হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান
লেখক শ্ৰীশ্ৰী শঙ্কৰদেৱ
Wikimedia-logo.svg আৰু চাওক প্ৰবন্ধ.


হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান




শ্ৰীশ্ৰীকৃষ্ণায় নমো নমঃ।

পদ।।

নমো নাৰায়ণ নিৰঞ্জন জগজীৱ ।
পুৰাণ পুৰুষ হৃষীকেশ সদাশিৱ ।।
দানৱ দলন দামোদৰ আদি দেৱ ।
দণ্ডৱতে পৰি কেশৱক কৰো সেৱ ।। ১
কৃষ্ণ পাদপদ্ম যুগ হৃদয়ত ধৰি ।
গুৰুৰ চৰণ মনে শিৰোগত কৰি ।।
মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ কথাতে প্ৰধান ।
পুয়াৰে ৰচিবো হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান ।। ২
জয় জয় হৰিশ্চন্দ্ৰ নৃপতি তিলক ।
ৰাজসূয় যজ্ঞ যজি ত্ৰিদশ দেৱক ।।
সশৰীৰে স্বৰ্গে গৈলা সমস্ত নগৰে ।
কৃষ্ণৰ চৰণে পদ ভণিলা শঙ্কৰে ।। ৩
বিষ্ণু বৈষ্ণৱৰ কথা দুয়ো সমতুল ।
শ্ৰৱণ কীৰ্তনে কৰে পাপৰ নিৰ্ম্মূল ।।
চণ্ডাল পৰ্য্যন্ত কৰে সবাকে পবিত্ৰ ।
জানি নিৰন্তৰে শুনা বৈষ্ণৱ চৰিত্ৰ ।। ৪
জৈমুনি বদতি শুনা ধৰ্ম্ম পক্ষি বৰ্গ ।
কোন কৰ্ম্ম কৰি হৰিশ্চন্দ্ৰ গৈলা স্বৰ্গ ।।
কি কাৰণে কদৰ্থিলা বিশ্ৱামিত্ৰ ঋষি ।
কহিয়োক কথা মোত পৰম হৰিষি ।। ৫
পক্ষিগণ বদতি শুনিয়ো ঋষিবৰ ।
পৃথিবীতে সাৰোত্বৰ অযোধ্যা নগৰ ।।
সংসাৰত যত গুণ গণ অলঙ্কৃত ।
সৰ্ব্বক্ষণে যৈত জনাৰ্দ্দন উপস্থিত ।। ৬
নিৰ্ম্মিলা প্ৰবন্ধে বিধি পুৰি বিতোপন ।
স্বৰ্গতো অধিক সুখী যাৰ প্ৰজাগণ ।।
নিজ ধৰ্ম্মশালী শিষ্ট বৈষ্ণৱ সকলে ।
ঘৰে ঘৰে প্ৰত্যকে অচলা লক্ষ্মী জলে ।। ৭
সেহি নগৰত ভৈলা হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাজা ।
পুত্ৰতো অধিক দশ গুণে পালে প্ৰজা ।।
সন্ত মহন্তক ক্ষমাৱন্ত সত্যৱন্ত ।
বিষ্ণুৰ ভকত মহাধৰ্ম্ম আচৰন্ত ।। ৮
অস্ত্ৰ শস্ত্ৰ সমস্ত শাস্ত্ৰতে সুশিক্ষিত ।
বুদ্ধি বৃহস্পতি সম প্ৰতাপে আদিত্য ।।
কন্দৰ্প সদৃশ শোভে সুন্দৰ পৰীৰ ।
সৰ্ব্বগুণে গুণান্বীত সাগৰ গম্ভীৰ ।। ৯
নাহিকে লোকৰ শোক যাহাৰ ৰাজ্যত ।
নাহি মাৰি মৰক দুৰ্ভিক্ষ দুঃখ যত ।।
নাহিকে সচলে চোৰ ঘোৰ বিঘ্ন ভয় ।
আকালত নাহি কাৰো মৰণত ভয় ।। ১০
কৰ্ম্ম পথে থাপিলন্ত পৃথিবী মণ্ডল ।
ৰায় বান্দী সম কিছু নাহি বলাবল ।।
মহাসুখে প্ৰজা যেন বৈকুণ্ঠত বাসে ।
স্বৰ্গ মৰ্ত্তে পাতাল ব্যাপিল যাৰ যশে ।। ১১
পৃথিবীৰ ৰাজ্য গণে যাক বলে নাতে ।
কৰ দিয়া ৰাজাগণে ভৃত্যৱতে খাটে ।।
জল সাগৰক লাগি ভৈলা অধিকাৰ ।
সাতোদ্বীপা পৃথিবীৰ লৱে কৰ ভাৰ ।। ১২
হীৰা মৰকত মণি মাণিক অপাৰ ।
পৰ্ব্বত সমান দৌল বান্ধিলা ভাণ্ডাৰ ।।
সুবৰ্ণ ৰজত যত তাক কোনে লেখে ।
যেহিভিতি চক্ষু চাৱে ৰত্নময় দেখে ।। ১৩
লক্ষ কোটি শকটে শকতে ধন বহে ।
ধনভৰে তল যাই অযোধ্যা নসহে ।।
জগতৰ লক্ষ্মী সবে ভৈল এক ঠাই ।
শ্ৰীমন্ত হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাজা ইন্দ্ৰ প্ৰায় ।। ১৪
এক চত্ৰে ভূঞ্জে অকণ্টকা বসুন্ধৰি ।
শৈব্যা নামে ভৈলা তান প্ৰিয়া পটেশ্বৰী ।।
স্ত্ৰীৰত্ন মাজে লেখি গুণৱতী সখী ।
পত্নী পাৰ্ব্বতী পতিব্ৰতা পূণ্যবতী ।। ১৫
পতি প্ৰাণ পতি জ্ঞান পতিকেসে ধ্যান ।
পতি ব্যতিৰেক স্বপ্ননতো নাহি আন ।।
নৃপতিৰ প্ৰাণতো অধিক আতি স্নেহ ।
যেন গৌৰী-শঙ্কৰে অভিন্ন ভৈল দেহ ।। ১৬
স্বৰ্গত ক্ৰীড়ন্তে যেন শচী পুৰন্দৰ ।
লক্ষ্মী সমন্নিতে যেন কেলি কেশৱৰ ।।
শৈব্যা ভাৰ্য্যা সমে হৰিশ্চন্দ্ৰ মহাৰথ ।
পুৰিলন্ত নৃপতিৰ সবে মনোৰথ ।। ১৭
ৰোহিতাশ্ব নামে ভৈল তনয় ৰাজাৰ ।
যেন পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰ শিশু সুকুমাৰ ।।
সৰ্ব্ব সুলক্ষণ একো গুণে নাহী হীন ।
নিৰন্তৰ আছে নৃপতিৰ যত চিন ।। ১৮
এহিমতে আনন্দে কতোদিন গৈল ।
যজ্ঞ কৰিবাক নৃপতিৰ মনভৈল ।।
পূৰোহিত বশিষ্ঠক অনাইলা মতাই ।
বোলন্ত মিনতি কৰি হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাই ।। ১৯
তযু আশীৰ্ব্বাদ সুপ্ৰসাদে ভুঞ্জোৰাজ ।
ইন্দ্ৰতো অধিক দেখো আমাৰ সমাজ ।।
উপাৰ্জ্জিত ধনৰত্ন যিসে ৰক্ষা হুই ।
কৰায়োক মোক মহা যজ্ঞ ৰাজসূয়ী ।। ২০
সুৱৰ্ণ ৰজত ৰত্ন যত ধন ধান ।
কৰিয়ো সাম্ফল ব্ৰাহ্মণক দিবো দান ।।
তোমাৰ প্ৰসাদে যজ্ঞ সিজোক সম্পতি ।
ইটো সূৰ্য্য বংশৰ তুমিসে গুৰু গতি ।। ২১
শুনি ৰঙ্গে ঋষিৰাজে মাতিলন্ত পাছে ।
যত লাগে সম্ভাৰ গৃহতে সব আছে ।।
ত্ৰৈলোক্যত কোন কৰ্ম্ম তোমাৰ অসাধ্য ।
সত্বৰে অনায়ো বাচি ৰাজা এক লক্ষ ।। ২২
বশিষ্ঠে কহিলা যত যজ্ঞৰ বিধান ।
হাঙ্কাৰে আনিলা ৰাজা লক্ষেক প্ৰমাণ ।।
যেন যোগ্য আনি সমুচিতে কৰ দিল ।
হৰিশ্চন্দ্ৰ মহাৰাজা যজ্ঞ আৰম্ভিল ।। ২৩
সমস্ত সম্ভাৰ মিলাইলন্ত মহাৰাজ ।
অসংখ্যাত ঋষিগণ মিলাইলা সমাজ ।।
বশিষ্ঠে মণ্ডল দিয়া আৰম্ভিলা পূজা ।
ভাৰ্য্যায়ে সহিতে কুশহস্ত ভৈলা ৰাজা ।। ২৪
প্ৰথমে বোলন্ত পূজিয়োক গণপতি ।
ৰাজায়ে বোলন্ত গুৰু কমন যুগুতি ।।
পৰম পুৰুষ হৰি তাঙ্ক এঢ়ি আগে ।
কিবা গুণে গণেশক পূজিবাক লাগে ।। ২৫
জগতৰ নাথ সংসাৰৰ আদি মূল ।
বিষ্ণুক পূজিবো প্ৰথমতে দিয়া ফুল ।।
বিষ্ণুত অৰ্পিবো যত পূজা যজ্ঞ দান ।
বিষ্ণু ব্যতিৰেক দেৱ নজানোহো আন ।। ২৬
হৰি তুষ্ট ভৈল তুষ্টে হোৱে চৰাচৰ ।
