম, কছাৰী, বিহাৰী, কোঁচ।

  • দোচ-ফার্চি দোস্ত শব্দৰ অপভ্রংশ; অর্থ বান্ধৱ। [ ৯৪ ] জ্ঞান-মালিনী

৫০ ইয়াৰে মাজৰ | তয়াে তাে মফিজ! সামান্য এটিহে জীৱ; তেতে নিজক | ডাঙৰ বিবেচি ফিতাহি মাৰ নাে কিয় ? কথাই পতি যে নিজৰ বখান, | কথাই পতি যে মই'; বিজাই চালেহে | বুজিব পাৰিবি, কিমান কণি নােতই! ৫২ গােটেই বিশ্বৰ প্রাণীৰে সইতে তুলনা কৰিলে তােক, ইমান, একণি | দেখাই, যেনেহে এ-টি সামান্য পােক! সমুদ্র-মাজত। | পােনাটি যেনেহে- পথিবী-মাজত লেখি, গােটেই বিশ্বৰ প্রাণীৰে মাজত, তােকও তেনেহে দেখি। ৫৪ সৌৱা চা! হেজাৰৰ বালিৰ চাপৰি, অলেখ বালিৰে ভৰি, আছে যে সাগৰ, ইপিনে সিপিনে পবি; . সমুদ্র-পাৰত [ ৯৫ ] জ্ঞান-মালিনী কোনােৱে যদিহে । | তাৰেই এটি | বালিহে বুটলি লয়, দেখি সি চাপবি, পাৰিনে বুজিব -হইছে নহৈছে ক্ষয়? তেনেকৈ তয়ােতাে, বালিৰে নিচিনা ইমান সৰ, যে হায়। তাে-দৰে পৰাণি হলাে বা নহ'লে, বিশ্বৰ একোকে' নাই! তাে-দৰে জীৱটি। আছ বা কোনে নাে কৰিছে কাণ? কানেও লেখতো নধৰে, এনুৱা এখদ, প্রাণ! | ৫৮ গতিকে মফিজ! | এৰি দে এবি দে | ই ‘মইমতালি' তােৰ, নহলে নিশ্চয় | জগত-গিৰীয়ে তুলিব ইয়াৰ হােৰ !! শক ১৮১৭ ১৫ ফাগুন। [ ৯৬ ] আয়ন হেৰ আকলন! অগিয়ানী মন! কিয় ৰাতি দিনে কৰ ধন ধন’?- কিয় গেলাইছ কঠীয়াৰ কণ, এনে সােপােপালি কৰি? নেজান নে তােৰ এই খেতি খন, অলপতে হায়! পৰি যাব চন? অলপতে তােৰ ভাগি ভিকাচন যাবি দিহাদিহি লৰি ? নৱ পামলই পৰস্তে নােতই ৰাহি নােহাকই, শুদা হাতে গই, কঠীয়া নাে পাছে সিচি কেনেকই, ৰবি পৰমার্থ ধান? এই ধনে-ধানে নাহিব তাে কাম; নহব যে তাত এই নামে নাম; দাবগৈহে যদি পাৰ সেই পাম, তেহেব’ তােৰ মান! হেন জানি তই এতিয়াৰে পৰা, এৰি একে চাবে এই ওৰাধৰা কৰোঁ-কৰোঁ বুলি কৰিব-নােৱাৰা কানীয়া চেলেপ, ভাও, [ ৯৭ ] জ্ঞান-মালিনী ৫ এই লামভাম, নেওচা দি এৰি, গােটা ৰাতি দিনে সেই সচ ফেৰি, সেই ভেৰণেহে দিব দিহা কৰি, ভৱসাগৰৰ নাও! সেই সমলেৰে তালৈ যেন গই, কাৰৰ মখলই অনা-চোৱাকই, চহাবলৈ পাৰ ততাতৈয়া কই, | মায়া-চপৰাণি-খন; পাছে আৰ, যেন, ড্রোঙ সলাবলৈ আগলৈকো যাতে নলগীয়া হই, জাহ-যাৱ তাতে, খিলঞ্জিয়াকই, অন্ত কৰি ৰিপৰণ। কিন্তু যদিস্যাত হেলাওটা কৰি, আয়-ধন ফেৰি দিয় খয় কৰি চাবি!