চাণক্য

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
চাণক্য
লেখক ৰামপতি

[  ] চাণক্য (অসমীয়া ভ )


৺ৰামপত্তি ৰচিত [  ]

চাণক্য।

( অসমীয়া, ভাঙ্গনি )

কবিবৰ ভু ৰামপতিৰ

দ্বাৰা ৰচিত ।

= = ====[সম্পাদনা কৰক]

শ্ৰীযোগানন্দ দত্ত দ্বাৰা সমস্ত , প্রকাশিত । ” তেজপুৰ । প্রখম তাঙ্গ নন। (* 2; কলিকাতা, ৬নং কলেজ-স্কোয়াৰ, সাম্য যন্ত্ৰত সেথ অ্যাবহুল লতিফ দ্বাৰা মুদ্রিত। শাফাৰাব ৪৬৪

[  ] [  ] পাতনি।

আজিবাদি ভাৰতবৰ্ষৰ ভিতৰত অসমীয়া জাতিৰ নিচিনা নগণ্য জাতি নাই বুলিল ও বঢ়াই কোব। নহয় । যি অতি নগণ্য তাৰ ভাষা আাক সাহিত্য ও ষে লেখব বা জ তাক কোৱাৰ সকাম। নাই। বি স্ব দৃশ ৰ আঠশ বছণৰ পৃষ্ণুলৈবে সামাৰ দেশৰ মাস্তুহৰ মাৰু তেওঁবিলাকৰ ভাষা আৰু সাহিত্যৰ সে এনে। শোচনায় অবস্থা নাছিন তাক । বুৰগ্ৰীব পাঠক মাত্রেই জানে। যি দেশৰ মানুহক আৰংবেৰ নিচিনা প্ৰৱল প্ৰতাপী দিল্পীৰ স নাটে সদৌ চেষ্টা কৰিও বৰতলীয়া কৰিব নোৱাৰিলে, যি দেশব বঙ্গাই কুকক্ষে বৰ যন্ধত বীৰ বুলি প্ৰতিগণিত হৈছিল আৰু যি দেশৰ বজাষ্ট নণন্দাৰ মেলাত শিলাদিতাৰ সমানে মান পাই চিল, সেহ । দেশ যে এ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ ভিতৰত এখন প্রসিদ্ধ দেশ আাছিল তাক কোনো নিৰপেক্ষ মামুহে অন্ধীবাৰ কৰিব নোৱাৰে। যি দেশৰ ভাষা অ্যাক সাহি ত্য আলোচনা কৰি ডাক্তৰ গ্রিয়াচনৰ নিচিনা এজন বিদগ্ধ পণ্ডিতও, এসময়ত অসমীয়া। সাহিত্য বঙ্গদেশৰ সাহিত্যতকৈয়ো চহকী আছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে, সেই ভাষা আৰু সাহিত্য যে এসময়ুত অতি সমৃদ্ধি শালী আাছিল তাক আওকথকী মানুহত বাহিৰে কোনেও মুই মকবে। বি স্তু আমি আজিকালি “পত পৰি কলীয়া হৈছে। মাক তেল নাই কিয়াত ফপৰীয়া হৈছে” । অসমীয়া জাতিছে, অসমীয়া ভাষাই অাৰ অসমীয়া সাহিতাই অাকৌ ই গৌৰৱ [  ] ( ন• } লাভ কৰিব পাৰিবনে নোৱাৰে সি ভবিষ্যতৰ গৰ্ভত ; কিৰ্ষ দেখি মনত অলপ সন্তোষ নাগিছে যে আজিকালি অনেক শিক্ষিত অস মীয়া ডেকাই অসমীল্পা সাহিত্যৰ আলোচনাত হাত দিছে ; আৰু অনেক লুপ্ত প্রায় অসমীয়া সাহিত্যব বহুমূল্য ৰত্নবিলাক, লাহে লাহে বিস্তৃতিৰ গৰ্ভৰপৰা লোক সমাজৰ আগত প্ৰকাশিত হবলৈ ধৰিছে। আৰু গবৰ্ণমেণ্টও যথাসাধ্য চেষ্টা আৰু সহায় কৰিছে। বিসকল দেশহিতৈষী মহংলোক পুৰণি অসমীয়া সাহিত্য প্রকাশ কৰাত হাত দিছে তেওঁ বিলাকৰ উজ্জ্বল দৃষ্টান্ত অমুসৰণ কৰি । মই আজি অসমীয়া সাহিত্যানুৰাগী লোক সকলৰ আগত এই চাণক্য পুথিখনি ধৰিলো। আৰু আশা কৰিলে। পুথিখনিয়ে । যেন তেঁও বিলাকৰ পৰা যথোচিত আদৰ পায়। চাণক্য পুথি। সংখত ভাষাত ১০৮টা শ্লোকত ৰচনা কৰি চাণক্যৰ নামেৰে অভি হিত হয়। পুথিখনি আকাৰত সক হলেও তাৰ প্ৰতিশ্লোকই একৌটি বহুমূল্য ৰত্নৰ নিচিনা । সাগৰৰ নিচিনা অসীম সংস্কৃত সাহিত্যৰ অনেক শাস্ত্ৰৰ পৰা ৰাজনীতি, সমাজনীতি আৰু থাইস্থ্য নীতি মূলক উপদেশবিলাক উদ্ধাৰ কৰি এই পুথিখনি যুগুত কৰা হৈছে। গ্রন্থকাৰে পাতনিত লেখিছে যে “নানা শাস্ত্রো দ্রুতং বক্ষ্যে ৰাজনীতিসমুচ্চয়ং ( সৰ্ব্বন্ধবিীজমিদং শাস্ত্ৰং চাণক্যসাৰ সংগ্রহয© বাস্তবিক পক্ষেও পৃথিখনিক সকলো শাস্ত্ৰৰ বীজ বোল। আধুঙাত হোৱা নাই। চাণক্যৰ শ্লোকবিলাক কিষান গভীৰ উপদেশ পূর্ণ তাক বহলাই কোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই। বোধ কৰে৷ ভাৰতবৰ্ষপ্ত এনে ভাব নাই যি ভাষাত এই পুথি খনিৰ তাঙ্গদি নাই। অসমীয়া ভাষাতে এই পুথি খনিৰ একাধিক ভাঙ্গনি দেখিবলৈ পোৱা যায় । মোৰ হাতত অসস্তীয়া জাঙ্গনি ছুখন পৰুি [  ] • ) অতি দানে বলী ৰজা পাইলেক বন্ধন । অতি দৰ্পে নষ্ট ভৈলা লঙ্কাৰ ৰাৱন ॥ অতি ৰূপে সীতাৰ ছখৰ নাহি পাব। তিনিয়ো নুহিকে ভাল জানা সাৰেসার ॥৮ অসমীয়া চাণক্য। ‘অতিৰূপেণ বৈ সীতা অতি গর্ষেণ বাৱণঃ। অতি দানাদবলিবদ্ধোহাতি সধ্বজ বজ্রয়েৎ ॥ বৃদ্ধ চাণক্য । অতি দৰ্পে হত লঙ্কা অঙি মানেচ কোঁৰবাৰ । অতিদানে বলিবদ্ধ: সৰ্বমত্যন্ত গহিতম্ ॥ বন্ধু চাণক্য । নদীত বিশ্বস নাহি নাৱৰ’ লক্ষিত। শৃঙ্গী অস্ত্রধাবীৰ মুবুজি তাৰ চিত । ৰাজাত ভাৰ্য্যাত কেহো নকৰি বিশ্বাস । ইটো ছয় জপোন সুহিকে নাপায় আশ { t অসমীয়া চাণক্য। নথিনাংচ নদীনাংচ শূঙ্গিনাং শস্ত্র-ধাবিণাম। বিশ্বাসো নৈব কৰ্ত্তব্যঃ মীয়ু ৰাজ'কুলে চ ॥ লঘু চাণক্য। “পূজিনাং নখিনাং চৈব দংষ্ট্ৰীনাং হুজ্জনস্যচ। নদীনাং বসতেী শ্ৰীনাং বিশ্বাসে৷ নৈৰ কাৰয়েৎ । শুক্রনীতি, ৩ষ্ম, অধ্যায় ।

  • বৃদ্ধ চাণক্যৰ মূলৰ লগত হে মিলিছে।

+ ফুরোটাৰ কগই জলপ জমিলা জাছে। [  ] { be ) ! “ইঙ্গিত আকাব কাৰ্য্য বুজিবেক হৈবে কিছু বলৱন্ত। নৃপতিৰ যিটে হিত মানি মলে সদায়ু সেৱা কৰন্ত। পঞ্চিলে কাক অালোচনা কৰে। সাধি আস প্ৰতিনিত। নৃপতি সকলে। পাঞ্চিবাক লাগি । সেহিসে দূত উচিত ॥ ৭ অসমীয়া চাণক্য । “মেধাবী বাকপটু: প্রাজ্ঞঃ পৰচিত্তোপলক্ষকঃ { ধীবো যথোক্তবাদীচ এষ দৃতঃ বিধীয়তে ॥” লঘু চাণক্য । “দুতং চৈব প্ৰকুর্কীত সৰ্বশাস্ত্ৰ বিশাৰদত্ম। ইঙ্গিতাকাবচেষ্টভং শুচিং দক্ষং কুলোপ্যতম্ ॥ অসুৰক্তঃ শুচিৰ্দক্ষঃ স্মৃতিমান দেশকালবিৎ । বপুমান্য বীতভীৰ্বামী সূতো বাক্তঃ প্রশস্যতে | মনুসংহিতা ৭ম, অধ্যায় । “ইঙ্গি তাকাৰ চেষ্টজ্ঞঃ স্মৃতিমান দেশকালবিৎ । যাড়, গুণ্য মন্ত্রবিদ বাল্মী বীতভীদূ ত উচ্যতে | শুক্রনীতি ২য়, অধ্যায় । ‘ভক্তোগুণী শুচিৰ্দক্ষা প্রগভোইব্যসনী ক্ষমী । ব্ৰাহ্মণ: পৰমৰ্মটো দুত:স্যাং প্রতিভানবান ॥

  • মনুসংহিতাৰ মতেহে দিল [  ] ( /• )

চেলু বিচাৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ ভাবিলে যেনেকৈ হাবিছুইয়ে। হাবিপোৰে তেনেকৈ খৰৰ শরে ঘৰৰ সৰ্ব্বনাশ কৰে। সেই কাৰণে তেওঁ ৰজাৰ ঘৰৰ আত্মকদল বিচাবিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ মন্ত্ৰীৰ মুখৰ পৰা জানিলে যে বজাৰ জোষ্ঠ পুত্র চন্দ্রগুপ্ত অতিশাস্ত স্বভাব, বুদ্ধিমান, কৃতজ্ঞ আক সাহিয়াল। চন্দ্রগুপ্ত ভায়েক হঁতৰ দৌৰাত্ম্যত অতি উৎপীড়িত মাক বিৰক্ত। তেওঁকে হাত কৰিলব পাৰিলে কাৰ্য্যসিদ্ধিৰ সুযোগ ঘটিব। ইয়াকে থিৰ কৰি তেওঁক আক ৰজাৰ বেটী এজনাক হাত কবি ললে। তেওঁ লোকৰ ঘাবা ৰজাৰ সকলো ভিতৰুৱা বাতৰি জানিব পাৰিলে। তাৰ পাচত বস্ত্ৰ গুপ্তক বজা পতিম বুলি অঙ্গীকাৰ কৰি নিতৃত তপোবনত গোপনে অবস্থানপূৰ্ব্বক সেই বিলাক গৃহশত্ৰৰ সহায়ত নল বংশ ধংস কৰিলে । তেওঁ যেনেকৈ নন আক তেওঁৰ পুতেক কেইজনক মাৰিলে প্ৰভুভক্ত মন্ত্ৰী ৰাক্ষসৰ অশেষ যত্ন যেনেকৈ বিফল কৰিলে সেই বিষয়ে মুদ্রা ৰাক্ষস নামে প্রসিদ্ধ সংস্কৃত নাটকত বিস্তাবিতৰূপে লিখা আছেঅৱশেষত শকটাৰ মন্ত্ৰীয়ে নক্ষ মবাৰপিচত নিজকৃত ৰাজদ্ৰোহ পাতকৰ প্ৰায়শ্চিত্তৰ। নিমিত্তে অনাহাৰে অৰণাত প্ৰাণত্যাগ কৰিলে। *

