কেন্দ্ৰ সভা

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
কেন্দ্ৰ সভা
লেখক সত্যনাথ বৰা
[  ]

কেন্দ্ৰ সভা




শ্ৰীযুত সত্য নাথ বৰা বি, এলৰ দ্বাৰা
ৰচিত
অম্বিকানাথ বৰা এম্‌ এ, এফ, আৰ, ই, এচৰ
দ্বাৰা প্ৰকাশিত


শঁক ১৮৪৬


      মূল্য—* আনা।

[  ]
 

Published by A Borah
** Street *




Printed by S. C. Neogi, Nababibhakar press,
912 Ma**** Street Calcutta

 
[  ]
 
প্ৰথম ভাগ
 
[  ] [  ]

নিৰ্ঘন্ট।

প্ৰথম ভাগ।

বিষয় কেন্দ্ৰসভা পিঠি
প্ৰথম অধিবেশন ... ১
দ্বিতীয় অধিবেশন ... ৬
 বিষয়— অসমীয়া ন-বো বাৰী
তৃতীয় অধিবেশন ... ১৪
 বিষয়—অসমত স্ত্ৰী শীক্ষা
চতুৰ্থ অধিবেশন ... ২১
বিষয়— অসমত স্ত্ৰী-শিক্ষা
পঞ্চম অধিবেশন ... ৩১
 বিষয়—অসমৰ জনসংখ্যা
যষ্ঠ অধিবেশন ... ৪১
 বিষয়—কিমাশ্চৰ্য্যমন্তঃপৰং

দ্বিতীয় ভাগ।

খ্যাতিমতী বুঢ়ী ... ৫৩
সুখৰ আৰ্হি ... ৫৬
জীৱনৰ ছয়ঋতু ... ৬২
ভকতীয়া ব্যাকৰণ ... ৬৬
নতুন বছৰ ... ৭২
বিভাধৰ বৰকাকতীৰ ফাকুৱা ... ৭৭
বৰদৈচিলাৰ উপাখ্যান ... ৮৪

[  ] [  ]

প্ৰকাশকৰ নিবেদন।

কুৰি বছৰ আগেয়ে কেন্দ্ৰসভাৰ কথা নজনা লোক আসামত নাছিল। ‘‘জোনাকীত” যেতিয়া কেন্দ্ৰসভাৰ অধিবেশনৰ বিবৰণ। প্ৰকাশ হবলৈ ধৰে তেতিয়া কেন্দ্ৰসভাৰ বক্তৃতা, কেন্দ্ৰসভাৰ আলোচনা আসমীয়া মানুহৰ মুখে মুখে হৈছিল। এতিয়া সেই কেন্দ্ৰসভাৰ অধিবেশন বিলাকৰ বিবৰণ জোনাকীৰ পৰা গোটাই কিতাপ আকাৰে ছপাই দিয়া হল। আমি আশাকৰো ইয়ো আগৰ দৰেই ৰাইজৰ আদৰ পাব আৰু মনত ৰং লগাব পাৰিব।

 পুথিখনৰ দ্বিতীয় ভাগত লিখকৰ কেইটামান ধেমেলীয়া প্ৰবন্ধত সুমুৱাই দিয়া হল। চিনেটহাউস


কলিকাতা ইউনিভাৰ্চিটী শ্ৰীঅম্বিকা নাথ বৰা।

১৫-১০ -১৪ [  ] [  ]

কেন্দ্ৰ-সভা ।

প্রথম অধিবেশন ।

 ইংৰাজী শিক্ষাৰ পোহৰ পোৱা, বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দীক্ষা পোৱা, নকৈ উঠি অহা অসমীয়া ডেকাবিলাকে বিবেচনা কৰে যে অসমৰ বুঢ়া শ্ৰেণীৰ মানুহবিলাকে দেশৰ ফালে বা ভাষাৰ ফালে অলপো চকুমেলি নাচায় । অসম আৰু অসমীয়া ভাষাৰ ইহকাল, পৰকাল ডেকাবিলাকৰ হাতত সমৰ্পণ কৰি বুঢ়া- বিলাকে কেৱল দবা পাষটি লৈ, ৰং ধেমালি কৰি দিন কটায়। এই বিবেচনা ভুল । কিয়নো, সম্প্রতি থোৱা ঘটনালৈ চালে বুঢ়াবিলাকে যে কেৱল পাষটি ঘুৰাই, “পোৱা-বাৰ’ মাৰি দিন নিয়াবলৈ লাগিছে এনে বোধ নহয় । তেওঁলোকেও দেশৰ আৰু দেশী ভাষাৰ অৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ কঁকালত টঙ্গালি বান্ধি কান্ধ পাতিছে। আজি ১০/১২ বছৰৰ ভিতৰত আসামৰ নগৰে নগৰে অসমীয়া ভাষাৰ উন্নতি কৰিবলৈ “অসমীয়া ভাষাৰ উন্নতিসাধিনী” নামেৰে অনেক সভা থাপিত হৈছে । আৰু সেই সভা বিলাকত অসম আৰু অসমীয়া ভাষাৰ ভাল বেয়া, উন্নতি অৱনতি, সমস্ত বিষয়ৰ আন্দোলন হবলৈ লাগিছে, তাকে দেখি কেই জন মান প্রাচীন অসমীয়া ডাঙৰীয়াই গোট খাই আৰু এটি সভা স্থাপন কৰিছে । তাৰ নাম থৈছে “কেন্দ্রসভা” । যোৱা মাহত এই সভাৰ প্ৰথম অধি[ ১০ ] বেশন হৈ গল । সভাৰ জাননী পাই আমিও চাবলৈ গৈছিলোঁ। কেন্দ্রসভাৰ ৰীতি নীতি, নিয়ম প্রণালী, ডেকাসভাৰ নিচিনা নহয়। তাত মেজ মাচিয়া বা বেঞ্চ নাই । সভ্য ডাঙৰীয়া সকল খাটৰ ওপৰত বিছনা কৰি লেপেটা-পাৰি বহিছিল। ওচৰত পিকদান, ধোঁৱাখোৱা আাদি লাগতিয়াল সকলো সামগ্ৰী যতোৱা আছিল । মুহূৰ্ত্তে মুহুর্ত্তে চাকৰে তামোল ধঁপাতৰ যোগান ধৰিছিল । যেতিয়া সভাৰ সভ্যবিলাক গোট খালে হাজৰিকা ডাঙ্গৰীয়াই খাটৰ পৰা নামি থিয় হল, আৰু প্ৰস্তাৱ কৰিলে যে বৰুৱা ডাঙ্গৰীয়াক আমাৰ যাউতি-যুগীয়া সভাপতি নিয়োজিত কৰা যাওক। সভ্য সকলৰ ভিতৰত বৰুৱা ডাঙ্গ- ৰীয়াই গণ্য মান্য লোক ; বিদ্যাবুদ্ধিতো তত কম নহয় । সেই দেখি সভ্য এটাই বিলাক উৰ্দ্ধবাহু হৈ প্ৰস্তাৱত মান্তি হল। সভাপতিৰ আসন আগৰে পৰা বেলেগে যতনাই থোৱ। হৈছিল, সভাৰ মাজত এখন বৰপিৰ।, তাৰ ওপৰত কেপ্‌কৰা বানত। বৰুৱা ডাঙ্গৰীয়াই উঠি গৈ সেই আসন গ্ৰহণ কৰিলে। পিচত তাৰ পৰা নামি মাটিত থিয় হৈ, মেঘৰ গম্ভীৰ সুৰেৰে কবলৈ ধৰিলে :—হে সভ্য ডাঙ্গৰীয়া সকল ! আপোনালোকে মোক এই সভাৰ সভাপতি বৰণ কৰি যেনে মান সৎকাৰ কৰিলে, তাৰ শোধ মই গোটেইটো জীৱনত দিব নোৱাৰিম। আপোনালোকৰ এই অনুগ্রহ মই চন্দ্ৰ দিৱাকৰ থাকে মানে নাপাহৰোঁ। মই অতি অভাজন, বয়সত প্রাচীন হলেও বিদ্যা- বুদ্ধিত পৈণত নহঁও। তথাপি মই দেহ কেহ উচৰ্গি কেন্দ্রসভাৰ উন্নতি সাধিবলৈ পুৰুষাৰ্থ কৰিম। অসমত আজি কালি মহা[ ১১ ] বিপ্লৱ উপস্থিত । অসমীয়াৰ বিলাই বিপত্তি দেখিলে, অসমীয়া ভাষাৰ আলাই আথানি দেখিলে, কোনো হাদয়শীল অসমীয়াই চকুৰ লো সামৰিব নোৱাৰে । অসমীয়াৰ দুখ কুলায় পাচিয়ে নধৰে । এনেকুৱা বিপদকালত এই কেন্দ্ৰসভা স্থাপিত হোৱাত যে অসমৰ কিমান উপকাৰ হৈছে, তাক মই হে নালাগে চাৰিমুখীয়া ব্ৰহ্মায়ো বৰ্ণাই ওৰ পেলাব নোৱাৰে। অসম দেশৰ আৰু অসমীয়া ভাষাৰ উন্নতি সধাই কেন্দ্ৰসভাৰ অকল উদ্দেশ্য । ডেকালৰাবিলাকে যদিও এই কামত হাত দিছে, সিহঁতৰ বুদ্ধি কুমলীয়া বাবে তাত পূৰ্ণৰূপে কৃতকাৰ্য্য লভিব পৰা নাই । এই বৃদ্ধ সভ্যমণ্ডলীয়ে তেওঁবিলাকৰ সুপক্ক বুদ্ধি আৰু সুসিদ্ধ বিদ্যা দৌৰাই অসমীয়া ভাষাক যে উন্নতি মৈটাৰ আগৰ খাপত তুলিব পাৰিব তাত তিলমাত্ৰও সন্দেহ নাই । ইমান দিন অসমীয়া ভাষা আৰু অসম দেশ মাউৰা লৰাৰ নিচিনা নিছলা হৈ আছিল । এতিয়া কেন্দ্ৰসভাই ধুই পখালি, সজাই পৰাই সিহঁতক দহজনৰ ভিতৰত এজন কৰি তুলিব । আজি আমাৰ সভাৰ প্রথম অধিবেশন, বিশেষতঃ বেলিয়েও তেওঁৰ পেহৰ সামৰি পাটত বহিবলৈ কাৰবাৰ কৰিছে । এতেকে ময়ো আপোনালোকত মেলানি লৈ আজিৰ নিমিত্তে বক্তৃতা সামৰি সভাৰ বাকী কাৰ্য্য কৰিবলৈ আপোনা- লোকক অনৰোধ কৰিলো । ( চাপৰি )

সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই বক্তৃতা সামৰি আসন ললত কাকতী ডাঙ্গৰীয়া থিয় হল, আৰু ধীৰে ধীৰে কবলৈ ধৰিলে :-হে সভ্য সকল! আমি সততে দেখিবলৈ পাওঁ যে কেতবিলাক [ ১২ ] বিধি ব্যবস্থা বান্ধি নললে কোনো কাম সুকলমে সাধিব নোৱাৰি ;

কেন্দ্ৰসভাৰ কামনো বিধি ব্যবস্থা নোহোৱাকৈ কেনেকৈ চলিব ? সেই দেখি মই গোটা চেৰেক নিয়ম লিখি আনিছোঁ ( চাপৰি ) সেই নিয়ম বিলাক মই সভাত অৰ্পণ কৰিলোঁ, সভ্যবিলাকে তাৰ ভিতৰত যি কেইটা মনোনীত কৰে সেই কেইটাক সভাৰ নিয়মাৱলী স্বৰূপে প্ৰচাৰ কৰা হওক ।  বৰা-কাকতী ডাঙ্গৰীয়াৰ গঠিত নিয়মবিলাক মোৰ বিবে- চনাত বৰ ভাল হৈছে, কেৱল সভাৰ বয়সৰ সীমাটো যুক্তি সঙ্গত যেন বোধ হোৱা নাই । মোৰ মনেৰে কেন্দ্ৰসভাৰ সভ্য বয়সত ৫০ বছৰৰ কম হোৱা উচিত নহয়। । এই সভাত অনেক গভীৰ বিষয়ৰ আলোচনা হব । পনীয়া বুদ্ধিৰ মানুহে তেনেকুৱ৷ আলোচনাৰ তলাকে ধৰিব নোৱাৰিব।  বৰাৰ কথা সকলো সভাই শলাগিলে, আৰু কেন্দ্ৰসভাৰ সভ্যৰ বয়স ৫০ বছনেই থিৰ হল। আন আন নিয়মবিলাক সকলোৰে মনোনীত হোৱাত, সেই বিষয় কোনো তর্ক বিতর্ক নহল । পাঠকৰ অবগতিৰ নিমিত্তে নিয়ম কেইটা এই ঠাইতে উদ্ধাৰ কৰি দিয়া গল ।

নিয়মাৱলী।

১। বয়সত ৫০ বছৰ বা তাৰ উদ্ধ নহলে কাকো কেন্দ্র সভাৰ সভ্য পতা নাযাব । ২। প্রতি মাহে সভাৰ এটা অধিবেশন হব । ৩। প্রত্যেক সভাত এজন সভ্যই গদ্য বা পদ্য প্রণালীত [ ১৩ ] লিখা প্ৰবন্ধ এটা পাঠ কৰিব। অথবা ইচ্ছা কৰিলে নিলিখি মুখেৰেও কব পাৰিব । নিয়মাৱলী অবধাৰিত হোৱাৰ পিচত সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই সভাভঙ্গ কৰিলে । সভ্যবিলাক সকলো ঘৰাঘৰি গুচি গল । আমিও ঘৰলৈ আহিলোঁ । কিন্তু আজি লৈকে সভাপতিৰ বক্তৃতাৰ ৰাগী আমাৰ গাৰ পৰা যোৱা নাই । তেওঁৰ সেই উদগনি, তেওঁৰ সেই উৎসাহ আৰু গম্ভীৰ সুৰ আজিলৈকে আমাৰ কাণত ৰিণিকি ৰিণিকি বাজিবলৈ লাগিছে । আমি বয়সত ডেকা, সেই দেখি সভাৰ কাৰ্য্যত যোগ দিবলৈ অসমৰ্থ । কিন্তু বৃদ্ধ বিলাকে যি কৰিলে, আৰু আগলৈ যি কৰিম বুলিছে, তাক শুনি আমি অময়া তৃপ্তিলাভ কৰিছোঁ, আৰু মনত আশা হৈছে যে শীঘ্ৰে

অসমক শনিয়ে ছাৰ দিব । [ ১৪ ]

দ্বিতীয় অধিবেশন।

বিষয়—অসমীয়া ন বোৱাৰী ।

 সম্প্রতি কেন্দ্ৰসভাৰ দ্বিতীয় অধিবেশন হৈ গল । প্রথম দিনৰ সভাত বুঢ়া বিলাকৰ উৎসাহ দেখি দুনাই সভা চাবলৈ আমাৰ মন উত্ৰাৱল হৈ আছিল । সেই দিনা সভা আকৌ বহিব বুলি শুনি আমি আগেয়ে এডোখৰ ঠাই লৈ বহি আছিলোঁ। সেই দিনৰ বক্তৃতাৰ বিষয় আছিল অসমীয়া ন বোৱাৰী। বিষয়টি আপুৰুগীয়া । আমি আগেয়ে কোনো সভাত এনেকুৱা বিষয়ৰ বক্তৃতা শুনা নাছিলোঁ । আন বিলাক মানুহেও বোধকৰোঁ শুনা নাছিল। কাৰণ সেই দিনা সভাঘৰত মানুহ নধৰা হৈছিল। কোনোৱে বহি, কোনোরে থিয় দি, কোনোৱে কান্ধত উঠি কোনোৱে চালত উঠি, বক্তৃতা শুনিছিল । আমি বুদ্ধিয়ক মানুহ দেখিহে আগধৰি গৈ কথমপি বহিবলৈ ঠাই এডুখৰি পাইছিলোঁ। সভা বহে তিনি বজাত, কিন্তু সভাপতি পলমে অহাত সেই দিনা চাৰি বজাতহে সভাৰ কাৰ্য্য আৰম্ভ হৈছিল। সভাপতি ডাঙ্গৰীয়া আহিয়েই পোনে পোনে সভা লগাই দিলে, আৰু সংক্ষেপ কৰি কলে,-ফুকন ডাঙ্গৰীয়াই যে আজিৰ সভাত বক্তৃতা দিম বুলি সিদিনা গাত লৈছিল, সেই বক্তৃতা শুনিবলৈ আমি সকলোৱ আগ্রহৰে গোট খাইছোঁ । তেখেতে যেন বস্তৃতা দি আমাৰ হাবিয়াহ পূৰণ কৰে । [ ১৫ ]  ফুকন ডাঙ্গৰীয়া অসমৰ এজন লেখৰ মানুহ । তাহানি সৰুতে তেখেতে টোলত সংস্কৃত পঢ়িছিল। তেখেত বিশ্ব- দ্যিালয়ৰো নিচেই গোন্ধ নোপোৱা মানুহ নহয়, এণ্ট্ৰেঞ্চলৈকে পঢ়িছিল । পাচে বাপেক ঢুকালত জানিবা গৃহজঞ্জালত পৰি স্কুল এৰিলে । কিন্তু ইংৰাজী লিখাপঢ়া হলে ভাল কৈ শিকি- ছিল । তেখেত ৩০ টকীয়া কেৰানীৰ পৰা উধাই গৈ চিৰস্তাদাৰ হৈছিল, আৰু সুখ্যাতিৰে কাম চলাই পেন্‌চন পাইছে। যদিও চাকৰি কৰিয়েই বয়স কটালে, তেখেতে বিদ্যাৰ চৰ্চা এৰা নাছিল, ঘৰত সদাই নানাবিধৰ পুথি চাই থাকে ।  সভাপতিয়ে অনুৰোধ কৰি বহিলতে ফুকন থিয় হল, দুবাৰ খেঁকাৰিলে, এবাৰ মুখ মুছিলে আৰু চাৰিও ফালৰ মানুহবোৰলৈ চাই ললে । ইফালে গোটেই সভাৰ মানুহে হাত চাপৰিৰে কোৰ্হাল লগালে । পাচত তেখেতে ককাঁলত হাত দি সুপক্ক মুৰটি আগলৈ আগ বঢ়াই, গম্ভীৰ সুৰত কবলৈ ধৰিলে,—“সভ্য ডাঙ্গৰীয়া সকল ! তাহানি আমি ডেকাকালত, সভাসমিতি কৰি- বলৈ গলে তাত যি মন যায় তাকে কব পাৰিছিলোঁ। নিজৰ কথাওঁ সভাত কোৱা দস্তুৰ আছিল । কিন্তু আজিকালি সি নিয়ম নাই । আগৰ নিয়ম ইংৰাজী মতেৰে শোধন কৰা হৈছে। সেই শোধিত নিয়ম অনুসাৰে সভাত নিজৰ বিষয় কোনো কথা উলিয়াব নাপায়। কিন্তু আজিৰ সভাত আপোনালোকৰ আজ্ঞা লৈ, ইংৰাজী নিয়ম ভঙ্গ কৰি বক্তৃতাৰ আদিতে, ঘোষাৰ স্বৰূপে, আষাৰ চেৰেক নিজৰ কথা কব খুজিলোঁ । এই কথাত আপোনা-

লোকে যেন মোৰ অপৰাধ নধৰে । ( সজ সজ শব্দ ) [ ১৬ ]

[৮]

 মই আজি আপোনালোকৰ আগত যি বিষয়টি আলোচনা কৰিম বুলি আগ বাঢ়িছোঁ, সেই বিষয়টি বহুত দিনৰে পৰা মই আলচি আছিলোঁ। নিজে নিজে আলচি কেতিয়াবা হাঁহিছোঁ, কেতিয়াবা কান্দিছোঁ, কেতিয়াবা অনুশোচ কৰিছোঁ । আজি সুচল মিলিছে, সেই দেখি মন উবুৰিয়াই এটাই খিনি ভাল মন্দ সভাৰ আগত নিবেদন কৰিম বুলি ভাবিছোঁ । এতিয়া জয় জয়তে আপোনালোকক সোধোঁ, বোৱাৰী নে বেটী ? পোলৈ বিয়া কৰাই বোৱাৰী আনে নে ঘৰত বাবলৈ মূল দি বেটী আনে ? কথা কওঁতে হলে বোৱাৰী আৰু বেটী দুইকো যোৰ লাগাই কয় । এই দৰে কথাত মাথোন যোৰ লগালে, আমাৰ পক্ষে হাঁহন কান্দনৰ কথা নাথাকিল হেতেন । কিন্তু দুখৰ বিষয় যে, কথাত যেনে যোৰ লগায়, কামতো বোৱাৰী আৰু বেটীক সমান যেন দেখে । বোৱাৰী এজনী বিয়া কৰাই আনিলে, বেটী এজনী অনা যেন ভাবে। বোৱাৰী ঘৰ সোমালনে শাহুৱেকে আগধৰি বাপে- কৰ ঘৰৰ পৰা তাই কি আনিছে তাৰ হিচাব কিতাপ লয় । লগত অনা বস্তু লেখ মতে নিমিলেলে সেই জনী বোৱাৰী বেয়া । তাই ভাতৰ ভতুৱা, তাই অকাজভাগী, অবালচন্দ, আলাবাদু; তাই আঁকৰী, আজলী, লেতেৰী; তাই শাঁকিনী, হুতাশনী, কুলক্ষণী আৰু নো তাই কি নহয় । শাহুৱেকে এই দৰে বোৱাৰী- সহস্ত্ৰ নাম গাইহে (চাপৰি) বোৱাৰীয়েকক সম্ভাষণ কৰে । তদুপৰি কথায় পতি পাটন দিয়ে, কথায় পতি গেজেৰা মাৰে। শাহৰ গেজেৰা ভিনে, ননন্দৰ গেজেৰা ভিনে, আৰু ঘৰৰ যি বান্দী

বেটী আছে, তাইহঁতৰ গেজেৰা ভিনে, সদায় বোৱাৰীয়ে শুনিব [ ১৭ ]

[৯]

লাগে । বোৱাৰী ঘৰলৈ আহিলে শাহ আই তো চাঙ্গত উঠেই, বান্দী বেটীয়েও তাইৰ হাঙ্গি নধৰাকৈ কুটাগছ নিছিঙ্গে।  শাহুৰ বিবেচনাত বোৱাৰী শিলৰ মানুহ । তাইৰ বনতো ভাগৰ নাই, গালিতো বেজাৰ নাই, পেটতো ভোক নাই । পুৱাৰ পৰা দুপৰীয়ালৈ, আৰু দুপৰীয়াৰ পৰা নিশালৈ তাইৰ দুখন হাতৰ আজৰি নাই; তেও শাহু আইৰ সন্তোষ নাই । বোৱাৰী উঠিব সবাৰ আগত, নিশা শুব সবাৰ পাচত । খাওতে পূবৰ বেলি পচিমে যায় । আগেয়ে ডাঙ্গৰীয়াই খাই ওলাব, তাৰ পাচত বোপাহঁতে খাই ঘাব (চাপৰি) তাৰ পাচত আইটীহঁতে খাব, তাৰ পাচতহে বোৱাৰী আৰু বেটীৰ সকলোৰে পাত চোছা খোৱা পাল পৰে ।  শাহু আয়ে নিজৰ সোঁ হাত বাওঁ হাত নিচিনে, কিন্তু বোৰাৰীৰ ওপৰত চোকা অধ্যাপক । মাছে গচকা আঞ্জা খাবা, শাহুৱে গচকা বোৱাৰী বাবা। সেই দেখি শাহুৱেকে ভালকৈ গচকি দিয়ে (চাপৰি) । আইটী ১৬ বছৰীয়া হলেও আলৌ লৌৱা, আতোল্, তোল্ অজলা পোনা । কিন্তু বোৱাৰী ১২ বছৰতে পেট টেঙ্গৰী হয় । আইটীয়ে কথা কলে নন্দনকাননত বীন বাজে বোৱাৰীয়ে কথা কলে ভগা ঢোলত কোব মাৰে । (চাপৰি)  অসমত অনেক বোৱাৰীৰ এই অৱস্থা । ৰাওমুঈ শাহুৰ অত্যাচাৰত বোৱাৰীয়ে চকুৰ লো টুকি ভাত খায়; এনেকুৱা শাহুৰ প্রতি (চাপৰি) বোৱাৰীৰ কিমান ভক্তি হব পাৰে তাক

আপোনালোকে বিবেচনা কৰি চাব পাৰে! ন বোৱাৰীয়ে কিছু[ ১৮ ]

[ ১০ ]