হেন বিষ্ণু এড়ি পূজিবোহো লম্বোদৰ ।।
কাচক যতনে যেন পৰিহৰি হীৰা ।
শালগ্ৰাম মাটীতে নটিক দেয় পীৰা ।। ২৭
বশিষ্ট বদতি শুনা নৃপতি প্ৰধান ।
গণেশক কিসক কৰোহো এতমান ।।
নৃপতি বোলন্ত গুৰু নুবুলিবা মোক ।
মাধৱক আৰাধিলে যেন লাগে হোক ।। ২৮
বিঘ্নৰ শঙ্কায়ে নুপুজিবো হৃষীকেশ ।
ওকনিক ভয়ে কোনে মুণ্ডি আছে কেশ ।।
বশিষ্ঠে লৈলন্ত আনো ঋষিত সম্মনি ।
গণেশক এড়ি পূজিলন্ত লক্ষ্মীপতি ।। ২৯
অনেক নৈবেদ্য বলী বস্তু উপহাৰে ।
মাধৱক পূজিলন্ত বিবিধ প্ৰকাৰে ।।
স্তুতি নতি ভকতি কৰিলা বহুভাৱে ।
যাৱত শকতি পূজিলন্ত কৃষ্ণ পাৱে ।। ৩০
অনেক আহুতি কৰি বহ্নি বিসৰ্জ্জিল ।
প্ৰণতি পূৰ্ব্বকে আদিত্যক অৰ্ঘ্য দিল ।।
বশিষ্ঠকো দিলা আনি দক্ষিণা অশেষ ।
হয় হস্তী ৰথ দাস-দাসী গ্ৰাম্য দেশ ।। ৩১
অসংখ্যাত ৰথ ৰথি গাৱে অলঙ্কাৰ ।
ভাণ্ডাৰে ভাণ্ডাৰে দিলা সুবৰ্ণ অপাৰ ।।
আনো ঋষিগণ যত আসন্ত সমাজে ।
ভিন্নে ভিন্নে সবাকো অৰ্চ্চিলা মহাৰাজে ।। ৩২
পাৰ্ব্বতীৰ পুত্ৰ যত বিঘ্নিৰ ঈশ্বৰ ।
তাঁহান ক্ৰোধত কাৰ্য্য হৈব অথান্তৰ ।।
দিলা পুষ্প চন্দন বসন অলঙ্কাৰ ।
গাৱে গাৱে সুবৰ্ণৰ একোশত ভাৰ ।। ৩৩
হৰিশ্চন্দ্ৰ নৃপতিৰ ৰাজসূয় শুনি ।
অযোধ্যাক আসি সবে ভৰিলা ব্ৰাহ্মণী ।।
অশেষ সেৱকে দেই ভোজন সম্ভৃত ।
দধি মধু মোদক ভুজন্ত পঞ্চামৃত ।। ৩৪
ঘৃত লাডু পৰমান্ন ভুঞ্জি গণ্ডগোল ।
ঘন ক্ষীৰ খান্তে যেন পেট ভৈল ধোল ।।
তথাপি বোলন্ত মোক আৰু কিছু লাগে ।
উপছি পাত্ৰত থাকে তথাপিতো মাগে ।। ৩৫
কতো পঞ্চামৃত খুজিলন্ত খাইবো বুলি ।
মুখত নযাই চাই থাকে হাত তুলি ।।
বিধিক সুমৰি কৰ্ম্ম কৰন্ত ব্ৰাহ্মণ ।
এড়িয়ো নেৰন্ত যেন কৃপণৰ ধন ।। ৩৬
খাহন্তে খাহন্তে কতো পাইলে গল মান ।
বস্তু আনি চাতন্ত নেদন্ত সমিধান ।।
থিয় দিয়া থাকৈ বান্তি আসিবাক ভৰে ।
যেন মঠ ধৰি যোগীগণে ধ্যান কৰে । ৩৭
এহিমতে ভুজন্তে ব্ৰাহ্মণ লক্ষ কোটি ।
মনত সন্তোষ পঞ্চামৃত নেই যুতি ।।
অসংখ্যাত লোকে তাসম্বাৰ ধৰে আল ।
স্বৰ্গতো লাগিল ব্ৰহ্মা ভোজন ঘঞ্চাল ।। ৩৮
নৃপতি বোলন্ত ঋষি মোৰ বোল কৰা ।
সমস্ত ভণ্ডাৰে দিলো নিয়ামত পাৰা ।।
শুনি দ্বিজগণে ভৈলা পৰম সন্তোষ ।
ভণ্ডাৰ সোমায়া লগাইলন্ত লুৰি লোস ।। ৩৯
একৈক ভণ্ডাৰে ৰত্ন লক্ষ কোটি মোণ ।
আথে বেথে দম কৰি চপাৱে ব্ৰহ্মাণ ।।
ওপৰত পৰি তাক মোৰ মোৰ বুলি ।
আপোন ইচ্ছায়ে ওপচান্ত ধৰি জুলি ।। ৪০
বান্ধন্ত ভোকোন্দা কতো গুটি সুবৰ্ণৰ ।
মুকুতা মাণিক মণি হীৰা বাখৰৰ ।।
বোঝা লৈয়া তথাপি কৰন্ত হাঁই-ফুঁই ।
তাকোনিবে নপাৰিয়া যান্ত কুজা হুই ।। ৪১
মুণ্ডফুটে বুলিয়া পেলান্ত কতো বোঝা ।
নাকে খৰ উষাশ তানয় হুই কুজা ।।
হা বিধি কিনো মোৰ দৰিদ্ৰৰ চিন ।
ৰাজসূয় যজ্ঞতল গৈল শুজা ঋণ ।। ৪২
ৰথত তুলিলা কতো আঙ্কোৱালী ধৰি ।
গৃহত কৰন্ত বাজ কেঙ্কা জোঙ্কা কৰি ।।
তুলি লৈবে নপাৰিয়া লৈযান্ত ঘসাই ।
শৰীৰৰ বস্ত্ৰ কাঢ়ি ডোলক লগাই ।। ৪৩
গোটে গোটে পেড়া কতো ধৰন্ত সাবতি ।
আনে ওচৰক যান্তে লাগে হতা হতি ।।
দেন্ত উকি পুত্ৰ ভ্ৰাতৃ যাৰ নামি কাঢ়ি ।
আলগাই নেন্ত পাছে সাত পাঞ্চ বেঢ়ি ।। ৪৪
সুবৰ্ণৰ ঝাৰি খুৰি আছে লক্ষ কোটি ।
তাক দেখি কতো ব্ৰাহ্মণৰ আতি মুতি ।।
জোট কৰি বান্ধে ওপৰৰ বস্ত্ৰ কাঢ়ি ।
দুই হাতে লৈ যান্ত কান্ধত কতো আৰি ।। ৪৫
তথাপি কৰন্ত যান্তে মনত বিকল ।
মোৰ কি নভৈল হস্তী গোট মান বল ।।
আজি লৈয়া গৈলো হন্তে ভণ্ডাৰ উলাশী ।
শতেক পুৰুষ সুখে খাইলো হন্তে বসি ।। ৪৬
কতোদ্বিজগণে কঙ্কালত বস্ত্ৰ কাছি ।
ৰূপে ওপছায়া মাথে লৈয়া যান্ত পাছি ।।
আন্দোল কৰিয়া চলি যান্ত বোঝা শিৰে ।
দলদোপ বসুমতি ব্ৰাহ্মণৰ ভীৰে ।। ৪৭
জোটা জোটে আশেষ দ্বিজ নিৰন্তৰ ।
চিৰঞ্জীৱ হৌক হৰিশ্চন্দ্ৰ নৃপবৰ ।।
যাহাৰ যজ্ঞক ত্ৰৈলোক্যতো নাহি সৰি ।
অদৰিদ্ৰ ভৈল দুঃখী ভিক্ষী দেশান্তৰি ।। ৪৮
অন্যথানে কোনে এনে ব্ৰাহ্মণক দিব ।
হৰিশ্চন্দ্ৰ সম দাতা নাহি নুপজিব ।।
ৰাখিলা কিৰিটি যাৱে চন্দ্ৰ দিবাকৰ ।
এহি কথা মতে সবে চলি যান্ত ঘৰ ।। ৪৯
ৰাজাৰ সহস্ৰ কোটি ভণ্ডাৰ অনেক ।
ন পাৰিলা নিবে শত ভাগৰো ভাগেক ।
আনো যত প্ৰজা যজ্ঞশালে আছে আসি ।
দিলা বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ বহু ধন ৰাশি ।। ৫০
ৰাজসূয় যজ্ঞে তুষ্ট ভৈলা চৰাচৰ ।
ত্ৰিদশে সহিত আসিলন্ত পুৰন্দৰ ।।
স্বৰ্গতো বসিয়া প্ৰসংশন্ত দেৱগণ ।
ধন্য ধন্য হৰিশ্চন্দ্ৰ সাম্ফল জীৱন ।। ৫১
পাতালতো যশ বাখানন্ত দৈত্য নাগে ।
কিনো মহা যজ্ঞ কৰিলন্ত মহা ভাগে ।।
নভৈলন্ত নোপজিব চৈধ্য ভূবনত ।
সাম্ফল জন্মিল ৰাজা মাতৃৰ গৰ্ভত ।। ৫২
পক্ষিগণ বদতি জৈমুনি শুনিয়োক ।
যজ্ঞত নভৈল তুষ্ট নাহি হেন লোক ।।
বিঘ্নিৰ ঈশ্বৰ একে গণেশত বাজে ।
পূজা নপাই গণপতি অধোমুখে লাজে ।। ৫৩
থাক থাক কৈক যাইবি ৰাজা অহঙ্কাৰী ।
আৰ মান সাধো বুলি মোচৰন্ত ডাৰি ।।
মান্য খণ্ডি মোক তই নোপূজিলি আগে ।
তাৰ প্ৰতিফল দিবো নচাৰিবে লাগে । ৫৪
এহি গুণি গণেশৰ মনে সুখ নাই ।
পাছে পাছে ৰাজাৰ ফুৰন্ত চিদ্ৰ চাই ।।
নৃপতিও আপোনাৰ পুৰি মনোৰথ ।
বিষ্ণুক চিন্তিয়া সুখে ৰহিলা ৰাজ্যত ।। ৫৫
শুনিয়োক সভাসদ যত নিৰন্তৰ ।
পৰমাৰ্থ কথা মাৰ্কেণ্ডেয় পুৰাণৰ ।।
হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাজাৰ চৰিত্ৰ অনুপাম ।
পাপৰ নিৰ্য্যাণ হোক বোলা ৰাম ৰাম ।। ৫৬

ছবি

ধৰ্ম্ম পক্ষিগণে বোলে         শুনিয়ো জৈমুনি ঋষি
যেন কথা ভৈলা তাত পাছে ।
এহি মতে হৰি        পৃথিবীমণ্ডলে ইন্দ্ৰ
মহাকৃতকৃত্য হুয়া আছে ।।
কৃষ্ণৰ প্ৰসাদে নৃপ        ভূঞ্জিলন্ত সাতোদ্বীপ
ধৰ্ম্ম দেহা চুইলে হৰে পাপ ।
হেন নাহি একো নৰে        পাপত কুচ্ছা কৰে
সাক্ষাতে প্ৰজাৰ মাৱ বাপ । ৫৭
লোকৰ একান্ত মতি         কৰন্ত ভকতি নতি
ৰাজৰেসে চিন্তৈ হিতকাৰ্য্য ।
দেৱতা মাগন্ত বৰ        হৰিশ্চন্দ্ৰ নৰেশ্বৰ
যুগে যুগে কৰন্তোক ৰাজ ।।
শৈব্যা পটেশ্বৰী যাৰ         স্ত্ৰীৰত্ন মাজে সাৰ
যেন লক্ষ্মী কৃষ্ণৰ ওচৰ ।
গুণত যে হেন বিধি         যেহি বাঞ্চে সেহি সিদ্ধি
ভোগে যেন দুতি পুৰন্দৰ ।। ৫৮
এহি মতে অযোধ্যাত         আছাযেবে নৰনাথ
দিনেক মন্ত্ৰীক আদেশিলা ।
মৃগ মাৰিবাৰ কাজে         যাইবো বিজু বন মাজে
আনা সৈন্য নকৰি গাফিলা ।।
ৰাজাৰ আদেশ পালি        উঠি মন্ত্ৰী গাৱ চালি
হাঙ্কাৰি আনিলা সামৰাজ ।
অনন্তৰে নৰেশ্বৰ         হস্তে ধৰি ধনু শৰ
যাত্ৰা কৰি আসি ভৈলা ৰাজ ।। ৫৯
আৰোহিলা দিব্য ৰথে        ধৰিলা বনৰ পথ
অলক্ষ নৃপতি সেবা কৰে ।
কতোহো চামৰে ধুলি         কতো শ্বেত ছত্ৰ তুলি
মাথাৰ উপৰ কৰি ধৰে ।।
অসংখ্যাত সেনাগণে         অস্ত্ৰ শস্ত্ৰ তেতিক্ষণে
যোগান ধৰিয়া আগে পাছে ।
বাৱে নানা বাদ্য ভাণ্ড         চতুৰ্দ্দোলে ছত্ৰদণ্ড
তুলি ধৰি সৈন্যগণ কাছে ।। ৬০
অংসখ্য সহস্ৰ ৰথ        চলি যাই ৰাজপথ
ধ্বজ দণ্ড গগণ বিয়াপি ।
চতুৰঙ্গ সেনা বলে        যুৰি সবে জলে থলে
চলে এক যুপ কৰি ব্যাপী ।।
লক্ষকোটি গজ বাজী        চলি যাই এক লাঞ্জি
গজ ঘণ্টা শবদ আম্ফাল ।
চিহৰে অসংখ্য ঘোৰে        প্ৰচণ্ড প্ৰজাৰ গিৰে
ঘনে ঘনে যাই ভূমি চাল ।। ৬১
এহি মতে মহাৰাজ        চলি যান্ত বন মাজ
দেখিলন্ত বিমঙ্গল সেতু ।
সৰ্প আহি বাজ ভৈলা        দক্ষিণে শৃগাল গৈলা
আগত পৰিলে ধূমকেতু ।।
ফন্দে বাম কৰ ঊৰু        অনা বায়ু ভাগে তৰু
পৰ্ব্বত শিখৰ পৰে খসি ।
সঘনে নিৰ্ঘাত পৰৈ        ঘনে ঘনে ভূমি লৰৈ
এক আকাশত দুই শশী ।। ৬২
দেখি মন্দ অভিপ্ৰায়        মনত উৎসাহ নাই
তথাপি বিপাকে নেই টানি ।
এহি মতে মহা ভাগ        অৰণ্যক পাইলা লাগ
আদেশিলা মৃগ মাৰা হানি ।।
শুনি সবে সেনাগণে        পশি সেহি ঘোৰ বনে
খেদি মাৰে হৰিণা বৰাহ ।
কতো কতো জাল পাতি        শাল দাঙ দিয়া অতি
কতো কৰৈ অৰণ্যক দাহ ।। ৬৩
নৃপতিয়ো ৰথ এড়ি        এক তেজি ঘোড়ে চড়ি
পশিলন্ত সেহি বন মাজ ।
হাতে ধৰি ধনুৰ্ব্বাণ        দেখিলন্ত বিদ্যমান
আগে উপসন্ন মৃগৰাজ ।।
দেখি ৰাজা সেহি চেগে        শৰে বিন্ধিলন্ত বেগে
সিয়ো অন্তৰিয়া মৃগবৰ ।
জীৱ ভয়ে তেতিক্ষণে        বিজুলি চমকে যেন
বায়ু বেগে দিলেক লৱৰ ।। ৬৪
ৰাজায়ো ঘোড়াত উঠি        পাছত দিলন্ত ছুটী
খেদি যাই হাতে পাই পাই ।
যত ৰথ বাজী গজ        কেহো নপাইলেক লাগ
একেশ্বৰে গৈলা মহাৰাই ।।
হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাজ্যশ্বৰ        যান্ত যেবে বহুদূৰ
মনুষ্যৰ শুনিলা শবদ ।
ৰিণি ৰিণি শুনি ধ্বনি        চাইলে ৰাজা মনে গুণি
স্ত্ৰীগণে কৰে আৰ্ত্তানাদ ।। ৬৫
কিবা মায়া ৰাক্ষসৰ        কিবা দৈত্য দানৱৰ
কিবা একো দেবতাৰ চলে ।
যিহোক সিহোক ভাগে        তথাপি যাইবাক লাগে
কোনে কৰে স্ত্ৰীক দুৰ্ব্বল ।।
সমস্ত পৃথিবী মোৰ        আত কোন খণ্ট চোৰ
যমত ঘেলাৱে আসি গাৱ ।
এহি বুলি মহাৰাই        মৃগ এড়ি যান্ত ধাই
যথাতে শুনন্ত আৰ্ত্তৰাৱ ।। ৬৬
নমো নমো নাৰায়ণ        বিঘিনি খণ্ডন প্ৰভু
ভকত জনক কৰা দয়া ।
হৰি পদ প্ৰসাদত        সিদ্ধি হৌক অভিমত
নাশ যাউক সংসাৰৰ মায়া ।।
কৃষ্ণৰ চৰণ সেবি        ৰচিলন্ত পদ ছবি
কেশৱৰ কিঙ্কৰ শঙ্কৰে ।
শুনিয়োক নৰ লোক         কলিত সদ্গতি হোক
হৰি হৰি বোলে নিৰন্তৰে ।। ৬৭
পদ
পক্ষিগণ বদতি শুনিয়ো মহামুনি ।
খেদি যান্ত ৰাজা যেবে আৰ্ত্তনাদ শুনি ।।
সেহি বেলা মনে আলোচন্ত বিঘ্নিৰাজ ।
পাইলো সন্ধি আবে মোৰ সিদ্ধি ভৈল কাজ ।। ৬৮
তপে দীপ্তমান বিশ্বামিত্ৰ মহা ঋষি ।
মহাবিদ্যা সাধন্ত নিৰ্জ্জন বনে বসি ।।
ব্ৰহ্মাৰো অসাধ্য ইটো বিদ্যা মনে গমি ।
ধৰিলন্ত মহাব্ৰত ক্ৰোধক নিয়মি ।। ৬৯
সহিবে নপাৰি তাৰ তেজক প্ৰভাৱ ।
স্ত্ৰীৰূপে বিদ্যাগণে কৰে আৰ্ত্তৰাৱ ।।
নজানিলে খেদি যান্ত নৃপতি অবোধ ।
আৰ নিন্দা বাণী শুনি উঠি গৈলা ক্ৰোধ ।।৭০
মোক অপমানে লগাই আছে দুৰাচাৰ ।
এহি সময়তে আজি সাধো প্ৰতিকাৰ ।।
ঋষিৰ হাতত কৰ ৰাজ্যৰ উচ্ছেদ ।
তেবেসে খণ্ডিবে মোৰ হৃদয়েৰ খেদ ।। ৭১
এহিমতে গুণি পাছে দেৱতা গণেশ ।
নৃপতিৰ শৰীৰত ভৈলন্ত প্ৰবেশ ।।
ৰাজাৰ উঠিলা আতি দশ গুণে কোপ ।
ৰথত কৰন্তে যান্ত অনেক আতোপ ।। ৭২
মোহোৰ ৰাজ্যত কোনে চিন্তে অপকাৰ ।
কোন পাপীষ্ঠৰ আবে কট কটাই ঘাৰ ।।
দুহিবাক লাগি কোনে বাঘিনীক চান্দৈ ।
মৰিবাৰ ঔষধী গলত তুলি বান্ধৈ ।। ৭৩
হেন মন্দ কৰ্ম্ম কৰে কোননো অধমে ।
আমাক জোঙ্কাৱৈ আসি মলচিল যমে ।।