  • কোন৷ কোনোৰ মতে শৰটাৰ মন্ত্ৰীরে মিমেই ৰাজাক বধ কৰিলে।

তাৰপিচত নদৰ পুতেকষ্টতে কিছুমান দিন রাজত্ব কৰোতে চন্দ্রগুপ্তই ৰণ্যৰ ময়না জাক ফুদ্ধি কৌশলত ভাবেকহঁতক বধ কৰি সজা হয় । কোনোৰ মতে চাণক্যই প্রাধস্থলত অপমান পাই তপোবনত তিনিদিন অভিচাৰ সাধন কৰে। পূজাৰ মায়চা নিৰ্ম্মালি শকটাৰলৈ পাঠায় দিয়ে। মন্ত্ৰীয়ে সেই বিষময় নির্ধালি এজনী বেটীৰ হতুৱায় ৰজাৰ অন্তেষপুনলৈ পঠার বেটীয়ে কোনে। উপায়েৰে সেই দিমালী ৰজা আৰু ৰাজকুমাৰ হওঁৰ গাত লগার দিলে । ,গেই নির্যাপী গাড লগাত তেওঁ লোক ভিগ দিনৰ ভিতৰতে পৰে । কোণে কোনোৱে কয় যে Bণবাহ ও খচৰৰ ভুয়াই নদঞ্চ বৎ কৰে। যেনে - শৰং জখান চাণক্য [  ] ( ১ ) চাণক্যই সকলো "ক্র ধ্বংস কৰিলে বুলিও বাক্ষস মন্ত্ৰীৰ চুলি এডালকে অনিষ্ট কৰিব নোৱাবিলে, । মন্ত্ৰীয়ে যিমান পাৰে চন্দ্রগুপ্তৰ অনিষ্ট কৰিবলৈ সুযোগ বিচাৰিবলৈ ধৰিলে। সপুত্র নন্দৰ মৃত্যুত হোৱাৰ পিচতে চন্দ্রগুপ্তৰ বাজ্য লাভ বেগতে নহৈ ছিল । বুদ্ধিমত্ত ৰাক্ষস মন্ত্ৰীয়ে সৰ্বার্থসিদ্ধি নামেৰে বাজভাতৃক ৰজাপতি চাণক্য আৰু চন্দ্রগুপ্তব বধৰ কাৰণে নানাৰকম ৰড়যন্ত্র। কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু ৰজা প্ৰজা সকলোকে চন্দ্রগুপ্তৰ বিকৰো ঠিয় কৰিলে । কিন্তু একোতেই মন্ত্ৰীৰ বাসনা সিদ্ধি নহল। চাণক্যব বুদ্ধি কৌশলত সকলো ব্যর্থ হল। চাণক্যই বিপক্ষ । দলক তল কবি জরুহ প্ৰতিজ্ঞা সাগৰ পাৰ হল। ননন্দৰ সিংহাসনত চক্র গুপ্তক স্থাপিত কৰি নিজে মন্ত্ৰী পদ গ্ৰহণ কৰিয়ে। কাৰ্য্যৰ গতিকে ৰাক্ষস চাণক্যৰ ঘোৰ শক্ৰ হলেও মন্ত্ৰীৰ নিঃস্বার্থ প্রভু ভক্ৰি, বৰ্ত্তব্য কাৰ্য্যত পৰায়ন, অতিশয় বুদ্ধিমান আৰু অতি আচবিত মন্ত্ৰনা কৌল দেখি মনে মনে চাণক্যে তেওঁক ভক্তি কৰিছিল । চানকে এইটো জানিছিল যে “মই ঘি কুটীল নীতিত দীক্ষিত হৈছোদি মোৰ নিচিনা ব্ৰাহ্মণৰ অতি কলক আাৰু গৰ্বিত কাৰ্য্য। মই প্রতিষ্ক৷ পূৰ্ণ হোৱাত এই পথ সোনকালে এৰিব লাগে। কিন্তু এই প্রভূভক্ত মৰ্চী চন্দ্র গুপ্তৰ বিপক্ষ হৈ থাকিলে তেওঁক বাৰু কেতিয়াও নিষ্কণ্টক নহয়। ইয়াকে ভাবি স্থিৰ কৰিলে যেনে উপায়েবে ও ওক ৰাক্ষসক হাত কৰি তেওঁকেই মন্ত্রীপদত নিযুক্ত কৰা হওক। এই মন্ত্রী সহায় ধাকিলে চন্দ্রগুপ্তৰ । কেতিয়াও ভয় নাই। আৰু বীজপদে নিষ্কণ্টক হব ; ৰাজ্যও শুীক্স ত প্রয়োগত: । তনু ,ান্তৰিতং ভুতং পখেৰ বীৰ সমৰিত: । হিণ্ডো- পশে বিগ্রহ। [ ১০ ] { %• ) ছিল। এখন মাধৱ দাসৰ আৰু আনখন ৰামপতিৰ ভণিত। ঘদি বাও স্থইখনি পুথি প্রোয় মিলে তথাপি মাধৱ দাসৰ খনিত নকল। কবোতাৰ অনেক অনেক ভূল থকা দেখি । অসমীয়া ভাষাৰ পৰম হিতৈর্শী প্রদ্ধাস্পদ শ্ৰীযুক্ত হেমচক গোস্বামী এ, এ, কমিচনাৰ মচোদয়ৰ উপদেশ মতে, মই ¢ বামপতিৰ খনকে সাধাৰণৰ আগত প্ৰকাশ কৰিলে। । এই খন পুথিত থে নকল কৰোতাৰ পান্তি ত্যৰ থোহাভেজাৰ হাত সাৰিছে মই তেনে কথা ক’ব নো খোজো ; কিছু টুই স্বনৰ তুলনাত, এই ধ্বনি । কম ঘূষিত বুগি বোধ হোৱাত এই খনকে প্ৰকাশ কৰা স্থিৰ কৰিলে। ই এক ঠাইত মাধৱ দাসৰ ভাঙ্গণিও বিজাই । চাবৰ নিমিত্তে টীকা স্বৰূপে দিয়া হৈছে। ৬ ৰামপতিৰ ভণিত এখন পুথিৰ ওপষতে নিৰ্ভৰ কৰি এই পুথি প্ৰকাশ কৰিব লগা হোৱাত, পুথি খনিৰ ঠায়ে ঠায়ে ভূল থাকি গল । যদি অসমীম্ন জন সাধাৰপৰ অসুগ্ৰহত এই পুথিয়ে দ্বিতীয় তাঙ্গৰণ দেখিবলৈ পায় তেতিয়া আশা কৰো সেই বিলাক দোষ পৃথিৰপৰা যথাসাধ্যে গুচাবলৈ চেষ্টা কৰিম। ভাঙ্গণিৰ গ্ৰন্থকাৰ ৮ বামপতিৰ জীৱনী সম্বন্ধেও সম্প্রতি তলত লিখা মতে অনুমানিরূপে ধৰা হল । পাৰিলে পিচৰ তাঙ্গ , ৰণত এই অভাৱ পুৰ কৰিবলৈ যথাসাধ্য চেষ্টা কৰা যাব। “১ম ভাগ ‘উষাৰ ৫ম সংখ্যাত থকা "অসমীয়া সাহিত্য চণ্ডী” নামৰ প্ৰবন্ধাত চণ্ডীব অতুবদিক ৬ ঋচিনাথৰ পূৰ্বপুৰুষ এ জনৰ নাম ৮ বামপতি আছিল। যদি সেই জন । ৰামপতিয়েই চাণ ক্যৰ অমুবাদক হয় তেনেহলে এওঁৰ জন্ম । ঠাই আৰ কোন সমস্ত্ৰত আাছিল চঞ্জীত উল্লেখ থকামতে ঘংকিঞ্চিৎ আভাস পোৱা যায়। [ ১১ ] { • )। চওীত লিখ্য মতে ৰামপতিৰ থকা ঠাই লৌহিত্যৰ উত্তৰপাৰব নাৰায়ণপুৰত। তেওঁ এজন কবি আাছিল ; ৰুদ্ৰসিংহ স্বৰ্গদেৱৰ দিমত কচিনাথৰ পিতায়েক কৃষ্ণাচাৰ্য্যক • বংপুৰ নগবলৈ নিয়ে। তাতে চিনাথৰ জন্ম ভ্যু । চিনাথে ১৬৮১ শকত চণ্ডীৰ ভাঙ্গণী কৰিছে বুলি সিদ্ধান্ধ কৰা হৈছে । বামপতি ৰুচিনাথৰ পাৰ্চ পুৰুষৰ ওপৰ । পূৰাতত্ববিদ পণ্ডিতসকলৰ মতে তিনি পুৰুষত এশ বছৰ ধৰে { সেই দবে হলে পাঁচ পুৰুষত ১৬৬ বছৰ হয়। তেনে হলে তুয়োৰে ভিতৰত ১৬৬ বছবব আঁতৰ । ১৬৮১-১৬৬ ১৫১৫ শক বা তাৰ অলপ আগপিচ বুলি ৰামপতিৰ সময় অনুমানত ধৰি ল’ব পাৰি। কোনো লোকে । ইয়াতকৈ বাহুল্য ৰূপে জানে ঘদি অনুগ্রহ কবি যেন জানিবলৈ দিব। আজিকালি সংস্কৃত চাণকাত ঘি । ১০৮ অষ্টোত্তৰ শত শ্লোক আছে, এই পুথিত প্রান্ধ বিলাকৰ তাৰ মূল ভাঙ্গণী নহয়। বকতবো অলপ নহয় অলপ লবছৰ অাছে। আৰু কোনো কোনো ঠাইত উদাহৰণবিলাকতো একোট শোকৰ ভাজনী আছে। কিছুমান একেবাৰে অমিল। কম ভাগবেসৈতে হে মুণৰ লগত মিল। পদত যদিও ‘অষ্টোত্তৰ শত শ্লোক কহও চাণক্য। অৰ্থ ভাদি পদবন্ধে নিবন্ধিলো তাক” বুলি কৈছে, তত্ৰাচ মুল ভাঙ্গণীৰ বি উদাহৰণ স্বঙ্কপে দেখুৱাইছে তাৰে সৈতে হে ১০৮টা মান শ্লোকৰ পদৰ ভাঙ্গনী হব ! মূলৰ লগতে যে ইয়াৰ কিমান অমিল জাছে তলত তাৰ গোটাদিয়েক উদাহৰণ স্বৰূপে দিয়া হল। “অতি দান অতি দৰ্প নুহিকন্ত ভাল । অতি ৰূপবৰ্তী কম্ভা মুহিকন্ত ভাল ॥

  • ভবিষ্য সংগ্ৰহৰ অনুবাদকৰ নামো কুকটোৰ্য্য জাছিল।

t . [ ১২ ] সুচাকৰূপে চলিব । চাণক্যৰ অবর্থ্য বুদ্ধি কৌশলত অৱশেষত সেয়ে হল । ৰাক্ষস মন্ত্রী লাহে লাহে সকলো সহায়ৰপৰা পৃথক হৈ চাণক্যৰ হস্তগত হল। চাণক্যে যথোচিত ভক্তি আৰু সৌজ্যৰ দ্বাৰা মন্ত্ৰীক প্রীত কৰালে । । আৰু তেওঁক প্ৰতিস্কা কবাই চত্র- গুপ্তৰ প্ৰধান মন্ত্ৰী পাতিলে{ ৰাক্ষসে মন্ত্ৰী পদ গ্ৰহণ কৰাৰ পিচত নিজে ৰাজকাৰ্য্য পুৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিলে । চtথক্য এজন অদ্বিতীয় পণ্ডিত আৰু আলৌকিক প্ৰতিভাৰ লোক আছিল। বৈৰী নির্যাতন প্রতিজ্ঞায় তেওঁৰ যি প্রতিভা কালমূৰ্ত্তি অগ্নি জলিছিল, প্রতি পালনৰ শেহত সেই প্ৰতিভাই আকেী হোমৰ অগ্নিৰ দৰে হল। চাণকাৰ যি তেজে বস্ত্ৰ অগ্নি বৰ্ষণ কৰিছিলে সেইতেজেই শেষত আকৌ অমৃত বৰ্ষণ কৰি সকলো জীবক আনন্দিত কৰিলে। । ব্যাস, বাল্মিকী প্রভৃতি পৰম দয়ালু। মহৰ্বি সকলৰ পথ অৱলম্বন কৰি বিশ্বজনীন উপদেশশা সৃষ্টি কৰিলে। চাণক্যে কেনেকৈ নন্দ আৰ তেওঁৰ পুতেক হতক বধ কৰি চত্রগুইক ৰজা পাতিলে তাৰ সংক্ষেপ বিবৰণ দিয়াগল । এতির তেওঁৰ নীতিশাস্ত্ৰৰ বিযয় অল্প আলোচনা কৰা যাওঁ*ক। কিন্তু চাণক্যৰ নীতিশাস্ত্ৰৰ বিষয় আলোচনা কৰাৰ আগেয়ে যিবিলাক নীতিশাস্ত্র তাব পুর্বে আাছিল তাৰ অনুসন্ধান কৰা আবশ্যক। মহাভাৰতৰ বাজধৰ্ম্মত নীতিশাস্ত্ৰৰ বিষয়ে এইদৰে বিবৰণ পোৱা যায় । ততোধ্যায় সহস্রানাং শতংচক্রে স্ববুদ্ধিজন্ম। বত্র ধাতথৈবাৰ্থঃ কাসশ্চৈবাতিবর্ণিতঃ। [ ১৩ ] ১# ) ত্ৰিবৰ্ণ ইতি বিখ্যাতোগণ এব স্বরম্ভবা। চতুৰ্থো মোক্ষ ইত্যেব পৃথগৰ্থঃ পৃথগুণ্ড ততস্তাং ভগবান নীতিং পূৰ্ব্বং জগ্ৰাহশঙ্কৰং। বহুৰূপো বিশালাক্ষঃ শিবঃ স্থানুকমাপতিঃ ॥ প্ৰজানামায়ুখো হ্রাসং বিজ্ঞায় ভগবান্শিব: সঞ্চিক্ষেপ ততঃশাস্ত্ৰং মহাৰ্থং ব্রহ্মাণ কতম ৷ বৈশালাক্ষমিতি প্রোক্তৰ তদিওঃ প্রত্যপদ্যত। দশাধায় সহজাণি সু ব্ৰক্ষণে। মহাতপ ॥ ভগবানদি তচ্ছাস্ত্ৰং সঞ্চিলেপ পুৰন্দৰঃ। সহভৈ: পঞ্চভিস্তাত হক্তং বাহুদস্তিকৰ্ম৷ অধ্যায়ানাং সহস্লৈন্ত ত্ৰিভিৰেৰ বৃহস্পতিঃ। সফিক্ষেপেশ্বৰে বুদ্ধা বাহঁম্পত্যং যচ্চচাত ৷ অধ্যামানাং সহজেণ কাব্যঃ সংক্ষেপ মব্ৰবীৎ। তচ্ছাস্ত্ৰমামিতপ্রজ্ঞে যোগাচার্য্যো মহাযশাঃ ॥ এবং লোকানুৰোধেণ কাব্যনেত্যুহখিভি:} সংক্ষিপ্তনায়ুবিজ্ঞাঘ মৰ্ত্ত্যানাং হ্রাসমেবচ ।”