মান দিন চকু মুদি সহি থাকে। নিজৰ দুখৰ কথা মাকৰ আগত কয়, কিন্তু মাক বাপেকৰ মুখ বন্ধ । কাৰণ, ছোৱালীৰ ওজৰ ৰাওমুঈৰ কাণত পৰিলে এগুণ ৰাও দুগুণ হব। (সজ সজ শব্দ) সেই দেখি ছোৱালীক বুজাই বঢ়াই নিচুকাই থয়। শহুৰ দেউইতা দেউতা মানুহ, মাইকীৰ শাক পাত খোৱা কথাত কাণ নিদিয়ে, বিশেষতঃ তেওঁ ৰাজ ভগনৰ হেন্দোল দোপনিত থাকে সেই দেখি তেনে কথাত কাণ দিবলৈ সময়ো নাপায়া, গিৰিয়েকে শুনিলেও লাজত কাকো মুখ ফালি নকয়। পাচত সহনিৰ শেধ পৰিলে, বোৱাৰীয়ে নিজৰ মুখৰ অগ্নি নিজে নুমাবলৈ কাৰবাৰ কৰে। (চাপৰি) প্রথমে বেটীৰ সৈতে বিৰোধা-বিৰোধি, পাচত ননদেৰে সৈতে ঠেহেৰা-ঠেহেৰি, ওফন্দা-ওফন্দি (চাপৰি), শেষত শাহু আইৰ গেজেৰাও নসহা হয়। এই দৰে প্রথমে ৰাওমুঈ শাহুৱে নিমাতী বোৱাৰীৰ মাত উলিয়ায়। পাচত এবাৰ ভেদ ভাগিলে শাহু বোৱাৰীৰ চুলিয়াচুলি লাগে। আগৰ পৰা যদি শাহুৱে বোৱাৰীক নিজৰ জীৰ নিচিনা মৰম কৰে, পেট বুজি খুৱায়, গা বুজি পিন্ধায়, আৰু শক্তি বুজি কাম কৰায়, যদি নিজে মিঠা মুখে মাতে, বান্দী বেটীক টান কথা কবলৈ লাই নিদিয়ে, তেনে হলে বোৱাৰী শাহুৰ সোঁ হাত, গৃহস্থালিৰ লক্ষ্মীসৰূপ হয়। আপোন ভালে জগত ভাল, শাহু ভালে বোৱাৰী ভাল।' (চাপৰি)  বক্তৃতা শেষ কৰি ফুকন বহিলত সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই উঠি কলে- “ডাঙ্গৰীয়া সকল ! আপোনালোকে ফুকন ডাঙ্গৰীয়াৰ বক্তৃতা শুনিলে, এতিয়া তেখেতৰ কোৱা কথাৰ ওপৰত কাৰবাৰ [ ১৯ ] [ ১১ ] কিবা মন্তব্য থাকিলে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে। ” সভাপতিৰ এই অনুৰোধত সন্দিকৈ ডাঙ্গৰীয়া আসনৰ পৰা নামি থিয় হল, আৰু হাত দুখনি পাচ ফালে থুপুৰিয়াই কবলৈ ধৰিলে, ‘সমজুৱা ডাঙ্গৰীয়া সকল । ! ফুকন ডাঙ্গৰীয়াৰ সাৰগৰ্ভ সুললিত বস্তৃত৷ শুনি যি তৃপ্তি লাভ কৰিলোঁতাক মই এক মুখেৰে বৰ্ণাব নোৱাৰে। । ফুকনে আমাৰ আচল ঘুণত হাত দিছে। আমাৰ অধিকভাগ বোৱাৰা শাহু শহুৰৰ দোষত বেয়া । হয়, ইয়াত তিলাৰ্ধও সন্দেহ নাই । মোৰ ঘৰতে শাহুৰেক বোর।ৰীয়েকৰ সদায় খকাখুন্দা, ঠেহেৰাঠেহেবি লাগি থাকে । মই মাইকী মানুৰ কথা দেখি তালৈ বৰ কাণ নকৰোঁ। . কিন্তু আজি ফুকনৰ কথা শুনি মোৰ চকু মুকলি হল। মই ঘৰৰ গৰাকী, এতেকে মই সকলো ফালে দৃষ্টি ৰাখা উচিত । এই কথা । আগেয়ে মনত খেলোৱা নাছিল । গাবুজ, ক'ক্ষত মৰা, আগ পাচ মুগুণা, বুঢ়াৰ হাতত গৃহস্থালি পেলাই দি আক লোকৰ চোৱালীক মাকক শীতল বুকুৰ পৰা কাঢ়ি জানি শাহুৰ চেঙ্গা দণ্ডিত পেলাই দি গৰাকীয়ে নিশ্চিন্তে থকা কদাপি উচিত নহয়। আশা কৰে। ফুকনৰ বন্ধুতাই মোৰ যেনে টোপনি ভাঙ্গিলে, তেনেকৈ সকলো অসমীয়াৰ টোপনি ভাঙ্গিব । তেখেতৰ কথা কেই আষাৰ সোণালী আখৰেৰে লিপি থোৱা যুগুত। (চাপৰি নেওগ,—ফুকন ডাঙ্গৰীয়াই আমাৰ অস্তেস পুৰত লুকাই থকা দোষ বিদিত কৰি ; তালৈ আমাৰ চকু পেলাই দিয়াত ; আমি শলাগ নলৈ থাকিব নোৱাৰো। শহুৰৰ ঘৰলৈ আহি ন

বোৱাৰীয়ে যে বহুত কষ্ট ভোগ কৰে, তাক কেওঁ নহয় বুলিব [ ২০ ]

[১২]

নোৱাৰে ! কওতেই কয় । শহুৰী খটা । বোৱাৰী আহি যে
বেটীৰ নিচিনাকৈ খাটিব লাগে, ই আমাৰ লাজ । শাহ শহুৰে বোৱাৰীক নিজৰ জী যেন দেখা উচিত।
   নেওগ আৰু সন্দিকৈয়ে কথা কোৱাৰ সময়ত আমি চুকৰ পৰা সভ্যবিলাকৰ ৰেহ্ ৰূপ চাই আছিলোঁ। ৰাজখোৱাও এজন সভাৰ সভ্য । তেখেত বস্তৃতাৰ কথা বিলাকত মান্তি হোৱ৷ নাছিল যেন বোধ হৈছিল। তেখেতে আৰম্ভৰ পৰা অন্তলৈকে বহা ঠাইতে উচ্ পিচাই আছিল,এবাৰ মূৰ খজুৱাইছিল, এবাৰ হাত মোহাৰিছিল, এবাৰ ভৰি মোহাৰিছিল। নেওগ বহিলতে তেখেত একে চাবে উঠি থিয় হল,আৰু খঙ্গত ৰঙ্গা হৈ দাৰি শিয়ৰাই কবলৈ ধৰিলে,--“সভ্য সকল ! ফুকনৰ বক্তৃতা শুনি আপোনালোকে সকলোৱে শলাগিলে, কিন্তু মই শলাগিব নোৱাৰোঁ। বস্তৃতাত অৱশ্যে তেখেতে ভাষাৰ চতুৰালি আৰু চিন্তাৰ গভীৰতা দেখাইছে, সঁচা । কিন্তু তাৰ পৰা তেখেতৰ দূৰদৰ্শিতাৰ চিনাকি পোৱা নাযায়, তেখেতে আমাৰ ভিতৰুৱা কথা প্রোঢী কৰি বিদেশীৰ আগত আমাৰ লাজ আনিলে (ছি ছি শব্দ)। ই বুদ্ধিমানৰ কথা নহয় ।”
   এই কেই আষাৰ কথা কৈ ৰাজখোৱা বহিল, আৰু কপিবলৈ ধৰিলে। ইফালে আৰু কেও নুঠা দেখি এইবাৰ সভাপতি স্বয়ং থিয় হল, আৰু তেখেতৰ প্ৰাচীন সোহাত খনি ওপৰলৈ তুলি কবলৈ ধৰিলে ;–সভ্য ডাঙ্গৰীয়া বিলাক ! ফুকন ডাঙ্গ-ৰীয়াৰ কথাকেই আষাৰ যে শলাগিব লগীয়৷ তাৰ কোনো ভুল নাই । আমাৰ চকুত নপৰা বা আমি পাহৰি থকা দোষ

[ ২১ ]

উলিয়াই দি আমাৰ পৰম উপকাৰ কৰিছে। । ফুকনে বোৱাৰীৰ যি অবস্থা৷ বৰ্ণাই কলে তাক কোনোৱে নুই কৰিব নোৱাৰে । ফুকনৰ কথা শুনি ভবিষ্যতলৈ সকলোৱে সাৱধান হোৱা উচিত। ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়াই কিয় বেয়া বুলিলে ( চাপৰি ) মই বুজিব নোৱাৰিলোঁঁ । ৰোগ হলে লুকাই ৰখা বুদ্ধিমানৰ কৰ্ম্ম নহয়। আমাৰো এইটি ৰোগ হৈছে, তাক লুকাই নাৰাখি গুচাবৰ উপায় কৰাহে উচিত । লাজলৈ ভয় কৰি ঢাকি থলে এই দোষ চিৰকাল থাকিব। মই আৰু আপোনালোকক বহুত পৰ নাৰাখোঁ। ফুকনে যি কথা কৈছে তাত যোগ দিবলৈ মোৰ আন কথা নাই। এতেকে ফুকন ডাঙ্গৰীয়াক তেখেতৰ বহুমূলীয়া বক্তৃতাৰ বাবে শত ধন্যবাদ দি আজিলৈ সভা সম্বৰণ কৰা হল” ( চাপৰি )
 সভা ভাগিলত আমি গুচি আহিলোঁ। কিন্তু ফুকনৰ কথা কেই আষাৰ চিৰকাললৈ মনত থাকিব যেন বোধ হৈছে।তেখেতে অসমীয়া বোৱাৰীৰ অৱস্থাৰ যি চিত্র আঁকি দেখুৱালে,সি এতিয়াও আমাৰ চকুৰ আগত চকমকাই আছে ।

[ ২২ ]

বিষয়—অসমত স্ত্ৰী-শিক্ষা ।

 অসম দেশত সময়ে সময়ে অনেক সভাসমিতি হয়, কিন্তু তাত ডাঙ্গৰ ডাঙ্গৰ ৰাজনৈতিক কথাৰ আলোচনা কৰে। আমি হোজা মানুহ সেইবিলাক কথাৰ বৰকৈ তত্ত্ব নাপাওঁ, সেই দেখি সেই বিলাক সভাতো ৰস নাপাওঁ। কেন্দ্ৰসভা প্রথমে পাতোতে আমি ভাবিছিলোঁঁ যে তাতো তেনেকুৱা কথাৰেহে আলোচনা হব। কিন্তু যোৱা বাৰৰ অধিবেশন দেখি আমাৰ মনৰ পৰা সেই ভ্ৰম দূৰ হৈছে। ইয়াত তেনেকুৱা বুজিব নোৱাৰা কথা নোলায়, আমাৰ ঘৰুৱা কথাৰেই আলোচনা হয়। । কেন্দ্র সভাৰ সভ্য সকল বয়সত প্রাচীন হলেও, স্বভাৱত ডেকাৰ নিচিনা। তেওঁ-লোকে অসমীয়া বুঢ়াৰ নিচিনা আগৰ সকলোকে ভাল বোলা মানুহ নহয়, আৰু তেওঁলোকে ঘৰৰ বেয়া উলিয়াবলৈকো বেয়া নাপায়। তেওঁলোকে যি বিলাক কথাৰ আলোচনা কৰে সেই বিলাক আমাৰ সমাজৰ মলি, সেই মলি ধুই সমাজ নিকা নকৰিলে আমি সদায় মলিয়ন হৈ থাকিম, তাৰ কোনো ভুল নাই। এই বাৰৰ বিষয় স্ত্রী-শিক্ষা। ই অতি পুৰণি,হাজাৰ বাৰ ৰটা খচা কৰা কথা । তেওঁঁ সিবাৰৰ উদাহৰণলৈ চাই ইয়াতো কিবা ৰসাল কথা ওলাব বুলি আশা কৰি আমি সভাচাবলৈ গৈছিলোঁ। সভাৰ সভ্য সকল গোট খালত সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই সভা লগাই

[ ২৩ ]

দি কলে :—“সিদিনা ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়াই আজিৰ সভাত স্ত্ৰী-শিক্ষা সম্বন্ধে বক্তৃতা কৰিবলৈ গাত লৈছিল, আজি সেই বক্তৃতাটি দি কেন্দ্ৰসভাৰ সভ্যমণ্ডলীৰ তৃপ্তিসাধন কৰক।”
 ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়া ডাঙ্গৰ ঘৰৰ মানুহ হলেও তেখেতৰ বৰ্ত্তমান অৱস্থা ভাল নহয়। । আগেয়ে তেখেতৰ অৱস্থা ৰৰৈয়া৷ আছিল, কিন্তু দৈবৰ ফেৰত আগৰ যি আছিল সকলোগল । তেখেত আনক চাটু নকৰা মানুহ, সেই দেখি চৰকাৰৰ চাকৰীও কৰিব নোৱাৰিলে। । এবাৰ আঢ়ৈকুৰি ৰূপৰ এটা মোট পাইছিল, পিচে এদিন চাহাবক কিবা কাকত দেখুৱাবলৈ যাওঁতে, চাহাবে হুনু কিবা টান কথা কলে। সেই দেখি তেখেতে চাহাবৰ লগত দন্দ কৰি সেই দিনাই চাকৰী ইস্তফা দি আহিল। সেই অৱধি তেখেতে নিজৰ হাতে কোচে যি আছিল তাকে চলাই পেটে-ভাতে খাই আছে । ৰাজখোৱা কিন্তু লিখা পঢ়াত চোকা, আৰু তেখেত সকলো বিষয়ত লায়ক বুলি নাম আছিল । গভর্ণমেন্টলৈ কোনো মিনতিপত্ৰ পঠাব লগীয়া হলে, মানুহে তেখেতৰ হতুৱাই লিখাইছিল । ৰাজখোৱাই দেশৰ অৱস্থাৰ ফালেও সদায় চকু ৰাখিছিল । সভাপতি অনুৰোধ কৰি বহিলত ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়া থিয় হল, আৰু দুয়োখন হাত কঁকালত দি পোন হৈ বুকু ফিন্দাই কবলৈ ধৰিলে —"সমজুৱা ডাঙ্গৰীয়া সকল! শাস্ত্ৰত কয় যে তিৰোতা গৃহৰ লক্ষ্মী, স্ত্রী গৃহস্থালীৰ কেন্দ্ৰ। হয়, সজ কথা তিৰোতা ঘৰৰ লক্ষ্মীও হব পাৰে, কেন্দ্ৰও হব পাৰে, কিন্তু তিৰোতা যে ঘৰোৱাহৰ অধ্যাপক ( চাপৰি ) ইয়াত তিলমাত্রও সন্দেহ নাই। তিৰোতা যেতিয়া ঘৰৰ ঘৈণী হৈ উঠে, তেতিয়া

[ ২৪ ]

তেওঁ গৃহস্থালী চক্রৰ ডিলামাৰিৰ স্বৰূপ, তেওঁক আশ্ৰয় কৰি সেই চক্ৰ ঘূৰে। তেওঁ ইচ্ছা কৰিলে তাক সোঁহাতে ঘূৰাব পাৰে, আৰু ইচ্ছা কৰিলে আও হাতেও ঘূৰাব পাৰে, ইচ্ছা কৰিলে গৃহস্থালী ৰৰৈয়া কৰিব পাৰে, আৰু ইচ্ছা কৰিলে তাক খাস্তাং কৰিবও পাৰে। তেওঁ ঘৰোৱাহৰ অধ্যাপক বুলি কোৱা হৈছে । কাৰণ, গৰাকীটিৰ বাজে পৰিয়ালৰ এটাই বিলাকেই তেওঁৰ শিকনি পায়; তেওঁৰ শিক্ষাৰ পৰা লৰা ছোৱালীৰ ভবিষ্যত জীৱনৰ গতি নিৰ্ধাৰিত হয়, আৰু বান্দী, বেটী, লগুৱা ভণ্ডাৰীৰো স্বভাৱ গঠিত হয়। তেওঁ ভবিষ্যৎ ঘৈনী বোৱাৰীৰ স্বভাৱ চৰিত্ৰৰো গঢ় লগায়। মুঠ কথা, ঘৈনী ভাল হলে, ঘৰৰ লৰা ছোৱালী, বান্দী বেটী সকলো ভাল হয়, আৰু ঘৈনী বেয়া হলে, বেয়া হয়। ঘৈনীয়েই ঘৰ, আৰু ঘৰেই শিক্ষাৰ থলি । গৰাকী এজন আলহীৰ নিচিনা তেওঁ দিনৰ চাৰি পৰ বাজত ফুৰে, আৰু ৰাতিৰ চাৰি পৰ শুই থাকে । এতেকে গৃহস্থালী গঢ়িবলৈ তেওঁৰ সময় নাই, সকলো কথাঘৈনীৰ হাতত ।
 আমি আৰম্ভতে গৰাকীক ঘৈনীৰ পঢ়াশালীৰ পৰা বাদ দিছোঁ। কিন্তু সেই কথা উচিত হৈছেনে অনুচিত হৈছে, তাক থিৰাং কৰিব পৰা নাই । কিছুমান গৰাকীক অৱশ্যে ঘৈনীৰ ছাত্ৰ বুলিব নোৱাৰি। তেওঁলোক মইমত, কাৰো কথা নুশুনে, নিজ ইচ্ছা মতে চলে। কিন্তু কিছুমান গৰাকী ঘৈনীৰ অনুগত ছাত্ৰ, ঘৈনীৰ এচাৰিৰ ভয়ত সদায় কম্পমান তেওঁলোকৰ মনত ঘৈনীৰ বাক্য বেদৰ বাক্যতকৈও গৰিয়স, ঘৈনীৰ আজ্ঞা ৰজাৰ । আজ্ঞাতকৈও টান । ( চাপৰি ) তেওঁলোকে ঘৈনীৰ দণ্ডিত ভাইৰ

[ ২৫ ]

ডিঙিতো কটাৰী দিব পাৰে, আৰু আই বোপাইকো ঘৰৰ পৰা উলিয়াই খেদিব পাৰে। আচল কথা, এইবিধ মানুহৰ ঘৈনীয়েই জীৱনৰ নায়ক, ঘৈনীয়ে নাকী জৰীত ধৰি যেনিয়ে নিয়ে তেনিয়ে যায়। সি যেইবা নহওক, ঘৈনী যে গৃহস্থালিৰ প্ৰধান নাযক ই ধুৰুব কথা। পিচে সেই বৈনী যদি মূৰ্খ হয় তেনেহলে ঘৰখনৰ গতি কি হব পাৰে, আৰু তাৰ লৰা ছোৱালী, বেটী বোৱাৰী,আৰু লগুৱা ভণ্ডাৰীৰ স্বভাৱ চৰিত্র কেনে হব পাৰে, তাক আপোনালোকে ভাবি চাওক । আজিৰ বোবাৰী কালিৰ ঘৈনী, আৰু আজিৰ লৰা কালিৰ ডাঙ্গৰীয়া । ইহঁতেই গৈ ভবিষ্যত সমাজৰ প্ৰধান নায়ক নায়িকা হব। এই নিমিত্তে জ্ঞানীলোকে কয় যে, যি দেশৰ স্ত্ৰীজাতিৰ শিক্ষা নাই, সেই দেশে পৃথিৱীত উন্নতি কৰিব নোৱাৰে। ( চাপৰি ) এই কথা আষাৰ অসাৰুবা বুলি ভাবা উচিত নহয়। । পৃথিবীৰ দৃষ্টান্তলৈ চালেই ইয়াৰ প্ৰতুল প্রমাণ পোৱা যায় । পৃথিবীৰ উন্নত দেশ বোৰলৈ এবাৰ ডিঙ্গি মেলি চাওক চোন । তাৰ তিৰোতা বিলাক যেনে দেখে, আমাৰ বিলাকো তেনে দেখেনে, কিবা প্ৰভেদ দেখে ? সেই বিলাক তিৰোতাই যেনেকৈ দিন কটায়, আমাৰ বিলাকেও তেনেকৈ কটায়নে ? অসমীয়া এজন ডাঙ্গৰ মানুহৰ মাৰলত চাৰি দাঁঁড় মন বেলি বহিলেই আমাৰ তিৰোতা বিলাক কি দৰৰ মানুহ তাৰ সম্ভেদ পোৱা যায়। দুপৰীয়া ডাঙ্গৰীয়া ওলাই গলনে, বৰুৱাণী, ফুকননী, ৰাজখোৱানী, মজিন্দাৰণী, ভূঞানী, বৰাণী, আদি কৰি চুবুৰিত যিমান নী আছে এটাই বিলাক গোট খায়। তদুপৰি মঙ্গলতী বাই, ভকতনী বাই, নামতী বাই ’ আদি বাই বিলাকো