গড়ল কিসক ভুঞ্জে মৰিবাক লাই ।
আজি ঘোৰ শৰে যমপুৰে দিবো ঠাই ।। ৭৪
স্ত্ৰীক দুৰ্ব্বল কৰে কোননো নিস্খলে ।
জলন্ত বহ্নিক বান্ধে বস্ত্ৰৰ অঞ্চলে ।।
খানিতেক ৰহ আজি ছেদকৰো শিৰ ।
মোৰ ঘোৰ শৰে পীবে তপত ৰুধিৰ ।। ৭৫
অনেক গৰ্জ্জন্তে যান্ত ৰাজা মহাবলী ।
শুনি বিশ্বামিত্ৰ আতি ক্ৰোধে গৈলা জ্বলি ।।
এৰিলন্ত যত মৌন ব্ৰতৰ বিধান ।
চিদ্ৰপাই যত বিদ্যা ভৈল অন্তৰ্দ্ধান ।। ৭৬
পাছে বিশ্বামিত্ৰক দেখিলা নৰনাথ ।
দশন কামুৰি ঋষি ঋঙ্কাৰন্ত মাথ ।।
মহা ক্ৰোধে জ্বলে দেহা যেন অগ্নি পঞ্চ ।
আৰকত চক্ষুক ফুৰান্ত যেন গুঞ্জ ।। ৭৭
শৰীৰৰ পৰাগোটে বহি যাই ঘৰ্ম্ম ।
চাহান নজাই যেন কালন্তক যম ।।
থাক থাক বুলি দিলে আঙ্গুলি নিচান ।
দেখি নৃপতিৰ ভৈল অন্তৰীক্ষ প্ৰাণ ।। ৭৮
আথে বেথে ঘোড়াৰ নামিল নৰোত্তম ।
ওষ্ঠ কণ্ঠ শুখাইল মুখত নাহি পম ।।
অছাৰিয়া পেলাইল হাতৰ শৰ ধনু ।
মহাভয়ে প্ৰবেশিল থিৰ নুহি তনু ।। ৭৯
কাম্পে হাত পাৱ সবে শৰীৰ তৰাসে ।
যেন অশ্বত্থৰ পত্ৰ পছোৱা বতাসে ।।
দণ্ডৱতে পড়ি ৰাজা কৰন্ত কাতৰ ।
নজানিয়া তোমাকে বুলিলো অনুত্তৰ ।। ৮০
আৰ্ত্তনাদ শুনিলো স্ত্ৰীৰ বনত ।
কোনোবা দুৰ্ব্বল কৰে মোহোৰ মনত ।।
সিকাৰণে খেদি আইলো ধৰি শৰ চাপ ।
দিয়োক অভয় ক্ষমা কৰা ঋষি বাপ ।। ৮১
ৰাজা ভৈলে এহিসে আমাৰ নিজ কাম ।
শৰ ধনু ধৰি ধৰ্ম্মে কৰিবো সংগ্ৰাম ।।
দিবো মহা দান ৰক্ষা কৰিবো প্ৰজাক ।
এহিসে কাৰণে শ্ৰেষ্ঠ সৃজিলা আমাক ।। ৮২
ঋষিয়ে বোলন্ত ৰাজা শুনিয়ো অবোধ ।
কোনে এবে কৰিবে বনত আবে যুদ্ধ ।।
কাহাক ৰাখিবে লাগে কাক দিবি দান ।
জান যেবে অতি শীঘ্ৰে দেহ সমিধান ।। ৮৩
ৰাজা বোলে বুঢ়া ব্ৰাহ্মণক দিবো দান ।
ভয়াতুৰ প্ৰাণীক কৰিবো পৰিত্ৰাণ ।।
শত্ৰু সমন্বিতে ন্যায় কৰিবো সংগ্ৰাম ।
স্বৰূপত কহিলো ক্ৰোধ কৰা উপশাম ।। ৮৪
হেন শুনি বিশ্বামিত্ৰ দিলা সমিধান ।
স্বৰূপত যেবে ব্ৰাহ্মণক দেহ দান ।।
মইতো ব্ৰাহ্মণ তেবে তোৰ চিনা জনা ।
জান্তে মোক ৰাজসূইৰ দিয়োক দক্ষিণা ।। ৮৫
হেন শুনি নৃপতিৰ নামি আইল ধাতু ।
ৰঙ্গমনে বোলন্ত ৰক্ষাৰ ভৈল হেতু ।।
দানক মাগন্ত ঋষি আমাক নশাপি ।
এৰাইলো প্ৰমাদ উপজিলো পুনৰপি ।। ৮৬
উলতিয়া স্বৰ্গ যেন পাইলা আনন্দত ।
কৰযোড়ে বিনাৱন্ত ঋষিৰ আগত।।
তোমাক দিবাক পাইবো কত পুণ্যভাগে ।
সত্বৰে বুলিয়ো মোত কিবা দান লাগে ।। ৮৭
কিবা ৰত্ন ৰজতৰ অলক্ষ ভণ্ডাৰ ।
কিবা ৰাজদণ্ডপাত লক্ষ্মী অলঙ্কাৰ ।।
কিবা গজ বাজী আৰু অযোধ্যা নগৰ ।
কিবা লাগে দেও আপোনাৰ কলেৱৰ ।। ৮৮
আছে মহাশান্তি শৈব্যা প্ৰিয়া পটেশ্বৰী ।
ৰোহিতাস্য পুত্ৰ মোৰ প্ৰাণ এড়ি সৰি ।।
যদি ঋষি খোজা মোত তাক দিবো দান ।
নুহি তেবে বোলাদিবো আপোনাৰ প্ৰাণ ।। ৮৯
পাইলা হেন জানি কিছু নাহি আত শঙ্কা ।
বিস্তৰ বোলন্ত আৰু কয়ো যত টঙ্কা ।।
যেহি মন বাঞ্চা তাক খোজা বিশ্বামিত্ৰ ।
নিস্তে নিস্তে দিবো তাক নাহি কিছু চিত্ৰ ।। ৯০
হেন শুনি ৰঙ্গ ভৈলা ঋষিৰ মনত ।
আউৰ কৈক যাস ৰাজা মোহোৰ হাতত ।।
অনন্তৰে নৃপতিক দিলা সমিধান ।
যতেক যাচিলে তাক পাইলো হেন জান ।। ৯১
কিন্তু ৰাজসূয়ৰ দক্ষিণা দিয়া আগে ।
পাছে দান খোজি লৈবো মোক যিবা লাগে ।।
প্ৰথমতে যজ্ঞৰ দক্ষিণা আছো খুজি ।
যেন লাগে দিয়োক আপোন মন বুজি ।। ৯২
নৃপতি বোলন্ত দক্ষিণাক দিবো পাছে ।
আগে দান লৈয়ো মনে যেন ইচ্ছা আছে ।।
হেন শুনি ঋষিয়ে বোলন্ত ভাল ভাল ।
যেবে দান দিবা মোক শুনা মহীপাল ।। ৯৩
সসাগৰা পৃথিবীৰ যত অধিকাৰ ।
গজ বাজী প্ৰজা যত ৰত্নৰ ভণ্ডাৰ ।।
গ্ৰাম্য দেশ পৰ্ব্বত যতেক বন স্থলি ।
সমস্তে দিয়োক মোক প্ৰতিজ্ঞা সাম্ফলি ।। ৯৪
বিস্তৰ বাক্যত ৰাজা নাহি মোৰ কাজ ।
পুত্ৰ ভাৰ্য্যা সমন্বিতে তুমি মাত্ৰ ৰাজ ।।
নোখোজোহো পুণ্যক থাকোক তোৰ ভাগে ।
আন যত সৰ্ব্বস্ব সকলে মোক লাগে ।। ৯৫
ধৰ্ম্ম পক্ষিগণে বোলে শুনিয়ো জৈমুনি ।
কৰিলন্ত হাস্য হৰিশ্চন্দ্ৰ হেন শুনি ।।
সাৰ্থক আৰ্জ্জিলো ৰাজ্য ভাৰ ধন ধান ।
তুমি হেন ঋষিক স্বহস্তে দিবো দান ।। ৯৬
অসাৰ সংসাৰ জ্ঞানী লোকে হেন কহে ।
যিবা দেই যিবা খাই সেইমাত্ৰ ৰহে ।।
অথিৰ শৰীৰ ক্ষণিকতে হোৱে চন্ন ।
ইসে সাৰোত্তৰ নিৰন্তৰে দান পুণ্য ।। ৯৭
কহি গৈল দিলিপ সাগৰ ভগীৰথ ।
কহি গৈলা বলী আদি পৃথু মহাৰথ ।।
মই হেন নৃপতি কতেক ভৈল ঠাই ।
অসাৰ পৃথিবী কাৰো লগত নযাই ।। ৯৮
আপুনি কৰিবো আজি আক পৰিত্যাগ ।
মহাদান পুণ্য মৃত্যু ভৈলে দেই লাগ ।।
এহি বুলি হাতে লৈয়া তিল কুশ জল ।
দিলো ঋষি সসাগৰা পৃথিবী মণ্ডল ।। ৯৯
একেবাৰে বোলা মোৰ যত অধিকাৰ ।
আজি ধৰি ভৈল সবে সৰ্ব্বস্ব তোমাৰ ।।
হৰিষ বদনে ৰাজা বুলি এহি বাণী ।
ঋষিৰ হাতত উৎসৰ্গিয়া দিলা পানী ।। ১০০
বিশ্বামিত্ৰ বোলন্ত সমস্ত পাইলো দান ।
পৃথিবী আমাৰ ভৈল গোখোজ প্ৰমাণ ।।
যেবে তই অকপটে দিলি মহাৰাই ।
গুচি মোৰ ৰাজ্যৰ অন্যত্ৰ লৈয়ো ঠাই ।। ১০১
তোক লাগে পাইলে মোক নমানিবে প্ৰজা ।
কৈত শুনিয়াছ এক পাটে দুই ৰাজা ।।
আপোনাৰ পুত্ৰ পত্নী লৈয়া মহাৰাজ ।
কেৱল শৰীৰে এতিক্ষণে হোৱা বাজ ।। ১০২
নৃপতি বোলন্ত ঋষি যাউক নগৰ ।
তুমি আজি ভৈলা অভিনৱ নৰেশ্বৰ ।।
শিৰত ধৰিবো আজি তোমাৰ আদেশ ।
পুত্ৰ ভাৰ্য্যা সহিতে ত্যজিবো আজি দেশ ।। ১০৩