  • ব্ৰহ্মাই পৃথিবীৰ মানুহৰ কাৰণে একলাথ অধ্যায়ৰ দীতিশাস্ত্র প্রমরন

কৰে। শিবই রক্ষাৰ পৰা সেই নীতিশাস্ত্ৰ পাই, হাৰ ক্ৰমে মানুহৰ আয়ুৰ কম হোৱা দেখি তাকে সংক্ষিপ্ত কৰি দহ হাজাৰ অধ্যায়ত প্রণয়ণ কৰিলে, শিবৰ এটা মাম বিশালাক্ষ, এই কাৰণে শিৰপ্ৰগত নীতি শাস্ত্ৰৰ নাম বৈশ্য লাক্ষ। ইন্দ্ৰই পিব প্রণীত নীতিশাস্ত্রকে সংক্ষিপ্ত কৰি পাচ হাঙ্গৰ অধ্যায়ত প্রণয়ন কনে। ইন্দ্ৰৰ এটানাম বহুদন্তী এই কাৰণে ইস্ত্র প্রণীত নীতি পাৰ্থক বাহধৰ্থিক বোলে । বৃহস্পতিয়ে ইন্দ্রপ্রণীত নীতিগাথুক সংক্ষেপ কৰি তিনিহাঙ্কাৰ অধ্যায়িত প্রণয়ন কৰিছিল। বৃহস্পতি প্রণীত নীতিশাস্ত্ৰক বাহুল্পত্য বোলে। শুক্রাচার্য্য বৃহস্পতি জর্ণত শাস্ত্ৰকে এজোৰ জখ্যাগও এগীত্ব কৰে। সেই কাৰণে [ ১৪ ] ( ১% } মহাভাৰতৰ ৰাজধৰ্ম আৰু এঠাইত আছে – বিশালঈ ভগবান্ কাব্যশ্চৈব মহাতপাওঁ । সংক্ৰাক্ষে মহেন্দ্ৰশ্চ তথাপ্রাচেতসে৷ মহ: | ভাৰাজস্ব ভগবানু তথা গৌৰশিৰামুনিঃ। মহাভাৰতৰ পিচৰ গ্ৰন্থ বিলাকতো নীতিশাস্ত্র বিষয়ে এনে বহুত প্রমান আছে। কামন্দক-নীতিৰ প্রাচীন আৰু প্রমাপিক টীকাকাৰে এইদৰে লিগৃিছে। ব্ৰহ্মাধ্যায় সহশ্ৰাণাং, শতংচক্রে স্ববুদ্ধিজর্ষ। তন্নাৰদেন শব্ৰেণ গুকলা ভার্গবেচি ॥ ভাবধাজ বিশালাক্ষ ভীষ্মপাৰাশৰৈস্তথা । সংক্ষিপ্তং মম্বনাচৈ তথা চাতৈামহর্ষিভি: | প্রজানামায়ুষো হ্রাসং বিজ্ঞাঁাচ মহখুন। সংক্ষিপ্তং বিষ্ণুগুপ্তেন নৃপানামৰ্থ সিদ্ধয় ॥৮ অর্থাৎ ব্ৰহ্মাই প্রথমে এক লাখ অধ্যায়ক নীতিশাস্ত্র সৃষ্টি কৰে। সেই । নীতি শাস্ত্রকে সংক্ষেপ কৰি ক্ৰমে নাৰদ, ইল, বৃহস্পতি, শুক্ৰ, ভাৰদ্বাজ, শিব, ভীষ্ম, ব্যাল, মসু আাদি অত্যান্ত মহর্ষি সকলে নীতিশাস্ত্র প্রণয়ন কৰে। লাহে লাহে যেতিয়া মানুহৰ পৰমায়ু কমহৈ আহিবলৈ ধৰিলে, সেই বিলাক বাহুল্য নীতি শায় সকলোৰ পক্ষে আয়ত্ত কৰ অসাধ্য হল। তেতিয়া । মহাত্মা চাণক্য আবির্ভূতহৈ সেই বিলাক শাস্ত্ৰৰ সাৰ উদ্ধাৰ । তেওঁ*ৰ প্রণীত নীতিশীৰ্ষক উপনদ বোলে। মহৰ্বি সকলে ক্রমে মামুংৰ পৰমা কমহোৱাৰ লগে লগে এইংৰে সৗfিভশাপুও সংক্ষেপ কৰিছে।

  • ভগবান শিব, ওক্রাচাৰ্য্য, ইত্রে, প্রজাপতি মত্ব, উৰহাজ, মৌৰশিৰ৷৷

প্রভৃতি ত্রবাদী সকল ৰাজপতি শামৰ প্রণেত{ [ ১৫ ] ( ১• ) কৰিলে। কোৱা আছে চাণক্যই নিজৰ নীতিশাস্ত্ৰক ছয় হেজাৰ লোকেৰে সম্পূৰ্ণ কৰিছিল। তাৰ প্ৰমাণ প্রাচীন কবি আৰু আলঙ্কাৰিক আচার্য্য দণ্ডধৰ দশকুমাব চৰিত্র গ্রন্থশ বিক্রত চৰিতৰ এঠাইত এইদৰে লিখা আছে। “অধীঘ তাবদ্ধণ্ড নীতিম । ইঃমিদানীমাচাৰ্য্যবিষ্ণুগুপ্তেন যৌৰ্য্যার্থে স্বত্মভি:rোকসহSৈ: সংক্ষিপ্তা৷ ৷ অর্থাৎ বাজনীতি শাস্ত্র অধ্যয়ন কৰা । এতিয়া আাচাৰ্য্য বিষ্ণুপ্ত অর্থাচাণক্যমৌর্য্যবংশীয় চত্ৰগুপ্তৰ কা ৰণে এই নীতিশাস্ত্র ছয় হেজাৰ শ্লোকত সংক্ষেপে যচনা কৰিছে। সেই গ্রন্থৰে আন এঠাইত প্ৰাচীন আৰ্য্যযুগৰ নীতিশাস্ত্ৰ কাৰনিক লৰ বিষয়ে এইদৰে জাছে —ঘেহাপি মতিকর্কশাস্ত্ৰঞ্জকারী ওক্র দিবস । বিশালাক্ষ বহুপতি পুত্ৰ পৰাশৰ প্ৰভৃতয়ঃ দশকুমাৰ ৰচিত, ৮ম উচ্ছাস । ওপৰত লিখা প্রমান বিলাকৰ পৰা বুজা যায় যে আধ্যযুগৰ শেষত চাণক্যই নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰথম সংস্কাবক। সুপ্রনিদ্ধ নীতিদাৰ। নামক নীতিশাস্ত্ৰৰ ৰচয়িতা কামন্দক চাণক্যৰ এজন প্রধান শিষ্য আাছিল। যি সময়ত চাণক্যৰ সহায়ত চন্দ্রগুপ্তে মন্দবংশ ধ্বংস কৰি পাটলিপুত্রত বাজসিংহাসনত বহে। সেই সময়ত কানন্দকে “নীতিসাব” গ্ৰন্থৰ প্ৰণয়ন কৰি কিতাপ খনি চন্দ্রগুপ্তৰ নামে উচৰ্গা কৰে। সেই কিতাপত গ্রন্থকাবে মঙ্গলাচৰণত চাণক্যৰ বিষঙ্গে এইদৰে লিখিছে ।-- “বংশে বিশাল বংখানামৃষীণামিব ভূসাম । অপ্ৰতিগ্রহকাণtং যো যভূব বি বিশ্ৰত: | [ ১৬ ] ( ১\ ) জাতবেদ ইবাটিমান্ বেদান্ বেদবিদাং বৰঃ। যোহধীতবান সুচতুবৰ্গতুবোহুপ্যেক বেলবৎ ॥ যস্যাভিচাৰবৰ্জেণ বৰ্জজলনতেজসং । পপাতমূলতঃ প্রীমা স্পষ্কন্ধা নক্ষপৰ্ব্বত ॥ একাকী মত্ৰশঙ্ক্যনা যঃ শক্র্যর শক্তিধৰোপমঃ । আজহাব নৃচত্ৰায় চন্দ্রগুপ্তায় মেদিনীষ ॥ নীতিশাস্ত্রামৃতং ধীমানর্থ শাস্ত্রমহোদধে: { সমূদছে নমস্তসৈ বিষ্ণুগুপ্তায় বেধসে । সেই গ্ৰন্থৰে এঠাইত লিখা আছে ব্ৰহ্মাই প্রজা পালনৰ কাৰণে । এক লক্ষ অধ্যায়ৰ ত্ৰিবৰ্গ বিষম্মক নীতিশাস্ত্র প্রণয়ন কৰে। স্বায়ম্ভব ময়ে সেই শাস্ত্ৰৰ ধৰ্মপ্ৰকৰণ লৈ এখন নীতিশাস্ত্ৰ ৰচনা কৰে। বৃহস্পতিৰ বাহল্য অর্থশাস্ত্ৰৰ সাৰ উদ্ধাৰ কবি চাণক্যে এখন নীতিশাস্ত্ৰ ৰচনা কৰে । * ইয়াৰ এটা প্রমাণ যে অনেক ঠাইত বৃহস্পতিৰ *োক আাক খোক অংশেষে চাণক্য শ্লোক মিল দেখা। যায়। কেইটামান উদাহৰণ স্বরূপে তলত দিয়া হল। ১। যো ভ্ৰাণি পৰিত্যজ্য অঞ্চবাণিচ সেবতে ॥ প্ৰবাণি তস্য নষ্ঠস্তি অঞবং নষ্টমেবচ ॥ হ। গুণবন্তং নিযুঞ্জীত গুণহীনং বিবয়ে। পণ্ডিতস্য গুণ: সৰ্ব্বে মুর্গে দোবাচ কেবলম্ম । + “তথ৷ চোং কামসূত্ৰেহদগুৰুণ, 'প্রজাপতিছি প্রজা সৃষ্ট । তাসাং খিতিনিবন্ধনং ত্রিবর্গস্য শাপলশ্ব অধ্যাগ্নানাং শঃ সহস্রনপ্লে প্ৰোবাচ। তস্যৈক বেশং স্বায়ত্ত্ববো মনুধৰ্মাধিকাকৈং পৃথক চকাৰ। বৃহস্পতিৰর্থাধিকাধিকমিতি। জলক্ষাধ্যায়তৃতীঃ তৃতীয়াংশেন কোটি গ্রন্থবিস্তৃতং সম্ভাব্যত এবাং শাম। তবেগাম্ভীৰ্য্যং মহ৷ প্রমাণবাচ্চ মহোদধিৰিব । তাৎ যাউদাং উচ্ছ ,তবান ।” [ ১৭ ] ( ন ) ৩। ন কশ্চিৎ কস্যচিত্ৰিং নকশ্চিৎ কল্যচিন্দ্রিপুঃ। কাৰণাসেব জায়ন্তে মিত্ৰনি ৰিপবস্তথা ॥ ৪। ফুভাৰ্য্যাং চ কুমিত্ৰং চ দুৰাত্মানং কুসৌন্দশ৷ কু বন্ধুং চ কুদে শং চ দুবত: পৰিবৰ্জয়েৎ ॥ হস্পন্তি নীতি। এতিয়া ভালেমান শাস্ত্রীয় প্রমাণৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে চাণক্যই ছয় হেজাৰ শ্লোক থকা এখন ৰাজনীতি প্রণয়ণ কৰে। চাণক্যৰ নীতিশাস্ত্ৰক তেওঁৰ পিচৰ কোনোব৷ পণ্ডিতে তাতফৈ সংক্ষেপ কৰি বৃদ্ধাচাণক্য নাদিছিল। অৱশেষত তেওঁৰ পিচৰ পণ্ডিতে একেবাৰে সংক্ষেপ কৰি লঘুচাণক্য ৰচনা কৰে। বৃদ্ধাচাণক্যৰ কোনো গ্ৰন্থত ১৭ অধ্যাগ আক ৩৪২টা শ্লোক, কোনো কিতাপত তাতকৈয়ো বেচি অধ্যায় আৰু শ্লোক, জাক কোনো কিতাপ। ৮ অধ্যায় আক এহেজাৰ শোক দেখা যায়। লখু চাণক্যৰ বেচিভাগ কিতাপতে ১০৮টা শ্লোক আছে। ভিন ভিন দেশত আদর্শ পুধিত শ্লোক বিলাক কম বেচি সাৰু লৰচৰ দেখা যায়; সিকেৱল লেখকৰ। দোষত। লেখক সকলে প্ৰায় : সকলে গ্ৰন্থও নিজৰচিতল্লোক, শ্লোকৰ অংশ আৰু কোনো ঠাইত নিজ ইচ্ছাৰে একো অধ্যায়কৈ লগাই দিছে। কোনোৱে, অসম্পূর্ণ গ্রন্থত নিজৰচিত যাৰ মূলৰ অভাবপূৰ্ণ কৰিছে। চাণক্য শ্লোকৰ সাৰস্তনতে এই কিতা শ্লোক দেখা যায়। "ত্মা শৈশবাৎ জমনি বাণি! পদাৰবিদ্যু। আচ্ছাসেবিতং তৰ তথ প্রশিপত্য যাচে। চাণক্য পণ্ডিত বৰাতি মতাৰ্থ দার্থ সবগ্রকাশনবিধৌম বথোপহাস ! ৷” [ ১৮ ] { 16 } "নামাশাস্ত্রোদ্ধ তং বক্ষ্যে ৰাজনীতি সমুচ্চয়ত। সৰ্ববীজ মিদং শাস্ত্ৰং চাণক্যসাৰসংগ্রহশ্ব॥ মূলত্ৰং প্ৰবক্ষ্যামি চাণক্যেন ধোদিত। ইয়াৰপৰ বুজা যায় যে আনকোনো পণ্ডিতে চাণক্য প্রণীত গ্ৰন্থৰ পৰা সাৰ উদ্ধাৰ কৰি এই লঘু চাণক্য প্রচাৰ কৰিছে। নহলে চাণক্যে নিজে লিখি সেইদৰে কোৱা সম্ভৱ ন হয়। আাৰ শাস্ত্রীয় প্রমাণৰ পৰা ও বুজা যায় যে উৎপত্তিৰে পৰা আবম্ভ কৰি ক্রমান্বয়ে নীতিশাস্ত্র সংক্ষিপ্ত হৈ আহিছে। তাৰপৰাও অনুভব কৰিব পাৰি যে চাণক্যৰ নীতিশাস্ত্ৰৰ পৰা সাৰ উদ্ধাৰ কৰি আন কোনে দণ্ডিতে ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধাচাণক্য আৰু নব্বাণনক্য প্রণয়ন কবে। তেজপুব, ক্লীযোগানন্দ দত্ত। ৪ সাহাৰ, ১৮৩৫ । [ ১৯ ] [ ২০ ] চাণক্য। শ্ৰীশ্ৰীকৃষ্ণায় নমঃ । জয় জয় কৃষ্ণদেৱ অনাদি অনন্ত । পৰম পুৰুষ সদানন্দ ভগৱন্ত তোমাৰ চৰণে কৰে। কোটি নমস্কাৰ । হৃদয়ত থ’কি জানি দিয়োক জমীৰ ॥ তযু কৃপা বিনে সবে মিছ৷ পুৰুষাৰ্থ । তযু অনুগ্রহ বিনে সবে হয়ে ব্যৰ্থ । এতেকে তোমাৰ পাৱে কৰোহেঁ৷ কাতৰ । পদ বিৰচিবে মন কৰে। চাণক্যৰ ॥ হৃদয়ত থাকি জ্ঞান দিয়ো প্ৰতি নিত। বহু কথা দেখি পদ বিৰচিবে1 চিত ॥ সমস্ত শাস্ত্ৰৰ কথা কহত চাণক্যে । প্ৰস্তাৱৰ বাক্য ব্যক্ত কৰিবে। উৎছুকে ॥ নপঢ়য় জান শাস্ত্র ইহা পঢ়য় । ওখাপিতো সিটে। সভা পণ্ডিত হোৱয় । [ ২১ ] { ২ } জষ্টোত্তৰ শত শ্লোক কহস্ত চাঁপক্যে। অর্থ ভাঙ্গি পদবন্ধে নিবন্ধি]ে। তাকে । জ্ঞানৰ সদৃশ আক জানিবা সম্প্ৰতি । কথাৰ সদৃশ বিৰচিলা ৰাম পতি ॥ প্ৰথমতে কহো শুনা বিষৰ লক্ষণ। (১) এক বিষ বহু নিদ্ৰা নাহিকে চেতনা ॥ এক বিষ ৰাত্ৰিকালে কৰয় গমন । যাৰ এক বিধ জানা অজীর্ণ ভোজন । নিজে বিষ খাই মৰে নাহিকে সংশয় । এহি পঞ্চ বিধ বিষ জানিবা নিশ্চয় । (5) বিধং চও উন্মণং বার্জেী বিষং ৰাজ্ঞেহমুকঙা বিষং গ্রিয়োহপ্যন্তৰতা বিষং খ্যাধি ববীক্ষিত । অনভ্যাসে বিষং ব্যিা চাঙ্গীtণ ভোজনং বিবং বিষং গোষ্ঠী দৰিদ্ৰস্য বৃদ্ধস্য তরুণী বিষং । ৰি জোৰ।। এক বিষ বৃক্ষ মূলে কৰন্ত শয়ন । এক বিয ৰাত্ৰি কালে কৰতু শ্ৰষণ । এক বিব বহু নিদ্ৰা নাহিকে চেতনা । আক এক বিষ জানাঅজীর্ণ ভোজন । নিজে বিষ খাই মৰে নাহিকে সংশয়। এহি পাঞ্চ বিধ বিষ কহিল। নিশ্চয় । মাধৱসি । [ ২২ ] 3 ) চোৰত নাহিকে সত্য নাহি দুষ্মনত। (২) স্ত্রীকুলে নাহিকে সত্য নাছি চাকৰত /* অৰণ্য মধ্যত পুষ্প ভ্রাণ মজি পাই । (৩) ঘোৰ অৰণ্যত আনিবৰ শক্য নাই ॥ বিছৰৰ বস্তু ভৈলে জানা ! সেহি প্রায়। আছে বুলি জানি তাক দেখিতে নাপায় । ৰূপৰ স্তু গুণৱন্ত যুবত শৰীৰ । (৪) উত্তম কুলত জন্ম পৰম গন্তীৰ ॥ বিম্বা হীন ভৈলে তাক নকৰে প্রকাশি । পলাশ ফুলৰ যেন হানি গন্ধ বাস । দুষ্ট ভাৰ্য্যা শঠ মিত্র দুৰ্তন লস্কৰ। (৫) নাহি কন্ত উদগতি সিটো গৃহস্থৰ । (২) (৩) .. ... •y • (৪) ৰূপযৌবন সম্পন্ন বিশাল কুল সম্ভব: বিষ্ঠাহীন নশোভস্তে নির্গন্ধাইৰ কিং ফাঃ। (৫) দুষ্ট৷ ভাৰ্য্যা শঠং মিত্ৰং ভৃত্যশ্চোত্তৰ দাম্ব কা সদর্পেচ গৃহে বাসো মৃত্যুৰেব নসংশয়ঃ। ৰিজোৱ।। চোৰত গৰু ত সত্য নাহিকে কিঞ্চিৎ। বৈষ্ণত নাহিকে সত্য নাছি মদাহীত । [ ২৩ ] ( ৪ } গৃহত সদায় সৰ্পে নিবাস কৰয়। মৰিবাক লাগি তাৰ নাহিকে সংশয় ॥ ভোজনক প্ৰশংসা কৰিবা জীৰ্ণ গৈলে। (৬) নিজ ভাৰ্য্যা প্ৰশংসিব। বৃদ্ধ কাল ভৈলে । শস্যক প্ৰশংসা কৰ চাপিলে গৃহত। পুত্ৰক প্ৰসংশ কৰা জিনিলে ৰণত ॥ নুহিকে নৃপতি বিস্তাৱন্ত সমসৰ । (৭) নৃপতিক কৰিজান বিদ্বান ভঙ্গৰ ॥ আপোনাৰ দেশে নৃপতিক পূজা কৰে । বিদ্যাৱন্ত ভৈলে পূজা কৰয় সংসাৰে ॥ তাড়ণ নভৈলে গাধা ভাৰ নবহয়। (৮) কপট গেছিক দ্বগু কৰিতে লাগয় ॥ গ্রাম দণ্ড প্ৰজাক কৰিতে লাগে দড়ি । তেবে কাৰ্য্য সিদ্ধি হয়ে উঠে ৰাজ কড়ি ॥ (৩) জীর্ণ মরং প্রসংসীমান্দ্ৰ ভাৰ্য্যtংচ গত যৌবনাথ ৰগাং প্রত্যাগতং পুত্র (‘ৰং) শস্যচ গৃহমাগতম ৷ (৭) বিধত্বঞ্চ নূপত্বঞ্চ লৈব ত্ম্যং কদাচন স্বদেশে পূজ্যতে ৰাঙ্গা.বিদ্বান সর্বত্র পূজাতে। (৮) [ ২৪ ] ( ৫ ) দণ্ডিলেসে কৰ্ম্ম কৰে এহি তিনিজন । ভালমুখে চাহিলে নিসিজে একো বন । বিষৰ মধ্যত যদি অমৃত থা কয় । (৯) তথাপিতো নৰে তাক আনিয়া খায় ॥ বিষ্ঠাৰ মধ্যত যদি সুবর্ণ থাকয় । সুহি কন্ত অপবিত্ৰ আনিবাক পায় ৷ নীচ সামান্য যদি থাকে বিদ্যাগণ । তাহাত শিথিয়া লৈব কৰিয়া যতন । সামান্য কুলত ঘদি কন্যাৰত্ন থাকে । উমে জানক তাক কহন্ত চাণক্যে থাকন্ত উত্তম বস্তু অধমৰ ঠাই। নুহি অপবিত্ৰ তাক আনিবাক পায়। দান পুণ্য নকৰে নাহিকে লজ্জা ভয়। (১• হৰি সেৱা নকৰয় যিটো দুৰাশয় ॥ এহি পাঞ্চ গোটা কৰ্ম্ম নাহি যি জনত। এক তিল না থাকিবা তাহাৰ লগত । (৯) বিম্বাদ প্যমৃতং গ্রাহং অaেধ্যাদপি কাঞ্চনম নীচাদপুত্তমাং বিস্তাং স্ত্ৰীৰত্নং প্রস্থলাদপি । (১০) .