 [ ২৬ ] { ১৮ ] গোট খাই এখন বিৰাট সভা পাতে। (সজ সজ শব্দ ) তাত সজকামৰ ভিতৰ ত তামোল খোৱা আৰু ঘৰত পিক পেলোৱা, সজ মেলৰ ভিতৰত লৰা ছোৱালীৰ মঙ্গলামঙ্গলৰ বাতৰি লোৱা। ইয়াৰ ওপৰঞ্চি ও সজ মেল আছে । কোনে কিহেৰে ভাত খালে, কি আঞ্জা ৰান্ধিছিল, আঞ্জা কেনে হৈছিল, ডাঙ্গৰীয়াই আঞ্জা কেনে বুলিলে, এই বিলাক কথাও তাত ওলায়। সজ মেল কিন্তু বহুত পৰ নাথাকে। ই কেৱল আচল মেলৰ পাতনি মাথোন । আচল মেলত চুবুৰীয়া মতা মাইকীৰ ৰূপ বর্ণনা ; স্বভাব বর্ণনা ; আৰু নিজ নিজ স্বামীৰ গুণাগুণ বৰ্ণনা কৰা হয়। । তাইৰ নাকটো খৰ, তেও তাইৰ ফিতাহি নেদেখিছ, তাইৰ চুলি এবেগতীয়া, তেওঁ তাইৰ লাহটে। ডাঙ্গৰ ; ( চাপৰি ) আলোচনাৰ বিষয় এই বিলাক । গৃহস্থালিৰ কামতনো কি চাবা । তেওঁলোকে ঘৰৰ কোন। বিধ বস্তু কত আছে তাক কব নোৱাৰে। গিৰিয়েকৰ শোৱ।। পাটী গৰুৰ গোহালী যেন হৈ আছে তালৈ চকু নাই। ধোবাই দি যোৱা । কাপোৰ পাটীয়ে পাটীয়ে খন খন হৈ আছে তাক সামৰি বৰ নাই, সেন্দুৰৰ নিমিত্তে আৰ্চিত মুখ নেদেখি, ফণিত মলি বন্ধ খাই দাতৰ মুখ পাইছে, তেও ভাত চকু নপৰে, সেয়েৰে মূৰ মেলায়হে মেলায় । পেৰাত আতৰ, মম, সেন্দুৰ, এচেঞ্চ সকলো সানমিহলি হৈ একাকাৰ, হৈ আছে । তাৰ খবৰ নাই ।, ডাৰত ডাঙ্গৰীয়াৰ চুৰিয়া, লগুৱাৰ চোলা, বান্দীৰ মেখেলা সকলো মিহলি হৈ আছে, তালৈ ভূভ্ৰং নাই । ( চাঁপৰি ) কেৱল একাদুৱা জাবৰৰ মাজত বহি মেলহে । [ ২৭ ] [ ১৯ ] পকায় । ( চাপৰি ) এই অসমৰ তিৰোতাৰ কাম । তাৰ পাচত শিকনি । তেওঁলোকৰ শিকনি অভূত। অমুকীৰ লগত দন্দ. তাইৰ ঘৰলৈ লৰা গল, এতেকে তাৰ পিঠিত চেই বন্ধাকৈ এচাৰি লগা লৰাই জাপ মাৰোতে পৰিল, লগ৷ এক বাঘ ঢকা লৰাই তেওঁৰ গুপ্ত কথাৰ ভেদ ভাঙ্গিলে, এতেকে তাক মাৰি জোম। কৰ। । ইফালে আকৌ. বপা তাইক গালি পাৰি দিয়ৰ, তাক চৰ মাৰি দিয়া, দেউতাৰৰ পেৰাৰ ৰূপ এটক৷ মনে মনে লৈ আহাতাইহঁতৰ হাহিনী জন্নী ঘৰলৈ আহিছে, বপা । তাইক মাৰ মাৰি মাৰা, মোৰ । পোনাই ফাকি দিব জানে, আসৈ মাতিব জানে, 'আহ৷ এটি চুমা দিয়1 । ( সজ সজ শব্দ ) এনেকুধা পাঠ লৰাই দিনে ৰাতি আওৰাব লাগে। ( চাপৰি ) বান্ধন বাঢ়নতো অসমীয়া তিৰোতাৰ শিক্ষা ডাঙ্গৰ। চাউল সিজিল নে নাই, আৰু কচু সিজিল নে নাই তাক ভালকৈ জানে । আমি অসমত যি কেই জনা নামজ্বল ৰান্ধনী লগ পাইছো, তেওঁলোকৰ বিদ্যা খৰিচা আৰু মাটি মাহতেই শেষ। খৰিচাৰ আঞ্জাখন জুতিত তুলিব পাৰিলেই তেওঁ বৰ ৰান্ধনী । ত্ৰেতাৰ পৰা এতিয়ালৈকে অসমত একে আঞ্জাই চলি আছে। সেই কোমোৰাৰ আঞ্জাসেই খৰিচাৰ আঞ্জা অসমৰ ঘৰে ঘৰে ভোজত আৰু নিত ভোজনত সদায় লগ পাবা। খাহি পহু ৰন্ধাৰে৷ নিয়ম আজিলৈকে লৰচৰ নহল। ( চাপৰি ) অসমীয়া ৰান্ধনীৰ মনে গঢ়া আঞ্জ, আমি এখনো খাবলৈ পোৱা নাই। ( চাপৰি ) মাক বা বুঢ়া মাকে :যি আঞ্জা ৰান্ধিছিল [ ২৮ ] ২০ ] তেৱোঁ আজিলৈকে তাকেই ৰান্ধি আছে। মঙ্গহত ঘিউ, বুট মাহত চেনি অসমীয়া ৰান্ধনীৰ মনত অভুত কথা । আটাগুৰিৰ। ৰুটি হৈচবল নিদিলে । ছিঙ্গিব নোৱাৰি । অসমীয়া ৰান্ধনীৰ মিষ্টান্নতো হাত আছে । তেওঁলোকে হেঁচা পিঠা. উৰহি পিঠা, খুতৰীয়া পিঠা, ঘিলা পিঠাফেনী পিঠাচুঙ্গ পিঠাটেকেলি। পিঠা. জিলিপি আৰু হাজাৰ মুখী পিঠা ভালকৈ কৰিব জানে । পিঠাৰ প্ৰধান ফেনী। যিবাৰ ফেনীৰ আয়োজন, সেইবাৰ ঘৈনীৰ লচপচনী কিমান ! কেইটা লগুৱাই টাঙ্গোন খায়, কেইটা৷ লৰাই ঢকা খায়, তাৰ ঠাঠিকানা নাইকিয়া হয়। (চাপৰি) সভ্য সকল আজিৰ বন্ধুতা৷ দীঘল হল । স্ত্ৰী-শিক্ষাৰ বিষয়ে ইমান কবলগীয়া কথা আছে যে ভালকৈ বৰ্ণালে ওঠৰ পৰ্ব মহাভাৰত হয়। । কিন্তু মই আজিলৈ ইমানতে সামৰিলো, ঈশ্বৰে সময় দিয়ে যদি আগলৈ আকৌ এই বিষয়ে আপোনা লোকৰ আগত আঘাৰ চেৰেক কথা নিবেদিম। আজিৰ বন্ধু তাটি স্ত্ৰীশিক্ষাৰ প্ৰথম আধ্যা বুলি ধৰিব। ৰাজখোৱা বহিলত সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই উঠি কলে—সভা সকল ! আজিৰ বস্কৃত৷ আচলতে দীঘল হৈছে, তেও কথাৰ ওৰ ওলোৱা নাই । ওৰলৈকে মুশুনাকৈ কথাৰ ওপৰত মন্তব্য প্রকাশ কৰা অযুগুত। সেই নিমিত্তে মন্তব্য দিবলৈ আজি আপোনালোকক অনুৰোধ নকৰে। । এতিয়া গধূলি হল, আজিলৈ এই মানতে সভা সম্বৰণ কৰিলোহঁক। সভা । ভুগিল, আমিও গুচি আহিলো। সিবাৰলৈ কি ওলায় তালৈহে । বৰ ধাউতি থাকিল। [ ২৯ ] তুৰ্থ অধবেশন । বিষয় – অসমত স্ত্ৰী শিক্ষা । স্বীশিক্ষাৰ বিষয়ে সি বাৰৰ অধিবেশনত বহুত কথাৰ আলোচনা হৈছিল, কিন্তু কথাৰ ওৰ পৰা নাছিল । এই বোৰৰ অধিবেশনত বিষয়টি শেষ কৰিম বুলি বক্ত৷ ডাঙ্গৰীয়াই সভাক জনাইছিল । আমি সিবাৰৰ কথা বিলাক শুনি বৰ • পাইছিলোঁ, আৰু বাকী খিনি শুনিবলৈ মনত বৰ ধাউতি আছিল । সেই দেখি “এইঝৰো। আমি সভাত উপস্থিত আছিলোঁ । সভাৰ সভ্য এটাই বিলাক আহি গোট খালত সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই সভা লগাই দি কলেঃ-সভ্য ডাঙ্গৰীয়া । সকল ! ৰাজখোৱ৷ ডাঙ্গৰীয়াই সিবাৰ যি বিলাক কথা কৈছিল, আমি শুনি বৰ আনন্দ পাইছিলো। তেখেতৰ বাকা কথা খিনি শুনিবলৈ আমাৰ মন উত্ৰাৱল হৈ আছে। আজি যেন তেখেতে বিষয়টি শেষ কৰি আমাৰ মনৰ খুটুৱনি নিবাৰণ কৰে, এই মোৰ অনুৰোধ । সভাপতি বহিলতে ৰাজখোৱা থিয় দিলে, আৰু চকু মুদি অলপমান পৰ কিবা ভাবিলে, এবাৰ মূৰত হাত বুলালে, পাচত দুয়োখানি হাত কঁকালত দি বুকু ফিন্দাই সভা পাতিলৈ নিৰীক্ষণ কৰি কবলৈ ধৰিলে :সভ্য সকল ! আপোনালোকে কেন্দ্রসভার নিয়ম উলজিস মোক যে দুদিনকৈ বন্ধুতা কৰি বলৈ দিছে, এই বাবে মই আপোনালোকৰ নথৈ শলাগ লৈছে। [ ৩০ ] [ ২২ 1 ভ মোৰ আলোচনাৰ বিষয়টি যেনে লাগতিয়াল তেনে দীঘল । কিন্তু তাৰ সৰহভাগ কথ। সিবাৰেই কোৱা হৈছে। অসমীয়া । মাইকীয়ে কি আলাপ কৰে, কি মেল কৰে, আৰু কি কাম কৰে এটাইবিলাক বিশেষকৈ বৰ্ণোৱা হৈছে। তেওঁলোকৰ বান্ধন-বাঢ়নৰ নিয়ম কেনে তাকো কোৱা হৈছে, আৰু শেষত তেওঁলোকৰ হাতৰ চিৰা পিঠা পায়স আদি মিষ্টান্ন খুরাই আপোনালোকক বিদায় দিয়া হৈছিল । ( চাপৰি ) এতেকে । আমাৰ তিৰোতাই কি প্ৰণালীত আলাপ কৰে ; আৰু তে৷৪ - লোক ৰান্ধনবাঢ়নত, বা পিঠা পৰমান্ন কৰাত কি মান চতুৰ তাৰ ভালকৈ সম্ভেদ পাইছে (চাপৰি ) ইয়াৰ বাজে মোৰ আৰু যি বক্তব্য আছে তাক আজি সংক্ষেপে নিবেদন কৰি বিষয়টি সামৰিবৰ মনস্থ কৰিছে। আপোনালোকে অৱশ্যে জানে যে আন সভ্য দেশৰ আন । তিৰোতা বিলাকে লিখা পঢ়া শিকে, কিছুমানে বিশ্ববিদ্যালয় জয় কৰি বি, এ, এম এৰ ধ্বজা উৰায়, সভা সমিতিত উপস্থিত হৈ সাৰুৱা বকৃতা কৰে, গধুৰ পুথি লিখে, আৰু কিছুমানে বাতৰি কাকতো চলায় । কিন্তু আমাৰ দেশত তেনে কথা ন ভূত ন শ্রত ; হোলোঙ্গাৰে কাণ খজুৱাৰ নিচিন। অস্তৃত। আমাৰ তিৰোতাৰ সৰহ ভাগৰেই কখৰ লগত চিনাকি নাই । কিন্তু সেই বুলি তেওঁ বন্ধুত৷ কৰাত নিচেই অপৈণত বুলি নাভাবিব । এখন দন্দ লগাই দিলে তেওঁৰ মুখৰ পৰ; সুমধুৰ বাক্যৰ লালী’ নিছিগা হয় । দন্দত তেওৰ ভাস্কৰ লালীত্য আৰু’ শব্দৰ মাধুৰ্য্য দেখিলে কালিদাসেও বিস্ময় মানে, তদুপ [ ৩১ ] [ ২৩ ] ফ’কৰা পটন্তৰৰো সেত বয়। তেও তর্ক শাস্ত্ৰতো বিচক্ষণ নিজে দোষ কৰি চাকিবলৈ বা গিৰিয়েকৰ গাত দিবলৈ যেতিয়া গিৰিয়েকেৰে সৈতে তর্ক পাতে, তেতিয়া দেখিলে, তেও যে পঢ়িব নাজানে ই কথা কোনে কব পাৰে ? অসমীয়া তিৰোতাৰ ভিতৰত দুই চাৰি জনী বৰ চোকা ৰকমৰ কবিও পোৱা যায় । । তেওঁলোকে আ কাশৰ তৰা আৰু পাতালৰ রাস্তুকীক যোৰাই, বা বিয়াত দৰা । কন্যাৰ, আৰু হোমৰ বাপু চেউৰ ধেমেলিয়া নাম থৈ নিমিষতে সুললিত গীত ৰচিব পাৰে। লিখিব নাজানে দেখি বাতৰি কাকতখন চলাব নোৱাৰে হয়, কিন্তু সেই বুলি তেওঁলোকে কোনো কথাৰ বাতৰি নোপোৱাকৈ নাথাকে । উজনিত টিলিকি মাৰিলে নামনিত আগেয়ে বুজ পায়। চুবুৰিৰ ভালমন্দ নিতৌ দুপৰীয়া মাৰলত বখ্যা ব্যাখ্যি হয়। । একোজনী বাতৰি যোগোৱাত ইমান পাৰ্গত যে মাইকীৰ সমাজত তেওঁ আসাম গেজেট উপাধি পায়, আৰু সকলোৰে মান সৎকাৰৰ পাত্ৰী হয়। । এওঁলোকৰ বিদ্যা ইমান বিলাক, কিন্তু একাধলিৰ পোন্ধৰ পয়চা খৰচ গলে পেৰাত কি থাকিল, তাক সুধিলে আথাউনি সাগৰত পৰে । ( চাপৰি ; তেওঁলোকে এনে বিধৰ কথা শিকাটো মাইকীৰ পক্ষে যুগুত নহয় বুলি। কয় । তেওঁলোকৰ বিবেচনাত মাইকী হলেই আজলী আৰু আঁকৰী হব লাগে। । ৰূপটকাৰ পইচা কিমান হয় মই না জানে৷ এই ‘বুলি তেওঁলোকে বৰাই কৰে ; আৰু যি জনীয়ে জানে তেওঁক সাত ঘাটৰ চেঙ্গেলী বুলি নিন্দা কৰে। (চাপৰি) মোৰ এই কেই আষাৰ কথাৰ পৰা, অসমৰ কোনো তিৰোতাই [ ৩২ ] [ ২৪ ] লিখা পঢ়া । নিশিকে বুলি নাভাবিব। দুজনী এজনীয়ে । কিতাপ কাকত খৰচি নোৰোৱাকৈ মাতিব পাৰে, আৰু দুজনী । এজনীয়ে পঢ়াশালিত পঢ়ি মহলা দিয়ে, খ্যাতিও পায়। এওঁলোকেই আমাৰ মহিলা মণ্ডলীৰ ৰত্ন । ( চাপৰি ) লিখা পঢ়াত আমাৰ তিৰোতাৰ এই অৱস্থা । এতিয়া সোধে! তেওঁলোকৰ এনেকুৱা অৱস্থা হোৱাৰ কাৰণ কি ? তেওঁলোক আন দেশৰ তিৰোতাৰ নিচিনা জনা বুজা বা। । পণ্ডিত নহয় কিয় ? আন দেশৰ তিৰোতাৰ নিচিনা সজ আলাপ । কৰিব নাজানে। কিয় ? ৰান্ধন বাটনত পাৰ্গত নহয় কিয় ? এই অৱস্থাৰ বাবে । কোন জগৰীয়া ? মোৰ বিবেচনাত জগৰ। আমাৰ । আমাৰ তিৰোতা আমাৰ অধীন । আমি যেনেকৈ চলাও তেওঁলোক তেনেকৈ চলে, আৰু যেনেকৈ ৰাখোঁ। তেনেকৈ থাকে । পাচত, আমি তেওলোকৰ শিক্ষাৰ কিবা বাবস্থা কৰিছোনে ? মানুহে এক শিকে দেখি আৰু এক শিকে লেখি । পিচে, দেখি শিকিবলৈ তেওঁলোকৰ কোনটো সুচল আছে ? বুকুত ৰিহা লবৰ দিন ধৰি আমি তেওঁলোকক পোহনীয়া শালিকীৰ নিচিনা সজাত ভৰাই আৰ বেৰ দি থৈ দিওঁ । কেতিয়াবা । বাজলৈ এৰি দিলেও, এহতীয়া ওৰণিৰে তেলশালিৰ বলদৰ নিচিনাকৈ চকু বান্ধি আৰু চাৰি ফালে | চানিটা বৰ জাপিৰে চন্দ্ৰ সূৰ্বাই নেদেখাকৈ পঠাও । ( সজ সজ শব্দ ) জানোচা তেওঁ কাৰবাক দেখে, জানোচা৷ তেওঁক কোনোবাই দেখে, এই ভয়ে চিৰকাল আমাৰ পাচ নেৰে। । এই ভয়তে আমি তিৰোতাক সজাৰ শালিকীনাদৰ ভেকুলি [ ৩৩ ] [ ২৫ ] কৰিলোঁ। তিৰোতাক এই দৰে ৰাখি আমি তেওঁলোকৰ দেখি শিকাৰ মূৰ মাৰিছে1। লেখি শিকাৰ পটন্তৰো তেনেকুৱা । চোৱালী পঢ়াবলৈ আমি কত কেই জন অধ্যাপক ৰাখি দিওঁ কেই জনী ছোৱালীয়ে পঢ়াশালিত পঢ়ে। চোৱালীক পঢ়ো রাটে! আমি দে।ষৰ কথা বুলিহে বিবেচনা কৰোঁ । পঢ়িলে। ছোৱা -ী ৰচকী আৰু লাহত ত য় । বৰুৱাৰ জীয়েক লিখা। পঢ়া শিকি লাভতা হৈছে, তেওঁ নিকা কাপোৰ নল মলিয়ন সাপোৰ নিপিন্ধে, আখলত ভেলীচাই লাগিলে চাবোন খাৰণি লগায়, আৰু উপন্যাস পঢ়ে আৰু বাতৰি কাকত পঢ়ে। এনেকুৱা আচৰণ আমি গহিত বুলি ধৰোঁ। আমাৰ বিবেচনাত তিৰোত৷ নেজ-গুবৰুৱাগাই, বা লেটিলোৱ। গাহৰি যেন হব লাগে । তেওঁলোকৰ গাৰ গোন্ধত খালৰ যখিনী আৰু গছৰ পিশাচনী পলব লাগে ! কিয়নো সুতিৰী গেন্ধেলী ই ডাকৰ বচন, ( চাপৰি ) গাত কেচেমা কেচেম গোন্ধ নাথাকিলে তেওঁ কেতিয়াও সুতিৰা ( চাপৰি ) হব নোৱাৰে । তিৰোতাৰ । গাত নিক। কাপোৰ ; আৰু তিৰোতাৰ নিক৷ ভৰি হাত আমাৰ । চকুৰ কুটাদাতৰ শাল, আমি তাক কদাপি সহিব নোৱাৰোঁ। আমি আৰু তৰ্ক কৰে যে লিখা পঢ়া শিকিলে ছোৱালী মই মত হয় : শাহ শহুৰক নমনা হয়, আৰু গিৰিয়েকক উলাই কৰে । আমাৰ বিবেচনাত ছোৱালীয়ে পুৱাগধূলি দুয়ো বেলা দণ্ডৱৎ দি সেৱ। কৰিলেহে স্বামাক মান্য কৰা হয়, শাহুৱেকৰ। ভৰি ধুৱাই পাদোদক খালেহে শাহুক ভক্তি কৰা হয় । ঘৰৰ তিৰোতা জনীৰ । পূজাৰ থলি হবলৈ আমাৰ পৰম হাবিয়াস। [ ৩৪ ] [ ২৬ ] পূজাফেৰি হেৰাব বুলি আমি সদায় শঙ্কিত । এই শঙ্কাৰ পৰাই আমি আামাৰ তিৰোতা বিলাকক চকুত সাঁফৰ লগাই থৈছোঁ। এইবিলাকতো সামান্য ওজৰ, ইয়াৰ ওপৰঞ্চিও টান ওজৰ। । আচে। পঢ়িবলৈ শিকিলে বোলে ছোৱালীৰ চৰিত্ৰ ভালে । নাথাকে । যি দেশত স্ত্ৰী শিক্ষ। চলিত আছে, তাৰ তিৰোত৷ বিলাক ধৈয়ালী, আৰু অসমৰ বিলাক লজুকী—সাক্ষাৎ লো ৱতী লতা। চোৱালীয়ে। লিখা-পঢ়া শিকিলে এনে বিলাক বিপর্যয় ফল ধৰে, এই আমাৰ বুজ. এই বুজৰ পৰাআমি ছোৱালীক লিখা-পঢ়া । শিকিবলৈ নিদিওঁ, দিলেও শ্যমন্ত হৰণৰ ওপৰে নহয় । ( চাপৰি ) এতিয়া আপোনালোকে বিবেচনা কৰি কওক এনে বিলাক তিৰোতাই গৃহস্থালি চলোৱাত পাৰ্গত হব। পাৰে নে কি। তেওঁলোকে নিজৰ বুদ্ধিৰে এটি কামো সুৱলাকৈ কৰিব নোৱাৰে । সেই দেখি যি গৃহস্থালিৰ ভাৰ। তিৰোতাৰ হাতত, সেই গৃহস্থালি অচিৰে তল যায়। আমি । গৰুৱালি কৰি আমাৰ তিৰোতাক অজ্ঞান আন্ধাৰত বান্ধি থৈ নিজে তাৰ ফল ভেংগ কৰিবলৈ লাগিছে, আৰু দেশখনক এনে দুৰৱস্থাত পেলাইছে।। ( চাপৰি ); বস্তৃতা শেষ কবি ৰাজখোৱা বহিলত সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই উঠি বন্ধুতাৰ ওপৰত যাৰ যি মন্তব্য আছে প্রকাশ কৰিবলৈ সভ্যবিলাকক অনুৰোধ কৰিলে । সন্দিকৈয়ে আগৰ পৰাই উঠে উঠোঁকৈ অছিল । সভাপতিয়ে অনুৰোধ কৰি বহিলত তেওঁ একে চাবে উঠি থিয় হল । ; অাৰু বাওঁহাতখন কঁকালত থৈ গাত ঢলনি লগাই ববলৈ ধৰিলে । :-সভ্য ডাঙ্গৰীয়া [ ৩৫ ] [ ২৭ ] সকল ! ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়াই আমাৰ তিৰোতাৰ ঝুনবিলাক দেখালে হয়, কিন্তু তেওঁলোকৰ গুণৰ কথা এটিও নকলে । আমাৰ তিৰোতাৰ যেনে দোষ আছে, তেনে হটি এটি গুণে৷ আছে । তেওঁলোকে সজ আলাপ নাজানিব পাৰে, লিখা পঢ়া নাজানিব পাৰে, ভাল ৰান্ধন নাজানিব পাৰে, কিন্তু বোৱন কাটনত অসমীয়া তিৰোতাক কেও চেৰ পেলাব পৰা নাই । একোজনীৰ হাতৰ কাপোৰ দেখিলে বিস্ময় মানিব লাগে । দুখীয়া শূন্তাত ঘৈনীয়েই লৰা চোরালী আদি ঘৰৰ পৰিয়ালক তাতে বৈ কাপোৰ যোগায়। গৰাকীয়ে কাপোৰত ধন ভাঙ্গিবই নালাগে। ইয়াৰ বাজেও আমাৰ । তিৰোতা বিলাক কামিলা । মত৷ বিলাক যদিও সৰপা, তিৰোতাই কিন্তু " আঠোপৰে কাম কৰে। । দুখীয়াৰ ঘৈনীয়ে ঘৰত নান্ধে বাঢ়ে, বয় কাটে, পথাৰত ৰুই দাই গিৰিয়েক ক সহায় কৰে। । আমাৰ মাইকীৰ এই বিলাক গুণ অৱশ্যে প্রশংসাৰ যোগ্য । ( চাপৰি ) বৰ/ও কেন্দ্র সভাৰ এজন সভ্য । এওঁ বৰ সাৰিক লোক। এওঁ দিনটোৰ ভিতৰত অতি কমেও ন বাৰ মান গা ধোৱে । তিত কাপোৰে ভাত খায়, মালা জপে, আৰু গুৰু সেৱ৷ নকৰাকৈ পানী টোপো তিতৰ নকৰে। এওঁৰ আৰ্থিক অরস্থাও নৰৈয়া। আগেয়ে এওঁ খীয়া আছিল, পাচত ককায়েক মৰুি লত এখান উইল উলিয়াই হুজুৰত গোচন কৰি ককায়েকৰ সম্পত্তি এটাইখিনি পাইছে। ককায়েকৰ এটি ১২ বছৰীয়া, লৰা আৰু তাৰ মাক আছিল। তেওঁলোকে সম্পতি নাপালে। লৰাৰ মাকৰ হুমু স্বভাব বৰ ভাল নাছিল সেই দেখি গিৰি [ ৩৬ ] [ ২৮ ] য়ৈকে সেই কথা উইলত লিখি তেওঁক ৷াৰু লৰাটিক বঞ্চিত কৰি তেওঁৰ লাকটি পাকটি. যি আছিল, এটাইখিনি ভায়েকক দি গৈছে । লৰাটি এতিয়া মোমায়েকৰ ঘৰত। বৰাই জানিবা সেই সম্পত্তিকে চলাই গৃহস্থালি কৰি আছে। সন্দিকৈ বহিলতে, এওঁ থিয় হল আৰু বাওঁহাতত এডুখৰী চাৰি আসুলীয়া টোক। লৈ সোহাত ওপৰলৈ তুলি । কবলৈ ধৰিলে। —-ডাঙ্গনায়৷ । সকল । ডেকালৰাৰ মতি বুদ্ধি লৰচৰ ভয় দেখি বলৈ ভাল । কিছা আমাৰ ৰাজখোৱা । ডাঙ্গৰীয়াৰ বয়স মোৰ মনে তিনি কুৰি পোন্ধৰৰ কম নহয়। । তেখেতে যে এই বয়সত চাহাব হব : ই কথা আমাৰ সপোনৰ বাতৰি। তেখেতৰ কথা ধৰিব লাগিলে আমি এটাই বিলাক চাহাব হব লাগিব ; আৰু আমাৰ ঘৰৰ বুঢ়ী কেই জনীকো গন পিন্ধাই বিবী কৰিব লাগিব । আমাৰ তিৰোতা বিলাকে দীঘলীয়া মাছিয়াত দীঘল হৈ ঠেং টোৰ ওপৰত ঠেংটো। তুলি লাহৰী মনোমতী পঢ়ি থাকিলে ৰাজখোৱাৰ মনত ভাল । ৰ৷জখোৱাৰ জীয়েক এজনীও নাই, নাইবা তেখেতৰ গাভৰু জীয়েক লিথিকা পাঠিকা হৈ চুবুৰীয়া ডেকালৈ প্রিয়তম বুলি চিঠি লিখিলে ভাল পাবনে ? ( টোকা খনলৈ চাই ) ৰাজখোৱাই আৰু কৈছে যে তামাৰ তিৰোতাই ভাল আঞ্জা ৰান্ধিব নাজানে । তেখেতে আজিকালি ,অামাৰ পুৰণি সাতাম পুৰুষীয়া লফাৰ টেঙ্গা আৰু কোমোৰাৰ জালুকীয়া লোপ কৰি বঙ্গলুৱা পোলাও কোৰ্ম্মাত ধৰিছে হবলা। আমাৰ তিৰোতাই সেই• বিলাক ৰান্ধিব নাজানে হয়। কিন্তু ৰাজ- খোৱাই তেখেতৰ গৃহিনীৰ হতৰ লফাৰ আঞ্জ। টকালি পাৰি [ ৩৭ ] ২৯ 7 খোৱা নাই নে ? ইয়াকে বোলে খাই অশলাগ কৰা। আমাৰ। তিৰোতাক এতিয়া কোম্মা কট্‌লেটু শিকিবলৈ কনিম খামচামাৰ। হাতত পেলাই দিব নোৱাৰো । ৰাজখোৱাই আমাৰ পিঠাও ভাল নাপাই । তেখেতক খীৰমোহন চন্দ্রপুলা লগা হৈছে। । আমি হল আমাৰ ফেনীৰ সোৱাদ পাহৰিব নোৱাৰো। ফেনীৰ । আগত বগুৱা খানমোহন কি ? ৰাজখোরা ডাঙ্গৰীয়াই আমাৰ । ড়িবো তা বিলাকক কি কৰিব দিয়ে মই হলে বুজিব পৰা । মই । এই কেই আষাৰ কথা কৈ বৰা৷ ডাঙ্গৰীয়; বহিল । তেওঁৰ পাচত কেও মুঠা দেৰি । সভাপতি ডাঙ্গৰীয়া থিয় হল আৰু কবলৈ ধৰিলে !