শেহান্তৰে বিমােৰত পৰি, | নহব একোকে কৰা। চা-চোঁ তােৰ দৰে কত উপজিলে, স, মাজ, বৰ, কত হলে গ'লে, এটি এটি কৰি ক্ৰমে ৰসাতলে পৃথিবী হ’বৰে পৰা; সিহতৰৰ এক আছিলে তাে প্রাণ, জ্ঞান, বুধি, বল, যশস্যা ও মান, [ ৯৮ ] ৫৬ জান-মালিনী আশা-কামনাৰ উন্নতিলৈ কাণ, | এবে যেনে তােৰৰ আছে; কিন্তু হায়! এনে ভেলেকীতে পবি, দুটি এটি বাজে সকলােটি লৰি, মাথোঁ নিজ নিজ কাচুটিহে ধবি, গলে শুদা হাতে পাছে! নগণি যে তাকো, হেৰ আকলন! কিয় দিনে ৰাতি কৰ ধন ধন’?- কিয় গেলাইছ কঠীয়াৰ কণ, এনে সােৰােপালি কৰি? নেজান নে তােৰ এই খেতি খন, অলপতে হায়! পবি যাব ছন; অপলতে তােৰ ভাগি ভিকাচন, যাবি দিহাদিহি লৰি? ৮। নৱ পামলই পবনোে তই, একো নােহাকই শদা হাতে গই, কঠীয়া নাে পাছে সিচি কেনেকই | বুবি পবমাৰ্থ ধান? এই ধনে-ধানে নাহিব তাে কাম; নহব যে তাত এই নামে নাম; দাবগৈহে যদি পাৰ সেই পাম, তেহে ৰ'ব তােৰ মান! [ ৯৯ ] জ্ঞান-মালিনী ৫ যদিস্যাতত তােৰ এই খেতি খন দষ্ট গব মহে মাৰে এবে কণ, সিহতকে ধৰিবান্ধি এতিক্ষণ | লগা নাকী-জবি ভাল;- বীৰ-ভমকেৰে তলপীয়া কৰি, হালে হালে যুটি (টেট ধৰি ধৰি ), চেকনীৰে পিঠি ডৰাডৰ কৰি, বা চোঁ অময়াৰহাল। ১০ নিজে দেখিবলৈ পাবি তেতিক্ষণ, কেনে দৰে তােৰ হৈছে খেতিখন উলাহতে আহা! নাচি উঠি মন, | হ’ব হেমাহিও দৰ, আগ-বতৰতে পকি সেই ধান। এনে দৰে তােৰ বাখিব যে মান- নােৱাৰিব কেৱে কাঢ়িবও চান গুনপাকো হব' পৰে। যতনেৰে তাকে বান্ধি কুন্ধি লই, অতি উলাহেৰে সিপৰীলৈ গই, কঠীয়ানী এক চাই-চিতি লই, | সেই জালােঙাৰে গুটি সিচি যদিস্যাত, দিয়গৈহে তাত, খন্তেকতে গজি হ’ব গছ পাত, [ ১০০ ] ৫৮ জান-মালিনী পকা ধানে নিজে লগাব যে মাত, চোকোৰাৰে পৰা ফুটি! যদিও বা দুটি গৰু মহে আহি, মাজে মাজে ডকা দিব খুজিবহি, সিও ডাকুৰতে লাগি লাগি ফাঁহি, | যাব থিতাদহে মাৰ! এই চলতেই কাটি ঠোকা ঠোক ভাৰ বান্ধি বাধি লবি জোঁকা জোঁক, সেয়ে নিগাজিকৈ কৰি দিব তােক মায়া সাগৰৰ পাব। ১৩ এনে বস্তু এৰি কিন্তু হেৰ মন! বিচাৰিছে তই দুদিনীয়া ধন, কামনাহে বেচি কৰা যাৰ বন। আৰু যত পাপ-তাপ; যাৰ পৰা হায়! একো লাভ নাই; মাথাে পথিবীত বাঢ়ে হাই-খাই। আতমাও পাছে লঘােনতে যায়, ভােকে কৰি কাপ কাপ। | ১৪ দেখিছ তাে নিতে, তােৰ সম্মুখেতে কত লােকে ধন ঘটি নানা মতে, এৰি এৰি গৈছে য’ৰ বস্তু ততে, যেনে আহিছিলে তেনে; [ ১০১ ] ঘান-মালিনী ৫১ আন কি যে ভূতী সজাটিকো থই, নিজ আছ,তীয়া মই’ কেহে লই, এটি এটি কই আছে নিতে গই, যেয়ে আহিছিলে যেনে। ১৫ যদি বিচাৰিছ ভৱিষ্যৰ হিত, তেন্তে দিনে বাতি কৰি ‘বিত বিত’, নপৰিবি তই মায়া-ফাকটিত, | আশা-ফচুলনি পাই; চাৰি!