এহি হৌক বুলি ঋষি চালিলন্ত গাৱ ।
পাচত নৃপতি চলিযান্ত ভূমি পাৱ ।।
গুছিল প্ৰতাপ ৰাজা শ্ৰীভৈল হীন ।
বাঘৰ আগত যেন শঙ্কিত হৰিণ ।। ১০৪
কতোক্ষণে আসি অৰণ্যৰ ভৈলা বাজ ।
নৃপতিক দেখি লাগ লৈলা সামৰাজ ।।
চতুৰ্ভিতি বেঢ়ি আসি ধৰিলা যোগান ।
সবাকো মাতিয়া ৰাজা দিলা সমিধান ।। ১০৫
আজি ধৰি আমাৰ নাহিকে অধিকাৰ ।
ত্যজিয়া ঋষিক দিলো যত ৰাজ্য ভাৰ ।।
ঋষিত কৰিয়ো সেৱা মোত এড়ি আশ ।
ৰাজ্যক চাড়িয়া আজি কৰিবো প্ৰবাস ।। ১০৬
কৰ্ম্ম যেন ভৈলা মোক নপাৰিবা গালি ।
সৰ্ব্বক্ষণে থাকিবা ঋষিৰ আজ্ঞা পালি ।।
ৰোহিতাস্য পুত্ৰ মই সৈব্যা পটেশ্বৰী ।
এহি তিনি জনে আজি ভৈলো দেশান্তৰী ।। ১০৭
শুনিয়োক পুণ্য কথা যত সভাসদ ।
একতিলে দেখা কেন ভৈল ৰাজপদ ।।
পৰম চঞ্চল ধন জন সবে জানি ।
আৰ আশা এড়ি ডাকি বোলা ৰাম বাণী ।। ১০৮
দুলড়ী
এতেক বচন        শুনায়া সেনাক
নিশবদ ভৈল ৰাজা ।
হেন অথন্তৰ        কথা শুনি সবে
তবধ ভৈলন্ত প্ৰজা ।।
আকাশী চৰগ        মাথাত পৰিল
মুখৰ মাত হৰিল ।
মহা শোকশেল        হিয়াত পৰিল
থিৱয়ে যেন মৰিল ।। ১০৯
হৰি হৰি বিধি        কিহত কি ভৈল
হাসিতে হৰাইল ৰাজ ।
নৃপতিক চাই        কৰৈ হাহাকাৰ
কিনো নিদাৰুণ কাজ ।।
অনেক পুৰুষ        তোমাৰ সেৱক
তুমিসে আমাৰ দেৱ ।
কোন মতে আজি        তোমাক তেজিয়া
ঋষিত কৰিবো সেৱা ।। ১১০
পুত্ৰতো অধিক        দশ গুণ কৰি
পালিলা তুমি আমাক ।
একোকালে নতু        শুনো প্ৰাণ প্ৰভু
তোমাৰ নিষ্ঠুৰ বাক ।।
কি কাৰণে তুমি        কিবা মাৱ বাপ
হেন নতু জানৈ লোকে ।
তুমি অবিহনে        কি কৰে জীৱনে
কান্দৈ প্ৰজাসবে শোকে ।। ১১১
কৈৰপৰা আসি        পৰিলেক ইটো
বিশ্বামিত্ৰ ধূমকেতু ।
ইহেন ৰাজ্যত        সুখতে বঞ্চিবে
নপাইলো ইহাৰ হেতু ।।
বনবাসী ঋষি        ৰাজ্য ভৈল আসি
এড়ি যত ধৰ্ম্ম-কৰ্ম্ম ।
কেন মতে ইটো        পালিবেক ৰাজ্য
প্ৰজাৰ নেজানে মৰ্ম্ম ।। ১১২
তিলৰ কুশৰ        ব্ৰাহ্মণ ইহাৰ
ৰাজাত কমন ফলে ।
খাই বিধ্বংশ্য়        একোকে নেজানে
বানৰৰ নাড়ীকল ।।
স্বভাৱে কৃপণ        নেদয় নেখায়
দ্বিজগণ ধন সঞ্চা ।
ভোজনীতে সবে         ৰাজ্য ভাঙ্গিবেক
আছোক পালি প্ৰপঞ্চা ।। ১১৩
ৰাজ্য চৰ্চ্চা যত        পড়ি থাকিবেক
শ্ৰাদ্ধৰ হুইবে দেৱান ৷
ইহাৰ নিমিত্তে        দিবাক নপাইব
আন ব্ৰাহ্মণক দান ৷৷
অল্পত সন্তোষ        নহিবেক ইটো
ভস্ম কৰিবেক শাপে ৷
হেনয় আক্ৰোষি        ঋষিৰ ৰাজ্যত
বঞ্চিবে কাহাৰ বাপে ৷৷ ১১৪
হৰি হৰি হৰি        চন্দ্ৰ মহাৰাজ
কৰিলা কোন বিপত্তি ৷
আমাৰ কপালে        যিহৌক সিহৌক
তোমাৰ কি ভৈল গতি ৷৷
তোমাকেসে লাগি        দহে কলেবৰ
কিমতে বৰ্ত্তিবা তুমি ৷
এহি বুলি সেনা        হেট মাঠ কৰি
কান্দি যাই হুমাহুমি ৷৷ ১১৫
নুশুনিয় বোল        নাহি মাত বোল
কাংশ পৰিগৈল জীন ৷
ছটফট মাত্ৰ        কৰৈ যত পাত্ৰ
সবাৰো মুখ মলিন ৷৷
মহাশোকে দুঃখে        চলে সেনাগণ
আগক নচলে ভৰি ৷
এহিমতে ঋষি        সহিতে নৃপতি
পাইলন্ত সিটো নগৰি ৷৷ ১১৬
ৰাজা আসিবাৰ        শুনি নৰনাৰী
অযোধ্যাৰ ভৈল বাজ ৷৷
সেনাৰ বিষাদ        দেখি বোলে সবে
কিবা ভৈল অসৎ কাজ ৷৷
আগ বাঢ়ি সবে        শোধা শোধা কৰি
আকুল সমস্ত প্ৰাণী ৷
শোকতে কথাক        কহিবে নপাৰি
শোকে গদ গদ বাণী ৷৷ ১১৭
কি কহিবো আৰ        সমূলি বুড়িল
কাহাক থাকিবো চাই ৷
বিশ্বামিত্ৰ ঋষি        সবে ৰাজ লৈলা
ৰাজাক দেশ ডকাই ৷৷
পুত্ৰ ভাৰ্য্যা লৈয়া        গুচিব নৃপতি
ৰাজ্যৰ নিকল হুই ৷
হেন শুনি সবে        নগৰী লোকৰ
গাৱত লাগিল জুই ৷৷ ১১৮
মহা শোক শেলে        হৃদয় ভেদিল
দিনত ভৈল আন্ধাৰ ৷
হাট বাট চানি        নিৰন্তৰ প্ৰাণী
কৰে সবে হাহাকাৰ ৷৷
ক্ৰন্দনৰ আতি        উৰ্ম্মি উঠলিল
আযোধ্যা নগৰ যুৰি ৷
হৃদয়ত মুঠি        হানে কতো উঠি
মাটিতে ফুৰে বাগৰি ৷৷ ১১৯
প্ৰজাৰ ক্ৰন্দন        শুনি হৰিশ্চন্দ্ৰ
নেদন্ত কাতো সিদ্ধান্ত ৷
চিত্ত দৃঢ় ধৰি        অধোমুখ কৰি
দুৱাৰ আসি পাইলন্ত ৷৷
অন্তেষ পুৰত        ভৈলন্ত প্ৰবেশ
একেশ্বৰে নৰ দেৱ ৷
শৈবা পটেশ্বৰী        স্বামীকে দেকিয়া
শপটে কৰিলা সেৱ ৷৷ ১২০
নৃপতি বোলন্ত        শুনা মহাদই
যেন হুৱা আছে কাজ ৷
বিশ্বামিত্ৰ ঋষি        মোত খুজিলন্ত
দান দিলো সামৰাজ ৷৷
তুমি আমি পুত্ৰ        ৰোহিতাশ্ব ৰাজ
লৈলা যত ধন ধান ৷
দেশত থাকিবে        আমাক নেদন্ত
যাইবে লাগে অন্যস্থান ৷৷ ১২১
কোপে যম সম        বিশ্বামিত্ৰ ঋষি
দ্বাৰত আচন্ত ৰই ৷
হৈব আথন্তৰ        ওলোৱা সত্বৰ
কুমৰক কোলে লই ৷৷
যেবে মোত চিত্ত        এড়া সবেৰিত
বস্ত্ৰলোৱা একখানি ৷
ঋষিৰ হাতত        ভালে ভালে আজি
এড়াই যাওঁ তিনি প্ৰাণী ৷৷ ১২২
নমো হৰি পদ        পঙ্কজ যুগল
দণ্ডবতে শিৰে পৰি ৷
কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে        ভণিলা শঙ্কৰে
বিচিত্ৰ পদ দুলৰী ৷৷
শুনা সৰ্ব্বজন        আমাৰ বচন
চিত্ত সাৱধান কৰি ৷
পাপ হোক ক্ষয়        পুণ্যৰ উদয়
ডাকি বোলা হৰি হৰি ৷৷ ১২৩
পদ
ধৰ্ম্ম পক্ষীগণে বোলে শুনিয়ো জৈমুনি ৷
নৃপতিৰ হেন বাক্য শৈয্যা আছে শুনি ৷৷
ৰাজাক বোলন্ত প্ৰভু কৰিলাহা ভাল ৷