—-সভা ডাঙ্গৰীয়া সকল ! ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়াৰ কথা কেই আষাৰ মোৰ বিবেচনাত শলাগিব লগীয়া । আমাৰ । তিৰোতা বিলাক যে কোনো বিষয়তে আন আন সভ্য দেশৰ তিৰোতাৰ যুৰীয়া নহয় তাক মিছা বুলিবলৈ টান। বৰ। । ডাঙ্গৰীয়াই ৰাজখোৱ।ৰ কথা কেই । আঘাৰৰ মৰ্ম্ম ভালকৈ বুজা নাই ।% ৰাজখোৱাই আমাৰ তিৰোতা বিলাক ক বিবী কৰিবলৈ নকয়, তেওঁবিলাকক শিক্ষা দিবলৈহে কৈছে। তিৰোতা বিলাকে যাতে ভালকৈ গৃহস্থালি চলাব জনা হয় তাৰে কাৰু বাৰ কৰিবলৈহে ৰাজখোৱ।াই কয়। আমাৰ তিৰোতাই যে একো নাজানে ই নিশ্চয় কথা । তিৰী নায়কীয়া ঘৰৰ যে অধোগতি হয় এই কথা আমি সদাই দেখিবলৈ পাওঁ। অ!মাৰ তিৰোতা আন দেশৰ তিৰোতাৰ নিচিনা শিক্ষিত আৰু জনা বু হলে কেতিয়াও এনেকুৱা নহল হেঁতেন । আজি আৰু [ ৩৮ ] তত গধূলি হল, মই আপোনালোকক সৰহ পৰ নাৰাখোঁ, আজিলৈ সভা সম্বৰণ কৰিলোঁ। ( চাপৰি ) [ ৩৯ ] পঞ্চম অধিবেশন । বিষয়—অসমৰ জন সংখ্যা । ইয়াৰ ভিতৰত কেন্দ্ৰসভাৰ দুই তিনি বাৰ অধিবেশন হৈ গল, কিন্তু তাত আমি উপস্থিত নাচিলে। প্রত্যেক অধি . বেশনৰ আগেয়ে মানুহক একোখন জাননীৰে সভা হব বুলি জনোৱা হয়। । সেই জাননী আমি বাৰে পতি পাই আটো আৰু জননী পালেই সেই বাৰ যাম বুলি মনে মনে ভাবি থওঁ কিন্তু মূৰকত যাবলৈ আজৰি নাপাওঁ। এবাৰ যাম বুলিলোঁ লৰাটোৱে আহি “চিলা কৰি দে, চিলা কৰি দে” বুলি নেৰাতেই পৰিল, সেই দিনা তাৰ চিলাটো সাজি দিওঁতেই গল, সভালৈ আৰু যোৱ। নহল । আৰু এদিন জাননী পাই, যাম বুলি । আচিলো, পাচে দুই নেী বাজোতেই ফু কন, কাকত , ৰাজখোৱা, বৰুর। গোটেই জাকেই ওলালহি, ওলাই দবাৰ খেল পাতিলে, সেই দিনাও সভালৈ যোৱ। নহল। । এই দৰে সভায় পতি একোটাবন • ওলায়, একোট৷ আসোৱাহ ওলায়। গতিকে এই কেইবাৰ সভা চাবলৈ যাব পৰা নাছিলোঁ। সিদিনা আকৌ জাননী পালো, কিন্তু সেই দিনাও যাবলৈ যাত্ৰা কৰি । ওলাওঁতেই আমাৰ টঙ্কেশ্বৰ বৰুর। আহি পালে । তেওঁক । হষ্ণু সোণেশ্বৰ মজিন্দাৰ বৰুৱ।ৰ সবাহত অপমান কৰিলে। আন বিলাকক বৰ বৰ চৰু তকৈ প্ৰসাদ দিছিল, কিন্তু তেওঁক [ ৪০ ] [ ৩২ 1 দিছিল মলাত, আৰু লাড় , ও তেওঁৰ ভাগত অলপ t তেওঁ এই বিলাক কথা কৈ বৰ বেজাৰ কৰিলে, ইয়াকে শুনি থাকোতে বহু ত পলম তল । পাচে তেওঁ উঠি গলভ সভালৈ। যাও যে সভা বহি অবণি পুৰণি হৈছে, সভাপতিয়ে সভা আৰম্ভ কৰি দি বক্তাৰ বন্ধুতা দিবলৈ অনুৰোধ কৰিছে । মই গৈ প্ৰথমে বহিবৰ ঠাইকে পোৱ। নাছিলো. পাচত শ্ৰীধৰ গগৈয়ে অনুগ্ৰহ কৰি তেওঁৰ ওচৰতে অলপ ঠাই দিলে, তাতে বহিলো । এইবাৰ বন্ধুতা দিবৰ পাল আছিল হাজৰিকাৰ এওঁ এজন অতি প্রাচীন লোক, বয়সত চাৰিকুৰি সাতৰ কম নহয়। চুলি, দাড়ি, ভুৰু সকলো পকি শুভ্র হৈচে । এওঁ এজন পণ্ডিত লোক বুলি প্রখ্যাত । যদিও বয়স ইমান বেচি, সকলো কৰ্ম্মতে আগ । ইংৰাজী লিখা পঢ়াও কিছু জানে। তাহানি বাপেকৰ দণ্ডিত হুমু তেওঁ ফার্চিও পঢ়িছিল, সেই দেখি ফার্চিও অলপ জানে । সভাপতি বহিলতে এও থিয় হল, ছবাৰ খেকাৰিলে, চেলেঙৰ আচলেৰে মুখ মুছিলে আৰু চকু মুছিলে । পাচে । এখন হাত কঁকালত থৈ আৰু সিখন ওপৰলৈ তুলি ধীৰে ধীৰে গহীন সুৰেৰে | কবলৈ ধৰিলে, ডাঙ্গৰীয়া সকল ! আজিৰ সভাত বন্ধুতা দিম বুলি গাত লৈ মই জানিবা কোৰে কাটি শনিহে চপাই লৈছিলোঁ। ( চাপৰি ) আক্তি মাহেক মোৰ এই চিন্তাই মনৰ পৰাগুচা নাই । সভাত কি বিষয়ে-বস্তৃতা দিম, খাওঁতে শোতে কেৱল এই চিন্তাই । মনক খুনিন্দয়া খুন্দিকৈ আছে। মনত হাবিয়াস এই যে সভাত এটা বৰ ধেমেলীয়া [ ৪১ ] [ ৩৩ ]। কথা উলিয়াই সভাবৃন্দৰ পেটু ছিগা হাহি তুলি উগ্র বক্ত নাম লও, কিন্তু তেনে কথা আজি মাহেকেও ভাবি নাপালোঁ। অসমৰ যেনি চাও, কেৱল দুখৰ কথাহে দেখিবলৈ পাওঁ । ( চাপৰি । সেই দেখি ৰ’ লগা কথা কৈ বক্তা নাম লোৱাটো মোৰ ভাগ্যত নঘটিল। । আজি আপোনালোকক মই দুখৰ । বা ভৰিহে দিবলৈ ওলাইছে। । ( সঙ্গ সজ শক ) ডাঙ্গৰায়া সকল ! আপোনালোক এটাইবিলাক দেশ হিতৈষা লোক, নাইবা এই বৃদ্ধ বয়সত পাটীৰ স্থখ পৰিহাৰ কৰি, এখন সভা পাতি, তাত দেশৰ মঙ্গ লা মঙ্গলৰ কথাআউটি প্রাচীন শিৰৰ প্রাচীন মগজু উতলাবলৈ কেতিয়াও মান্তি নহলহেঁতেন। । অসমৰ উন্নতি আপোনালোকৰ হাদয়ৰ কামন। । ( চাপৰি ) কিন্তু উন্নতি কৰিব। কেনেকৈ ? উন্নতি কৰিব কাৰ ? মানুহ নহলে জাৰণি, বননি। আৰু কাঠনিৰ উন্নতি কৰিব নে ? ( চাপৰি ) অসম দেশ । নিচেই সৰু দেশ । দীঘলে পুতলে । ডাঙ্গৰ হলেও প্রজাৰ সংখ্যা । নিচেই তাকৰ । আগৰ কালত যে অসমত কেতিয়াব। সৰহ প্রজা আছিল, এনেও নহয় । যি অলপ অচৰপ আছিল তাৰে আকৌ কেতখিনি সংহৰিলে মানে, কেতখিনি সংহৰিলে মটকে, বাকী আছিল কেৱল লাই আৰু লেচাই । ইংৰাজ ৰজাৰ আমোল পৰিবৰ পৰ। অসমত তেনেকুৱা৷ কোনো বিপ্লব মিলল নাই । সেই দেখি লাই আৰু লেচাইৰ বংশ পৰিয়াল বাটি ঘৰ ভৰিব বুলি আশা কৰিছিলো কিহন্ত কনা বিধতাৰ এনে ব্যৱস্থ৷ যে আমাৰ এই ক্ষুদ্র আশাও পূৰ নহল। • (সজ সজ শব্দ) অসমীয়াৰ পৰিয়াল বাঢ়ি সৰহ হওক ছাৰি, দিনক দিনে টুটিহে [ ৪২ ] [ ৩8 ] যাব লাগিছে। । চৰকাৰী কাকত মতে অসমত মৰে সৰহ, ওপজে অলপ, ছাজৰ উপজিলে আঢ়ৈ হাজাৰ মৰে । মৰণৰ সংখ্যা সৰু লৰা ছোৱালীৰ ভিতৰতেই বেচি। আন দেশৰ ব্যৱস্থা বেলেগ, তাত সৰহ ওপজে. অলপ মৰে । অসমত নে৷ এনেকুৱাকিয় হয় ? ( চাপৰি ) কেলৈ আমাৰ লৰা ছোৱালী ইমানকৈ মৰে ? মই প্ৰশ্নটো কৰাত কেইজনমান সভ্যই হাহিছে। হয়, সিবিলাকে হাহিব পাৰে, কিয়নো সিবিলাকৰ বিবেচনাত মৰণ জীৱন বিধিৰ নিবন্ধ, তাত মানুহৃদ হাত নাই । কিন্তু মই সোধে1, যে ইউৰোপ আৰু আমেৰিকা আদি সভ্য দেশৰ লৰা ৷ ছোৱালীৰ মৰণ কম কিয় ? সেই বোৰ দেশৰ মৰণ জীৱনৰ কাকতো আপোনালোকে দেখিছে। পাচে, তাত লৰা ছোৱালীৰ মৰণ কিমান দেখিছে ? সিহঁত বৰণত বগা হৈ মৰণন হাত এৰাইছে নে কি ? ( চাপৰি ) নে যমৰজাই সিহঁতক কৃপা কৰিছে ? আমাৰ টেটুৰ পৰা হলে তেওঁ হাতকে নাদাঙ্গে । কল৷ মানুহলৈ তেওঁৰ কিবা পুৰণি খিয়াল আছে নে কি ? ( চাপৰি ) অসমীয়া মাইকী যে লৰা৷ । ফুকুৱাত বগা৷ মাইকীতকৈ অপাকৈত এনে কথা ও কোনো চকু থকা মানুহে কব নোৱাৰে । একোজনীয়ে ১৪I১৫টাৰ কম । নফাৰে। পিচে, তাৰ ভিতৰত কেইটা ডাঙ্গৰ হৈ অসমীয়াৰ সমাজ বঢ়ায় ? পোন্ধৰটাৰ ভিতৰত পাঁচোটা থাকিলেও বাপেক মাকে পৰম ভাগ্য বুলি মানে। ( চাপৰি ) লৰা ছোৱালী' সম্বন্ধে আসাৰ মনত এটি গুপ্ত বিশ্বাস আছে। বিশ্বায়টি এই যে আমাৰ যিমান । লৰা ছোৱালী ওপজে তাৰ [ ৪৩ ] [ ৩৫ ] ? ভিতৰত যমৰ এট। বাপতীয়৷ ভাগ আছে। ( চাপৰি ) আমি মহা ধৰ্মিষ্ঠ মানুহ, লোকৰ হক ভাগত হাত দিব নোখোজে। বগা বঙাল টেঙ্গৰ প্ৰবঞ্চ ক ; সেই দেখি সিহঁতে যমৰ ভাগৰো৷ চহা কাটে। কিন্তু ঢিলা পালে যে ঠিলা টানকৈ মাৰে, ই কথা আমাৰ মনত নাই । ( চাপৰি ) বগা বঙ্গাল টান মানুহ, সিহঁতক বলে নোৱাৰি যমে সেই ভাগৰ স্বত্ব আগধৰি এৰি দিছে, আমাক টিল; পাই, আমাৰ লৰ। । ছোৱালীৰ ভাগটো এৰিব নোখোজে, এই আচল কথা । কিন্তুডাঙ্গৰীয়া সকল ! মই হলে যমক দুষিব নোৱাৰোঁ, আমাৰ লৰা ছোৱালী নমৰিব যদি মৰিব কাৰ ? আমাৰ ঘৰত লান৷ উপজিরেই পায় কি ? ভিজা মাটি আৰু আন্ধাৰ ঘৰ। । মাকন র্ড অৱশ্যে ভিজা আৰু আন্ধাৰ, আৰু তাৰ ভিতৰতেই লৰা । বাঢ়ে এতেকে গৰ্ভৰ আন্ধাৰে আৰু ভিজা । ঠায়ে লৰাক মজে বুলি কব পাৰে। কিন্তু সেই আন্ধাৰে আৰু ভিজ। ঠায়ে যে পৃথিবীতো তাক শুজিবএনে কথা ঠাৱৰ কৰি কব নোৱাৰি। ( চাপৰি ) জেকা আৰু আন্ধাৰ ঘৰ জীৱনৰ পথ্য বুলি চনক শ্রত কতো। পোৱা নাযায় । তোৰ পিচত বায়ু । লৰাৰ নতুন কুমলীয়া হাওঁ , ফাওঁলৈ অামি কেনে বায় যতনাই থওঁ। ধু, খেকাৰ, ভেকুৰ৷ মাটি, গেল। তামোলৰ বাকলি, কেটেগ । কাপোৰ আৰু আলান্ধু আদি নানাবিধ মচলাৰে ভাৱনা দি এনে বায়ু, যুগুত কনি থওঁ । যে তাৰ এট। নিশ্বাস ললেই সকলো ৰোগৰ গুটি লৰাৰ ভিতৰলৈ যায় । ( সজ সজ) এই আমাৰ লৰা ছোৱালীৰ জন্ম কহিনী : পাচত সিহঁত ডাঙ্গৰ ' দীঘল . হয় কেনেকৈ তাকো [ ৪৪ ] [ ৩৬ ] এবাৰ ভাবি চাওক। এই সম্বন্ধে আমাৰ আহি নন্দ আৰু যোশোন। ( চাপৰি ) তেওঁলোকৰ তনয় শ্ৰীকৃষ্ণক তেওঁলোকে যি প্ৰণালীত ডাঙ্গৰ কৰিছিল আমিও আমাৰ লৰাক সেই । প্রণালীত ডাঙ্গৰ কৰে। । কৃষ্ণই মাটি খাইছিল, আৰু ধুলিত বাগৰিছিল, সেই দেখি আমাৰ লৰাকোখামোচে খামোচে মাটি খাবলৈ আৰু গেৰে কণিত লেটি লবলৈ এৰি দিওঁ। (চাপৰি) লৰালৈ আমাৰ বৰ মৰম, কেনেবাকৈ ভোকত দুখ পাই বুলি আমি চিন্তি পাৰ নাপাওঁ। লৰাইতে৷ এবাৰ অকলৈ খায়েই তদুপৰি বায়েকৰ লগত এগৰাহ. পেহীয়েকৰ লগত এগৰাহ আৰু মাকৰ লগত এগৰ৷হ খাবলৈ পায়। । এই দৰে খাওঁতে খাওঁতে লৰাতো স্বভাৱতে এটা ক্ষুদ্ৰ ৰাক্ষস হয়েই, ইফালে। শ্রীটিও বিতোপনহৈ পৰে, পেটটি ডাঙ্গৰ, ডিঙিটি চি, আৰু হাত ভৰিৰ গাঠি কেইটাই সাৰ হয়। ইয়াৰ । ওপৰঞ্চিও পেটত কোৰ সজীয়া জ্বৰ থাপবিয়ে বাহ লয় । ( চাপৰি ) একোটা লৰা দেখিলে তাক মানুহৰ লৰা বুলিব নোৱাৰি সাক্ষ্য পিশাচ টো জানিব। গাত সাতবৰণীয়া চেকা লগা৷ কাপোৰ, ডিঙ্গিত টাটৰি, পিঠিত একাভুলীয়া ওগল ; মূৰৰ মপি স্বভাৱতে চটা বান্ধি এৰি নগলে । এৰুৱাই দিওঁতা নাই । নাকত শেঙুনৰ টেপ. কোৱাৰিত লালাউটিৰ ৰেখা. বুকুত গাখীৰ কলৰ প্রলেপ সততে লৰাৰ নুগুচে। ( চাপৰি ) পানীৰে সৈতে লৰাৰ কেতিয়াবা কাচিত হে দেখা সাক্ষাৎ হয়। ইয়াৰ বাজেও ভূত পিশাচক ভয় দেখুৱাবলৈ ডিঙ্গিত, বাউসিত, কাণত, কঁকালত জৰীৰ । বোজ '। এই জৰীত যে কিমান কালৰ শেজুন, খেকাৰ, ঘাম, [ ৪৫ ] | ৩৭ অাৰু মেলি লাগি পিঠা বান্ধি থাকে তাৰ ঠিক নাই। এই আমাৰ লৰাৰ অৱস্থা । ( চাপৰি ) এনে অৱস্থাতে যে এটাইবোৰ নমৰি দুই চাৰিটা ডাঙ্গৰ হয়, ই কেৱল মানুহৰ জীউ বৰ লেটেক দেখিহে । এনেকুৱা লৰা ছোৱালী পৃথিবীত থকাতো যদি যমে শুধা ভাত খায়, তেনেহমে তাক দীঘল কণীয়৷ গাধছে বুলিব পাৰি। ( চাপৰি ) কাকতীও কেন্দ্র সভাৰ এজন লেখৰ সভ্য। এওঁ অস মীয়াৰ পুৰণি নিয়ম এটিও এৰা নাই । খোৱা শোৱা আদি ক্রিয়াকর্ষ এটাইখিনি এওঁ পুৰণি নিয়ম মতে কৰে । চতৰ বিহুৰ নাচন বাগন অসমৰ পৰা তুলি দিবৰ কথা হোৱাত, তাক ৰাখিবলৈ মুখিয়াল হৈ হজুৰত দৰখাস্ট দিছিল আৰু সেই বাবে এওঁ এজন পৰম দেশ হিতৈষী লোক বুলি প্ৰখ্যাত। হাজৰিক। বহিলত এওঁ থিয় হল আৰু খঙত কপনি তুলি কবলৈ ধৰিলে-— ডাঙ্গৰীয়া সকল ! হাজৰিকা ডাঙ্গৰীয়াই আজি আমাক আচৰিত কথা শুনালে, তেখেতে ঈশ্বৰৰ বিষয় খন গোটাই কাঢ়ি ললে যেন বোধ হয়। । এতিয়াৰ পৰা তেখেতহে মাৰণ তাৰণৰ গৰাকী হেল ( চাপৰি আৰু হাঁহি ) তেখেতে পৰিষ্কাৰ থাকি ইহকালৰ বৈভব আৰু পৰকালৰ । মোক্ষ উভয়কেই লাভ কৰিব খুজিছে। লেতেৰা হৈ থাকে দেখিহে আমাৰ লৰা- ছোৱালীবোৰ মৰে ? কিয় ? ভাৰতৰ আন আন দেশৰ লৰা ছোৱালীবোৰক কিবা সোণৰ সন্ধুৰাত ভৰাই থয় নে কি ? ( চাপৰি ) সিহঁতৰো চোন নাকত ‘শেপুনৰ টেগা”, “কোৱাৰিত লালাউটিৰ ৰেখা” বুকুত গৈাখীৰ কলাৰ প্ৰলেপ" [ ৪৬ ] [ ৩৮ ] থাকে.