—কেনেবাকৈ পৰু যদিস্যাত, চকু-লােৰে আৰু নেদেখিবি বাট, ওবে ৰাতি দিনে সিজি কামনাত, হ'বি জলি-পৰি ছাই! এই পথাৰলৈ য'ত আহিছিলে, য়্যাৰ পৰা কচোঁ কোনে কিটো নিলে? প্রায় সকলােকে ইহে ফাঁকি দিলে, | মুঠে দু'এজন এৰি; এই ধনৰেহে লােভ দেখুৱাই, যত দিন থাকে, ৰাখে টুটুৱাই, কাঢ়ি লই, পাছে দিয়ে উলিয়াই, লাভে মলে দুয়াে ফেৰি।। | ১৭ ক্রমে দেখিছোঁহি কৰি ‘বিত বিত’- হেলাবঙে খাটি হাল-যুৱলীত, [ ১০২ ] ৬০ জ্ঞান-মালিনী পৰিছহি তয়াে তেনে ফাঁকটিত, | আশা-ফচুলনি পাই; কিন্তু এনি তােৰ ইযে আয়-নই, প্রতি পলে পলে, গৈছে বই বই। গমি, টলি, দেখো, তাকো চাবলই কান-সাৰে (ই) তােৰ নাই। ১৮ দেখি শুনিও যে, হে আবুজন! কিয় দিনে ৰাতি কৰ ধন ধন’? কিয় গেলাইছ কঠীয়াৰ কণ, এনে সােৰােপালি কৰি? নেজান নে তােব এই খেতি খন অলপতে হায়! পৰি যাব চন? অলপতে তােৰ ভাগি ভিকাচন, যাবি আনে-বানে লৰি? ১৯. নৱ পামলই পৰস্তে নােতই, ৰাহি নােহাকই শুদা হাতে গই, কঠীয়া নাে পাছে সিচি কেনেকই, বি পৰমাৰ্থ ধান? এই ধনে-ধানে নাহিব তাে কাম নহব যে তাত, এই নামে নাম, দাবগৈহে যদি পাৰ সেই পাম, তেহে ৰ'ব তােৰ মান ? শক ১৮১৮ ১৫ ফাগন। [ ১০৩ ] দিন-কণা হেবা! হেৰা! হাটৰুৱা! | মৰমৰ ভাইহত! নেৰিবা নেবিবা মােক, এই মায়া-বজাবত। দু'হাত যৰিছোঁ মই কাবউ-কাকূতি কবি; অকলে নেবিবা মােক, আলাই-আথানি কৰি। তােমালােকো যােৱাঁগই; মােকো হেৰা! লই যােৱাঁ! দুখীয়া নিছলা বলি, এফেৰি উভতি চোৱাঁ! হাতৰ লাখটি ইয়ে, মেলি দিছোঁ, হে ভাই! ধৰা, ধৰি কোনাে মতে নিয়া মােকো আগুৱাই। [ ১০৪ ] ৬২ জান-মালিনী কেনি নাে যাবগৈ লাগে, চকুৰে নমনাে মই; খুন্দা ও খন্দনি খাই, যেনি তেনি পবোঁগই। আমাৰ নিচিনা এনে দুখীয়া লেহেৰা, দেও! এই বিশ্ব-বজাৰত নাই আৰু ক'তাে কেও! সি দেখি মাতিছোঁ মই, অত যে মিনতি কৰি; আহা,–আহাঁ, ভাইহত! নিয়া মােকো বাহ, ধৰি। বেচি তাে নেলাগে মােক, এফেবি পােহৰ মুঠে; তাকে পালে উলাহতে, হিয়া মােৰ নাচি উঠে। এটপি চকুৰ লাে, এখনি কোমল হিয়া, [ ১০৫ ] জ্ঞান-মালিনী এষাৰি আয়ৈ দেহি। আৰ, এটি হমনিয়া; ১০ —ইয়াৰ উপৰি, আৰ, একোকে নেলাগে মােক; ইয়াকে পালেই, মােৰ; গুচি যাব যত শােক। | ১১ আমনি নকৰোঁ আৰ, কাকো ক'তত, হে ভাই! আহাঁ-আহাঁ!