ইটো ৰাজ্য সুখ লৈয়া জীবা কত কাল ৷৷ ১২৪
অথিৰ সংসাৰ আজি কালি যাইবো মৰি ৷
কাৰ ধন জন পৰিবাৰ বসুন্ধৰী ৷৷
বিশেষ পাত্ৰক দিলা আনন্দ আমাৰ ৷
দেৱতা পিতৃৰ সবে শুজিলাহা ধাৰ ৷৷ ১২৫
এহি বুলি পুত্ৰক মাতন্ত দেবী হাসি ৷
বাপ ৰোহিতাশ্ব মোৰ কোলে চাপ আসি ৷৷
ইসে কষ্ট ভৈল তোক জীৱাওঁ কেন কৰি ৷
পাঞ্চ বৰিষত বাপ ভৈলি দেশান্তৰি ৷৷ ১২৬
এহি বুলি বাজভৈলা পুত্ৰ কোলে কৰি ৷
দিব্য ৰত্নময় মন্দিৰক পৰিহৰি ৷৷
যত ধনবিত্তক কৰিলা পৰিহাৰ ৷
কৰে সৰ্ব্ব পৰিত্যাগ ৰাজ অলঙ্কাৰ ৷৷ ১২৭
হেন দেখি অন্তেশ পুৰৰ যত নাৰী ৷
শোক-শেলে দহে চিত ধৰিতে নপাৰি ৷৷
মহাদৈক বেঢ়ি সবে কৰে আৰ্ত্তৰাৱ ৷
আমাক অনাথ কৰি কৈক যোৱা মাৱ ৷৷ ১২৮
পৃথিবীতে পৰি কেহো পৰৈ লোতালোতি ৷
কোনো হৃদয়ত দুই হাতে হানে মুঠি ৷৷
কোন সতে আমাক ঋষিক দিলা দান ৷
তুমি অবিহনে কেনে ধৰিবোহো প্ৰাণ ৷৷ ১২৯
সাত পৃথিবীৰ ৰাজা তান পটেশ্বৰী ৷
কোননো বিপাকে আই ভৈলা দেশান্তৰি ৷৷
বেহাইবাক নপাইলো ভাগিল ভৰাহাট ৷
হৰি হৰি কিনো বিধি লেখিলা ললাট ৷৷ ১৩০
সুখে সুতি থাকা মাৱ ৰত্নৰ শয্যাত ৷
কতো নাৰীগণে আসি যান্তে ভৰি হাত ৷৷
কতোহো চামৰে ধৰি ধোলে প্ৰতি নিত ৷
আজি কেনে নিদ্ৰাযাই কেৱল ভূমিত ৷৷ ১৩১
খোজ পাঞ্চ সাত যান্তে বিষাই যাৰ পাৱ ৷
মহা দীৰ্ঘ পঠত চলিবা কেন মাৱ ৷৷
কেনমতে একলে ৰাজাৰ ধৰা আল ৷
কোনে তুলিবেক মাৱ তোমাৰ চৱাল ৷৷ ১৩২
এহি বুলি মহাশোকে কান্দে নাৰীগণ ৷
সবাকো বুলিলা শৈব্যা প্ৰবোধ বচন ৷৷
ইসব জঞ্জাল আবে নপাতা আমাক ৷
কোনে বধিবাক পাৰে বিধি লিখিতাক ৷৷ ১৩৩
ভূঞ্জিলোহো ৰাজ্য গোসাঁই দিলা যত কাল ৷
কাহাৰ নকনো দোষ আমাৰ কপাল ৷৷
মোক যেবে দয়া আছে শুনা নাৰীগণ ৷
উলটিয়া যোৱা সবে এড়িয়া ক্ৰন্দন ৷৷ ১৩৪
উলটা উলটা বুলি প্ৰবোধিয়া যান্ত ৷
তথাপি কান্দিয়া যান্ত নিদিয়া সিদ্ধান্ত ৷৷
এহিমতে সাত দুৱাৰৰ ভৈল বাজ ৷
তেৰকৰি চাই দেখিলন্ত ঋষিৰাজ ৷৷ ১৩৫
কৈক যাস পাপী বুলি উঠিগৈলা ৰাগ ৷
দণ্ডধৰি লৱৰিয়া ভেটিলন্ত আগ ৷৷
কোবাইবে লাগিলা আতি দশন কামুৰি ৷
ছৱৰ চাপৰ কাকো দেন্ত ঝাপগুৰি ৷৷ ১৩৬
মৰণক ভয়ে নাৰীগণ নিৰন্তৰে ৷
উলটিয়া লৰদিয়া পশিলন্ত ঘৰে ৷৷
ভাৰ্য্যায়ে সহিতে ৰাজা ঋষিক প্ৰণামি ৷
বোলন্ত থাকিবা হেৰা চলিযাওঁ আমি ৷৷ ১৩৭
এহি বুলি নৃপতি চিত্তক দৃঢ়কৰি ৷
চলি যান্ত হৰিষে শৈব্যাক আগ কৰি ৷৷
কিঞ্চিতেক নাহিকয় কপট বিষণ্ণ ৷
দুই হন্তকো দেখি আতি প্ৰসন্ন বদন ৷৷ ১৩৮
কতো দূৰ যান্তে ঋষি ভেটিলন্ত আগ ৷
জানিলো নৃপতি তোক তই যেন লাগ ৷৷
অমূল্য যতেক ধন তোৰ অলঙ্কাৰ ৷
গাৱত লৈযাস মোৰ অৰ্দ্ধেক ভাণ্ডাৰ ৷৷ ১৩৯
অনেক টঙ্কাৰ বস্তু শৰীৰত যাই ৷
কিবা দিলি নুবুজিলো তোৰ অভিপ্ৰাই ৷৷
নৃপতি বোলন্ত কষ্ট নকৰিবা আত ৷
মনত নভৈল লৰি আসিলো হঠাৎ ৷৷ ১৪০
লয়োক বুলিয়ো ৰাজা দেন্ত আগবাঢ়ি ৷
তথাপিতো ক্ৰোধত আপুনি লন্ত কাঢ়ি ৷৷
পৰম আক্ৰোষি ঋষি অল্প ক্ষমা নাই ৷
বাকলি পিন্ধায় বস্ত্ৰ লৈলা সোলোকাই ৷৷ ১৪১
দেখি শৈব্যা আপুনি কাঢ়ন্ত অলঙ্কাৰ ৷
দেখিয়া ক্ৰন্দন কৰে অবোধ কুমাৰ ৷৷
দেখি ঋষি খঙ্গে খেদি গৈলা আগবাঢ়ি ৷
ভূমিত পেলাই অলঙ্কাৰ লৈলা কাঢ়ি ৷৷ ১৪২
আই বাপ বুলি পাৰে কুমাৰে আতাস ৷
বিপৰিত দেখি সৰ্ব্বজন মন ত্ৰাস ৷৷
নমাতি আছন্ত চাই ৰাজা মহাদই ৷
আপোন ইচ্ছায়ে ঋষি গৈলা কাঢ়িবই ৷৷ ১৪৩
পটেশ্বৰী মাতন্ত পুত্ৰক কোলে ধৰি ৷
উঠ উঠ পুতাই ক্ৰন্দন পৰিহৰি ৷৷
দেশান্তৰি ভৈলে কি কৰিবে অলঙ্কাৰ ৷
তোহোৰেসে দুঃখে দুঃখ ভৈলেক আমাৰ ৷৷ ১৪৪
এহি বুলি লৰি গৈলা কুমাৰক লই৷
হৰিশ্চন্দ্ৰ পাচত আগত মহাদই ৷৷
ভাৰ্য্যাসমে বহুদূৰ যান্ত মহাৰাই ৷
ৰহৰহ বুলি ঋষি টঙ্কিলা দুনাই ৷৷ ১৪৫
লৱড়ম্বে আগভেটি আগে ভৈল ঠিৱ ৷
দেখি নৃপতিৰ অন্তৰীক্ষ ভৈল জীৱ ৷৷
দক্ষিণা নেদিয়া মোক কৈক লাগি যাস ৷
যিবা কিছু দিলি গৈল দানত আপাস ৷৷ ১৪৬
ঋষিক মাতন্ত ৰাজা কৰযোড় কৰি ৷
দিলো যত ধন অকণ্টকা বসুন্ধৰী ৷৷
কেৱল শৰীৰ মাত্ৰ ৰহি আছে তিনি৷
দক্ষিণাৰ নিমিত্তে আমাক লোৱা কিনি ৷৷ ১৪৭
শুনি ঋষি বুলিলন্ত তেবে মোৰ ভাল ৷
পটেশ্বৰী ধৰিবেক ছৱালৰ আল ৷৷
তই বসি খাবি তোক নিনে মোক আন্তে৷
কিবা দিবি দক্ষিণা নৃপতি বোল যান্তে ৷৷ ১৪৮
আগেদেওঁ বুলি যিবা পাছে নেদে দান ৷
দুৰ্ঘোৰ ৰৌৰব নৰকত তাৰ থান ৷৷
পতি স্বত্বা ব্ৰহ্মস্বে কৰিবে সৰ্ব্বনাশ ৷
দিয়োক দক্ষিণা ৰাজা হুয়োক উদাস ৷৷ ১৪৯
নৃপতিৰ বোলন্ত ঋষি হুয়োক প্ৰসন্ন ৷
সম্প্ৰতি আমাত কিছু নাই আন বন ৷৷
কতোদিৱসক লাগি দিয়োক মেলানি ৷
যেন তেন প্ৰকাৰে দক্ষিণা দেওঁ আনি ৷৷ ১৫০
বিশ্বামিত্ৰে বোলন্ত স্বৰূপ কহ বাণী ৷
কত দিনে আমাক দক্ষিণা দিবি আনি ৷৷
মোক ভাণ্ডি এড়াই যাইবে কোন বাপে ৷
একতিলে ভষ্ম কৰিবোহো চণ্ড শাপে ৷৷ ১৫১
নৃপতি বোলন্ত ঋষি হুয়ো উপশান্তি ৷
বিস্তৰ নোবোলো মাসেকত দিবো খাণ্টি ৷৷
তথাপি দিবাক নপাৰোহো দক্ষিণাক ৷
তেবে যেন যুৱাই ঋষি কৰিবা আমাক ৷৷ ১৫২
ঋষিয়ে বোলন্ত চলা শুভক্ষণ বেলা ৷
মোহোৰ দক্ষিণা ৰাজা নকৰিবা হেলা ৷৷
পুত্ৰ ভাৰ্য্যা সহিতে যাউক অপ্ৰমাদে ৷
চিৰঞ্জীৱ হৰিশ্চন্দ্ৰ মোৰ আশীৰ্ব্বাদ ৷৷ ১৫৩
তোৰ যত শত্ৰু নিৰন্তৰ হৌক ক্ষয় ৷
পথতো নুহিবে সিংহ ব্যাঘ্ৰ সৰ্প ভয় ৷৷