( চাপৰি ) পিচে, সেই বোৰ লৰা ছোৱালী গোটেই মৰি। চুকাইছেনে ? দিনক দিনে চোন বাঢ়িহে যাবলৈ লাগিছে। হাজৰিকা যদিও বয়সত বুঢ়া, চামুচধাৰী, চেলেউ থোৱা চাহাব হবলৈ তেখেতৰ এতিয়াও হেপাহ গুচা নাই । ( চাপৰি ) সেই দেখিহে তেখেতৰ লৰা কেইটাক একেবাৰে বিলাতী চাহাব । কৰিছে। হাজৰিকা ডাঙ্গৰীয়া আঢ্যৱন্ত মানুহ, তেখেতে লৰা৷ ৷ ছোৱালীক আপডালত ৰাখিব পাৰে। কিন্তু সকলোৰে ভাগ্য তে৷ তেনে ৰৰৈয়া নহয় । দুখীয়া মানুহে লৰ৷ চিকোনাই দিন কটালে হাজৰিকাই সিহঁতক খাবলৈ পেনশ্চ দিবনে ? হাজৰিকাই জামাৰ ঘৰবোৰ আন্ধান আৰু ভেটি জেকা বুলি নিন্দিছে, কিন্তু বৰ চাহাবৰ বঙ্গলাৰ নিচিনা বঙ্গলা সাজিবলৈ আমাৰ সমৰ্থ নাই । সন্দিকৈ--আজিৰ সভাত বন্ধুতা দিবৰ মোৰ সমূলি মন নাছিল কিন্তু কাকতীৰ কথা কেই আষাৰ শুনি মুঠি থাকিব নোৱাৰিলোঁ। বৰচাহাবৰ বঙ্গলাৰ নিচিনা বঙ্গলা সাজিবলৈ বোলে তেখেতৰ সমৰ্থ নাই । হাজৰিকাই জানো । সকলো অসমীয়াক বজলা সাজি থাকিবলৈ কলে ? কিয়, সৰু ঘৰ জানে৷ দুখন খিৰিকি কাটি পোহৰ কৰিব নোৱাৰি ? (চাপাৰ ) সৰু ঘৰৰ জানো ভেটি ওখ কৰিব নোৱাৰি ? অসমীয়া মানুহে । এই ফেৰা কাম কৰিও গা ভালে ৰাখিব নোখোজে। তাকে কোৱাত আকৌ কাকভীৰ খং ( চাপৰি )। বৰুৱা— ডাঙ্গৰীয়া সকল! কাকতীয়ে কয় যে ভাগ্য ৰৰৈয়া নহলে লৰাক পৰিষ্কাৰে ৰাখিব নোৱাৰি । এই আষাৰ কথা৷ তেখেতৰ মই বুজিব নোৱাৰিলোঁ ( চাপৰি )। দুখীয়া মামুছে । [ ৪৭ ] [ ৩৯ { লৰা ছোৱালীৰ গা ধুৱাই দিলে জানো সিহঁতৰ কতবা কিবা দইন পৰে ? ইউৰোপ আমেৰিকাত জানো দুখীয়া মানুহ নাই ? চাপৰি ) পিচে, সিহঁতে লৰা ছোৱালীক কেনেকৈ পৰিষ্কাৰে ৰাখে ? ঘৰৰ ঘৈনীয়ে যিখিনি পৰ মিনাইৰ মাকৰ আৰু ঘিনাইৰ ঘৈনীয়েকৰ- নাক মুখ ব্যাখা কৰি কটায়, ( চাপৰ ) সেইখিনি পৰত লৰা ছোৱালীক ধুৱাই পখালি নিক। কৰিব পাৰে । ( চাপৰি ) মন থাকিলে মানুহে স্বৰ্গলৈকো যাব পাৰে বুলি কয়। ( চাপৰি । লৰ। চোৱালী পৰিষ্কাৰে ৰখাটো । বৰ । টান কথা নহয় । আচল কথা আমি মলি প্ৰিয় জাতি, (চাপৰি) মলি নহলে আমি থাকিবই নোৱাৰো । লৰাৰ মুখত মাটি, গাত ধূলি নাথাকিলে আমাৰ চকুত তাৰ ধুনেই নোলায় । (চাপৰি) এই কেই আষাৰ কথা কৈ বৰুৱা। বহিলত সভাপতি ডাঙ্গনায়। উঠিল, আৰু কোনোবা৷ সভ্যই সভাক মন্তব্য নিবেদন কৰিবনে নকৰে সুধিলে । পাচে কেওঁ মুঠা দেখি । সভাপতিয়ে নিজে কবলৈ ধনিলে --ভাঙ্গনীয়া সকল ! আমাৰ দেশত যে দিনক দিনে জনসংখ্যা কমি যাবলৈ লাগিছে ; ই সর্চা কথা । মৰণ জীৱনত অৱশ্যে মানুহৰ হাত নাই, তথাপি শাস্ত্ৰত বাচি খাবলৈ আৰু জাগি শুবলৈ কৈছে ( চাপৰি ) । সদাই পৰি স্কাৰে থাকিলে হে মানুহ দার্ঘায়ুস হয়, ইয়াক কেওঁ মিছা বুলিব নোৱাৰে ( চাপৰি ) । পৰিষ্কাৰে থকা খোৱা৷ জাতি বিলাকৰ ভিতৰত মৰণ সততে কম দেখা যায়। হাজৰিকাৰ কথা কেই আষাৰ অৱশ্যে শলাগিৰ লগীয়া । ( চাপৰি ) আমি মলিক মলি যেন নাভাবোঁ। লেতেৰাকৈ রখাৰ নিমিত্তেহে বহুত [ ৪৮ ] [ ৪০ ] লৰাই অকালত প্ৰাণ হেৰুৱায় । ( চাপৰি ) কাকতী ডাঙ্গৰীয়াই ভাৰতৰ আন আন দেশৰ পাটন দিছে। ভাৰতৰ আন আন দেশতো লৰা ছোৱালীৰ মৰণৰ সংখ্যা কম নহয়। ইউৰোপ । আৰু আমেৰিকাৰ লগত ৰিজাই চালেই আচল কথা ধৰা পৰে। ( চাপৰি ) ইউৰোপৰ লৰা শত দুজন মৰিলে ভাৰতৰ লৰা শত চাৰি জনকৈ মৰে। কিন্তু আসামৰ নিচিনা জানিবা সিবোৰ দেশত জন্মৰ সংখ্যাতকৈ মৰণৰ সংখ্যা সৰহ নহয় । তাৰ কাৰণ আছে। সেই বোৰ দেশ অসমৰ নিচিনা জেকা দেশ নহয়। কোনোবা থলৰ এফালে যদি জেকাএফালে ওখ আৰু শুকান, গতিকে মুঠতে তাতো মৰণৰ সংখ্যা জন্মতকৈ সৰহ হব নোৱাৰে। বঙ্গদেশৰ কোনো কোনো অঞ্চল অসমৰ নিচিনা জেকা, সেই দেখি তাত অসমৰ নিচিনা । মৰণে সৰহ । অসম গোটে ই খন জেকা দেশ বুলি সকলোৱে জানে। ইয়াত মানুহ অৱশ্যে কেচি সাৱধানে থাকিব লাগে ( চাপৰি )। মলি মানুহৰ শৰীৰৰ পক্ষে এবিধ বিহ, তাক আমি অস্তৰেৰে ঘিনাৰ লাগে। মলিলৈ আন্তৰিক ঘুণ। মুপজিলে তাৰ হাতৰ পৰা আমি উদ্ধাৰ নাপাও হঁক । ( চাপৰি ) এতিয়৷ গধূলি হল, আপোনালোকক আৰু সৰহ পৰ নাৰাখো, আজিকৈ সভা সম্বৰণ 'কৰা গল । ( চাপৰি ) [ ৪৯ ] ষষ্ঠ অধিবেশন । বিষয়—কিমাচাৰ্য্যমতঃ পৰং। এদিন গধূলি ফুৰিবলৈ যাওঁতে এডাল আহঁত গছত আৰি দিয়া এখন জাননী দেখা পালো। জাননীত বৰ বৰ আখৰেৰে “কেন্দ্ৰসভাৰ অধিবেশন” লিখা আচিল বুলি ওচৰ চাপি গৈ। পঢ়ি চালত জানিব পাৰিলে৷ যে কাতি মাহৰ এদিনৰ দিনা কেন্দ্র সভা বহিব, আৰু তাত ওপৰত লিখা বিষয়ে শ্ৰীযুত উগ্ৰদেৱ শৰ্মা ভট্টাচাৰ্য্য, বিদ্যানিধি বি বা, বি বি, বি মা, ত চ, ডাঙ্গৰীয়াই বক্ততা দিব। বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰায়াৰ নাম বহুত । দিনৰ পৰা শুনিছে। , কিন্তু মানুহ জনক হলে দেখা নাছিলোঁ৷ । তেখেতে কেন্দ্ৰসভাত বক্ত , তা দিব বুলি শুনি বৰ ৰং পালোঁ। সভাৰ দিন৷ আন কাম পাচ কৰি ভাল এডখৰি ঠাই লৈ বহিবৰ নিমিত্তে দুই নে৷ বাজে তেই, সভালৈ গৈচিলো, কিন্তু গৈ দেখে যে আ!মাতকৈও আগেয়ে অনেক মানুহ আহি সভা ঘৰ ভাৰ আছে। সভাপতিও স্নাহিচে, আৰু আসনত বহি ওচৰত বহা সভ্যবিলাকৰে সৈতে আলাপ কৰি আছে। বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়া তেতিয়ালৈকে অহা নাছিল । অামি দুখনমান তামোল খাবৰ পৰ বহি থকাৰ পিচত তেখেত ওলালহি । তেখেত সভা ঘৰ সোমোৱা মাত্ৰেই সভাৰ সভ্যমগুলীয়ে চাপৰি বজাই থিয় হল; আৰু সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই উঠি গৈ তেখেতক আদৰি আনি আসনত বহুৱালে। [ ৫০ ] ৪২ ] বিদ্যানিধিৰ বয়স আমাৰ অনুমানত তিনি কুনিৰো ওপৰহে হবকিন্তু মানুহ জন হলে ডাঠে আছে। সুন্দৰ থুলন্তৰ পুৰুষচুলি এগছ দ্বগছ মাথোন পকিছে, দাত এটিও সৰা নাই, মুখ পৰিষ্কাৰ, ডাৰি গোফ খুৰুৱ৷ । কপালত ৰঙ্গাচন্দনৰ ৰেঘ৷ । গীত চোলা৷ নাই, উত্তৰী চেলেং খন মাথোন, লগুণত গড় খড়গৰ আঙ্গঠি। বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়াই আসনত বহি সভা ঘৰটিৰ চাৰিউ ফালে ' চকু ফুৰাই চালে । তাৰ পাচত কেন্দ্ৰসভা স্থাপয়িতা ডাঙ্গৰীয়া কেইজনৰ উৎসাহ বহুদৰ্শিতা আৰু দেশহিতৈষিতাৰ প্ৰশংসা কৰিলে । এই দৰে আলাপ অভ্যর্থনা হৈ যোৱাৰ পাচত, সভাপতি ডাঙ্গৰীয়া তেখেতৰ নিয়োজিত আসনৰ ওচৰলৈ গৈ থিয় হল, আৰু সোঁহাত খনি ওপৰলৈ তুলি কবলৈ ধৰিলে — ডাঙ্গৰায়৷ সকল, আজি আমাৰ পৰম ভাগ্য ; আজি অসম । দেশৰ খ্যাতনামা পণ্ডিত প্ৰবৰ শ্ৰীযুত উগ্ৰদেৱ শৰ্মা ভট্টাচায্য বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়া স্বয়ং সভাত উপস্থিত । (চাপৰি) তেখেতৰ আগমনত কেন্দ্রসভ। পবিত্র হল, (চাপৰি) আৰু আশা কৰে যে ইয়াৰ পৰা কেন্দ্রসভাৰ নায়ক বিলাকৰ উৎসাহ ভবিষ্যতলৈ বৃদ্ধি হব। বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়াক অসমৰ সকলোৱে জানে, তথাপি মিয়ম ৰক্ষাৰ নিমিত্তে ডাঙ্গৰীয়াৰ বিষয়ে দুই আষাৰ মান চিনাকি বচন কবলৈ আগ বাঢ়িলোঁ । ডাঙ্গৰীয় সকল ! বিদ্যানিধি শ্বসমদেশ ৰ অমূল্য কহিনুৰ, এখেৰ তুল্য পণ্ডিত আমাৰ দেশত আগেয়ে ওলোৱা নাই। এখেত সংস্কৃত ভাষাৰ মাক বাপেক বুলি কলেও বঢ়াই কোৱ৷ [ ৫১ ] [ ৪৩ ] নহয় । এথেত পাণিনি, মুগ্ধবোধ, কলাপ আদি ব্যাকৰণত যেনে অতুল্য, বেদ শাস্ত্ৰতো তেনে অতুল্য। এখেৰ ব্যাকৰণ বোধ দেখি আচৰিত মানি মহাৰাষ্ট্ৰ দেশৰ বাল মনোহৰজি তিলক মহাশয়ে বৰ উচ্চ দৰুৰ শলাগণিপত্ৰ দিছে । বেদৰ বিচাৰত সন্তুষ্ট হৈ মাদ্ৰাজৰ ভাই মেঘবৰ্ণ ৰাও, অযোধ্যাৰ শ্ৰীশ্ৰীপ্রেমজি পেটেৰিয়া কাশীৰ শ্ৰগ্ৰহৰলাল ডগুক নৈয়ায়িক আৰু বঙ্গদেশৰ শ্ৰীচণ্ডী প্রসাদ শাস্ত্রী মহাশয়কে আদি কৰি অনেক প্রসিদ্ধ পণ্ডিত সকলে বিস্ময় মানি শলাগণি পত্ৰ দিছে। ( চাপৰি ) এখেৰ পিতৃদেৱো৷ এজন সংস্কৃতজ্ঞ পণ্ডিত আছিল, আৰু তত ঘৰতে টোল পাতি চুবুৰীয়া লৰাক সংস্কৃত পঢ়াইছিল। ৱিদ্যানিধিৰ সংস্কৃত বিদ্যাৰ পাতনি এই টোলতে হয় । পাচত কোচবিহাৰ। নদীয়া আৰু কাশী আদি ঠাইলৈ গৈ তত নানা শাস্ত্র শিক্ষা কৰি পাৰ্গতালি লাভ কৰে, আৰু বিদ্যাবাগীশ, বিদ্যাবিনোদ. বেদান্ত বাগীশ, বিদ্যাসাগৰ, তর্কচঞ্চ আদি বহুত ভাঙ্গৰ ডাঙ্গৰ খ্যাতি প্রাপ্ত হয় । । এখেৰ মুখৰ পৰা অলপ উপদেশ বচন শুনিবলৈ আমাৰ বহুত দিনৰ পৰা হাবিয়াস আছিল । ( চাপৰি ) সেই দেখি বিদ্যানিধি ডাঙৰীয়াক কেসভাৰ পৰা পত্ৰ পঠিয়াই নিমন্ত্ৰণ কৰি অনা হৈচে । তত প্রথমে আহিব নোৱাৰিব বুলি উত্তৰ দিছিল, পাচে দ্বিতীয় পত্ৰৰ অনুৰোধত আজি কৃপা কৰি উপস্থিত হৈছে। এতিয়া ডাঙ্গৰীয়াই এই সভাত এটি বক্রতা দি সমাগত সভ্যমগুলীৰ হাবিয়াস পূৰণ কৰক ( চাপৰি ) আৰু কেজসভাৰ সভ্য সকলক ভবিষ্যতলৈ উৎসাহিত কৰক। (চাপৰি) সভাপতি ডাঙ্গৰীয়া বহিলত বিদ্যানিধি, ডাঙ্গৰীয়া আসন [ ৫২ ] [ ৪৪ ] এৰি থিয় হল, আৰু হাত দুখনি উত্তৰীৰ তলত বুকুৰ ওচৰত থুপুৰিয়াই লৈ কিছুমান পৰ চকু মুদি আছিল, , , সৎ শক ফুটাই উচ্চাৰণ কৰি চকু মেলিলে, হাত দুখন তললৈ এৰি দিলে, আৰু সভাপতিৰ ফাললৈ মুখ কৰি গভীৰ সুৰত গম্ভীৰ ভাবে মাত লগালে ?”-ভো ভো মহৎ মৰ্য্যাদাবিশিষ্ট ভদ্রবংশতিলক ডাঙ্গৰীয়া বৃন্দ ! এই (নিজৰ গালৈ টোৱাই ) অভাজনক আজি আপোনা সকলে যিৰূপ অভ্যৰ্থনা কৰিছে, অভাজন তদ্রুপ অভ্যৰ্থনাৰ যথাৰ্থ যোগ্যপাত্র নহয় । ই কেৱল আপোনালোকৰ মহৎ হৃদয়ৰ চিনাকি । এই আদৰ অভ্যর্থনাৰ ঋণ পৰিশোধ কৰিবলৈ যে মই কোনোবা কালত সমর্থবান্ হম, এনে আশা মোৰ হৃদয়ত স্থাপন কৰিব নোৱাৰো। মোৰ প্রতি ঈদশ সম্মান প্রদর্শন কৰি অপমালোকে কেৱল মোক ঋণপাপৰ চিৰ বনত পেলালে। । আপোনালোকে নিজগুণে সেই:বন্ধন মোচন কৰিব, এই মোৰ ঐকান্তিক আশা । ( চাপৰি আৰু সজ সজ শব্দ ) ডাঙ্গৰীয়া বৃন্দ ! সভাপতিৰ পাতনি বস্কৃতাত প্রকাশ যে আপোনালোকে মোৰ মুখৰ পৰা উপদেশ বচন শুনিবলৈ হাবিয়াস কৰি মোৰ নিমন্ত্ৰি আনিছে। ( চাপৰি ) কিন্তু এই অভাজন যে। এই বিভমগুলীক উপদেশ দিবৰ পাত্ৰ মোৰ এনে বিশ্বাস নাই, তথাপি আপোনালোকৰ অনুৰোধ ৰক্ষাৰ নিমিত্তে দুই আষাৰ মান কবলৈ অগ্ৰসৰ হলে।। মোৰ বন্ধুতাৰ বিষয় কিমাশ্চৰ্য্যমতঃপৰং। এই বচন আষাৰ অৱশ্য মহাভাৰতৰ, সেই দেখি আপোনালোকে মহাভাৰতৰ কথা কম বুলি ভাবিব পাৰে। কিন্তু মই মহাভাৰতৰ কথা কবলৈ [ ৫৩ ] [ ৪৫ ] ওলোৱা নাই । মানুহৰ নিত্য নৈমিত্তিক কর্মকাঘ্যৰ ভিতৰতো অনেক আচৰিত কথা আছে। । তাৰে এটাহে আপোনালোকৰ । আগত নিবেদন কৰিম। ডাঙ্গৰীয়া সকল ! যালৈ আমাৰ বৰ । মৰম তাক আমি ছকুৰি বছৰ বা তদুদ্ধকাল জীয়াই থাকিবলৈ আশীৰ্ব্বাদ কৰে। ছকুৰি বছৰ পৰমায়ু হওক, এই আশীৰ্বাদ সকলোৱে আশীৰ্বাদৰ শ্ৰেষ্ঠ বুলি বিবেচনা কৰে। এই আশী নবাদত মানুহ বৰ সন্তুষ্ট হয়। । কিন্তু এই দৰে আশীর্ববাদ কৰিলে মৰম কৰাই হয়. নে খিয়াল কৰাই নয়, মই ঠাৱৰাব পৰা৷ নাই । মুঠ কথাত , চকুৰি বছৰ জীয়াই থাক বুলি আশীৰ্ববাদ নকৰি যদি এই দৰে কোৱ। যায়, “তুমি তিনি মূৰীয়া হুেৱা, তুমি । লাখুটিত ভিৰ নিদিয়াকৈ উঠিব নোৱাৰা হোৱা তোমাৰ দাত এটিও নাইকিয়া হওক ; ( চাপৰি আৰু ট্ৰাহি ) তোমাৰ গোটে ইটে। গা সোতোৰা পৰ ক,” তেনেহলে কেইজন মানুহ সস্থষ্ট হব ? মোৰ বিবেচনাত এনেককুৱা আশীৰ্ব্বাদত মানুহ সহৃষ্ট হওক ছাৰি, সি আশীৰ্বাদ দাতাৰ দাত বা শিৰ বা উভয়কে নভজাকৈ ( চাপৰি ) এৰি নিদিয়ে । অথচ গলিত নখদন্ত আৰু বলিত শৰীৰ কেৱলছকুৰি বছৰ পৰমায়ুৰ ফল মাত্র । ইয়াক শুনিলে মানুহৰ ক্রোধ হয় কিয় ? মামুহে দীৰ্ঘায়ুস বাহঁ। কৰে, কিন্তু তাৰ ফলৰ কথা শুনিঃল ক্ৰোধত বাউল হয় ।. ই বৰ আচ ৰিত কথা । কিমাশ্চৰ্য্যমতঃপৰং । (চাপৰি আৰু আনন্দৰকোহাল) সভ৷ আকৌ নিজম পৰিল। । বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়াই সভ্য- সকলৰ ফালে মুখ কৰি আকৌ আৰম্ভ । কৰিলে । সভাসদ ডাঙ্গৰীয়া সকল। ! দীৰ্ঘ জীৱনৰ অভিলাস মনুষ্য মাত্ৰৰেই আsে, [ ৫৪ ] [ ৪৬ ] কিন্তু এই অভিলাষ যে সকলো মনুষ্যৰ পক্ষে সঙ্গত. এনে বোধ নহয় । একেইতো দীৰ্ঘজীৱন দুখৰ ব্ৰেত। ( চাপৰি ) বেচি দিন জীয়াই থাকিলে সাংসাৰিক জীয়াতুৰ ডাঙ্গৰ ভাগ লবলগীয়া হয় আৰু তাৰ ওপৰঞ্চিও জৰাজনিত যাতনা পুঞ্জৰ হাতত পৰিব। লাগে । দীর্ঘ জীৱনৰ ইমান কষ্টতহপি মানুহ দীৰ্ঘ জীৱনৰ লালসী। কিয় ? উত্তৰ এই যে আয়ুস দীঘল হলে সংসাৰত সৰহ কাম কৰিব পাৰি। । এই উত্তৰ অনেকে নামানিব পাৰে । সিবিলাকে কব পাৰে যে দীর্ঘজীৱন অভিলাষ কৰাৰ এই কাৰণ। নহয় । । জীৱনৰ প্ৰতি মানুহৰ বৰ মৰম আৰু মৰণলৈ মানুহৰ । বৰ ভয়, সেই দেখি মানুহে বহুত দিন জীয়াই থাকিবলৈ বাঞ্চল কৰে। । অথবা ইয়াকো কব পাৰে যে সংসাৰত যাতনা থাকিলেও উপভোগৰ সামগ্ৰীও বহুত আছে। মানুহে সেই বোৰৰ ভোগ এৰি যাব নোখেজে । সেই দেখি দীর্ঘায়ুস হবলৈ বাঞ্চা কৰে । ( চাপৰি ) হয়, দীর্ঘজীৱনলৈ অভিলাষ কৰাৰ ইও এটা কাৰণ হব। পাৰে, কিন্তু এই কাৰণত কোনো যুক্তি নাই ( সজ সজ শব্দ ) ই কেৱল অজ্ঞানীৰ অযুগুত কামনা ; এই হেতুত কেও তোমাক দীর্ঘায়ুস দিবলৈ সন্মত নহয়। তুমি এই হেতু দেখুৱাই “ঈশ্বৰৰ আদালত” দীর্ঘায়ুস দাবি কৰিব নোৱাৰা । ( চাপৰি ) আকৌ কেৱল অজ্ঞানীয়ে হে যে দীর্ঘায়ুস বাঞে এনেও নহয় বৰ বৰ জ্ঞানী মানুহেও দীর্ঘজীবী হবলৈ বাচ্ছা কৰে । জ্ঞানী শ্রেষ্ঠ ঋষি। মুনি সকলেও দীৰ্ঘজীবী হবলৈ বাঙ্কা কৰিছিল । পিচে, এওঁ লোকেও মৰণৰ ভয়ত বা ভোগৰ লোভত এনে বাস্ক কৰি ছিলনে ? কেতিয়াও নহয় । এওঁলোকে ভোগ কৰক ছাৰি [ ৫৫ ] [ ৪৭ ] ভোগ”্য বনস্থলিত বাস কৰিছিল ( চাপৰি ) মৰণৰ ভয় কৰক ছানি মৃত্যুৰাজ যমকো ইতিকিং কৰিছিল । এওঁলোকে দীর্ঘ জীৱন বাঞ্চা কৰাৰ হেতু এই যে সৰহ দিন জীয়াই থাকিলে সংসাৰত সৰহ কাম কৰিব পাৰিব। । অনেক মুনিয়ে যোগৰ । বলত দীর্ঘজীবী হৈ দীর্ঘ চিন্তl, দীর্ঘ ধ্যান কৰি সংসাৰৰ তত্ত্ব আবিষ্কাৰ কৰিছিল, আৰু সেই বিষয়ে অনেক শাস্ত্ৰ লিখি থৈ। গৈছে। আচল কথাযি কী মানুহ সি দীর্ঘজীবী হবলৈ বাঞ্চল। কৰিলে ৰজে । কিন্তু যি নিষ্কৰ্মাকেৱল ভক্ষণৰ মুখমাত্র, সি। তেনে বাঞ্চা কৰিলে হাস্যাস্পদ হয় । (সজ সজ শব্দ ) অৰণ্যৰ । ইকৰাই দীর্ঘজীরন বাঞ্চা কৰিলে কোনে ভাল বুলিব ? বৰং বৃদ্ধ ইকৰা দূৰীভুত হৈ ন গজালিক ঠাই দিয়াহে উচিত, কাৰণ তেনে হলে ইকৰা বংশৰ উন্নতি হয়। নিষ্কৰ্মা মানুহে। ইকৰাৰ নিচিনা। সিহঁতেও যথা সময়ত অ’তৰ হৈ কামিলা মানুহলৈ ঠাই কৰা উচিত কিন্তু উদ্ভিদ ৰাজ্যত ইকৰাৰ জীৱন যেনে, আম কঠালৰ জীৱন তেনে নহয়। । আম কঠালৰ পক্ষে দীর্ঘ জীৱন বাঞ্জনীয়, কাৰণ । সিহঁত দীর্ঘায়ুস হলে সংসাৰত সৰহ কাম কৰিব পাৰে অৰ্থাৎ সৰহ ফল যোগাব পাৰে। ( চাপাৰ ) সেই দৰে যদি মানুহো সংসাৰ ক্ষেত্ৰত আম কঠাল হব পাৰে ( চাপৰি ) তেনেহলে তাৰ জীবন দীর্ঘ হোৱা বাঞ্চনীয়। মুঠ কথা, যাৰপৰা সংসাৰে কোনো বিনিময় নাপায় । বা পোৱ। শেষ হৈছে, তেনে মানুহৰ সংসাৰত থাকিবলৈ কোনো । অধিকাৰ নাই । ( সজ সজ শব্দ ) কিন্তু, ডাঙ্গৰীয়া সকল ! যাৰ থাকিবলৈ অধিকাৰ নাই, তৰতে থাকিবলৈ হেপাহ ডাঙ্গৰ। ( চাপৰি ) যি কেবল সংসাৰৰ বোজা মাত্ৰ, [ ৫৬ ] [ ৪৮ ] যি নিজৰ বা আনৰ উপকাৰৰ অৰ্থে এটি কামো কৰা নাই, বা কৰিব নোৱাৰে, তাৰহে সংসাৰত থাকিবলৈ হেপাহ ডাঙৰ । সি দীর্ঘায়ুস লভিবলৈ তেত্ৰিশ কোটি দেৱতা গোটাই পূজা কৰে ( চাপৰি ) গুৰু, পুৰুহিত, ভকত, মহন্ত, সকলোৰে আশীৰ্বাদ লয় । সি এবাৰ ভাবি নাচায় যে তাৰ জীৱন মৰণ। সংসাৰৰ পক্ষে একে কথা । আৰু নিজৰ পক্ষেও জীৱনটো। তাৰ এটা আহুকাল মাথোন । সি দিন কটাবলৈ উপাই নাপাই লোকৰ পদূলি শুঙ্গি ফুৰে আৰু টোটক লগাই ফুৰে ( চাপৰি ) দিন নাযায়, ৰাতি নুপুৱায় বুলি সদাই ওজৰ কৰেi অথচ সিয়েহে আকৌ দীঘল জীৱনৰ লালসী। দিন নাযায় বুলি দেও। পাৰি ফুৰা মানুহে জীৱনটো চুকাই বুলি ভাৰি পাৰ নাপায়। ই বৰ আচৰিত কথা । কিমাশ্চৰ্য্যমতঃপৰং । ( চাপৰি আৰু আনন্দৰ কোহাল ) বস্তৃতা শেষ কৰি বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়াই আসন গ্ৰহণ কৰিলত সভাপতি ডাঙ্গৰীয়া থিয় হল, আৰু মানুহৰ হায় মাৰি বলৈ অলপ পৰ ৰৈ আছিল । যেতিয়া সভা৷ আকৌ নিজম পৰিল, সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াই সোঁহাত মূৰৰ ওপৰলৈ তুলি সভাৰ ই মূৰৰ পৰা সি মূৰলৈ শুনাকৈ পঞ্চমত মাত লগালে --সভা ডাঙ্গৰীয়া সকল ! কেন্দ্ৰসভা স্থাপিত হবৰ পৰ৷ ইয়াত সৰু বৰ অনেক বন্ধুতা হৈছে, কিন্তু বিস্তানিধি ডাঙ্গরীয়ার বন্ধুতাৰ নিচিনা সাৰুৱা বস্তৃতা এটিও হোৱা নাছিল । (ঢাপৰি) বিষ্ঠানিধিৰ বন্ধুতাৰ প্রত্যেক ফাকি, প্রত্যেক শব্দ, প্রত্যেক আখৰ তত্ত্ব জ্ঞানেৰে পৰিপূৰ্ণ। এই বন্ধুতাৰ পৰা৷ সভাৰ অনেক [ ৫৭ ] [ ৪৯ ] সভ]ৰ জ্ঞান নেত্ৰ মেল খাব । প্রকৃত পক্ষে বি লোকে নিজৰ বা নিজ পৰিয়ালৰ উন্নতিৰ নিমিত্তে চেষ্টা নকৰে, বা সমাজৰ হিতৰ ব৷ সমাজৰ উন্নতিৰ নিমিত্তে কৰ্ম্ম নকৰে, তাৰ জীৱন ইকৰা জঠীৱনৰ নিচিনা অসাৰ, সেই জীৱনত সংসাৰৰ সকাম । নাই । এতেকে সেই জীৱন থকা নথকা সমান। যি