  • ¢ [ ২৫ ] তাৰ লগে সম্ভীষন হৈবে নুহি ভাল ।

তাহাক নৃপতি তেজিবন্ত সৰ্ব্বকাল ॥ তেজিবন্ত আলাসি লুভীয়া যিটোজন। (১) কপটাক তেজিবা নাপাই তাৰ মন ॥ চোৰ খট দাম্ভীকক নেদিবস্ত ঠাই । অল্প বস্তু পাইলে তাৰ মন তুষ্ট নাই । নৃপতিক সেৱা কৰি বাক নাইমন। বস্তু ক লালসে সেৱে পৰম দুৰ্তর্জন ॥ লাটি মুটি কৰিয়া এৰাই থাকে কৰ। ই সবক দূৰ কৰি খেদিবা লগৰ | লগত ৰাখিবে ভাল মুহিকে তাহাক । শুনা প্ৰজাগণে ভেজে যিসব ৰাজাক ॥ (১২) অতি যদি উগ্ৰ ভৈল পৰম দুৰ্জন । খাইবে দিবে নপাৰে ধনক মাত্র মন । দুষ্ট জামি প্রজায়ে কৰিব পৰিহাৰ। দেশত যশস্যাহীন হোৱয় তাহাৰ । হৈবন্ত শীতল ৰাজা অতি গুণৱন্ত । (১৩) সত্যক নেৰিব ৰাজ হৈবে ধৰ্মৱন্ত ॥ (১১) • • . ... ..... {১২) ... .... (১৩) না . ক + " + [ ২৬ ] দয়ালু হৈবন্ত জতি নাইব আক্রোশী । তাকেসে পাতিব ৰাজা পৰ ম আখ্যাদি । অতিশাস্ত ধীৰমতি ভৈলে নুহি ভাল। (১৪) তাক ভয় প্রজাৰে ন কৰে একো কাল । তাৰমন একোয়ে নপায়ে প্রজাগণ । নচাইব জাপোন পণ কৰিবে তাড়ণ ॥ নামানে দুর্জনে নৃপতিত লাই পায়৷ ৷ ডাটিবে মুখত পেটে নাচাৰিবে দায়া । নকৰিব ভেদ বুদ্ধি সবাতে সমান । দুজনক লাই দিলে পাই অপমান । নৃপতিত লাই পাইলে নকৰয় ভৰ । সন্তক কৰয় পীড়া মুগুছে ঝগৰ ॥ দুৰ্য্যোধনে যেন নৃপতিত লাই পায় । আৰু তাৰ সখা ভৈল শকুনী মমাই ॥ কর্ণ দুঃশাসনে নৃপতিত পাই আশ । হিংসা কৰি পাগু ৰক দিলা বন বাস। দুজন বাৱণে মহেশৰ পাই অশ। উপাৰিল৷ শঙ্কৰৰ পৰ্কত কৈলাস ॥ (১৪) ••• .ন. [ ২৭ ] ৮ কৈকেয়ী যেহেন নৃপতিত লাই পাই । ৰামক পঠাইলা বনে দেশৰ ডকাই । সূৰ্পনখ। লাই পায় ৰাম লক্ষণত । সীতাক খাই বাক খোজে ৰামৰ আগত ॥ লাই পাই গোপীগণে ৰংস্যৰ বেলা । গোপীগণে কৃষ্ণক কৰিলা অৱহেলা ॥ জানিকেহো দুৰ্তর্জনক নেদিবাহ! লাই। দুষ্টৰ কাৰণে আপুনিয়ো দুখ পাই । ভালে থাকে মানে সজ্জন ক সেৱা কৰে। ছল পাইলে সেই নৃপতিক পাৰিধৰে ॥ ধনী বৈদ্য ঘথাত নাখাকে দ্বিজবৰ। (১৫) ৰাজা নদী না থাকিলে নবান্ধিবা ঘৰ । এহি প’ না থাকিলে নৰহিৰা তাত । শুনা এবে কহিবে। বিশ্বাস নাহি যাত ॥ নদীত বিশ্বাস নাহি নাৰৰ লক্ষিত। (১৬) পৃঙ্গী অস্ত্ৰধাৰীৰ মুবুজি তাৰ চিত । (১৭) ধনিন: শ্ৰোতিয়ো ৰাজা নদী বৈহুপ্ত পঞ্চমঃ পঞ্চ যত্ৰ ন বিপ্লবে তত্রবাস নকাৰয়েৎ ॥ (১৬) নধিনাংচ নদীনাং পৃদিণাং শক্ত ধাৰিপং । বিশ্বাসো নৈব কৰ্ত্তব্যঃ খ্রীষ্ণু ৰাজকুলেষ্ণু । [ ২৮ ] ৯ )। ৰাজাত ভাৰ্য্যত কেহো নকৰি বিশ্বাস । ইটো ছয় অপোন নুহিকে নপায় অ}শ ॥ ইসবৰ কদাচিতো নাহি আত্মা পৰ । শুনা অাৰু পাশ নাচাপিবা যিসবৰ ॥ হস্তীৰ ওচৰ নাচাপিবা একোনৰ । (১৭) দেখিলে সহস্র হাত হৈবাহা অন্তৰ ॥ শত হাত অন্তৰ হৈবাহা ঘোটক ৰ। দশহীত অ স্তৰ হুৈবাহ বৃষভ ৰ ॥ দুষ্টে আ ক্রন্থিলে এৰিবাক লাগে দেশ । শুনিযো যাহাত লৈবা গুণ উপদেশ । (১৮) সিংহ বকে ছুই গুণ ককুৰাত চাৰি । কাউৰত পাঞ্চগুণ লভিব। বিচাৰি ॥ কুকুত ছং গুণ গৰ্দভত তিনি। শুনিয়ো সবাৰে গুণ কহে৷ ভিন্নি ভিন্নি । অলপ কাৰ্য্যক নৰে কৰিব সত্বৰ । (১৯) _ জাৰ নীত উষ্ণ বুলি অালাস নকৰ ॥ (১৭) হস্তী হস্ত সহশ্রেণ শও হস্তেন বাজিনঃ পৃঙ্গিণে দশহস্তেন স্থান ত্যাগেন ছদ্মনঃ। (১৮) সিংহাদে কং বকাৰে কং ঘটনজীনি গর্দভtৎ। বায়ুসাৎ পঞ্চশিঙ্কে ও চত্বাৰি কুকুটাদপি । (১৯) প্রভূতমল্পং কাৰ্য্যং বা যো মৰং কস্তুমিচ্ছতি সঞ্চাৰণে তৎকুৰ্য্যাৎ বিংহাদেকং প্রেকীর্ঘিতম। [ ২৯ ] ( ১) ) । দীৰ্ঘে কৰ্ম্ম কৰিবেক নকৰি বিশ্ৰাম । সিংহত শিথিৰে গুণ এহিসে উত্তম । যদি শক্ৰগণক জিনিবে মন থাকে। (২০) মুহি তেবে অান কোন কৰ্ম্ম কৰি বাকে ॥ কৰিবাক নপাৰিলে চর্চাযো ন কৰি। ছপক চাহিয়া থাকি বস্তু ধৈৰ্য্য ধৰি । বলে যেন চুম্পি থাকে ছলমাত্র চ’ই । ঠোটে ধৰি মাৰে মংস্য এৰন নাযায়ু । এহি মতে নৰে কৰিবেক কৰ্ম্ম গণ । বগৰ এহি সে গুণ পৰম শোভণ ॥ এবে চাৰি গুণ কহে শুনা কুকুড়ৰ । (২১) নাখাই কাহাকো এৰি পুত্ৰ পৰিবাৰ । প্ৰভাতে উঠিয়া বোলে সূতৰ বচন । দুই পায়ে অ ঘূৰিয়া কৰয় ভোজন ॥ কুকুৰাত চাৰি গুণ জানিবা সকল । প্ৰভাতে উঠিয়৷ বাক্য বুলিবা কোমল৷ (ই•) সর্বেকিয়ানি সংযম্য বক্ষবৎ পণ্ডিতো জনঃ দেশ কালোপ পদ্মানি সর্বকাপ্তানি সাধয়েৎ । (২১) যুদ্ধং প্রাভকখানং ভোজনং সহ বল্মভিঃ ব্রিহ্মমাপদগতাং ৰঙ্গেৎ চতুঃ শিকেত কুকুটীৰ। [ ৩০ ] যদি কোন বস্তু আসিহোয়ে উতপন্ন। ভাৰ্য্যা পুত্রে বিবর্তির্ঘা কৰয় ভোজন ॥ ঘদি কৰ্ম্ম কৰন্ত থাক! বহুজন । তভেনৰে কৰ্ম্ম কৰি কৰয় ভোজন ॥ এহি চাৰি গোটা গুণ হৈব পুৰুষৰ । বে পাঞ্চ গুণ কহে৷ গুমা কাউৰৰ । গুঢ় মৈথুনক তাৰ নজানয় জানে। (২২) ধাতু ধ্বাদ কৰি যিবাৰ কাৰণে ॥ পাচক লাগিয়া সাঞ্চি থব গুkলি । আগ পাচ চাই ফুৰে মুকলক বুলি ৷ শীত উষ্ণ বুলিয়া আলাস নকৰন্ত। সভয়ে ডক জাতি মুহি দম্ভৱস্ত । পৰম চতুৰ বুদ্ধিমন্ত যিটোজন । কাকত শিথিয়া লৈব কৰিয়া যতন । এহি ভাৱে কৰ্ম্ম কৰিবেক যতনৰ । এবে চয় গুণ কহেঁ৷ শুনা কুকুৰৰ । (২২) গৃহং চ মৈথুনং ধাৰ্টং ; কালে কালে চ সংগ্রহশ্ব অপ্ৰমাদ মনালজং পশিক্ষেও বায়াৎ। [ ৩১ ] ( ১২ ) বিস্তৰত আাশাঁ অলপতে হয়ে তুষ্ট । (২৩) পাৰে যদি ভোজন কৰয় হৃষ্ট পুষ্ট ॥ নপালেয়ো মনত নাহিকে অপমান। পৰিলে অসেনিদ্র। লগতে চেতন ৷ গৃহস্থৰ ভক্ত একো বচন নবাধে। পাৰে বা নোৱাৰে যেই বোলে তাকে সাধে ॥ নাহিকে কোমল বাক্য স্বভাবে দুৰ্জন । আত্মাত নাহিকে সত নুবুজিয়া মন । জাতিত অধম পশু জ্ঞানত বিস্তৰ । ভালক নোচোৱে জানি নপসয় ঘৰ ॥ এহি ছয় গোটা গুণ হৈব কুকুৰৰ " + এবে তিনি গুণ কহো শুনা গর্দভৰ ॥ (২৩) বস্থাশী স্বল্প সন্তুষ্টমুনিদ্ৰঃ শীঘ চেতনঃ প্রভুভক্তশ্চ মূৰ জ্ঞাতব্যাঃ ঘই শুনো ওলাঃ অন্তত নাহিকে ৰতি মুৰুজ মন। —-পাঠান্তৰে ওপৰঞ্চি এহি ছ: গোটা গুণ জানা মমুঘ্যব। পৰমচতুৰ বুদ্ধিমন্ত যিটো নৰ ॥ অন্নত্তে সঙ্কোষ হোৱে নোখোজয় তাল । অল্প নিজা হৈব জানিবস্তু তত্বকাল ॥ [ ৩২ ] ( ১৩ ) অবিশ্রান্তে আপোনাৰ কৰ্ম্মক কৰিব। ২৪ উৎ শীত বুলিয়া আলাস নকৰিব ॥ অল্প কৰ্ম্ম হোক মুহি কৰোক ডাঙ্গৰ । এহি তিনি গোটা গুণ হৈব গর্দভৰ । সভা মধ্যে নোশোভন্ত অপবিত্ৰ ঠগ। (২৫) পণ্ডিতৰ লগে যেন হংস মধ্যে ৰথ । সভাৰ মধ্যভ তাক শোভা নকৰত্ন । মাতা খৈৰী পিতা শক্ৰ বুলিয়া নিশয় ॥ চিন্তাৰ সমান আৰ নাহি পুৰুষৰ-(২৬) মৈথুন কালত স্বৰ জানিবা অশ্বৰ । ৰাজসেৱা কৰিব দেন্যতা কেন কৰি। আজ্ঞা বাণি কৰিনু হেলা পৰিহৰি । হৈবও দকণ আতি কটুৰ বচন। সমকে ভৰাই তাক তুযুক্তস্তশন ॥ (e) অবিশ্ৰামং বহেস্বভাৰং শীতোষ্ণ চমৰিকতি সসথেযরথ নিত্যং ত্রীনি শিক্ষেত গল্পগৎ । (২৫) মাঠ শক্রঃ পিতা ঘৈৰী যেন বালো ন পাঠিতঃ ন শোভতে সভামধ্যে হুমমধ্যে বকো যথা । (ই~) চিভ অৰে মহ্র্যানাং বঙ্গাণামাতপো দঃ অসৌী হাঁগ্যং হৰঃ বীনামস্থানাং শৈখুন আর [ ৩৩ ] { ১৬ ) স্বামীত অসূৱা নাৰী সমস্তৰে জ্বৰ। ৰেদ্রুিত শুখাইলে জ্বৰ জানিবা যন্ত্ৰৰ । চিন্তাবান পুৰুষ নিজীয়ে বহুদিন । ঘুৰীৰ সংসৰ্গে ঘেৰ। বল হবে হীন ৷ স্বামীত অসূৰ নাৰী হবধ মলিন। যাৰ যৈত গতি কহো গুণ1 ভিনে তিন % নাৰীৰ নাহিকে গতি স্বামীত অপৰ । (২৭) সমস্ত নদীৰ গতি জানিবা সাগৰ । মনুষ্যক পীড়যদি কৰে শক্ৰগণে । তেবেগতি নাহি জানা নৃপতিত বিনে ॥ পণ্ডিতৰ বচন জানিবা বেদসম । (২৮) মূৰুখে নজানি তাক বোলয় অধম ॥ তেন? মুৰুখে যদি কহয় অপাৰ । তথাপিতো জানা পণ্ডিতৰ কথা সাৰ । ব্ৰাহ্মণ হৈবাৰ ফল বেদক জানিলে । (২৯) কুলৰ জানিবা ফল শাস্ত্ৰক মানিলে । (২৭) ... ... ... .. (২৮) .. ... ... ... (২৯) .• . • . .. . [ ৩৪ ] ( ১৫ ) পুত্ৰ ভৈলে ফল ধৰে নাৰী সমস্তৰ। লাচিাৰি খাই ফল জানিব৷ ধনৰ । উপকাৰী জনক কৰিতে লাগে ভাল । (৩০) শক্ৰ সমে মিত্রেত। নাহিকে একো কাল । শক্ৰক নেৰিব। দ্বন্দ কৰিবা বিস্তৰ । ধনবিত ভৰি কথা কৰিয়ো ওপৰ । ভৰিত নিদিলে হাত ধোৱন নাযায় । কাটাত নিদিলে কাটা কাঢ়ন নাযায়। কাচা মৎস্ত্য মাংস খ্রত খাই যিবা নৰে ॥ (৩১) যুবা নাৰী সমে যিটো অলপক কৰে উফোদক ভুঞ্জয ভোজন কৰে ক্ষীৰ৷ গাছৰ তলত স্বস্থ কৰয শৰীৰ । এহি ছয় বিধে প্রণি শী তল কৰয় । শুনিয়ো যিসবে কবে প্রাণৰ সংশয় । () উপকাৰ গুজীতেন শত্রুনা শক্রমূদ্ধৰে । পাদলগ্নকৰন্থেন কণ্টকেনৈব কণ্টকম্ ॥ (৩) সথো সাদং নবান্নংচ বালান্ত্রী ক্ষৗৰ ভোজনং ঘু স্ত স্বৰধ্বদিকঞ্চৈব সন্তঃ প্রাণ কৰাfশ্যই। [ ৩৫ ] ( ১৬ ) বৃদ্ধা নাৰী সম্ভোগ গুখীন মাংস খায়। (৩২) কাঞ্চি দৈ ভুঞ্জে জাগৰোঁ ফ্রক পুহায় ॥ যিটো জনে প্ৰভাতে মৈথুন নিদ্ৰা কৰে। এহি ছদ্মে মনুষ্যৰ সদ্যে প্রাণ হৰে । মনুষ্যৰ মিত্ৰৱতী নাহিকে ৰজাত। (৩০) নহুিক ও মিত্ৰৱতী চোৰ খলুৱাত ৷ সৰ্পসমে মিত্ৰতা কৰিবে নুহি ভাল । ইটাৰিত মিত্ৰতা নৰহে চিৰ কাল । অৰণ্য মধ্যত পুষ্প আছে এক ভাল । (৩৪) সুগন্ধিকা পুষ্প ফল দেখিবাক ভাল ৷ তাৰ গদ্ধে আমোদিত যত তৃণ বন । বংশত গুপুত্ৰ ভৈলে ৰাখে জ্ঞাতিগণ ॥ একপুত্ৰে জানন্দ কৰয় সমস্তৰ। শুনিয়োক যেন গুণ কহে। কুপুত্ৰৰ ॥ (৩২) শুদাং মাংসং স্ত্ৰিয়ো বৃদ্ধা বালাক তৰুণং দধি প্ৰভাতে মৈথুনং নিত্ৰ সন্থঃ প্রাণ হৰাণি ৰক্ট । (৩৩) না । . (৩৪) একে নাপি সূৰ্যক্ষেণ পুস্পিতেল সুগন্ধিনা বাস্যতেত বনং সৰ্বং সুপুত্ৰেণ কুলং যথা । • [ ৩৬ ] ( ১৭ ) কুৰুক্ষ এক ভাল আছন্তু বনত । (৩৫) ওপজয় হুতাশন তাৰকোটত ॥ সেহি অগনিত লাগি পোৰে সব বন। # কৃবৃক্ষৰ লগে জান বৃক্ষৰ মৰণ । চোৰ ডকা দেই ব্ৰাহ্মণৰ বিত্ত হৰে । আপুনি পাপত পচে বংশ নাশ কৰে ॥ ৭ বিদ্যাৰ সমান বন্ধু নাহি স্বৰূপত । (৩৬) ব্যাধিৰ সমান শক্ৰ নাহি সংসাৰত n পুঞ্জৰ সমান স্নেহ নাহি ৰবিতলে । কদাচিতো অাশ। নকৰিবপৰৱলে t পৰক কৰিলে জ!শ পাই অপমান । শুনিয়ো যিলৰ বস্তু বিশ্বৰ সমান ॥ (৩৫) একে নাপি কুবৃক্ষেণ কোটছেন বরিনা দহতে তই নং সৰ্বং কুপুত্ৰেণ কুলংঘথ।। ( ৩৬) নচ বিস্থা সহো বন্ধুঃ নচব্যাধি সমো ৰিপু নচাপত্য সমঃ মেহঃ নচ দৈবাৎ পৰং বলং। তাৰ অগনিয়ে লাগি পোৰে সব বন । -পাঠান্তৰে ।= ওপৰঞ্চি. , বংশত পুত্ৰ ভৈলে জানা সেহি নয়। তাৰ অপযশে সব বংশক পাৰয় । -গাধৱ দাস । [ ৩৭ ] { ১৮ ) কৰিবে নোৱাৰে বিদ্যা বোলে শিথিবাক (৩৭ বিষত অধিক বিদ্যা বুলি মানে জt ৪। বিষত অধিক পঢ়িবাক নাই মন । তাহাত অধিক বিষ অজীর্ণ ভোজন ॥ দৰিদ্ৰৰ পুত্রে বিষ মনে থাকে গুণি । তাহাত অধিক বিষ বৃদ্ধৰ তৰুণী ॥ যাহাৰ ঘৰত নাই পণ্ডিতৰ নাম। (৩৮) তাৰ বহুশাস্ত্র থাকিবাৰ কোন কাম । যেন অন্ধকৰ তাৰ নাহিকে লোচন। সিটো কি কাৰ্য্য লাগি লৈবেক দৰ্পণ ॥ ব্ৰাহ্মণ সবৰ গুৰু জানা হুতাশন । (৩৯) সমস্ত জাতিৰ গুৰু জানিবাব্ৰাহ্মণ । ভাৰ্য্যাৰ নহিক গতি বিনে নি জপতি । সমস্ত জাতিৰ গুৰু জানিব। অতিথি । (৩৭) ছধিতা বিষং বিস্তা অজীৰ্ণে ভোজনং বিষং বিষং গোষ্ঠি দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধাস্য তৰুণী বিষমৃ । (৩৮) স্বল্য নাস্তি নিজ প্রজ্ঞা শাস্ত্ৰং তস্য কৰোতি কিম লোচনাt ভ্যাtং বিহীনস্য দর্পন: কিং কৰিষ্যতি । (৩৯) গুৰু ৰস্মি দ্বিঙ্গাতীনাং বর্ণানাং ব্রহ্মণোগুৰু: পতিৰেকো গুৰু ফ্ৰীনাং সৰ্ব্বত্ৰাভাগতো গুৰুঃ। [ ৩৮ ] ১৯ ) নৃতৰ কলস যেন সমস্ত কামিনী। (8•) যুৱত পুৰুষ সৰ জলন্ত অগণি ॥ নাৰীয়ে পুকষে যদি হোবে একস্থান । সম্ভোগ নভৈলে তাৰ নাহি পৰিত্ৰাণ । নাৰীৰ পৰশে মন বাতুল বৃদ্ধৰ । দ্রুত অগনিৰ তাৰ সেহি পটন্তব ॥ নিজ তনয়ক পিতৃ কৰিব অ দৰ। (৪১) প্রাণসম দেখিবেক পঞ্চম বছৰ ॥ পাচে দশ বছৰ দেখিব শক্র প্রচয় । ষোড়শ বছৰে থাকিবেক (যন ভাই । ওঠৰ বছৰ ভৈলে নামানে বচন । কাতা ভাল হোৰে কতো হোৱয় জুন | আদৰ কৰিলে নিজ পুত্র হুহে নীচ। (৪২) তাড়ন না পাইলে বিদ্যা নিশিকন্ত শিষ্য ॥ (৪০) ধুত কুম্ভ সম নাৰী তষ্ঠাঙ্গাৰ সমংপুমান্। তস্মাদ স্বতং চ বহ্রিং 5 নৈকত্র স্থাপয়ো বুধঃ। (৪১) লালযুেৎ পঞ্চবর্ষীনি দশ বর্ষানি তাড়য়ে প্রাপ্তেযু যোড়শেবর্ষে পুত্রে মিত্র বদাচৰেৰ (৪২) লালনে বহবো দোষান্তাড়নে বহবো গুণাঃ। তমাৎ পুং চ শিষ্যং চ তাড়ঙ্গেমতু লালয়ে । [ ৩৯ ] ( 2 ) শিষ্যক পুত্ৰক ভাল কৰিব যিজন । কৰিব তাড়না তাক নকৰি লালন ॥ এহিমতে ভাল মন্দ শিষ্যৰ পুত্ৰৰ । শুনিয়ো প্রমান কহেঁ। অধম মিত্ৰৰ । পাচত অনিষ্ট চিন্তে আগে চিন্তে হিত। (৪৩) কুমন্ত্রনা দিয়া লাৰিবাক চাৱে চিত্ত ॥ সেহিটে। আখম মিত্ৰ নপাই তাৰ চিত । বিষ কলসৰ যেন মুখত অস্থত । কুমিত্রত বিশ্বাস নাই নাপাই তাৰ মতি । (৪৪) কুম্ভাৰ্য্যাৰ লগে তাৰ হৰাইব সুৰুতি \, দুষ্ট ভার্যা সমে প্ৰীতি নাহি একো কাল । শুনিয়ো৷ যিসব বস্তু নুহিকন্ত ভাল । বস্ত্ৰ নাহি অলঙ্কাৰে নকৰে শোভন । (৪৫) দধিস্কৃত না থাকিলে অস্থৰী ভোজন । নাৰীৰ নাহিকে স্তন সর্ববঙ্গে মন্দৰী। তিনিয়ো নুহিকে ভাল থোৱা দূৰ কৰি । (৪৩) পৰোক্ষে কাৰ্য্য হন্তাৰং প্ৰত্যক্ষে প্রিয়বাদিনং বজ্ৰত্রে মতো বক্সং বিষকন্তং পরে মুখম্ব। (es) • • • (৪৫) বস্ত্রহীন তলকাৰো ঘূত হীনঞ্চ ভোজনং শুন হীনাচ হানাৰী দুখত পৰি বৰ্ভয়েত । ••• • • • • • [ ৪০ ] ( ২১ ) জাপোনাৰ ঐশ্বৰ্য্যক নথবা পৰত । (৪৬) ভাৰ্য্যাক নথ’বা কেহে৷ পৰৰ ঘৰত ॥ গক সব নষ্ট হৱে পৰ গৃহে থৈলে। ব্রাহ্মণ হৱয় নষ্ট পৰগৃহে খাইলে । সমস্তত খাইলে। দ্বিজ অধম হবয় । শুনা যি কাৰ্য্যত নকৰিবা লাজ ভয় ॥ ধনধান্য জর্জিয়া পাৰয় যিবা সাজ । (৪৭) শিখিবা জনেক বিদ্যা নকৰি বা লাজ ॥ আহাৰে বিহাৰে লাজ ভাৰ সুযুয়ায় । ছলে বলে জানিবা বৰ্ত্তিবা খুজি খায় ॥ অবংশত ৰাজ৷ যদি হৰে এক জন । (৪৮) দৰিদ্ৰ সকলে যদি পাবে বহু ধন ॥ মুৰুখৰ বংশে যদি হৰত্ন পণ্ডিত । পৃথিবী নধৰে আতি তিনিৰ ফষ্টিত ৷ ৰোলয় আামাৰ সম নাহি ত্ৰিভুবনে । সমস্তকে তৃণ সম দেখে তাৰ মনে ॥ (৪৬) ... .. . ... . (৪৭) ধনধান্ত প্রয়োগেধু বিঙামভ্যসনেবুচ আহাৰেচ বিহাৰেচ ত্যক্ত বঃ সদা ভবেৎ। (৪৮) জবংশ পতিতে৷ বাঙ্গা মুখপুত্রস্ত পণ্ডিতঃ নিষ্কনোহপি ধনৎ প্রাপ্য তৃণবন্মতে জন্মৎ ॥ [ ৪১ ] ( ২২ )। স কালে যিটো ৰাজা হৱে ধনৰপ্ত। (৪৯) সৰ্ব্বকালে যাৰ বংশে পণ্ডিত হস্ত ॥ তাসম্বাৰ দত্তদর্প নাহিকে মনত । ইহাৰ দৃষ্টান্ত আচে লৈয়োক ম্যত ॥ অগাধ জলৰ মাজে ৰৌমাছ থাকে । (৫) ডেৱভাব্ধি কৰন্তে দেখিছে কোনে তাঁকে ॥ থাকে ঘদি পুথিমাছ অঞ্চল জলত । তাতে তাৰ ডেৱা ডেই আনন্দ মনত ॥ অধম উত্তম ভৈলে কাহাকো নচান্ত । শুনা সৰ্ব্বজনে আক দেখিয়ে। দৃষ্টান্ত ॥ কুৰণ পঙ্কজল বেঙ্গে কৰয় ভোজন। (৫১ তাতে তাৰ মক মকি গর্বিত বচন ॥ শুনা সৰ্ব্বজনে তাক নকৰিবা হেলা । কৰিবাক লাগে আক প্ৰস্তাৱৰ বেলা ॥ হোৱে সাপণ্ডিত নাহিকে অ্যয়থা । বিৰচিলা ৰামপতি চাণক্যৰ কথা ॥ (৪৯) .• . ... • • • (৫০) অগাধ জলসঞ্চাৰী বিকাৰীনচ বোহিত্ত: অসুষ্ঠ জল মাত্ৰেন সফৰী ফকৰায়তে | (১) দিব্যচুত ৰসং পিস্থা নগৰ্কংযাতি কোকিলঃ পিহা কদ্দম পানীয়ং ভেকোমক মকাণ্ডে । [ ৪২ ] ________________