যায়োক কুশলে একো নোহোক বিপাক ৷
যেন নপাসৰস আমাৰ দক্ষিণাক ৷৷ ১৫৪
হেন শুনি হৰিশ্চন্দ্ৰ এহি হৌক বুলি ৷
প্ৰদক্ষিণে ঋষি পাৱৰ লৈলা ধুলি ৷৷
ধৈৰ্য্যক আলম্বি একো ভিতিক নচাই ৷
কৃষ্ণক সুমৰি চলিযান্ত মহাৰাই ৷৷ ১৫৫
নাহিকে সহায় লগে ভাৰ্য্যা পুত্ৰ মাত্ৰ ৷
বাকলী বসন অলঙ্কাৰ জল পাত্ৰ ৷৷
আজি খাইবে নাই ভৈলা ভিক্ষুকৰ বেশ ৷
এহিমতে মহা দুঃখ লভিল বিশেষ ৷৷ ১৫৬
স্বামীৰ পাছত শৈব্যা শান্তি চলিযান্ত ৷
শিশুকাল হন্তে নতু গৃহৰ বজান্ত ৷৷
নয়ন পুত্তলি যেন সুকোমল কাই ৷
প্ৰত্যক ভৰিত ফুটি ৰুধিৰ বজাই ৷৷ ১৫৭
কতোদূৰ যান্তে ভৈলা পিয়াসে বিকল ৷
শৰীৰ ঢাকিয়া বহি যায় ঘৰ্ম্মজল ৷৷
তৰ তৰি শুখাই আতি বদন মণ্ডল ৷
শিশিৰ লাগিয়া যেন সঙ্কোচ কমল ৷৷ ১৫৮
আগত নচলে আউৰ সুকোমল পাৱ ৷
পথ শ্ৰমে পীড়িলেক মুখে নাসে ৰাৱ ৷৷
ৰাজাক বোলন্ত প্ৰভো কহিয়ো প্ৰমাণ ৷
আউৰ কত বেলি পাইবো ৰহিবাৰ স্থান ৷৷ ১৫৯
হেন শুনি হৰিশ্চন্দ্ৰ ভৈলা অধোমুখ ৷
হায় বিধি দুঃখৰ উপৰি দিলা দুঃখ ৷৷
পদুলিৰ বাজ নতু হন্তে সোধে কথা ৷
নজানো হুইবেক আৰু কমন অৱস্থা ৷৷ ১৬০
লোতক বহিছে অন্তৰ্গতে দহে চিত্ত ৷
পটেশ্বৰী আকলিল স্বামীৰ ইঙ্গিত ৷৷
চলিলো নৃপতি যাইবাক পাৰো আমি ৷
ৰঙ্গেসে পুচিলো চলিবাক পাৰো স্বামী ৷ ১৬১
নৃপতি বোলন্ত ধীৰে আইস প্ৰাণেশ্বৰী ৷
নগৈল আসিবে খেদি ঋষি কোপ কৰি ৷৷
যেনে তেনে নগৰৰ বাজ হওঁ গই ৷
বঞ্চিবো ৰজনী আজি এক থানে ৰই ৷৷ ১৬২
এহিবুলি হৰিশ্চন্দ্ৰ        ভাৰ্য্যা পুত্ৰ সমন্বিতে
অযোধ্যা পুৰৰ ভৈল বাজ ৷
হেন দেখি নৰনাৰী        ছৱাল পৰ্য্যন্তে আসি
ৰজাক বেড়িলে সবে বাজ ৷৷
হা প্ৰভু কৈক যাহা        অযোধ্যাৰ নিজ নাহা
ভকত জনক তুমি এড়ি ৷
আবে প্ৰাণ দান দিয়া        আমাক লগত নিয়া
এহি বুলি পাৰে সবে গেড়ি ৷৷ ১৬৩
তুমি জীৱ তুমি প্ৰাণ        তুমি বিনে নাহি আন
তুমিসে পৰম ইষ্টদেৱ ৷
স্বপোনে সসেতে আমি        তোমাকেসে দোখো স্বামী
একচিত্ত মনে কৰো সেৱ ৷৷
হেন ৰাজা আবে এৰি        কোন মতে চিত্ত ধৰি
প্ৰভুদেৱ কৈক লাগি যাহা ৷
তুমি এৰি গলে আমি        মৰিলোহো হেন জানি
নেত্ৰ বলাই পাছে নেদেখাহা ৷৷ ১৬৪
ৰহিয়োক মহাৰাই        খানিতেক থাকো চাই
জুৰাওঁ আমাৰ জীৱ প্ৰাণ ৷
দেখন্তে পৰম সুখ        তোমাৰ কমল মুখ
নেত্ৰ ভৰি সবে কৰো পাণ ৷৷
কৈসানি দেখিবো আৰ        ইটো চন্দ্ৰ বদনক
এহি মানে পৰিচ্ছেদ ভৈলা ৷
হৰি হৰি দৈব বিধি        স্বপনৰ যেন নিধি
তিলকতে সবে নাশ গৈলা ৷৷ ১৬৫
কৈকগৈলা ছত্ৰদণ্ড        কৈকগৈলা বাদ্যভণ্ড
কৈকগৈলা প্ৰচণ্ড প্ৰতাপ ৷
অপাৰ সাগৰ যেন        সুখাই নিশবদ ভৈলা
হৰি হৰি হৰিশ্চন্দ্ৰ বাপ ৷৷
পৃথিবীৰ ৰাজ যাক        বুলনীৰ বোলা যাক
আগে পাছে বেঢ়ি চলি যাই ৷
অতি শিশু বাল হন্তে        মহাশান্তি পটেশ্বৰী
তান ভৈলা বালক সহাই ৷৷ ১৬৬
পয়ান কালত আসি        অসংখ্য পদাতি ঝাকে
চতুৰ্ভিতি বেঢ়ি চলি যাই ৷
সুবৰ্ণৰ ৰথচয়        সুবৰ্ণ পাখৰি হয়
চলে যত সীমা সংখ্যা নাই ৷৷
অনেক সেৱক সবে        আগত যোগান ধৰে
প্ৰমত্ত হস্তীৰ কন্ধে উঠি ৷
সপ্ত পৃথিবীৰ পতি        চলি যান্ত ভূমি গতি
দেখি কেনে প্ৰাণ নযাই ফুটি ৷৷ ১৬৭
দিব্য বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ        সুবৰ্ণ ভৃঙ্গাৰ যাৰ
লক্ষ লক্ষ লগে যাই চলি ৷
সিটো নৃপতিৰ ভৈল        কৰঙ্গাৰ কমণ্ডলু
পৰিধান গছৰ বাকলী ৷৷
অমূল্য ৰতন সাৰ        অক্ষয় ভণ্ডাৰ যাৰ
দুঃখী ভিক্ষী খাই বলে যোগে ৷
সিটো মহা মানী হই        ভৈল ভিক্ষাহাৰী প্ৰাই
আজি খাইবে হেন নাহি লাগে ৷৷ ১৬৮
চন্দ্ৰ হেন জ্বলৈ মুখ        পদ্ম যেন নেত্ৰ যুগ
উন্নত নাসিকা ভ্ৰুব ধনু ৷
দশন মুকুতা পান্তি        হাস্য চন্দ্ৰমাৰ কান্তি
সৰ্ব্বগুণে সুকুমাৰ তনু ৷৷
আজি লাগি মাটি ধুলি        নজানিব ৰাজাবুলি
দেহা হইবে মলিন কুবেশ ৷
নিতে ভিক্ষা কৰি আনি        আবে জীবা তিনি প্ৰাণী
কেনে বিধি দেলে হেন ক্লেশ ৷৷ ১৬৯
হা মাৱ মহাদই        চন্দ্ৰে সূৰ্য্যে নেদেখয়
তোৰ মুখ কমল ৰুচিৰ ৷
সুবৰ্ণ প্ৰতিমা সম        জ্বলে দেহা নিৰূপণ
গজ গতি গমন গম্ভীৰ ৷৷
ৰত্নৰ অলকা পতি        যাৰ অঙ্গুলীৰ কান্তি
মুখচন্দ্ৰ বিজুলি প্ৰকাশ ৷
যাক চন্দ্ৰ সূৰ্য্য দেৱ        নেদেখন্ত একোকালে
হেন মাৱ ভৈলন্ত উদাস ৷৷ ১৭০
এখন শুখাইল মুখ        কিমতে সহিবো দুঃখ
দুৰ্ঘোৰ দুঃসহ পথশ্ৰম ৷
শৰীৰ আসিল ঘামি        দেখি কেনে জীওঁ আমি
নভৈল আমাৰ কেনে যম ৷৷
মহা পতিব্ৰতা শান্তি        ভুমি পাৱে চলি যান্ত
তাহাক দেখিয়া সৰ্ব্বলোকে ৷
সমস্তে মৰ্য্যদা গৈল        হেনসে বিপত্তি ভৈল
শৰীৰ দগধ কৰি শোকে ৷৷ ১৭১
হৰি হৰি ৰোহিতাশ্ব        পাঞ্চ বৰিষতে বাপ
বঞ্চিলেক অযোধ্যাৰ ভোগে ৷
কিবা পাপ আছ কৰি        হেন দুঃখী দেশান্তৰী
ভৈলি তই কোন দৈবযোগে ৷৷
দুগ্ধ পিয়া লাড়ু আনি        পথে দিব কোনে আনি
ক্ষুধাৰ্ত নপাইবে অন্ন পান ৷
হৰিশ্চন্দ্ৰ শৈব্যা শান্তি        তোৰ দুঃখ দেখি আতি
জানিলোহো সঙ্কলীবে প্ৰাণ ৷৷ ১৭২
ৰহ ৰহ মহাৰাই        তুমি বিনা প্ৰাণ যাই
হেন জানা সবে আমি মৰা ৷
বচনে আশ্বাস বুলি        খণ্ডায়োক গুণ গালি
হৃদয়ৰ শৰক উদ্ধাৰ ৷৷