—ঘুৰি আহি, নিয়া মােকো আগুৱাই। ১২ আগে আগে তােমালােক, পিছে পিছে ময়াে যাওঁ; তয পােহৰৰে যেন | এচেৰেঙা ময়াে পাওঁ। ১৩। নহলে মৰিম মই, | আলাই-আথানি হই; কেনিবাদি এম্পাবত। খালে বামে পৰি অই। [ ১০৬ ] ৬৪ জ্ঞান-মালিনী ১৪ ওখােৰা মােখােৰা বাট তাতে ই এন্ধাৰ ঘােব, তাবােপৰি দই কান্ধে, মেটমৰা বােজা মােৰ;-- ১৫ খােজে পতি, উজটিত চুলি-আগে গৈছে জীৱ; হায়! আগে জনা হলে, | আজি এনে দশা কিয়? ১৬ বজাৰতে ভােল গলো, | লীলা’মলা চাই চাই; চাকি, তেল, শলিতা যে নেবেহালো হায়! হায়! ১৭ এতিয়া বৰিলে বেলি; | হ'লেহি এন্ধাৰ ঘােপ। লাহে লাহে ভাগিলেহি, গৰাকীৰৰ দলদোপ। ১৮ অকলে কেনেকৈ যাওঁ কি হব উপায় মােৰ। [ ১০৭ ] জ্ঞান-মালিনী সাৰথিও নাই নাই কিম্বা চাকি-বন্তি জোৰ। নিগমে মবিলোঁ মই, কোন কেনি আছাঁহক উধাবাঁহি আজি এই দিনকণা অধমক। ২০ এনে নাে ধেন্দেলা মােক | বিধিয়ে কবিলে হায়! উহ! কি কপাল-পােবা- ভৰিও পিছলি যায়! ২১ খােজে পতি ঘৰামটি, ঘনে টেলেঙনি খাওঁ; ‘সহায় সহায় কৰি। ইপিনে সিপিনে চাওঁ ! নেপাওঁ কেনিও হায়! এখনি সহায়-হাত; নশনাে কেনিও হায়! এষাৰি শুৱলা মাত। [ ১০৮ ] জ্ঞান-গালিনী যাৰেই গুৰিলৈ যাওঁ, সেয়ে মুখ ওফোন্দায়; চকুহে টেলেকা কৰি, গােঙোৰাকৈ ঘূৰি চায়; ২৪ যেয়ে সেয়ে ছেই ছেই, | য'তে ত’তে দৰ দৰ; যাকে মাতোঁ, সেয়ে মাৰে কিল, ভুকু, লাঠি, গােৰ। ২৫ হায়! কি কপাল মােৰ, এয়েনে আছিলে লেখা? উহ! কি এন্ধাৰ বাট, নেপাওঁ একণাে দেখা! সাৰথি মাথােন এই কণাৰ লাখুটি ডালি। তাৰেহে খােপনি পতি, কোনাে মতে হালিজালি,- এখুজি দখেজি কৰি। আহিছোঁ, হে ভাইহত! [ ১০৯ ] জ্ঞান-মালিনী ৬৭ নেঠেলিবা,নেঠেলিবা, লােৱী মােকো কাষৰত! ২৮ কাবউ কৰিছাে মই, দুখনি ভবিত পৰি; নিছলা আতুৰ বলি, নিয়া মােকো ধৰি ধৰি। খন্তেকলৈ খেনি কবি, খন্তেকলৈ অপমান, কিয় ভাই! নাহকতে বিনাশিবা এটি প্রাণ। | ৩০ এতেকেহে, লগে-ভাগে, নিয়া নিয়া বাহ, ধৰি; কোনাে মতে, ময়াে যাতে । যাব পাবোঁ, মৰি-পৰি। ৩১ দেখো—অত কাকূতিতে নাহিলে যে কেও হায়! মানুহৰ পৰা তেন্তে, আশা আৰু নাই নাই। [ ১১০ ] ৬৮ জ্ঞান-মালিনী ৩২ এবে তােমাকেহে খাটো হে প্রভু! দয়াময়!' আজি মহা বিপদত, বিতত-বিচুতি মই; কেৱে নেতাৰিলে মােক - নেলাগিলে কাবাে বেথা; তুমিয়েহে তৰােৱাঁহি, ভাঙ্গি এই মহা লেঠা; ৩৪। অগতিৰ গতি তুমি, অনাথৰ নাথ শুনাে; তেন্তে ই বিলই যােব, | চাই আছাঁ কেনেকৈ নন: কণা অধমব ফালে, কৃপা-চকু মেলি চাই, তাবাহি, হে দয়াময়! বসাতলে গলো হায় !!! শক ১৮১৭ ৪ ব'হাগ।