আছে বহু কথা আক শুনা যত্ন কৰি।। পাপ নষ্ট হোক ডাকি বোল। হৰি হৰি। দুলৰী। গুণবন্ত চাই অাপোন প্ৰজাই | পাতিৰে সবে প্রজাক। শুনা কৌতুহলে নৃপতি সকলে লগত ৰাখিব যাক | এত কুলৱন্ত। হৈব গুণ (৫২) ভাৱে অতি গম্ভাৰ । সত্য ধম্ম সত। | সব জানিবস্তু দয়া- হেবন্ত থিৰ । পাঞ্চিলে কৰ্ম্মক কন্তু মৰে নকৰি মনে অালস। সহ সে জনক । নৃপতি সকলে অনি চপাইবেক পাশ ! দয়াবন্তু অতি সুথিৰ হৈবন্তু। (৫৩ জানিৰে ধৰ্ম্ম কস্মক। [ ৪৩ ] ( ২৪ ) সমস্ত কাৰ্য্যত সূচক হৈবন্ত। বুজিবে সবে অর্থক ॥ কথা সুধিবাক নহৈব আলাস সবাতে সমান মতি । দগু অ্যা ধকাৰী। সেহিটো জনক পাতিবেক নৰপ পত { ইঙ্গিত অ৷ কাৰে। কাৰ্য্য বুজিবেক (৫৪) হৈব {কছু বলৱন্ত । নৃপতি ক যিটো হিত মানি মনে সদীয় সেৱা কৰন্ত । পঞ্চি লে ক স্মক অলাস ন কৰে। সাfধ আসে প্ৰতিনিত । নৃপতি সকলে পঞ্চিবা ক ল (fগ সেহি সে দূত উচ্চত্ত ॥ ধনু আদি কৰি। খড়গ চৰ্ম্ম গদা (৫৫) সমস্ত ক ঘিটে। উনে। (৫৪)দৃতং চৈব প্রতি সকৰ্কশাস্ত্ৰ বিশাৰদম, ইদিছাঁকাষ চেষ্টজং গুচিং দক্ষং কুলোদগতং । (৫৫) গঙ্গশ্বৰথ চ{্যান্য শিক্ষিতং সুজিতক্রম খজগ যুদ্ধ নিযুদ্ধেষ্ণু শীব্ৰং চঙ,কমলক্ষ্য বাহত বিধানফ্ৰাঃ ফফাৰ বিশেষবিৎ ৰাজ্যে সেনাপতিঃ কাৰ্য্যো ভ্ৰমণ কৱিয়ো ইথবা = ~ পর= r = [ ৪৪ ] ( ২৫ ) হস্তী ঘোৰ উট গৰ্বত মহিম্ব চৰিব সব বাহনে ৷ অ’পোন প্ৰ কত দয়ালু হৈবন্ত শঙ্ক ত সমান প্ৰীতি । ¥ সেহিটো জনক নৃপতি সকলে। পাতিবেক সেনাপতি ॥ পিতৃ সমহিত কৰি ঘিণে জনে (৫৬) শাস্ত্ৰ নীতি হানিৱন্ত । নানাবিধ ঠান শৰৰ শয়ন কন্ধিাক নিৰন্ত ॥ আপুনিয়ো শুদ্ধ হৈব কুলৱন্ত জবি এচ বিচাৰ । সেহিটো জন ক নৃপতি সকলে। পাতিবেক সপকাৰ ॥ সমতাবুজিয়। ব্যৱস্থাক দিয়া (৫৭) জামিব বস্তু থৈবাক । শক্ৰত কৰি নমাতি—পাঠাৰে। (৫৮) পুত্ৰ পৌত্ন গুণোপেতঃ শাস্ত্রকে মিষ্ট গাচৰঃ শূৰ্য কুলীনশ্চৈব সুপকাৰঃ সউচ্যতে (৫৭) .. ... ... ... [ ৪৫ ] ( ২৬ ) মানুষ চিনিয়া দিবাক জানিব ন লাগে যেন হৈবাক ॥ ভীষ্টা কুঠীয়া চোৰ নহৈবেক হৈব আতি শুদ্ধমতি । বস্তু অধিকাৰী তাহাক ভাণ্ডাৰী পাতিব তাক নৃপতি সুন্দৰ শৰীৰ । লাৱন্য হৈবেক (৫৮) শুদ্ধ সত্ব হৈব অতি । নিয় ম আচাৰ সমহ জানিব হৈবেক উত্তম জাতি ৷ প্রস্রাব কৰিয়া। জল আচাৰিয়া হাত ধুই বান্ধিব চুলি! কুটনাট মন্ত্র একে নজানিব সেহিটো ৰাজ তামূলী ॥ ঠাক ঠিক চাই মৰন জীবন কহিবেক পাৰিবেক । মন্ত্ৰ তন্ত্র নানা ঔষধ প্ৰকাৰ অসংখ্যাত শিখিবেক ॥ (৫৮) আয়ুর্বেদ ক্কতাভ্যাসঃ সৰ্ব্বেষাং প্ৰিয়দৰ্শনঃ জাৰ্য্যশীল গুণোপেত এয বৈদ্যো বিধীয়তে। [ ৪৬ ] ( ২৭ ) প্রাণী উপকাৰ ধৰ্ম্মক জানিযে ন কৰিব বহু গৈদ্য। আপোনাৰ গুণ ঔক'ক নেৰিব সেহি সে ৰাজাৰ বৈদ্য ॥ সমস্ত শাস্ত্ৰৰ । তত্ত্ব জানিবে ক (৫৯) জপ হোম কৰ নিত । আশীৰ্ব্বাদ কৰে। নিতে যিটো জন, সেহি বীজ পুৰোহিত । ৰাজনীতি কথা নৃপতি সবৰ কহিলোহো এহিমান । অন ক থ। যেবে। কহে৷ শুনিয়োক বিদ্যাৰ যেন প্রমান ॥ ডাহিন পৰি ক আগে থাপিবেক (৬০) পাচে দিবে বাম পায় । যিটো বুদ্ধিমন্ত আগ পাচগুণি চলিবেক এ হি ভয় ॥ (৫৯) বেদ বেদাঙ্গ ও স্বপ্নে জপ হোম পৰায়ণঃ আশীৰ্ব্বাদ বচোযুক্ত এধ রাজ পুবোহিতঃ। (6•) চলত্যেকেন পদেন তিষ্ঠত্যেকেন বুদ্ধিমান। "া সমীক্ষ্য পৰং স্থানং পূন্মায়তনং ত্যজেৎ ॥ [ ৪৭ ] ৩• ) পা। নেখেলাব। ধাৰে নিদি ৰহি৷ নামাতিবা পৰনাৰী । কহিলো নিশ্চয় জানি ৰা তেবেসে মির্জত। ৰাখিবে পাৰি । এহি তিনি কৰ্ম্ম কৰিলে জানিবা দুইৰো ছুই হবে মান্দ । কাহাৰো পীৰিতি কাহাতো না থাকে লীগে অ প্রয়াসে দ্বন্দ্র । দাতাত মাগিলে " শু ভিক্ষ। মিলয় (৬৫) বিস্তৰ দি বাক পৰে । দৰি ঘত যেন দৰিদ্ৰে মাগিলে দুখ মাত্ৰ আপোনাৰে ॥ স্থ থৰ মধ্যত আৰোগ্য সমান (৬৬) আন কিছু সুখ নাই। যদি ধন ৰত্ন । থাকে অসংখ্যাত সবেয়ে থাকন্ত চাই ॥ নাৰী সকলৰ, স্বামী বিনে সুখ ‘মান নাহি আত পৰে । (৬৫) .. ... ... .. (৬৬) • • . • .• ... ..• [ ৪৮ ] ( ৩১ ) আার্জিত বস্ত ক ভুঞ্জিবাক পাইলে (৬৭) সমস্তে আনন্দ কৰে ৷ যি সব দেশত নাহিকে সন্মান নকৰন্ত সত কৰ । মিঃ নাহিকন্তু, বাস্কৰ নাহিকে বন্ধুগণ সাপোনাৰ । একে। বিদ্যা যদি দেখিবে ন পাৰে, অসিবে ক পৰিহৰি । খুজিয়ো নাপায় বান্ধব নাহিকে জীবো তাত কেন কৰি ॥ পণ্ডিতক নিন্দি । মুকথ কদেই (৬৮) তাক দানী বুলি হত । হতষজ্ঞ বুলি দান নকৰয় দক্ষিণা নাহিকে যাত ॥ ৰূপৱতী কন্যা স্বামী নাহি কত্ত হাহাক বোলন্ত হত । - ** = = (৬৭) যস্মিন্ দেশে ন সন্মানো ন প্রীর্তিনচবান্ধবঃ নচ বিকাগমঃ কন্টিতদেশ পবিবর্তয়ে । (ঙ্ক৮) ... ..ন। ... ... [ ৪৯ ] ( ৩২ ) ইতিনি নভৈলে তিনিৰো তু ৰ বুজিম মাত্ৰে লয়ো তত্ত্ব । ॥ ব্যে সকলৰ শক্ৰ নাহি কন্ত (৬৯) সবাতে সমান চিত । সু ধতেসে মাত্র। অহিত চিন্তয় হৃদয়ে চিন্তয় হিত ॥ বো সকলৰ, নিতে নিতে যেন স্বান পুৰুষক মন । গৰু সবে যেমন বিচাৰি ফুৰয়। নিতে নিতে নব বন । অ'পোনাৰ নিজ বৃত্তিসে শোভন * (৭০ ) জানিবাহা পুৰুঘৰ । ফুলিলে সে জান৷ শোভন হয় বৃক্ষলতা শুভকাৰ । সমস্ত জাতিৰ বৃত্তিসে শোভন জানিবা অীক সম্প্রতি নাৰী স ক লৰ জানিবা ভূষণ থাকে যদি নিজ পতি ॥ • • • • • • • • (৬৯) • • • চৰিত্ৰ ভুষণ~~পাঠান্তৰে ।” (৭+) না ... ... . [ ৫০ ] ৩৬ } সবে পৰ্বতত মানি ক না থাকে (৭১)। কোনো পৰ্বতত থাকে। সমস্ত হস্তীত মুকুতা না থাকে নিশ্চঃ জানি না তাকে ॥ সকল ব্রাহ্মণ সাধু নুহিকন্ত। অাছে কতো থাtন ধানে। কতোহে। বনত চন্দন থাকন্ত নথাক ন্ত সব বনে ॥ পাঞ্চলেসে জানি ভূতৰ লক্ষণ (৮২) কেনে মতে সেৱা কৰে । ব। ঙ্ক ৱৰ চিম জা পদত পায় এবে কিবা চাপি ধৰে ॥ নিদান কালত মিত্ৰৰ প্রমান ভাল মন্দ বুজি পায় । দৰিদ্ৰ কালত ভাৰ্য্যাৰ প্ৰমাণ। থাকে বা এৰিয়া যায় । (৭১) শৈলে শৈণে নমাণিক্যং মৌক্তিকং ন গজে গজে। সাধবো নহ সৰ্ব্বত্ৰ চলো ন বনে বনে । (৭২) জানীয়া প্লেষণে ভৃত্যানু বান্ধধান ব্যসনাগণে। মিত্রং চাপসি কার্লেচ ভাৰ্য্যাং বিভগয়ে। [ ৫১ ] ৩৪ ) অতি মৃদু ভাৰ ভৈলে নুহি ভাল,(৭৩) কেহো তাক ন উৰাই । যেন কুহিয়াৰ তিতা কেছা নাই মিঠা পায় সবে খায় ॥ কদলী বৃক্ষ ক চিলা কেসে যেবে চম্বা লেয়ো মাৰে ঘাৱ । যেহেন শি লক ডাঙ্গৰে না কটে বোলে জানো ভাঙ্গে দাৰ ॥ সাধু সমস্তেয়ো ধৰ্ম্মকে সে চিন্তে (৭৪) আহাৰ ক নিচিন্তয় । অহাৰ জাসিয়৷ অগে দেখা দে ই মনুষ্য পাছে হয় । মাতৃৰ গৰ্ভত যেতিয়া থাকয় আগে দেখা দেই স্তন । (৭৩) ... ... ... ... হীন পুৰুষক নাহিকে অপেক্ষা ভালমুখে নেদে মাত । ইহাৰ কাৰণ কছে শুনিয়োক দেখিয়া আছা সাক্ষাত–মাধৱদাস। ৭ে৪) গন্থতুষঃ পুৰ্বং বৃত্তিং কল্পিতৰা পয়ঃ শেষ বৃত্তি বিধানাল্প সকিংনুপ্তোইথবা মৃত্তঃ । [ ৫২ ] ( ৩৫ } মনুষ্যত কৰি আহাৰে সে আগ জা নবা নিষ্ঠ বচন ৷ নিলাঁৰ বল । নৃপতি সকল (৭৫) কান্দিলে বল শিশুৰ । যুৰখৰ বল নমাতি থাকিলে নিৰ্ভয়ে + বল চোৰৰ । ঝণৰ শেষক " ব্যাধিৰ শেষক (৭৬) । শক্ৰৰ ন থৈব শেষ। অলপ থাকি লে বিস্তৰ হয় গুছাইব। তাক নিশেষ । ব্ৰেহ্ম বধী জন পূজিত হবন্ত (৭৭) যদি থাকে বহু জন । =====- - - - - - - - - - - -