দীর্ঘ। ভাৱনৰ লালসী সি আগে সংসাৰ ক্ষেত্ৰৰ আম কঠাল হবলৈ চেষ্ট৷ কৰা যুগুত। নিষ্কৰ্মা মানুহে যথার্থ পক্ষে সময় কটাবৰ । উপাই নাপায়, দিন নাযায়, ৰাতি দুপুৱাই বুলি সিহতে সদায় ওজৰ কৰে । । এনেকুৱা মানুহে যে দীর্ঘায়ুস হবলৈ বাঞ্চা কৰে, ই বাস্তৱতে বৰ আচৰিত কথা । এতিয়া আৰু গধূলি হল, আমি পূজ্যপাদ বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়াক তেখেতৰ জ্ঞানগর্ভ অমূল্য বক্ততাৰ বাবে শত সহস্ত্ৰ ধ্যবাদ দি আজিলৈ সভা সম্বৰণ কলিলা । ( চাপৰি ) সভা ভাগিলত সভাৰ বহুত ডাঙ্গৰীয়াই বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়াৰ পদ দুই প্রণাম কৰিলে আৰু মাজে মাজে এই দৰে কেন্দ্ৰসভাত ছু এটা বস্তৃতা দিবলৈ খাটনি লগালে। বিদ্যানিধি ডাঙ্গৰীয়াই ঞাহি মুখেৰে সকলোকে সমাদৰ কৰি সভাপতি ডাঙ্গৰীয়াৰ লগত ওলাই গল । . আমি সকলোৰে পাচত সভাঘৰৰ পৰা ওলালে, ওলায়েই সভাঘৰৰ ওচৰত থকা কঁঠাল জোপা দেখি বিদ্যানিধিৰ কথা আষাৰ আকৌ মনত পৰিল, আৰু মনত ধিকাৰ লাগিল। আমি এই ' কঠাল গছ ডালতকৈও নীচ। হায় ! হায় ! কেতিয়ানো আমি সংসাৰ ক্ষেত্ৰৰ আম কঁঠাল হম ! [ ৫৮ ] [ ৫৯ ] তিীক্ষ্ম ভাগ । [ ৬০ ] [ ৬১ ] [ ৫৫ ] মৰিলেও প্রাণী জীৱক্ত হব । কিহ এই বুঢ়ীৰ মন্ত্ৰণাত পৰি ব্যাসদেৱে তেওঁৰ হাবিয়াসৰ বাৰাণসী নিজে গঢ়ি নিজে স°কৰিলে । যি বাৰাণসীত প্ৰাণ এৰিলে মসুষ্যাৰ পুনর্জন্ম নহলহেঁতেন, সেই বাৰাণসী এতিয়া তাৰণ্যময়। তাত মনুষ্য বাস নকৰে। তাত মৰিলে গাধৰ পেটত জন্ম পাব লাগে বুলি প্ৰবাদ আছে। বুঢ়ীৰ চক্ৰত পৰি ব্যাসদেৱে নিজে গঢ়া বাৰাণসীক সেই মৰ্ম্মে । শাপ দিছিল। পুৰাণত কয় যে স্বামীৰ গৌৰৱ ৰক্ষা কৰিবলৈ স্বয়ং ভগৱতীয়েই বুঢ়ীৰূপ ধৰিছিল, হব পাৰে ! কিন্তু ইয়াত আমাৰ কথা এই যে সর্বশক্তিমতী ভগৱতীয়েও বুঢ়ী হৈছে কথাত জিকিব পাৰিছিল। এতেকে ইয়াকো বুঢ়ীৰ খ্যাতি বুলি হে ধৰিব লাগে । কলিযুগত অৱশ্যে তেনেকুৱা উজ্বল খ্যাতিৰ বুঢ়ী ওলোৱ৷ নাই, কিন্তু সেই বুলি আজিকালিও বুঢ়ীক একেবাৰে উলাই ইতিকিং কৰি উৰাব নোৱাৰি। বুঢ়ী নহলে কবি মগুলিৰ হাহাকাৰ, আৰু নাট ‘উপ্যাস নিৰস হয়। নায়িকাৰ বাতৰি নায়কক কলৈ কোৱৰৰ সন্দেশ কুৱৰীক দিবলৈ বুটীৰ নিচিনা ৰঙিত লোক নাই। সেই দেখি নাট নাটিকাত । মালিনী বুঢ়ী গোৱালনী বুঢ়ী অলেখ পোৱা যায় । পুথি এৰি সমাজত ধৰিলেও প্রয়োজন বহুত আচে । বুঢ়ী নহলে গাঁও নচলে । কূটনী বুঢ়ীৰ অবিহনে ধৈয়াল ডেকা নিগমে মৰে । নাম পাতিলে । নাম লগাতী বুঢ়ীআাক বিয়া পাতিলে কুলাবুঢ়ী সদায় গাৱত । প্রয়োজন হয় । [ ৬২ ] সুখৰ আহি । পুহমাহৰ ভৰ জাৰ। ইফালে ৰাতি প্রায় এঘাৰটা, তেও । জাহাজৰ দেখাদেখি নাই। নিয়ম মতে হলে দহ বজাতেই জাহাজ আহি ঘাট পাব লাগে কিন্তু আমাৰ দুৰ্কপালৰ গুণত এঘাৰ বজাতো জাহাজ আহি নাপালে । জাহাজ আহিব বুলি পুহমহীয়া জাৰত, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বালিত বহি পৰ দিছো। নৈৰ ফেৰফেৰীয়৷ বতাহে ইফালে হাড়লৈকে ভেদিছে ; জাৰত লৰা মানুহৰ নিচিনা৷ ওঠৰ কাপনি উঠিছে। যদিও মূৰৰ তালুৰ পৰা ভৰিৰ তলুৱালৈকে বিলাতী কাচনে কাচিছিলোঁ, তেও ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ মাজনিশাৰ বতাহৰ। আগত সি আমাক একো সহায় কৰিব নোৱাৰিলে । মুকলিত আৰু বহুত পৰ থাকিব নোৱাৰি দূৰৈত থকা এটা ঘৰলৈ গলোঁ । ঘৰটো নকৈ সাজিজে মাথোন। চাল চাইছে, আৰু বেৰ চাৰি। খন দিছে, কিন্তু বেৰ লিপ হোৱা নাই। • মোৰ লগত লগৰীয়া আৰু দুজন আাছিল আমি এটাইবিলাকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ হাড়ভেদৰী বতাহৰ পৰা সেই ঘৰটোত আশ্ৰয় ললোঁ। মুকলিত থকাতকৈ ঘৰৰ ভিতৰত অলপ সুযোগ হৈছিল যদিও, আমাৰ ওঠৰ কঁপনি, মাৰু বুকুৰ কঁপনি গোটেই গুচা নাছিল । সি যেইবা নহওক, ঘৰটোৰ ভিতৰত আৰু এঘন্টা অপেক্ষা কৰিলোঁ ; তেও জহাজ আহি নাপালে গতিকে, নিশা সেই জাহাজ পাবৰ আশাত জলাঞ্জলি দি নিশাটো কত থাকি কটোৱা যাব তাৰ মীমাংসা কৰিবলৈ ধৰিলোঁ। যি ঠাইত আমাৰ এই বিপদ, সেই ঠাইত [ ৬৩ ] [ ৫৭ ] আমাৰচিনাকি লোক এজনো নাই। যেই সেই মানুহৰ ঘৰলৈ গলে, বিশেষতঃ ইমান বেচি নিশাত, থাকিবলৈ নিদিব পাৰে। এই নানা কাৰণে জাহাজ ঘাটৰ জাহাজ বাবুৰ ঘৰতে এবাৰ টুকুৰিয়াই চাবলৈ প্ৰস্তাৱ কৰ৷ হল। মোৰ বন্ধু ছুজন এই প্রস্তাবত মান্তি হোৱাত আমি কেউজন ঘৰটিৰ পৰা ওলাই জাহাজ বাবুৰ অফিচলৈ ৰাওণা হলোঁ। তাত দের্থে যে চাকি জ্বলি আছে। বাবুজনে কিবা লিখিবলৈ লাগিছে। আমি গৈ প্ৰথমে জাহাজৰ বাতৰি স্থধিলোঁ। বাবুৱে কলে যে জাহাজ দহবজাতে সেই খিনি পাবৰ কথা, কিন্তু ইমান নিশালৈকে যেতিয়া৷ আছি। নাপালে, আৰু আহিবৰ বৰ ভৰষা নাই, বিশেষতঃ নৈত এতিয়া লাহে লাহে কঁৱলি উঠিবলৈ লাগিছে। বাবুজনক কথাবার্তাত বৰ ভাল পালোঁ। নিশাটো তামি তেওঁৰ অফিচত পৰি থাকিব পাৰিমনে নোৱাৰিম বুলি তেওঁক সুধিলে। তেওঁ দেখে। খপ কৰে সম্মত হল আৰু আমি শুবলৈ এটা ঘৰ দেখুৱাই দিলে। ঘৰটোত সোমাই চালোঁ, তাত এখন খাট আছে, খাটত এখন দলিচা পৰা আছে। এনে ব্যবস্থা দেখি আমাৰ মনত বৰ ৰং লাগিল। । আমি তিনিও জনে সেই খাটতে বাগৰ দিলোঁ। মোৰ। লগৰীয়া দুজন বয়সত মোতকৈ সৰু, মই বুঢ়া মানুহ। খাটত বাগৰ দিয়া মাত্ৰেই তেওঁলোক দুজনে নিতত হল । মোৰ হন্তে টোপনি মহ৷ নাই, জানোচ৷ ৰাতি কেতিয়াবা জাহাজ ওলায় ছি আৰু আমাক এৰি যায়। এই বোৰ ভাবি চিন্তি পৰি আছে।। আমি শোৱা কোঠালিৰ দক্ষিণে ঘৰটোৰ আৰু এটা কোঠাঠি আছে। তাত জুই ধৰি কোনোবা এজনে.পুৱাই আছে, আৰ [ ৬৪ ] [ ৫৮ ] নিজে নিজে কিবা কিবি বকি আছে এনেতে আৰু এজন মানুহ আহি সোমাল । সিহঁত দুইৰো ভিতৰত যি কথাবার্তা হল তাৰ পৰা বুজিলোঁ যে আগৰ জন মানুহ সেই জাহাজ অফিচৰেই চাকৰ আৰু দ্বিতীয় জন দেওৱানী আদালতৰ টেকেলা ।. টেকেলা৷ জনে কৰবাত মাল ক্রোকী পৰোৱানা জাৰি কৰি সেই নিশা জাৰত কঁপি কঁপি ওলাইছেহি। টেকেলা আহি পোৱাৰ কিছুমান পৰৰ পাচত দুয়োজনে বহি জলপান খাবৰ দিহা কৰিলে । সেই নিশা, জুইৰ ওচৰত বহি জলপানৰ বাটি আগত লৈ সিহঁত দুই জনে যিবিলাক মন্তব্য প্রকাশ কৰিলে, তাৰ সংক্ষিপ্ত বিবৰণ অলপ কোৱা যাব। জাহাজৰ চাকৰ-তুমি এই ৰাতি ইমান হাবিৰ মাজেদি । কেনেকৈ আহিলা ? দেওৱানী টেকেলা—এই ৰাতি ! এই ৰাতি নাহিলে হয় নে ? কালিলৈ মোকৰ্দমাৰ দিন, পৰোৱানা জাৰিৰ ৰিপোৰ্ট নিদিলে ন চলে। সেই দেখি মৰণত শৰণ দি কথমপি এই খিনি ললোহি । জl. চা—মই ভাবিছিলোঁ মোৰ হে সুখ নাই, দুপৰ নিশালৈ জাহাজ আহিবজাহাজ আহিব বুলি ৰৈ থাকিব লাগে । কোনবা দিনা জাহাজ আহে, কোনবা দিনা বা নাহেই, তেও মই ৰাতি তিনি বজালৈ জপৰ জপৰ মাৰি থাকিব লাগে। এতিয়৷ দেখো টেকেলা বিলাকৰো সেই দুখ । এই দৰে সিহঁতে কথা পাতি ক্রমে গৈ সুখীয়া কোন, দুখীয়া কোন, ভোগ কি, কোনে ভোগ কৰিবলৈ পায়, এই বোৰ বিষয়ৰ আলোচনাত পৰিল, মই মনে মনে সিহঁতৰ কথা শুনি আছিলেী, [ ৬৫ ] খ্যাতিমতী বুঢ়ী। বুঢ়ীৰ খ্যাতি যুগে যুগে, কলিযুগত, সত্য যুগত. ত্ৰেতাত বা দ্বাপৰ যুগত সকলো কালত খ্যাতিমতী বুঢ়ী আছে। এক বুঢ়ীৰ খ্যাতি ৰামায়ণত গায়। । তেওঁৰ প্ৰতাপ তাৰতৰ সকলোৱে জানে । তেওঁৰ তিনি কুৰি সাত । মেৰীয়া মন্ত্ৰণাত ৰাজপুত্র ৰামচন্দ্ৰই ৰাজ্যভাৰ লবলৈ এৰি চকুৰ লোটুকি অৰণ্যলৈ ওলাই গৈছিল ; বুঢ়া৷ দশৰথ ৰজাই প্ৰাণ এৰিছিল, বুঢ়ী কৌশল্যাৰ বুকু ফাটিছিল। হায়! হায় ! এই বুঢ়ীয়ে এদিন অযোধ্যা পুৰিত কি দুৰ্ঘোৰ বিপদ নিমিলাইছিল । মৰমৰ কোৱৰ পাটত বহিব, অযোধ্যাবাসীৰ উলহ মালহ, হাতী, ঘোনা, সৈন্য সামন্ত আৰু পুৰবাসী নৰনাৰী সকলোসাজি পাৰি তদকাৰ, নগৰত হুলস্থূল, ঘৰ নিৰন্তৰে উৎসৱ । এনে সময়ত বুঢ়ীৰ বজ্ৰবাণীয়ে ইত্ৰৰ বভু তুল্য হৈ উৎসাহত উল্লাসিত অযোধ্যাপুনিক একে তিলে। জই পেলালে । 'হাহিময় অযোধ্যা আন্ধাৰ হল । উলহ-মালহ হাহাকাৰত • পৰিল । জনকবালা জানকীয়ে ৰাজপাটৰ সুখ সন্তোগ পৰিহৰি, ৰাজৰাণীৰ বেশ থৈ, যোগিনীৰ ভেশ ধৰি, বাকলি-বসন ৰামচন্দ্ৰৰ অনুগামিনী হল । ই কেৱল এই টামটিঙ্গালী বুঢ়ীৰ কুমন্ত্ৰণাৰ ফল । দ্বাপৰ যগতে এজনী বুঢ়ী ওলাইছিল। এওঁৰ বাস মথৰাত। এওঁৰ খ্যাতি অযোধ্যাৰ জনাতকৈ একাঠি চৰা। এওঁ ৰাজ, [ ৬৬ ] [ ৫৪ ] কপজ আৰু চতুৰালিৰ অহি, টেঙ্গৰালিৰ তিলক । টোনটামন শ্ৰীকৃষ্ণকো ধমনা কুঁজ দেখুৱাই মুহিছিল। এওঁৰ মোহিনিত পৰি, ব্ৰজপুৰ পৰিহৰি, শ্রীমতীৰ সঙ্গ এৰি, বৃন্দাবনৰ শ্ৰীহৰি । মথুৰাত বন্দি হৈছিল। এই বুঢ়ীৰ মন্ত্ৰণাত নন্দ যশোদাৰ। বিনন্দবিলাস গৃহস্থালি চুচু মৈ হৈছিল, ৰাধাৰ প্ৰাণ ‘হ্য হৈছিল, গোপ গোপিনীয়ে বিৰহ ভুঞ্জিছিল, আনন্দময় বৃন্দাবন বিষাদময় । হৈছিল। এওঁৰ আঠুৱা তলীয়া৷ ভুলনিৰ গুণত শ্ৰীকৃষ্ণই মৰমৰ যশোমতী আৰু প্ৰণয়ৰ শ্ৰীমতী দুয়োকো পাহৰিছিল | এওঁ জাতত চন্দন যোগাতীৰূপত যুঁজীধামনী । এই গুণেৰেই ৰূপহী ৰাধিক্কাৰ প্রণয় পুতলা, ব্ৰজৰ দুলাল, শ্ৰীকৃষ্ণক বশ কৰিছিল। এওঁ বোলে ত্রেতা যুগত লঙ্কাৰ ৰজা ৰাৱণৰ ভনীয়েক আাছিল, তেতিয়া নাম আছিল শূৰ্পনখ৷ । তেতিয়াও এওঁৰ খিতাপ কম নাছিল । দঙক! প্রবাসী ৰাম লক্ষণক পতি কৰিবলৈ যতন কৰোঁতে এওঁৰ নাক কাণ কটা গৈছিল । কিন্তু ভক্তবৎসল ৰামচন্দ্ৰই এওঁৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ জন্মান্তৰত প্রেম দিবলৈ মান্তি হৈছিল। সেই দেখি দ্বাপৰত আহি এওঁ কৃষ্ণবল্লভা হল । সি যেইবা নহওক, এওঁ যে বুঢ়াকালত কুঁজক আহুদি কৰি কৃষ্ণক মুহিছিল, এই অভূত খ্যাতি যুগযুগান্তৰলৈ পৰি থাকিব। আৰু এক বুঢ়ী আছিল কাশীত । এওঁৰ অৱতাৰ সত্য যুগাত । এওঁ ফাং পাতি তপস্বী প্রধান ব্যাসদেৱৰ বহুদিনৰ তপস্তাৰ ফল নাশ কৰিছিল। পপীয়াৰ মুক্তিৰ দুৱাৰ মোক্ষভূমি বাৰাণসী মহাদেৱে থাপনা কৰাৰ পাচত উগ্ৰ তপস্বী ব্যাসদেৱেও তেনেকুৱা এখন বাৰাণসী পাতিছিল, আৰু সঙ্কল্প কৰিছিল যে তাত [ ৬৭ ] [ ৫৯ ] আৰু সিহঁতৰ কথাৰ পৰা আজি মামাৰ সাধাৰণ তৰপৰ সুখ দুখৰ ভাব আৰু ভোগৰ ভাব কেনেকুৱা তাক বুজিব পাৰিম। বুলি বেচি মনযোগেৰে শুনিবলৈ ধৰিলে। দে, টে—মুখীয়ানো কোন আছে ? মই হাকিম বিলাককে সুখীয়া বুলি ভাবিছিলোঁপাচে ভাবি চাওঁ তেওঁলোকো সুখীয়া নহয়, পুৱাৰপৰা গধূলিলৈ মূৰপুতি লেখি তত নাপায়। তদুপৰি ওপৰৰ পৰা, সামান্য বিষয়াৰ দৰে ডাবি হুকি, গালি গৰিহণা | মাজে মাজে খাব লাগে। জা, চা— মই দেখাত আমাৰ গোঁসাই আৰু মহন্ত বিলেকেই সুখীয়া, তেওঁ লোকৰ কৰিবলৈ একো নাই । কেৱল শিচ, ফুৰি। পইচা আনে, আৰু মজা কৰি খাই বহি থাকে। দে. টে—এ! তেওঁলোকনো দুখ । শিচ ফুৰাটো জানো কম কথা, ই গা ওঁৰ পৰা সি গাওঁলৈ, সি গাঁওৰ পৰা ই গাওঁলৈ টকে টকৌ কৰে ফুৰি থকাতো নিচেই সহজ নহয়। তাতে আকৌ কেতি য়াবা দুপইচা পায়, কেতিয়াৰা বা নাপায়েই । কত গোসাইৰ কত মহন্তৰ ঘৰত খোৱাৰ কষ্ট দেখা পাইছোঁ। জাঁ, চা— এৰাভাবি চালে সংসাৰত কেও মুখীয়া নাই, কেৱল এক মহাৰাণী ( তেতিয়া ভাৰতেশ্বৰী ভিকটৰিয়া৷ বৰ্ত্তমান আছিল ) মাথোন মুখীয়া । দে, টে—ও, তাকে কোৱা যদি শুনো। সংসাৰত কেৱল মহাৰাণী মাত্ৰ দুখীয়া । তেও জোতা মোজা পিন্ধি দিব্য আসনত বছি থাকে কৰোতাই কৰে ধৰোতাই ধৰে, তেও হাত লৰাবই নালাগে। [ ৬৮ ] [ ৬০ ] জা, চা~মহাৰাণীয়ে চাগৈ আন বস্তু নাখায়েইসদায় আঠ৷ গাখীৰ, মালভোগ কলাচেনি দুয়ো বেলা খায় । ইয়াৰ এই কথা শুনি মোৰ মনে মনে হাহি উঠিল। দে টে—তুমি একোকে নাজানা হে। মহাৰাণী যে মেম, তেওঁ গাখীৰ কল নাখায় । এই বুলি টেকেলাই হাহিবলৈ ধৰিলে আৰু কলে, মহাৰাণীয়ে জানো কল খায়, মহাৰাণীয়ে জানে৷ গাখীৰ খায় ? তেওঁ দেৱতাৰ নিচিনাভোগো দেৱতাৰ নিচিনা কৰে। । খাবৰ সময়ত সোণৰ বাটিত সন্দেশ, ৰূপৰ বাটিত বতচা আনি আগত থয় । তাৰে মন গলে কেতিয়াবা । এটা খায়। জ, চা-নোখোৱাবোৰ এক ? নোখোৱাবোৰ চাগৈ পাৰিষদ সকলে খায় । দে, টে--খায় তে৷৷ তুলসীৰ লগত কল পটুৱাৰো মুক্তি হয়। দেৱতাৰ লগত থাকিলে দেৱভোগৰ ভাগ পোৱাটো একো আচৰিত কথা নহয় । এই দৰে মেল পাতি পাত সিহঁতে জলপান খালে, তামোম ধপাত খালে, খাই লৈ টেকেলা জন শুলে। জাহাজৰ চাকৰেও শুবৰ কাৰবাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে। সিহঁতৰ কথা শুনি প্রথমে যদিও মোৰ হাঁহি উঠিছিল, সিহঁত নিস্তব্ধ হলত, মনত বৰ বেজাৰ লাগিল, আৰু বোধ হল অসমীয়াক যে এলেহুৱা বোলে বুলিব পায় । সিহতৰ বিবেচনাত একো নকৰি হাত সাবটি বহি থাকিবলৈ পালেই স্থখ, আৰু কাম কৰিব লগ৷ হলে ছুখ । দ্বিতীয়তঃ সিহঁতৰ ভোগৰ ভাব চাওক। সন্দেশ আৰু বতচাৰ তুল্য উপাদেয় সামগ্রী সিহঁতৰ বিবেচনাত পৃথিবীত নাই । ইয়াৰ পৰা বুজি লওক আমাৰ সামান্য তৰপৰ মানুহ বিলাক কিমান তলত আছেআৰু কিমান অজ্ঞ । এই বিলাক ডুখৰ [ ৬৯ ] [ ৬১ ] ভাৱনা ভাবি থাকোতেই জাহাজৰ মাত শুনিলোঁ, গুনি লৰা লৰিকৈ উঠি জাহাজলৈ গলো। কিন্তু কথাটো আজিলৈকে মোৰ মনত আছে। [ ৭০ ] জীৱনৰ ছয়খতু। বছৰত ছটা ঋতু। বহাগৰ পৰা চতলৈকে বছৰৰ বাৰ মাহক সমানে ছয় ভাগ কৰি, এক এক ভাগক একোটা ঋতু বোলে । বহাগ জেঠ গ্ৰীস্ম, আহাৰ শাওন বর্ষা, ভাদ আহিন শৰং ইত্যাদি ক্রমে দুই দুই মাহে এক এক ঋতু। ক্রম অনুসাৰে গ্ৰীষ্ম ঋতু সকলোৰে প্ৰথম, তাৰ পাচত বর্ষা, তাৰ পাচত শৰৎ, তাৰ পাচত হেমন্ত, তাৰ পাচত শীত, আৰু সকলোৰে শেষত বসন্ত ঋতু পৰে। । ঋতু বোৰৰ নাম যেনে ভিন ভিন, লক্ষণো তেনে ভিন ভিন। গ্রীষ্ম ঋতুত জহ আৰু বৰ্ষাত বৰষুণ হয়। । শৰৎ ঋতুত নদ্দীৰ পানী গছৰ পত শুকাই যায় ! হেমন্তত হিম পৰে আৰু গাছ, লতা, হাবি, বন সকলো বাঢ়িবলৈ এৰি মুজুৰ। পৰি থাকে। শীতত সকলো কেঁচা পৰি ঠেৰেঙ্গা হয় । বসন্তত সকলো বস্তুৱেই ঠন ধৰে। গছে ন পাত মেলে আৰু ফুলে ; এই ঋতুত প্রকৃতি ফল ফুলেৰে জাতিষ্কাৰ হৈ পৰে। কালৰ যেনে ঋতু আছে, শৰীৰৰো তেনে ধাতু আছে। কিন্তু শাৰীৰিক ঋতুৰ ক্রম বেলেগ। শৰীৰত সৰ্বপ্ৰথমে বৰ্ষা ঋতুৰ আগমন । হয় । । বর্ষাত যেনে বৰষুণৰ পানীয়ে সকলো ঠাই বোকা কৰি ঘিনলগা আৰু লেতেৰা কৰে, সেই দৰে কেচুৱা কালত মানুহেও দিনটোৰ ভিতৰত এক কম একুৰিবাৰ ক্ষুদ্ৰ শৌচ বৰ শৌচ কৰি লেতেৰা হৈ থাকে। বর্ষাত মেঘৰ ঢেৰেকনি আছে, সেই দৰে কেচুৱাৰো চেৰেঙ্গ, কাণ তাল লগা৷ কান্দোন আছে। বর্ষাত নেৰা নেপেৰা কেন [ ৭১ ] [ ৬৩ ] কেনায়৷ বৰষুণ হয়, কেচুৱায়ো শাওন মাহৰ বৰষুণৰ নিচিনা সৰু . সূতা কটা যেন কুনকুন, মূন-মূন কৰি কান্দি থাকে। পৃথিবীত বর্ষাৰ অধিকাৰ দুমাহ মাথোন কিন্তু শৰীৰত অনেক দিন । বর্ষা উকলি গলে শৰীৰত গ্ৰীষ্ম পৰে, অৰ্থাৎ লৰাই ফুকলীয়া অৱস্থা৷ । এৰাই চেমনীয়া হলে তাৰ তেতিয়া গ্ৰীষ্ম কাল হয়। গ্রীষ্ম | কালৰ জহত মানুহে যেনে চটফটাই থাকে, চেমনীয়া লৰাও "তেনে চটফটীয়া হয়। সি এফন্তক শত হৈ থাকিব নোৱাৰে, পোক লগ৷ গৰুৰ নিচিনা ধৰফৰাই ফুৰে। চিঞৰি, চেকুৰি জপিয়াই নিজে নিজে সি হাৰ। শান্তি হয়। গ্রীষ্ম ঋতুব ৰদ চোকা হয় আৰু ছাতি বা জাপি নোলোৱাকৈ কলৈকো যাব। নোৱাৰি । চেমনীয়া লৰাকো লগৰীয়াৰূপী জাপি লগত নিদি- য়াকৈ কলৈকো এৰি দিব নোৱাৰি। যৌবন জীৱনৰ বসন্তকাল, এই কালত পৃথিবী যেনে ফুলে পাতে জাতিষ্কাৰ হয়, মানুহৰ শৰীৰো সেই দৰে জাতিষ্কাৰ হয় । বসন্তত কাঁইটীয়া বননিও শুৱনী হয়, তিনিশ বাৰ কুৰি খোৰোং থকা, ওঠৰ কুৰি টেমুনা ওলোৱা, ধোন্দোলা গছে৷ ধুনীয়া হয়। সেইদৰে গাভৰু কালত কুল, কুজীফেচা, ফেচীঅন্ধলা, আন্ধলী, ধেন্দেলা ধেন্দেলী, শে৬ নটেপা, শেঙ নটেপী, পেটুৱাপেটুলী, খৰে-খোৱা, কাঁপৰে ধৰা ইত্যাদি নৰনাৰী সকলোৱে নপ ধৰি চিলচিলীয়া হয়। তেজৰ বেগ তীব্ৰ হয় আৰু নতুন বৰণ ধৰে। বসন্ত ঋতুত পৃথিবীৰ জীৱজন্তু সকলো আনন্দত উতলি উঠে। যৌবনতো সেই দৰে মানুহ আনন্দত বিভোল হয় । বসন্ত উকলি গলে জীৱনত হেমন্তকাল পৰে। হেমন্ত ঋতুত পৃথিবীৰ তৰক, লতা, [ ৭২ ] [ ৬৪ ] বন, পৰ্বত সকলো হিমৰ তাপত নিশ্চল হয় আৰু বাঢ়ল এৰে। জীৱনৰ হেমন্তও ঠিক তেনেকুৱা । এই কালত মানুহৰ তেজ শক্তিৰ বঢ়া টুটা নাই, সকলে৷ থিৰ মাৰে। শৰীৰৰ হেমন্ত বৰ দীঘল । হেমন্ত কালেই মানুহৰ কাৰ্য্যৰ কাল, হেমন্তকালেই জীৱনৰ প্ৰধান কাল । বসন্তৰ উদ্ধতালিৰ পাচত হেমন্তৰ গহিনালি উপস্থিত হয়। । এই কালত মানুহ উতনুৱা গুচি গম্ভীৰ হয়, খৰ গুচি ধীৰ হয় আৰু উগ্র গুচি যুদ্ধ হয়। পৃথিবীত যেনেকৈ হেমন্ত কালত ছেগাচোৰোকা ৰদ আৰু বৰষুণ হৈ বতৰ ঘনেপতি । পৰিবৰ্ত্তন নহয়, শৰীৰৰো দেই দৰে হেমন্ত কালত কোনোৰূপ পৰিবৰ্ত্তন নহয়। । আজি টপটপীয়া কালি লেৰেলা, এনেকুৱা পৰিবৰ্ত্তন জীৱনৰ গ্ৰীষ্ম বর্ষাতহে দেখা যায়। । হেমস্তৰ অন্তত জীৱনৰ শৰৎ ঋতু পৰে । পৃথিবীত শৰৎ শুকনিৰ কাল। শৰীৰ শৰতো শুকনিৰ কংল । তেতিয়া শৰীৰৰ সকলোৱে শুকনি ধৰে। লোদোৰা হাত ভৰি শুকাই গৈ ঠাৰি যেন হয়, গাৰ মঙ্গহ শুকাই সোতোৰা পৰে, চিকচিকীয়া দাত সৰি সোলা হয়, চুলি পকি বগা৷ হয়, আৰু নিপোটল গাল শুকাই গৈ মুখৰ দুই কাষত দুটি পুখুৰি ওলায়। চকু কোটৰত সোমায়। আৰু ললিত মাতৰ মূৰ ভাগি কৰ্ভুৱা। হয় । পৃথিবীৰ শৰৎ ঋতুত নৈ, বিল পুখুৰি আদি শুকাই উটঙ্গ৷ হয়, সেইদৰে শৰীৰৰো ৰস তেজ শুকাই যায়। শৰতৰ অন্তত শীত আৰম্ভ হয়। শৰীৰৰ এই খাতুক মৃত্যু বোলে । মৃত্যুৰ শীতত তপত শৰীৰ ঠেৰেঙ্গা হয়, চলন্তা শৰীৰ অচল হয় । পৃথবীৰ শীতত মানুহে লৰচৰ কৰিব নোখোজে, কিহ শৰীৰৰ শীত ঋতু ইমান [ ৭৩ ] [ ৬৫ ] টান য়ে, তেতিয়া মানুহৰ লৰচৰ কৰিবৰ ক্ষমতা একেবাৰে লয় পায়। এই ঋতুত কোনোৱে ভেকুলিৰ নিচিনা মাটিৰ তলত ঠাই লয়, কোনোৱে বা অগ্নিকুণ্ডত প্ৰবেশ কৰে। কিন্তু শীতৰ প্ৰতিকাৰ কোনো ঠাইত নাপায়, যেনে শীত তেনেই থাকে। শৰীৰৰ শীত ঋতুৰ প্ৰতিকাৰ আজিলৈকে কোনেও আবিষ্কাৰ কৰিব পৰা নাই । অনন্তকাল মাটিৰ হেচাত থাকিও বা জুইত সমূলে দথ হৈও চেচা শৰীৰ তপত হব নোৱাৰে । পৃথিবীত শীত গৈ ঘুৰি আকৌ বসন্ত পৰে। কিন্তু শৰীৰৰ শীত গৈ আকৌ বর্ষা নপৰে । কোনো কোনো লোকে পৰে। বুলি কয়, কিন্তু প্ৰমাণৰ অভাবত ভাক আমি শপত খাই সঁচা বুলিব নোৱাৰো। [ ৭৪ ] ভকতীয়া ব্যাকৰণ। তাহানি লৰাকালিতে বোপায়ে মোক পঢ়াশালিত পঢ়িবলৈ দিছিল। মই এবছৰৰ ভিতৰত প্ৰথম ভাগ শেষ কৰি দ্বিতীয় ভাগ লৈ । ভাবিছিলো যে, এইখন কিতাপ শেষ হলেই মোৰ পঢ়াশলীয়া জীৱন শেষ হব। কিন্তু দ্বিতীয় ভাগ শেষ হওঁ হওঁ হলত অাৰ তাৰ মুখে শুনিবলৈ পালো, বোলে দ্বিতীয় ভাগৰ পাচত আকৌ তৃতীয় ভাগ এখন আছে। আৰু হেনো তেতিয়৷ তাৰ লগে লগে কিবা ব্যাকৰণো পঢ়িৰ লাগিব । বিয়াকৰ্ণৰ । নাম মই ইয়াৰ আগেয়েও শুনিছিলোঁ। সেই কিতাপখন মানুহে বৰ টান বুলি কৈছিল। মোৰ পক্ষে দ্বিতীয় ভাগেই বৰ টান । ফলা পঢ়োতে ওজাদেৱে কেইডাল এছাৰি মোৰ পিঠিত চিঙিছে তাৰ লেখ-জোখ নাই, তেও এতিয়াও মাজে মাজে খোকোজা লাগেহে । ব্যাকৰ্ণৰ নাম শুনি ভয়ত মোৰ বুকু কঁপি আছিল ; আৰু ভাবিছিলোঁ যে ব্যাকৰ্ণ শিকোতে পিঠিৰ ছাল এডুখৰিও থাকিবৰ নহয়। কিন্তু ঈশ্বৰৰ এনে মহিমা যে, মোৰো দ্বিতীয় ভাগ শেষ হল, আৰু ইফালে বোপায়েও জহনীত পৰি ৰাম বুলিলে । আয়ে বৰকৈ কান্দিছিল কিন্তু মই হলে বোপাই মৰাত ৰক্ষা পৰা যেন পাইছিলো। সি যেইবা নহওক বোপাই ঢুকুৱাৰ পাচত মই পঢ়াশালি এৰি ছালত ধৰিলো। ক্রমে বিয়া বাৰু কৰাই গৃহস্থালি কৰি থাছে1, লৰা ছোৱালীও চাৰি পাঁচুটি হৈছে কোৱ’ৰগাওঁৰ শইকীয়াচুও মোৰ মোমাইৰ ঘৰ। মই এবাৰ [ ৭৫ ] [ ৬৭ 1 মোমাইৰ ঘৰলৈ গৈ ভাত এমাহমান আাছিলো। মোমাইৰ পদূ লিৰ আগতে এটি পঢ়াশালি আছে। এদিন দেখিলো, পঢ়াশালি চাবলৈ এজন বাবু আহিছিল। তেওঁ পঢ়াশালিৰ ওজাজনক বৰকৈ ডবিয়ালে, কিয় ডবিয়ালে মই তাৰ একো বুজ নাপালে।। বাবুজন কিছুমান পৰৰ পাচত ঘোঁৰাত উঠি গুচি গল আৰু পঢ়া শালিও ছুটি হল। মই এটা লৰাক লগ ধৰি ওজাদেৱক কিয় । ডবিয়ালে বুলি সুধিলো। দি উত্তৰত কলে যে বাবুজন ইনিচ - পৌৰ তেওঁবিলাকক ব্যাকৰ্ণৰ কথা সুধিছিল, লৰাবিলাকে একো কব নোৱাৰিলে। সেই দেখি লৰা বিলাকক ব্যাকর্ষ ভালকৈ শিকোৱা নাই বুলি ডবিয়াইছিল। । ব্যাকৰণৰ নাম শুনি মোৰ পুৰণি কথামনত পৰিল, আৰু লৰাটোক সুধিলোঁ “বপা, ব্যাকৰ্ণ বস্তুটো কি ? সি কলে বোলে ব্যাকৰণ এখন পুথিৰ নাম তাক পঢ়িলে ভাষাৰ তৰ পোৱা যায় কোনটো কথা কেনেকৈ কব লাগে তাক জানিব পাৰি। অাৰু ইয়াত বাজেও বহুত কথা শিকিব পাৰি। সি আৰু কলে যে, পুথি । খন হলে বৰ টান, সকলোৱে তাক বুজিব নোৱাৰে। পাচদিনা দেখিলোঁ, ওজা দেৱে হাতত এছাৰি লৈ পঢ়াশালিত পঢ়াবলৈ লাগিছে, আৰু মাজে মাজে একোটা লৰাক ধৰি আনি সেই এছাৰিৰে পাৰেমানে । মৰিয়াইছে, লৰাই ডেডাউৰি পাৰি গোটেই খন পঢ়াশালিত খলকনি লাগাইছে। মোৰ ব্যাকৰ্ণ পঢ়িব লগীয়া নহল, নাইবা মোৰে৷ কুমলীয়৷ পিঠিত এই দৰে এছাৰি জাৰিলে হেঁতেন। মোৰ মনত এই দৰে ভয় লাগিছিল যদিও, ব্যাকৰ্ণৰ তত্ব লবলৈ মোৰ বৰ মন গৈছিল। [ ৭৬ ] [ ৬৮ ] এই ঘটনাৰ এবছৰ মানৰ পাচত এদিন মই রুকুনী গাৱলৈ মহ কিনিবলৈ গৈছিলে। । মোৰ হাল খন, তাৰে এটা মহ চবকা লাগি মৰিল । আৰু এটা মহ নহলে নচলে দেখি পুৱাই দুটামান খাই ওলাই গৈছিলোঁ, আৰু দিনৰে দিনটো সহ বিচাৰি ফুৰিছিলো, কিন্তু মহ হলে পোৱা নগল । ঘূৰি ঘৰলৈ আহিবৰ সময়ত বাটতে ৰাতি হল । সেই দেখি তাতে এঘৰ মানুহৰ ঘৰত আলহী চাপিলে।। মই যোৱাৰ আগেয়ে আৰু এজন মানুহ মোৰ দৰে আলহী চাপিছিল । গিৰিহঁতে দুইকো এটা মুকলি ঘৰত বহা দিলে। খাবলৈ সিধাপাতিও দিব খুজিছিল। কিন্তু আমি’ আৰু তাত ভাত ৰান্ধি খাবলৈ মান্তি নহলো, লগতে অলপ যি ই-সি আছিল, তাকে খাই শুই থাকিলে। মাঘৰ মাহ, ৰাতি জাৰ, ফুৰি ফুৰি মোৰ বৰ ভাগৰ লাগিছিল, সেই দেখি পৰিলতে টোপনি আহিল । পাচত পুৱতী নিশা৷ যে সাৰ পাওঁ, জাৰত গা একেবাৰে ঠেৰেঙ্গা লাগিছে। মই উঠি বহিলোঁ, আৰু সিজন মানুহক মাত লগালোঁ। তেৱে। জাৰত থাকিব নোৱাৰি কোচমোচ খাই আছে। মই মাতিলত তেওঁ একেচাবে উঠিল। গিৰিহঁতে পাৰি শুবলৈ আমাক বহুত ধানখেৰ দিছিল, ভাৰে জুই ধৰি পুৱাবৰ মনেৰে জুই বিচাৰে৷ ফে সীজতে ধৰা। জুইৰ ফিৰিঙ্গতি দুই চাইটা ছাইৰ মাজত আছিল, তাৰেই আহে৷ পুৰুষাৰ্থ কৰি জুই ধৰিলোঁ। জুইৰ ওচৰত বছি তামোল-ছালি খাই কথ। বতৰা হৈ দুরোজন বহি আছোঁ। কথাৰ মাজত সিজন মানুহে হাহি মাৰি এটা ফকৰা গালে, [ ৭৭ ] [ ৬৯ ] লেহেভীয়াই বুজে কিবা যুবতীৰ কোল । বলাই পায় কিবা ব্যাকৰ্ণৰ মোল । এই কথা শুনি মোৰ মনৰ পুৰণি খু-জুৱনি দুনাই উক দিলে। মই তেওঁক স্থধিলো, “ককাই। . তুমি যে ফকৰাটো মাতিল। , তাৰনো অর্থ কি ? ব্যাকর্ণনে৷ কিহক. বোলে ?” মোৰ প্রশ্নৰ উত্তৰত তেওঁকলে যে, ব্যাকৰ্ণ কি তেওঁ আগেয়ে •নাজানিছিল, পাচত এজন ভকতে হেনো এটা পদ গাই তাৰ অর্থ বুজাই দিছিল। এই বুলি পঘটে৷ মোক গাই শুনালে। যিবিলাক লোকে । ব্যাকৰণ নাজানে, তেওঁলোকৰ নিমিত্তে পদটো ইয়াতে তুলি দিয়া হল । “শুনা শুনা শুনা শিশু শুনা পুতি মম । থিৰ মনে শুনা কাক বোলে ব্যাকৰণ ॥ ব্যা শব্দৰ অৰ্থ বিয়া, কৰাই কৰণ । বিয়া কৰালেই শিক্ষা হয় ব্যাকৰণ । পণ্ডিতে উচ্চাৰে ব্যা অপণ্ডিতে বিয়া । আচলভে ভেদাভেদ একো নাইকিয়া ॥ ব্যাকৰ্ণৰ আদিতে বর্ণ বগা৷ নে কলীয়া। ওৰণি গুচালে দেখি নিকা নে মলীয়া৷ ॥ স্বৰবৰ্ণ নাক মুখ চুলি আাক কাণ । ভৰি হাত ব্যঞ্জন বৰ্ণ মান অভিমান ৷ বর্ণ আধ্যা পাৰ হলে সছিত পৰিবা। প্ৰথমে তেতিয়া দিশ ধুৱলি দেধিৰা। [ ৭৮ ] [ ৭ স্বৰ সন্ধি বৰ টান স্বজন পালন। গৃহস্থালি ৰক্ষা আৰু ধন উপাৰ্জন ॥ যদি স্থকলমে স্বৰসস্কি পাৰ হলা । তেনে হলে,বাৰ পাচ ‘দাও” মাৰি দিলা ॥ তেহেলৈ ভাৱনা নাই ব্যঞ্জনৰ ফালে । খাহি-পহু হাছ-পাৰ গিলা হালে হালে ॥ সন্ধিৰ সিফালে আছে আধ্যা কাৰকৰ । জীৱনৰ কেন্দ্ৰ আৰু তত্ত্ব সংসাৰৰ ৷ যদি ভক্তিযোগ কৰি শিক। সেই খিনি । তেনেহলে সংসাৰত হবা ধনী মানী ॥ নাইবা বিভক্তি লাগি মিলাব আপালি । লাং লাং থাং থাং হব গৃহস্থালি ৷ তেতিয়া কৰিবা কৰ্ম্ম কৰ্ত্ত নাম ধৰি । খাস্তাং কনিবা ঘৰ অপকৰ্ম্ম কৰি ॥ হয় অধিকৰণেৰে হব। আঢ্যৱন্ত । কিম্বা অপাদান কৰি হবা সৰ্ববস্বান্ত ॥ কাৰকৰ ভিতৰত সম্বন্ধটো টান । জোৱাই বিচাৰি লোকে হেৰুৱাই মান । বিয়ৈ বিয়নী ছয়ো হৈ কৰণীয়া । সর্বস্ব নিদিলে জীক নকৰায় বিরা । শেষত অপাত্ৰ ধৰে ছপাত্ৰ নেপাই । কৰে ক্যা সম্প্ৰদান কৰি াৈর হার ॥ [ ৭৯ ] [ ৭১ ] ইয়াতকৈও অাৰু টান আছে ব্যাকৰ্ণত । ধাতু নামে এটি আধ্যা ৰাখিবা মনত । সকলোৰে । ধাতু বুজি চল| বৰ টান । গণে গণে জনে জনে ৰপ হয় সমান ॥ অহিভত কেও কৰে তদ্ধিত প্রত্যয় । হিত কতে নিন্দা কৰে এনে বিপৰ্য্যয় ॥ কিন্তু অন্ত হলে আয়ু মৰণ কালত । তদ্ধিত অকৃত লোকে নেৰাখে মনত ॥ পাহৰে অকুত কৃত চুবুৰীয়া জনে । সমস মিলনে মিলি কান্দে শোক মনে ॥ [ ৮০ ] নতুন বছৰ। বছৰ নতুন, কিন্তু পৃথিবী পুৰণি ।. চন্দ্ৰ পুৰণি, সূর্য, পুৰণি, গ্রহ নক্ষত্ৰ পুৰণি, নদনদী পুৰণি, সাগৰ পৰ্ব্বত আকাশ সকলো পুৰণি। যি পৃথিবীত আমাৰ ককাআাজে৷ ককা, আৰু আজোক কাৰ আঙ্গে৷ ককাকে বাস কৰি প্ৰাণ এৰিছে, সেই পৃথিবীয়েই আজিও চলি আছে। যি চন্দ্ৰক দেখি আমাৰ আজোককাৰ বাল্য মন আনন্দত উতলা হৈছিল, যি চন্দ্ৰক ধৰিবলৈ আজো ককাৰ ককাকে তেওঁৰ চালুকীয়া৷ ক্ষুদ্ৰ হাত মেলিছিল, যি চন্দ্ৰক আজোককাৰ বুঢ়ীমাকে বাই বুলি সম্বন্ধ ধৰিছিল সেই চন্দ্ৰই আাজিও ঘূৰিব লাগিছে। যি সূৰ্য্যই ককাৰ ককাকৰ । স্মশান শুকাইছিল, যি সূৰ্য্যই । তেওঁৰ আজোবুঢ়ীমাকৰ পোৱাতী ঘৰ পোহৰাইছিল, যি সূৰ্য্যই ভীমৰ শৰশয্যাৰ । ওপৰত কিৰণ বৰষিছিল, সেই সূৰ্য্যই আজিও উদয় আৰু অস্ত হব লাগিছে । যি নক্ষত্ৰক দেখি নাৰদে তৎ নাপাই তবধ হৈছিল, যি নক্ষত্রেই বাল্মীকিৰ হাফলু দৰ্শন কৰিছিল, যি নক্ষত্রক আামাৰ আজোবুঢ়ীজাইৰ বুঢ়ীমাকে খোপাত , পিন্ধিবলৈ বিচাৰিছিল, সেই নক্ষত্রই আজিও অনন্ত আকাশত জিলিকিব লাগিছে। যি নদীত ককাৰ আজোককাকে সাঁতুৰি ধেমালি কৰিছিল, সেই নীীয়েই আজিও ৰৰ লাগিছে। যি পৰ্বতৰ প্রকাও আবৃত্তি দেখি আমাৰ একচ্ছী পুৰুষ বিলাকৰ দৰ্প কোঁচ খাইছিল, সেই পর্বতেই আজিও থিয় হৈ আছে। মুঠতে বৰ [ ৮১ ] [ ৭৩ ] লাগিলে, সমস্ত জগত আৰু জগতৰ সমস্ত বস্তু সাঙকলীয়া আওপুৰণি হৈছে। সময়েও জগতত ন বোলাব নোৱাৰে। সি বৰং জগতৰ আজোককা। সি সূর্যৰ মাকৰ বিয়া দেখিছে, চন্দ্ৰক কোলাত লৈ ডাঙ্গৰ কৰিছে, আৰু গ্ৰহ নক্ষত্ৰৰ মূৰৰ বীজ গুচাইছে। তেনেহলে নতুন বছৰ কি ? বছৰ সময়ৰ এটা ভাগ মাথোন! এটা পুৰণি খুটাৰ আগ ডোখৰক বা গুৰি ডোখৰক ন বুলিব নোৱাৰি। বুঢ়া মানুহৰ কোনো এটা অঙ্গ বা অংশ ডেকাই নাথাকে। পুৰণি বস্তুৰ সকলো অংশই পুৰণি হয়। এতেকে পুৰণি সময়ৰ অংশ বে বছৰ, সিও অৱশ্যে পুৰণি। বহাগৰ মাহ অজি বা কালি ওপজা বস্তু নহয় । এই বহাগ যে কিমান বাৰ উদ্ভব হৈ স্থবিৰ কালৰ অনস্ত শৰীৰত লীন গৈছে, কোনে তাৰ সংখ্যা কব পাৰে ? আমাৰ পিতামহ, প্রপিতামহ, বৃদ্ধ প্রপিতামহ সকলোৱে বহাগৰ বিহুৱান লৈছিল, সকলোৱে বহাগৰ চিৰা পিঠা খাইছিল, সাতবিহৰ সাত শাকী খাইছিল। সেই বহাগেই অগাজিও আহিছে। তেনেহলে বহাগ " ০ কিহৰ 'নতুন ? মাহৰ পাচত মাহ আছেএকৰ পাচত জুই আহে, সেই বাবে পাচৰ মাহক বা পাচৰ দুইক নতুন বুলিৰ নোৱাৰি। এই দৰে বছৰৰ পাচত বছৰ আছে, কিন্তু সেই দেখি সি বছৰতকৈ ই বছৰক নতুন বুলিব নোৱাৰি। তথাপি লোকে ইয়াক নতুন বছৰ বোলে। ইয়াৰ কাৰণ কেৱল মনৰ হেপাহ, মনৰ হেপাহত মানুহে পুৰণিৰে ন বুলি মন পতিয়ায়। বহাগত পুৰণি মানুহেও ন কাপোৰ লয়, পুৰণি ঘৰ মছি মাৰি [ ৮২ ] [ ৭৪ ] নিকা কৰে। আৰু পুৰণি দেহ৷ মাহ হালধিৰে ধুই চিকনকৰে। মনৰ বাহু। এই, যেন ইয়াৰ লগে লগে পুৰণি সকলো ন হৈ ঠন ধৰে, যেন পুৰণি শৰীৰ আৰু পুৰণি জীৱন ন হৈ উঠে, যেন শৰীৰত নতুন বল আৰু নতুন উচ্চামৰ উদ্ভব হয়। মনৰ অভিলাষ এনেকুৱা। কিন্তু হায় ! সময়ে একোকে নই থাকিব নিদিয়ে। সি তাৰ নিষ্ঠুৰ গতিৰে সকলোকে বুঢ়া আৰু পুৰণি কৰি নিব লাগিছে, শৰীৰৰ তেজ মঙ্গহ ক্ষয় কৰিব লাগিছে, আৰু আয়ুসটি তিল তিলকৈ কাটি নিব লাগিছে। নতুন বছৰে আছোক আমাক নতুন কৰক ছাৰি, এবছৰ । পুৰণিহে কৰিলে । ষোল বছৰীয়া সোতৰত সোমাল, যাঠি কলীয়াৰ যাঠিৰ এক বাঢ়িল, আশি বছৰ আয়ুসৰ আজি অস্ত পৰিল। এটা বস্তু বছৰেক দেখিলোঁএতেকে সি পুৰণি হল, তাক চালে আৰু আনন্দ নালাগে। এটা বস্তু এবছৰ খালো, সি আমনি লগালে, তাক খালে আৰু আগৰ সোৱাদ নাপাওঁ। চন্দ্ৰ সূৰ্য্যৰ ৰূপ হৰিল, সিহঁতক দেখিলে আগৰ দৰে নাচন নোলায়। খোৱা বস্তুৰ সোৱাদ হৰিল, সিহঁতলৈ আক হেপাহ নাই। সকলোৱে পুৰণি হল, সকলেবে সোৱাদ লুকাল । তেনেহলে নতুন বছৰ কিহৰ ? নতুন বছৰ কেৱল এটা মনৰ সংস্কাৰ । এই সংস্কাৰে পুৰণি বছৰকো নবত্ব দিয়ে। ন বছৰ পৰিলে ন ভাব ওলায়, ন অভিলাষ জন্মে আৰু ন উদ্যমৰ উদ্ভব হয়। ন বছৰত পুৰণি কৰ লেথ জোখ হয়, আৰু তাকে সেই কৰ্মৰ এটা আধ্যা বুলি ধৰি ন বছৰত ন আধ্যা৷ আৰম্ভ কৰে। বেপাৰীয়ে পুৰণি বছৰৰ আার উৎপম গোটাই ন বছৰত নকৈ শেখ ধৰে। ৰজাই [ ৮৩ ] [ ৭৫ ] পুৰণি বিধি ব্যৱস্থাৰ ফলাফল নিজাই চাই ন বছৰত ন বিধি । প্ৰচাৰ কৰে। খেতিয়কে পুৰণি বছৰৰ খেতি চপাই লৈ ন বছৰত ন খেতি আৰম্ভ কৰে। বৈজ্ঞানিকে পুৰণি বছৰৰ পুৰণি আবিষ্কাৰ পুৰণি উদ্ভাবন প্রয়োগ কৰি ন বছৰত ন আৰিষ্কাৰ ন উদ্ভাবন কৰিবলৈ যত্নশীল হয়। শিকাৰু লৰাই পুৰণি বছৰৰ পুথি তুলি থৈ ন বছৰত ন পুথি হাতত লয়। ইত্যাদি ক্রমে সকলোৱে ন বছৰত পুৰণি কথা সামৰি থয় আৰু নতুন কথাৰ আাধ্যা মেলে । সকলোৰে ন বছৰ একে সময়তে নপৰে। ইংনাজন ন বছৰ মাঘত, আমাৰ ন বছৰ বহাগত, চিনৰ ন বছৰ আহাৰত পৰে । নতুন বছৰ একোজন মহাপুৰুষৰ কীৰ্ত্তি। খৃস্টাক বিচুৰ্থক্টৰ কীৰ্ত্তি, পৃক শালিবাহনৰ কীৰ্ত্তি। এই দৰে প্রত্যেক জাতিৰে ন বছৰ সেই জাতিৰ কোনো এজন ৰজাই বা মহাপুৰুষে কৰা বস্তু। নতুন বছৰ কেতিয়াব৷ পনিবৰ্ত্তনো হয়। এক যুগত যি দিনা ন বছৰ পৰে, অন্য এক যুগত সেই দিনা নপৰিবও পাৰে । বিক্রমাদিত্য ৰজাৰ এটি শক আছিল, সেই শক এতিয়া প্রায় । লোপ' হৈছে। ভাৰতত যদি ন বছৰৰ এনেকুৱা পৰিবৰ্তন হয়, আন বিলাক দেশত নহবৰ কাৰণ নাই। এতিয়া৷ যিবিলাক দেশত খৃষ্টাব্দ চলিত আছে, শূইৰ আগেয়ে সেই বিলাক দেশত অৱশ্যে অ্য অক চলিত আছিল, আৰু সেই অনুসৰি সেই বিলাক দেশত নতুন বছৰো বেলেগ আছিল। নতুন ৰছৰ এটি কল্পনা, কিন্তু এই কল্পনা চিৰকাল আছে তাক চিৰকাল থাকিৰ। বিমান' দিন পৃথিবীত মানুহে খাকে [ ৮৪ ] [ ৭৬ ] সিমান দিন নতুন বছৰো থাকিব। ইয়াক লোপ কৰোতা বীৰ নাই। ই সহজ বিপ্লব, সহজ প্রলয় পাৰ হৈ আজিলৈকে পূৰ্বৰ প্রভাবে জগতক শাশন কৰিব লাগিছে। আমি যুক্তিৰে ইয়াক গুচাব নোৱৰে, আৰু গুচাব নোখোজো । ‘ই এটি বছেৰেকীয়| অমৃতৰ বা । ইয়াৰ স্পৰ্শত মানুহে পুৰণি সংসাৰ ন যেন পায়, ইয়াৰ আগমনত পুৰণি হিংসা পৰিহৰি ন প্রণয় কৰ্ষণ কৰে। এনে উপকাৰী বস্তুক খেদিবলৈ চেষ্টা কৰিলে আদৰক নেওচন দিয়া যেন হয়। ন বছৰ যদিও এটা মনৰ ভ্ৰম, এই ভ্ৰমৰ গুণ বহুত। এনে ভ্ৰমক যুক্তিৰ পোহৰেৰ নেখেদি । হিতৈষী তিমিৰেৰে ধোবণ কৰা শ্ৰেরস্। যত অন্ধকাৰে মঙ্গল কৰে, তাত পোহৰ দিয়া মূৰ্থৰ কৰ্ম্ম । [ ৮৫ ] বিদ্যাধৰ বৰ কাকতীৰ ফাকুৱ৷৷ সোমধৰ বৰ কাকতী এজন প্ৰসিদ্ধ মানুহ আছিল। তেও’ক উপাসা নকৰেীতা নগৰত কেও নাছিল। তেও' ছকুনি বস্থৰ মৌজদাৰী বিষয় কৰি বহুত ধন সম্পত্তিৰ অধিকাৰী হৈছিল। বকৰ্ম্মতো তেওঁৰ অচলা মতি আছিল। ফাকুৱা, জন্মাষ্টমী, ৰাস আদি কৰি পূজা পার্বণ তেওঁ এটাও বাকী নাৰাখিছিল। তদুপৰি বছৰে । বছৰে ৰৈ । বৈ যোৱাকৈ একোটা বৰসবাহ দিছিল, শেষ কালত তেও’ৰ অৱস্থা অলপ বেয়! হৈছিল, সাঁচ, কিছু সেই বুলি বছেৰেকীয়া ক্ৰিয়াকৰ্ম এটিও এৰা নাছিল । বৰকাকতী এভিয়া নাই। তেও ঢকাবৰ আজি ভিনি বছৰ হল। তেওৰ পুতেক বিষ্ঠ্যাধৰ বৰকাকতীও বাপেকৰ নিচিনা ক্রিয়াবান লোক, বছৰে বছৰে বাপেকৰ নিচিনা ফাকুৱ৷ কৰে, বৰসবাহ দিয়ে। বুঢ়াকাকতীৰ হাত অলপ টান আাছিল, কিন্তু পুতেক তেনে নহয়। এও ফাকুৱাত আৰু সবাহত মেলাহাতে খৰচ কৰে, সেই দেখি চুবুৰীয়াৰ মানত এও এজন ঈশ্বৰ । বিভাঃৰ বৰকাকতীৰ কোনো বিষয় নাছিল। ৰাপেক । মৰিলত বাপেকৰ মৌজাখন লবলৈ বৰ চাহাৰৰ ওচৰত দৰখাস্ত দিছিল, কিন্তু চাহাৰে সোঁজাখন নিদিলে। এতিয়া বাপেকৰ বি সাই সম্পত্তি জাছে তাকে চলাই এণ্ড প্ৰবৰ্ত্তন ফাৰে। [ ৮৬ ] ৭৮ ] এতিয়া মাঘৰ মাহ, জাৰে৷ টান । ডেকা কাকতীয়ে,ৰাতি পুৱ চৰা ঘৰত জুইৰ ওচৰত ধপাত হুপি বহি আছে। ধনীৰাম সাভোলাও ওচৰত আছে। সি এডোখৰ খৰিত বহি জুই পুৱাইছে, আৰু কাকতীৰে সৈতে কিবা মেল পাতিছে। এনেতে জুইৰ গোন্ধ পাই ময়ো সেই খিনিত ওলালোগৈ। মোক দেখি কাকতীয়ে মাত লগালে, ‘কলৈ যা অ মনহৰি” । মই কলো ‘বপা ই ইয়ালৈকে আহিছে1। কালি ৰাতি মোৰ গৰুজনী নাহিল, এতিয়৷ পুৱা জানোচা ওলাইছে তাকে চাবলৈ আহিছিলে। । পাচে ওচৰতে হুমহমীয়া জুই দেখি সোমালোঁ।’ এই বুলি ছিলিমটো তুলি লৈ খোচাৰি ধপাত লগাবলৈ ধৰিলে। সাতোলাই কলে, ‘শুনিছেনে বপাদেও ! মনহৰি ধপাত লগোৱাত বৰ পাকৈত, আহিয়েই পোনে ছিলিমটোহে লৈছে। এইবাৰ ফাকুৱাত ইয়াক ধপাত লগোৱা বাব দিব। কাকতীয়ে মূৰ দুপিয়াই ওঁ বুলি শলাগিলে, আৰু জুইত দোডোখৰ মান খৰি দি, মাত লগাই কলে, এৰা ই ধপাত লগালে বৰ জুতি হয়। সেই দেখি আাহিলেই মই ধপাত লগাবলৈ পাৰ্চো। আজি মই নোকোৱাকৈয়েই ধৰিছে। এই কথা কৈ সাতোলাক সুধিলে, ‘পাচে, তোমাৰ কথাটো মাজতে এৰিল, পাচে সিহতে মোৰ কথা কি কলে ? সাতোলাই কাহ এটা মাৰি এতোলামান পকা। খেকাৰ উলিয়াই ছাইত পুতিলে, আৰু ঘেৰঘুেৰাই মাত লগালে, “সিহঁতে । আপোনাৰ কিটে৷ কব ? কিবা বেয়া কৰ পাৰেনে ? ফাকুৱনো - কাৰ ঘৰত ডাঙ্গৰ হয়? বৰুৱাৰ ঘৰত [ ৮৭ ] [ ৭৯ ] ঘট স্থাপনা কৰে, ফুকনৰ ঘৰতো তথৈবচ, ধুমধামেৰে যি হয় কেৱল আপোনাৰ ঘৰতহে। আপুনি এবাৰ ফাকুৱা নকৰৰ মাথোন, মূৰ দোৱাবলৈ ঠাই নাইকিয়া হব। সিহঁতে ইয়াকেহে কৈছিল। আপোনাক সিহতে মুখে ধৰে মানে প্রশংসিলে । কথাৰ মূৰতে মই ধপাত ছিলিম কাকতী বপাক দিলো, তেও ধোৱাখোৱা লৈ খাবলৈ ধৰিলে, আৰু কলে বুজিছ৷ নে সাতোলা, মই ফাকুৱ। এনোঁহে বুলিচো, মই আৰু বলে নোৱাৰাত পৰিছে৷ । এই কথা শুনি সাতোলাই চকু যোৰ। ডাঙ্গৰকৈ মেলিলে আৰু কাকতীৰ ফালে চাই কলে “বপা দেও । ফাকুৱাটে। আপুনি এৰোঁ বুলি কেনেকৈ এৰিব, পিতৃ- পুৰুষৰ ধ' , তাক এৰিলে নো ভাল বুলিব কোনে ? কাকতীয়ে কলে ‘এৰ৷। মই তাকো একোবাৰ ভাবোঁ। ধাৰে হওক খণে হওক, পিতাদেৱে পূজা৷ ভাগ এৰ৷ নাচিল । মইনো কেনেকৈ নকৰি থাকো। আৰু সাতোলা ! ঈশ্বৰৰে৷ একেৰি কৃপা । আছে। সিবাৰ ৰূপৰ নাটনিত পৰি ‘শ্যামৰায়ক’ এনেই এটি সেৱা কৰি থব খুজিছিলো । পিছত ঈশ্বৰৰ ইচ্ছা, ঠিক সময়ৰ মূৰত ধনবৰে নিয়া ৰূপ কেই টকা দিলেহি, জাৰু থানেশ্বৰ বৰুৱাক কওঁতে ৰূপ আঢ়ৈ কুৰি উলিয়াই দিলে। এও বাঢ়ি নলও বুলিছে, মূল কেইটকা দিলেই হৰ ।. এই বাৰো সেই দৰে ঈশ্বৰে কেনেবাকৈ মিলাব । এই খিনিতে মই মাত লগালে, বপাদেও, ধাৰ কৰি আনিলেও ঈশ্বৰে মিলোৱা হয়নে ? মোৰ এই কথা শুনি সাতোলা জিলিকাই উঠিল। ইয়াৰ কথা এটা বেলেগ, ঈশ্বৰে নিদিয়াকৈ ই পায়! বুজিছে নে ’বলা । [ ৮৮ ] [ • ] দেওআপুনি একো শঙ্কা নকৰিব। যদি তেওঁৰ ইচ্ছ৷ হর । ফাকুৱা৷ আপোন৷ আপোনি হব। সাতোলোৰ কথা কেইষাৰ শুনি মোৰ গাত গোটেই জ্বৰ উঠা দি উঠিল । মই কথা সহিব নোৱাৰি আকৌ মাত লগালোঁ, এই দৰে ধাৰ কৰি কৰি ফাকুৱা কৰোতেই চাৰিঙ্গৰ পীতাম্বৰ কাকতী লাও লোৱা হল, এতিয়া তেওঁক কোনেও নোসোধে । মোৰ এই কথা কেইটা কাকতীৰ কাণত কাঁড় লগাদি লাগিল। তেওঁৰ নাকৰ আগ, কাণৰ আগ ৰঙ্গা পৰিল। তেওঁ মোৰ ফালে চকু পোন্দোৱাই, মুখ জোকাৰি জোকাৰি কালে, তই মোক চাৰিঙ্গৰ পীতাম্বৰ যেন দেখিছনে ? তাৰ বাপেকে কাহানি কেইটা ফাকুৱা কৰিছিল অ ? সি জানিবা ঠিকাদাৰ হৈ ছুদিন মান ৰৰৈয়া হৈছিল, পাচে ওভতগোৰে নাচি ৰসাতললৈ গল । সিহঁতক সেই বোৰে শুজিব কেলৈ। ৰাজহংসক দেৰি ঘন চিৰিকাইও—এই খিনিতে সাতোলাই মাত লগালে, বাপাদেও ! পীতাম্বৰনে কাকতী হল । কাহানিৰ পৰা ? চাৰিঙ্গৰ কুলধৰ কাকতীৰ ঘৰক মই জানো, পীতাম্বৰ হনু তেওঁৰ একো বংশ নালাগে, তেনেহলেনো চাৰিঙ্গত আৰু কোন কাকতী আছে ? এ । তুমি জনা নাইনে, সাভোলা! আজিকালি কাকতী কটকী বৰ৷ বৰুৱা খিতাপ বজাৰত কিনিবলৈ পায়। ধন হলে তুমিও সারোলা খিতাপ পেলাই দি বৰফুকন বৰবৰুৱা৷ কিনি লৰ পাৰা। কাকতী আগেয়ে লেপেটা পাৰি বহি আছিল, পাচে কথাৰ বেগত উঠি বহিল, আৰু ছাতৰ আপুনি জোকাৰি কৰলৈ ধৰিলে, গছৰষে ভুদিনমান বলী খেলাইছিল নাইরগুবি-গছ , [ ৮৯ ] [ ৮১ ] নোহোৱা, জাঁজিত উটি অহা পীতাম্বৰ তেতিয়াৰ পৰা কাকতী হৈছে। সেই পীতাম্বৰে সৈতে ( মোৰ ফাললৈ চাই ) ই অজ্ঞানে মোক সমান পাতিছে নহয়। মই হাজাৰে৷ দুখত পৰোঁ, মোক কাকতীৰ ঘৰৰ বুলি কোনে নকব, সাতোলাই হয় ! হয় ! বুলি শলাগিলে, আৰু কলে ‘বপাদেও, হথত পৰিলে ডাঙ্গৰ মানুহ ভঙ্গা যায়নে ? যি ডাঙ্গৰ, সি ডাঙ্গৰ । মই কাকতীৰ ঘৰক ভালকৈ জানো । তেওঁলোকৰ তলি একেবাৰে উদং । বাপেকে মৌজাদাৰ হৈ যি অলপ ঘটিছিল। পুতেকে আজি তিন বছৰে তাক গুৰসাং কৰিছে। এতিয়া তেওঁ কেৱল ধাৰতহে চলি আছে । তথাপি এই ধনীৰাম সাতোলাৰ নিচিনা হাই দি খোৱা ৰিং দি পলোৱা মানুহৰ উচতনিচত ধাৰৰ ১ওপৰত ধাৰ কৰি ফাকুৱা বৰসবাই চলায়েই আছে। মই মাজে মাজে তেওঁক এই বিলাক ভাল মন্দ কৈ থাকে, কিন্তু তেওঁ মোৰ কথালৈ কাণ নকৰে। তেওঁ মোক আদৰলিয়া৷ বুলি মোৰ কথা উৰাই দিয়ে। আমি । ভালকৈ খোৰাৰ মান শুনাম বুলি । আকৌ মাত লগাটো, ৰূপাদেও, মই নাজিৰ দেউতাৰ মুখে শুনিলোঁ, আপোনাৰ ধাৰ বোলে তিনি হাজাৰ । ইয়ানবোৰ ধাৰনে। আপুনি কেনেকৈ শুজিৰ খুজিছে ? সিদিনা৷ হুজুৰৰ টেকেলাই ঘৰৰ বয় বস্তু এটাই খিনি ৰাজলৈ উলিয়াইছিল, পাচে ভীর্ধেশ্বৰ গগৈৰ অনুগ্ৰহত জানিবা বহুখিনি নিলামত মুঠিল। সেই তো। সেরেই। ইফালে আাকে তিনটা গোচৰ লাগিয়েই আছে, সেইসোপা উগ্ৰী হৰ, লাকিলে আপোনাৰ [ ৯০ ] [ ৮২ ] গৃহস্থালি একেবাৰে পানী হব। তেওচোন আকৌ ধাৰ কৰি ফাকুৱা কৰিবলৈ ওলাইছে। মোৰ কথা শুনি কাকতী এইবাৰ একেবাৰে টিঙ্গিৰি তুল৷ যেন হল, আৰুক চকু ৰঙ্গ কৰি মোৰ মুখৰ আগত সোঁ হাতৰ মুঠি জোকাৰি কবলৈ ধৰিলে, ‘তোৰ বৰ পীত বাঢ়ি গৈছে, তই আগতেই ইমানখিনি কথা শুনাৱ, তই মোৰ ওপৰত কিবা চৰাৰ ওলাইছ নে কি ? ( সাতোলাৰ ফাললৈ চাই ) ই মোৰ ঘৰতেই মোক অপমান কৰিলে । ই সদাই মোৰ বেয়াটোহে দেখে, বাটে ঘাটে যতে দেখে ততেই কেৱল মোৰ ধাৰৰ কথাহে উলিয়ায়। সিদিনা বৰুৱাৰে সৈতে ফুৰিবলৈ যাওঁতেও বাটত তেওঁৰ আগতেই ধাৰৰ কথা উলিয়াই ছিল । মই ই আন্দলিয়া বুলি কথালৈ কাণ নকৰে, কিন্তু ই মোক যতে ততে অপমান দিবলৈহে বিচাৰি ফুৰে । ” সাতোলাই কলে ‘হয় তো, এনেবোৰ কথা ভাল নহয় । ধাৰ নালাগে কাৰ ? ডাঙ্গৰ মামুহু হলেই দোপোন ছকড়া ধাৰ থাকে ; সিও এটা নিন্দাৰ কথানে ? ইয়াৰ মুখ খনেই এনেকুৱাইয়াক ইয়ালৈ আহিব দিয়াই অযুগুত। এনেকুৱা৷ মুখৰ যহত হে সিদিনা ফুকনৰ গতা খাই ওলাই আহিছে । মই ভালকৈ জানো ধনীৰাম সাভোলা ৰান্ধনী উচটাই গ্লোল খোৱা মানুহ। সিয়েই কুবুদ্ধি দি দি কাকতীৰ পুৰণি ঘৰখন খাস্তাং কৰিলে । সি যেতিয়াই এই দৰে মাত লগালে, মোৰ একেবাৰে জ’ক উঠিল। মই কলোঁ, ফুকনে মোক নগাভিয়াব কেলেইমই হিতবুদ্ধি দিওঁ নহয় । তেওৰ টেটুৰ গুৰিলৈকে [ ৯১ ] [ ৮৩ ] ধাৰ, ধাৰত কোনোবা দিনা ঘৈনীয়েকৰ মেখেলা খনো বেচা যায় হে লাগে। তেও পাচদিনীয়া৷ দেবী পূজা এৰিব পৰা নাই । পূজাত গান লাগে, থিয়েটৰ লাগে, ঢুলীয়া লাগে। ঘৈনীয়েকৰ খাৰু বন্ধুৱা থৈ পূজাটো পাতিলে, মই তাকে কওতে মোক গতিয়ায়, মই বলিয়া, মই গাধ, মই আৰু কি নহওঁ । এখেতো ফুকনৰ পিড়াতেই বহিছে। সিবাৰ থানেশ্বন বৰুৱাৰ পৰা ৰূপ ধাৰ কৰি । ফাকুৱা কৰিলে, ইবাৰ আকৌ এজনৰ পৰা কেই কুড়ি মান ধাৰ কৰক, ইফালে টেকেলাই ক্রোকৰ ‘পৰণা লৈ নিতৌ আহে। মোৰ এই কথাত কাকতী জুই যেন হল, আৰু হঠাৎ কাৰে থাপ মাৰি মোৰ চুলিত ধৰিলে। ভাগ্যে যে আগদিন চুলিবোৰ চুটিকৈ কাটিছিলো। মই উফাল মাৰি এৰাই গৈ বাট ওলালোঁ, নাইবা সেই দিনাই আমাৰ ফালে পতং । কাকতীয়ে মোক ধৰিব নোৱাৰি এডোখৰ খৰি ফটি মাৰি পঠিয়াইছিল, সিও কিবা ভূভাগ্যৰ গুণত মোৰ গা ঢকি নাপালেহি। [ ৯২ ] বৰদৈচিলাৰ উপাখ্যান। চতৰ বিহু চাপি অহাত বৰদৈচিলাৰ কথা মনত পৰিল। বৰদৈচিলাক নিচিনা লোক নাই। যাৰ আম কঠালৰ বা তামোল পাণৰ বাৰি আছে, সিয়েই বৰদৈচিলাৰ মহিমা, বৰ দৈচিলাৰ প্ৰতাপ ভালকৈ জানে। এক মুনিহে আওকালি নোপোৱা শালৰ খুটাৰে ঘৰ সাজিবলৈ ঘাৰ শক্তি নাই, সিও বৰদৈচিলাৰ ক্ষমতাৰ গম পায়। এওঁ গুৰিত পক্ষীবৰ জটায়ুৰ জীয়াৰী। সীতাক ৰাৱণে হৰি নিয়া কালত তেওঁক ৰাৱণৰ । হাতৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ জটায়ুৱে তাৰে সৈতে তয়াময়া ৰণ পাতিছিল। সেই ৰণত জটায়ু প্রাণ এৰি বৈকুণ্ঠগামী হয়। তেওঁৰ ছুটি আামাডিমা পুত্ৰ আছিল। এটি উড়নীয়া নৌহওঁতেই দু কায় ভায়েকটি কথমপি আনৰ আপডালত বৰ হৈ জটায়ুৰ বংশ উজল কৰিছিল। এওঁৰ ঔৰষত ছুটি পুত্র সন্তান জন্মে। পুত্র জুটিৰ ভিতৰত এটিক তক্ষকে ভক্ষণ কৰে। বাকী পুত্রটি ডাঙ্গৰ দীঘল হৈ বাপেকৰ নিচিনা পক্ষী সমাজৰ ভিতৰত এজন লেখৰ। পক্ষী হয়। এওঁৰ সন্তানৰ ভিতৰত এজনী ছোৱালী মাথে । ঘৰখনৰ ভিতৰত একে জনী ছোৱালীসেই লেখি তাই মাৰ্ক বাপেকৰ মনত আালাসৰ লাৰু আছিল। তাইক উলিয়াই দূৰৈত বিয়া দিবলৈ মাকৰ মত নাছিল, বাপেকে অনেকৰূপে বঢ়াই বুজাইও পোত • কৰাৰ নোৱাৰিলে । এই নিমিত্তে ধঞ্জয় [ ৯৩ ] [ ৮৫ ] নামেৰে এটি ল'ৰা চপাই ৰাখে। জী জোঁৱাইৰ মুখ চাই । কিছুমান দিনৰ পাচত বুঢ়া বুঢ়ীয়ে ইহলোক এৰি গল। তেতিয়া এ&লৈাক উভয়ে সেই ঘৰকে ৰাখি ঢাকি মহাচ্ছখে কাল বঞ্চিছিল, কিন্তু তেওঁলোকৰ সন্তান সন্ততি নোহোৱাত ধপ্রয় বৰ চিন্তিত আছিল, আৰু সন্তানৰ নিমিত্তে নানা দেব দেৰীক পূজা অৰ্চনা কৰিহিল। তথাপি বহুত দিনলৈকে তেওঁ সস্তানৰ মুখ দেখা নাছিল। এওঁলোকৰ ঘৰ আাছিল মৈনাক গিৰিত । এদিন নাৰদ ঋষি যজ্ঞলৈ সমিধ বিচাৰি মৈনাকলৈ যোৱাত ধঞ্জয়ে লগ পায়, আৰু তেওঁৰ সন্তান কেনেকৈ হব তাৰে উপাই সোধে। নাৰদে শিৱপূজা কৰিবলৈ বুদ্ধি দিয়ে। নাৰদৰ বুদ্ধি । ধৰি দুয়ো গিৰীয়েক ঘৈনীয়েকে শুদ্ধ চিত্তে এটি শিবপূজা কৰে । সেই পূজাৰ গুণত ধয়ৰ ঘৈনীয়েকৰ গাত গৰ্ভ লক্ষণ দেখা দিয়ে। পাচত একুৰি এমাছ উকলি গলত তেওঁ এটি কণী প্ৰসৱ কৰে । কণী ভূমিস্থ হোৱা মাত্ৰেই পৃথিবীত তোলপান নাগি গল। পাচৰাৰ ভইকপ হল, আৰু দুৰ্ঘোৰ ধুমুহ৷ হবলৈ ধৰিলে। ইফালে কণীৰ ভৰত মৈনাক বহিগৈ সাগৰৰ তল হল। কণীটি কেৱল দেখা পোৱা হৈ থাকিল। এই ঘটনাত তেওঁলোক দুয়ো বিস্ময় হাক বিবুদ্ধি হলা। দুয়ো গোটখাই কীটি সাগৰৰ পৰঃ উদ্ধাৰ কৰিবলৈ বহুত যত্ব, বহুত পুকথা কৰিলে তথাপি কণী লৰাবই নোৱাৰিলে। অৱশেষত আন একো উপায় নাপাই, আৰু অবাৰত কাল নষ্ট নকৰি, বজয় শীৱে ইজৰ তালৈ যাত্ৰা কৰিলে । তাত গৈ নিজৰ আপালি আটাই খিনি নিবেদি কলে যে, ধবাৰ ঐৰাৱত গৈ সোর কীটি [ ৯৪ ] ৮৬ পানীৰ পৰা মুতুলিলে আৰু ভান উপায় নাই েতাহানি, জটায়ুৰ লগত ইন্দ্ৰৰ বৰ মিত্ৰভাৱ আছিল, সেই কথা৷ সুমৰি ইস্ত্ৰই ঐৰাৱতক যাবলৈ আদেশ কৰিলে। ঐৰাৱতে গৰাকীৰ আদেশ পাই, মহ| আস্ফোট কৰি, ধঞ্জয়ৰ লগত মৈনাকলৈ গল। বাটত যাওঁতে ঐৰাৱতে সুধিলে যে কণীত লগাবলৈ ভাল ফয় । আছেনে নাই। ধঞ্জয়ে ফয় নাই বুলি কলত, ঐৰাৱতে তেওঁক বাস্তুকীৰ তালৈ পাচিলে, আৰু কলে যে তুমি বামুকীক মই মতা বুলি মাতি আনাগৈ। ধঞ্জয় গৈ বাস্তুকীৰ আগত ঐৰাৱতৰ বাতৰি কোৱাত তেওঁ তৎক্ষণাৎ ওলাল, আৰু বেগাই । আহি ঐৰাৱতৰ লগ ধৰিলে। । পাচত এটাই কেউজনে গৈ মৈনাক পালে। তাত বাসুকীয়ে নেজেৰে কণীটি মেৰাই ধৰি, মুখৰ । কালেৰে ঐৰাৱতৰ ডিঙিত মেৰ দিলে। ঐৰাৱতে কথমপি বহুত বল দি কণীটি টানি আনি সাগৰৰ পাৰত তুলিলে। তেতিয়া স্বওয়ে কলে যে ইয়াত আৰু কণী থবৰ ঠাই নাই, একেবাৰে ৰৈৱতক গিৰিলৈ লৈ বলা, আমি তাতেহে বাহ লম। এই কথাত ঐৰাৱত আৰু বাস্তুকীয়ে কণী টানি নি ৰৈৱতক গিৰিত তুলি দি আহিল। এইদৰে ধঞ্জয়ৰ কণী উদ্ধাৰ হল কিন্ধ্য মৈনাক আজিলৈকে সাগৰৰ তলতে থাকিল। আন আন পুৰাণ লিখক সকলে মৈনাক সাগৰসাৰ হোৱাৰ অন্য কাহিনী কয়। কিন্তু তাক আমি বিশ্বাস নকৰে। এই কাহিনী আমি বৰদৈচিলা আপোন মুখৰ পৰা শুনিছো। কাৰবাৰ ইয়াত সন্দেহ হলে, তেওঁৰ যদি সাহ জাছে, বৰদৈচিলা যাওঁতে ৰা৷ জাহোতে ঘৰৰ ৰাজ ওসাই হধি চাৰ পাৰে।