==[সম্পাদনা কৰক]

(৭৫) ছঞ্চল বলং ৰাঙ্গা বার্নানাং খোদনং বলং বলং মুক্তি মৌনিস্থং চৌৰাণ মন্ তং বলম। (৭৬) ঋণ শেষোইগ্নি শ্যে ব্যধি শেৰ তথৈবচ পুনশ্চ বহঁতে বস্থাও ভাবেই মকাখবে। অসিহঁৱে উপসন্ন -পাঠগুৰে। মিছায়ে-পাঠান্তৰে। (৭৭) ব্ৰহ্মাহাপি নব? পুজো ব্যাপ্তি বিপুল ধনাং । আশিন ল্য বংশোহপি নিৰ্বাদঃ পৰিতুমতে । [ ৫৩ ] ( ৩৬ ১ ধনহীন ভৈলো কুলীনে অধম জানিবা নিষ্ঠ বচন । শুনা সভাসদ চণকৰ পদ ওপজে মনত জ্ঞান । ইহাক শুনিলে প্রস্তাৰৰ বাক্য ফল হৰে এহিমান ॥ বহু সম্পদক দিবাক নপাৰে সাৰিবে নপাৰে গতি । প্ৰস্তাৱৰ কথা জানি চাণক্যৰ ৰচির্দে। পক্ষ সম্প্রতি হেন জানি জাক । হেলা নকৰিবা শিথিলৈয়ো৷ জবিক্রম। গু কৰ চৰণে হৃদয়ে ধৰিয়া ডাকি বোলা ৰাম ৰাম ॥ পদ। চোষ বৈৰী গৃহস্থৰ আয়ক দেখয় । (৭৮) কদাচিতো ইটো দুই ব্যয় নেদেখয় ! (৭)

মধ্যস্থ সকলে মাত্র দেখে জয়ি ব্যয় । সুহৃদে দেখয় ব্যয় আায় ৭ নদেখয় ব্ৰাহ্মণ হোৱস্ত তুষ্ট সম্পূৰ্ণে ভাজনে। (৭৯) ময়ুৰ পক্ষীৰ তুষ্ট মেঘৰ গৰ্ভজ্জনে । পৰব কল্যানে । সাধু সব তুষ্ট মতি । চোৰ থলুয়াৰ ৰঙ্গ পৰৰ বিপত্তি ও এক ক তেজিয়া তজু ৰাখিবে কুলক । (৮০) কুলক তেজিয়া সবে ৰাখিবে গ্রামক । গ্রামক ৰাখিয়া নিজ প্ৰাণ ৰাখিবেক। আপুনি নৰিলে পাছে দেশচাৰিখেক । কোকিল পক্ষীৰ ৰূপ সুস্বৰ বচন। (৮১) স্ত্ৰীৰ ৰাপ সেৱ। কৰে স্বাত্মীৰ চৰণে এ বিষ্ঠাৰ সমান ৰূপ নাহি পুৰুষৰ । ক্ষমাৰ সমান ৰূপ নাহি বৈষ্ণবৰ ॥ (৭৯) নৃত্যন্তি তোজনে যিপ্রাঃ মথুৰা: মেঘ:দর্শনে সাধবঃ পৰ সম্পৎজু খলঃ পৰ বিপত্তি’ (৮০) ত্যজে Tেঞ্চ কুলস্যাৰ্থে প্ৰামস্যাৰ্থে কুলং তামেৎ ॥ গ্রামং জন পৎ স্যার্থে আস্বার্থে পৃথিবীং ভজেৎ (৮১) ফোফিলানাং হৃখোৰুপং নাবীপং প্রচ্চিত্ৰভং দ্বিভাবপ পানামা কাপ জপধনাল। [ ৫৫ ] ( ৩৮ ) সূৰঠ থাকিলে শোভ৷ মুৰুখ জনৰ। (৮২) অলঙ্কাৰ পিন্ধে যদি পাট পাটম্বৰ ॥ অল্প বেলি মার্জ তাক কৰয় শোভন । যাব ত সভাত কি ছু নোবোলে বচন । বচনত তাৰ সবে উ মান ক পাৱে । জানিয়া তাহাক সবে মুখ ভাৱে পাৱে । মুৰ্থ ভৈলে বস্ত্ৰ অ প্ৰস্কাৰ কি য় পিন্ধে । আগত নোবোলে একো পাছে তাক নিন্দে ৷ ক্ষণে আসিবাৰ তাৰ কুবুদ্ধ স্বভয় । সাধু সবে বে'লে অৰ পাইবি পৰ ভাৱ t থলুaাৰ দেবে তাৰ বংশে দুখ পান্ত । শুনিয়োক কহে৷ আবে ইহাৰ দৃষ্টান্ত ॥ সী তাক হৰিবু। যাতো নিলা লঙ্কেশ্বৰ। (৮৩) তাৰদোষে বন্ধুগণ গৈলা যমঘৰ ॥ যাতো তাঁকো আচৰিয়া আছন্ত সাগৰ । তাতেসে বান্ধিলে সেতু বাম গদাধৰ ॥ ৮২) দূৰত: শোভতে মুৰ্থো কম্বশাত পটাবৃতঃ । তাবচ্চ শোভতে মুর্গো বাবৎ কিঞ্চির ভাষতে ॥ (৮৩) খলঃ কৰোতি ছৰূর্যবং আনং ফলতি সাধু দশাননোহহরৎ সীতা/ং বন্ধনত মহোদধেঃ । [ ৫৬ ] ( ৩৯ ) পাছে যদি হিস্তচিত্তে সেছি বন্ধু'জন। (৪) নিজ মিত্রে শক্র জানা এহিসে কাৰণ । যেন মহা দুখ দেই শৰীৰৰ ব্যাধি । মহা উপকাৰী ঘেন বনৰ ঔষধি ৷ জানিবাহা নিষ্ট কৰি সেহি পটন্তৰ । কহিলো প্রদান ইটো অধম মিত্ৰৰ ॥ অতি দান অতি দর্প হক ভাল। (৮৫) আতি ৰূপৱতী ক্যা নুহিকন্ত ভাল ৷ অতি দনে বলী ৰাজা পাইলেক বন্ধন। জতি দৰ্পে নষ্ট ভৈলা লঙ্কাৰ ৰাবন ছ অতি ৰূপে সীতাৰ ছখৰ নাহিপাৰ । তিনিয়ো মুহিকে ভাল জানা সাৰে সাৰ । অনে ক বৃক্ষৰ ফল মধুৰ খায় । (৮৬) তথাপিতো কোকিলৰ মদ গৰ্ব নাই । D (৮৪) ... ... (৮৫) অতিৱণে হৃতা সীতা (১) অতি মানেন্ত কৌৰৰাঃ অতিদানে বলিখৃদ্ধর সঙ্কমত্য গর্ধিতং । (১) অভিন্বপ্নে হত। লঙ্কা—পাঠাষ্টাৰে। (~~) দিব্যং চূৰসং পিত্বা ন গৰ্বং যাতি কোকিল, পিন্ধ৷ কদম পানীয়ং ভেকো মক মকাতে। [ ৫৭ ] ( ৪ • ) কু ব' পঙ্কজল বেঙ্গে কৰন্ত ভোজন । তা কথায় মক মকি গৰ্বিত বচন ॥ উত্তমে অধমে কৈতো নুহিকে সমান । (৮৭ ) শুনা সৰ্বজম াক দেখাইলে প্রমাণ ॥ সুবৰ্ণৰ মনি যদি পিন্ধৰ পাৰত । কাঞ্চ মণি পিন্ধে যদি শিৰত গলত ৷ তথাপিতে। কাঞ্চমনি মুহি সমসৰ । কাঞ্চন্ত কৰিয়। জানা জুবর্ণ ডাঙ্গৰ ॥ শিশুকালে পিতৃৰ লাগয় ৰাখিবাক । (৮৮) যুবাঁ কাণে স্বামী ৰক্ষা কৰিবে ভাৰ্য্যাক ৷ বৃদ্ধ কালে ৰাখিবাক লাগয় পুত্ৰৰ । তিনিয়ো কালত নাৰী নোহে স্বতন্তৰ ॥ স্থান ভ্ৰষ্ট ভৈগে সিটো থা। কতে নপাৰি । (৮৯) আাপোনাৰ শৰীৰত চাছিয়ো বিচাৰি ৷ নখকেশ দাম্ভাদি থান হন্তে গুছে { কৰে অনাদৰ আাক কোনে তাক পুচে । (৮৭ মণি পুঠিত পাদেন কাচঃ শানসি ধাৰ্বতে যথৈ যাত্ তথৈ বাস্তু কাচ; কাচোমনিৰ্ম্মণিৰ । (৮৮) পিতা ৰক্ষতি কৌমাৰে ভঙা ৰক্ষত যৌবনে। পুত্রধ বিৰে কালে ন স্ত্রী স্বাভৰ্য মহুতি । (৮৯)

-- র - 1; [ ৫৮ ] ( ৪১ ) সেই মতে পুৰুষে হৰাই নিজ থান । নাথাকে সম্রম কেহো ন কৰে সন্মান ॥ পৰদেশে হীন হয়ে ক্ষীণ হয়ে কান্তি । শুনা জাৰ কলিত যি নাৰী থাকে শান্তি । যদি ওচৰত তাৰ নাথা কন্ত বন । (৯০) জাক যদি অবজৰ নাপায়ে তেখন। যদি ওচৰত নাথাকন্ত দুই জন । হাস পৰিহাস কেহো নোবোলে বচন ॥ তেবেসে জানিবা সিটো নাৰী থাকে শান্তি । এহি কথং বিহুৰ ত কহিলন্ত কুন্তী ॥ কহিবোহো কথ অ্যাবে কৰিবন্ত মাৰ । এক মনে বিস্তাগণ শিখিব অপাৰ । বহুধন অদ্ভিজ্জবে থাকিবে গৃহ বাদে। (৯১) ধৰ্ম্মক দেখিব মৃত্যু ধৰি ঘা নপসে । নমৰেহো বুলি অভিঁর্জবেক বহু ধন । মৰো হেন বুলি কৰি বে ক ঘগণ ॥ পেঘন্তে সৰিৰ৷ তেল টোপা টোপা সৰে । তথাপিতে। দিবল ত এ ক ঘট ভৰে ॥ (৯০) -• • • • • • • • (১১) অজৰামখবৎ প্রাস্কে বিস্ট মর্থঙ্ক চিন্বয়ে। গৃহত ইব ফেশেযু স্বনা ধর্মমাচৰে । [ ৫৯ ] ( ৪২ ) সেহিমতে অল্প অল্প জার্ভিজ্জ বহুধন। অল্প অল্প কৰি শিখিৰে ক বিন্যাগণ। অল্প অল্প কৰিয়া ধৰ্ম্মত দিব মতি । এতেকে কৃষ্ণৰ পাৱে বাৰিবে ভকতি । লোকে পু৮ে বাপু তুমি কেনে আছা ভালে । (৯২ সম্বুধি বোলয় বাপু আছোহো কুশলে ॥ মুখে মাত্ৰ কহন্ত নুগুলি সিটো মনে । সূৰ্য্যৰ লগত আয়ু যায় দিনে দিনে । শৰীৰত থ:কিবে অনেক গুণগণ। (৩) বহু বিদ। শিধিবন্ত কৰিয়া যতন ॥ এক তিলে শৰীৰ হৈবন্ত ছাৰখাৰ। বিচ্ছাৰে সে মান্য থাকে চন্দ্ৰ দিবাকৰ ॥ যেন সৰ্প ক্ৰ ৰ জাতি না পায় তাৰ মন। (৪) তাহাতো অধিক ঐ ৰ থয়হূৰ্তর্জন ৷ মন্ত্ৰ যদি শুনে সৰ্প চপৰাত্ত শিৰ। বিস্তৰ ভাষিলে স্থষ্ট জন হৱে ধীৰ । (৯২) লোকঃ পৃচ্ছতি সম্বার্তাং শহীৰে কুশলং তৱ । কুতঃ শৰীৰ মল্পাকস্ আয়ুধ্যাতি দিনে দিনে । (৯৩) ... .. ... ... (৯৪) সপৰ ক্ৰ, খলঃ কৰঃ সপাৎ অ, ৰতৰঃ থলঃ মনৌষধি বশঃ সপ খলঃ কেশ্ব নিবাৰ্য্যতে। [ ৬০ ] ( ৪৩ ) সাণী যেন শৰীৰত ঘাৱ মাত্র চাই। (৯৫) পণ্ডিত সন্তোষ হৰে সতকাৰ পাই । আপোনাৰ সদৃশ অন্যাক পাইবে নাই । আপোনাৰ সম জানা মিত্রক নাপাই ৷ মুৰ্থক কৰস্ত দান তাৰ নাম হত। (৯৬) যজ্ঞহত হোমস্ত দক্ষিণা নাছি .যাত । হতশূন্য বুলি যাৰ নাহিকে নায়ক। ৰাৱণে হৰিয়া যাতে৷ নিলন্ত সীতাক ॥ লগত থাকয় যদি শ্ৰীৰাম লক্ষণ । তেবেকি সীতাক নিবে পাৰয় ৰাৱণ ॥ অকষ্ট ভোজনৰ বস্তু থাকয় বিস্তৰ । (৯৭) ভুঞ্জিবাক নপাৰন্ত দেহ৷ অথান্তৰ ॥ ৰূপে গুণে থাকে নাৰী সব্বঙ্গে সুন্দৰী। মুহিকা স্বভাবে থাকে পুৰুষক ভৰি ॥ অনেক ঐশ্বৰ্য্য তাৰ থাকয় সম্প্ৰতি । • • (৯) • • • •ন (৯৬) ইতম শ্ৰে:তিত্বে দানং হতো যজ্ঞৰ দক্ষিণঃ হত ৰূপবতী বন্ধ্যা ইতং সৈন্ত মনায় কম! (৯৭) ভোজ্যং ভোজনশক্তি ৰতিশক্তিৰঞ্জিয়: ৰিবো দান শক্তিশ্চ নাম্ন তপস: ফলম্ব। [ ৬১ ] ( ss ) দান কৰিবাক লাগি নাহিকে শকতি t তিনিকো তিনিয়ে যদি হয় -অঙ্কিল । ইজন্মৰ ফল মুহুি পূর্ব আমাৰ ফল । নৃপতিয়ো ভৈলে কুৰুক্ষেত্ৰকে নজানে। (১৮) মূখ পুত্ৰ ভৈলে নপঠাখে৷ একো স্থানে ॥ নৃপতিৰ লগে মাৰিবাক ভাল নুই । তাক লগে ৰাখিলে অনেক পাপ হুই * চোৰৰ নাহিকে নিদ্ৰা জানা সাৰে সাৰে । (৯৯) চিন্তা ভৈলে ৰাতি স্থখ নাহিকে তাহাৰ । একো কাৰ্য্যে সুখ নাহি দৰিদ্ৰ জনৰ । মনত নাহিকে সুখ কামী পুৰুষৰ ॥ এক পুৰুষৰ নাৰী হৱয় বিস্তৰ। (১৩৩) তেবেকি মনক পুৰে সিটে। পুৰুষৰ ॥ পাবয় সম্পত্তি যদি তিনিয়ো ভুবন । তেবেকি তাহাৰ জানা শাস্ত হৰে মন ॥ অনেক নদীর জল পৰখ সাগৰে । তেবেকি জানিবা সিয়ে৷ সাগৰে নধৰে ॥ র (৯৮) ... ... ... .. (৯৯) ••• .... (o•} ক৮

[ ৬২ ]
( ৪৫ )

ঐশ্বৰ্য্য আকাৰে যদি হুয়া থাকে অন্ধ। (১০১)
অৰ্থ নষ্ট হবে যদি গুছে কৰ্ম্ম বন্ধ॥
আপোনার বুদ্ধি ভাল আৰু গুৰু বুদ্ধি। (১০২)
পৰ বুদ্ধি লৈলে কাৰ্য্য নাহি হয় সিদ্ধি॥
স্ত্ৰীৰ বুদ্ধি লৈলে সিয়ো যায় অধোগতি।
চাণক্যৰ কথা এহি মানে সমাপতি॥
আক শুনি সাধু সবে নিন্দা নকৰিবা।
শাস্ত্ৰ চাহি তোৰা সবে আপুনি দেখিবা॥
মই মহা অধম পামৰ দুষ্ট জন।
তথাপি ইহাক চাইৰে মোৰ ভৈলা মন॥
হেন জানি নৰলোক তেজি আনকাম।
নিৰন্তৰে নৰে ভাষিবোলা ৰাম ৰাম॥
________________

অন্ত



________________
(১০১) ... ... ...
(১০২) আত্ম বুদ্ধি শুভকৰী গুৰু বুদ্ধি; বিশেষতঃ
পৰবুদ্ধিঃ বিনাশাৰ স্ত্ৰী বুদ্ধিঃ প্ৰলয়ংকৰী।