এহি বুলি বাট ভেণ্টি        পাৰৈ সবে লোটালুটি
নৃপতিক যাইবাক নেদই ৷
প্ৰজাৰ সন্তাপ দেখি        চল চল কৰে আখি
ৰহিলন্ত ৰাজা মহাদই ৷৷ ১৭৩
লোকৰ কাৰুণ্য বাণী        শুনি ৰাজা জানিলেক
অন্তৰ্গতে দহে শৰীৰক ৷
ধৰিবে নোৱাৰি চিত        ভৈলা ৰাজা বিমোহিত
দেখিলন্ত শোকৰ যমক ৷৷
প্ৰবোধিলা পটেশ্বৰী        নিজ ধৰ্ম্ম মনে ধৰি
তবধ আচন্ত কতোক্ষণ ৷
শোকে গদ গদ মাত        সবাহাঙ্কে বুলিলন্ত
শুনা সবে নৰ-নাৰীগণ ৷৷ ১৭৪
তুমি সবে হেন কৰা        আমাৰ বচন ধৰা
দাৰুণ সন্তাপ পৰিহৰা ৷
সুস্থ হুৱা নৰ-নাৰী        যায়ো সবে ঘৰাঘৰি
ঋষিক নৃপতি বুলি ধৰা ৷৷
যেবে দায়া আছে মোক        ওলটা সমস্তে লোক
কেনেবা ধৰন্ত ঋষি পাক ৷
নধৰিবা গুণ দোষ        এৰা সবে অসন্তোষ
মৰা বুলি সন্তাপ আমাক ৷৷ ১৭৫
মহাবেগে জল যেন        এক থান হুয়া ফেণ
খানিতেক থাকি মিল যাই ৷
বান্ধৱৰ সমাগম        জানিবাহা সেহি সম
অসাৰ সংসাৰ সমুদাই ৷৷
বিচাৰত সবে মিছা        তাক কোনে কৰে ইচ্ছা
যাৰ কিছু জ্ঞান সম্পজিল ৷
হেন জানি এৰা মৰ্ম্ম        পালিয়োক নিজধৰ্ম্ম
এহি বুলি ৰাজা প্ৰবোধিল ৷৷ ১৭৬
নমো নমো হৰি পদ        পঙ্কজ যুগল শিৰে
দণ্ডৱতে পড়ি শতবাৰ ৷
হৰিৰ চৰণ সেবি        কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰ কবি
ছবি বন্ধে ৰচিলা পয়াৰ ৷৷
শুনা সবে বোলো হিত        কৃষ্ণত অৰ্পিয়ো চিত
এৰা আন কথা সবে মিছা ৷
আসনত বসি থাকি        হৰি হৰি বোলা ডাকি
যেবে আছে বৈকুণ্ঠক ইচ্ছা ৷৷ ১৭৭
'পদ'
পক্ষিগণে বোলন্ত শুনিয়ো ঋষিকথা ৷
পাছে যেন ভৈলা হৰিশ্চন্দ্ৰৰ অৱস্থা ৷৷
প্ৰজাৰ সহিতে কথা কহিবাৰ দেখি ৷
জানি গৈলা ঋষি পাছে খানিকো নাপেক্ষি ৷৷ ১৭৮
গুঞ্জহেন ফুৰৈ আৰকত চক্ষু দুই ৷
কম্পি দুই ওষ্ঠ মুখে নিকলয় জুই ৷৷
কঙ্কালত কপিঙ্গ বান্ধয় টানি টানি ৷
ডাক দি বোলন্ত তোৰ কথা আছো জানি ৷৷ ১৭৯
কৰকৰ কৰি ঋষি চোবাৱন্ত দান্ত ৷
দণ্ড তুলি যম যেন ক্ৰোধে খেদি যান্ত ৷৷
নৃপতি বোলন্ত বৰ ভৈল অথন্তৰ ৷
শীঘ্ৰে ইথানৰ পৰা হুয়োক অন্তৰ ৷৷ ১৮০
এতেকতে বিশ্বামিত্ৰ খেদি পলাই আসি ৷
কোবাইবে লাগিলা খঙ্গে দণ্ডক উল্লাসি ৷৷
মোক দ্ৰোহ কৰি চলে পাতি আছ কুণ্ডা ৷
এহি বুলি কাহাৰো মুখত মাৰে কুন্দা ৷৷ ১৮১
হুল স্থূল লগাইল প্ৰজাৰ পশি ৰাজ ৷
উভৰিয়া ফুৰন্ত ক্ৰোধত ঋষিৰাজ ৷৷
চৱৰ চাপড় মাৰি কৰৈ তাল ফাল ৷
পলাইবে লাগিল প্ৰজা যেন গৰুপাল ৷৷ ১৮২
পথ এৰি পলাই কতো কেহো বলে টানে ৷
কতো লৱড়ন্তে জুন্তি খাই পৰে খালে ৷৷
এহিমতে পলাই প্ৰজা ঋষিক বিভঙ্গে ৷
মাতিবে লাগিল ঋষি নৃপতিক খঙ্গে ৷৷ ১৮৩
হাউৰে পাপিষ্ঠ দুষ্ট নষ্ট কুলাঙ্গাৰ ৷
আগে দান দিয়া মোক যত ৰাজ্যভাৰ ৷
এবে কেনে তাক লাগি কৰ অনুশৌচ ৷
প্ৰজাৰ সহিতে তোৰ কিসৰ আলচ ৷৷ ১৮৪
জানিলো লৈবাক চাস মোৰ ৰাজ্য কাঢ়ি ৷
ধিক্ ধিক্ ধৰ্ম্ম হীন হৰিশ্চন্দ্ৰ হাৰী ৷৷
বচন যতেক তোৰ যেন জল ৰেখা ৷
মোহোৰ আগত পাপী ৰাজা হেন দেখা ৷৷ ১৮৫
মোত ঘাঞ্চ লগাই তোৰ জীবে হেন শাস ৷
পুনু ৰাজ্য লৈবে লাগি প্ৰজাৰ চাপ পাশ ৷৷
আজি কোবাই ভাঙ্গিবোহো তোৰ মুণ্ড খুলি ৷
এহি বুলি খেদি ঋষি যান্ত দণ্ড তুলি ৷৷ ১৮৬
হেন দেখি নৃপতি কান্দন্ত তৰ তৰি ৷
যাওঁ যাওঁ বুলি চলি যান্ত শীঘ্ৰ কৰি ৷৷
মহা দৈক হাতত ধৰিয়া লৈয়া যান্ত ৷
আইস আইস বুলিয়া পাছক লাগি চান্ত ৷৷ ১৮৭
মহা শান্তি চাৰু দেহা আতি সুনিৰ্ম্মল ৷
ভাগৰে পীড়িলা আতি বহে ঘৰ্ম্ম জল ৷৷
আউল ভৈল কেশ মুখ হুই তৰ তৰি ৷
যাইবে নোৱাৰন্ত ৰাজা লৈযান্ত আজুৰি ৷৷ ১৮৮
দেখি মহা কোপে বিশ্বামিত্ৰ দণ্ড তুলি ৷
কোবাবে লাগিলা মহাদইক মন্দ বুলি ৷৷
হাউৰে পাপিষ্ঠি কেনে নবঢ়াস পাৱ ৷
এভুৰাজা সুখ বুলি ঘেলাৱস গাৱ ৷৷ ১৮৯
এহি বুলি দুনাই কোবাৱন্ত দণ্ড ধৰি ৷
ততাপিতো মহাশান্তি শৈব্যা পটেশ্বৰী ৷৷
ধৰ্ম্মক চাহন্তে একো নেদন্ত সিদ্ধান্ত ৷
ত্ৰাহি কৃষ্ণ কৃষ্ণ সুমৰন্ত মাত্ৰ যান্ত ৷৷ ১৯০
কুমৰে আটাস পাৰে মাৱৰ কোলাত ৷
নৃপতিক লাগি উঠি মেলৈ দুই হাত ৷৷
ঋষিৰ মূৰ্ত্তিক দেখি কাম্পে তৰ তৰি ৷
চক্ষু মুদি লুকাইল মাৱৰ গলে ধৰি ৷৷ ১৯১
নৃপতিয়ো আন একো নোবোলন্ত বাক ৷
ঝান্তে আহা বুলি নেন্ত আজুৰি শৈব্যাক ৷৷
আইস প্ৰাণেশ্বৰী বুলি লৈ যান্ত ঘসাই ৷
ৰোহিতাশ্ব কান্দে নৃপতিৰ মুখ চাই ৷৷ ১৯২
হেন দেখি প্ৰজা সবে কৰে হাহাঙ্কাৰ ৷
হৰি হৰি মাৱ কিনো বিপত্তি তোমাৰ ৷৷
চন্দ্ৰ সূৰ্য্যে দেখিবাক নপান্ত যাহাক ৷
কৈৰ বনবাসী আসি কোবাৱৈ তোমাক ৷৷ ১৯৩
মহাশান্তি আইৰ আবে হেন সে বিলাই ৷
কেন মতে নৃপতি আগত আছা চাই ৷৷
এবেসে জানিলো হৰিশ্চন্দ্ৰ তুমি মৰা ৷
এহি বুলি কান্দৈ প্ৰজা অন্তৰৰ পৰা ৷৷ ১৯৪
সেহি বেলা পাঞ্চ বিশ্বদেৱ আসিলন্ত ৷
মহাদৈক দেখিয়া অশেষ কান্দিলন্ত ৷৷
হৰি হৰি মহাশান্তি শৰীৰ নসহে ৷
তোমাৰ দুঃখত সকলোৰে দেহা দহে ৷৷ ১৯৫
হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাজাৰ তুমি সে পটেশ্বৰী ৷
কোন মতে পাপীষ্ঠে কোবাৱে দণ্ড ধৰি ৷৷
আকাশতে থাকিয়া কৰন্ত হাহাকাৰ ৷
হা-হৰিশ্চন্দ্ৰ কিনো অৱস্থা তোমাৰ ৷৷ ১৯৬
এক চত্ৰ ৰাজা তুমি সাতো পৃথিবীৰ ৷
কৃষ্ণৰ ভকত সন্ত সোহৃদ শৰীৰ ৷৷
যাহাৰ যজ্ঞত নদী বহিলেক ঘৃতি ৷
সমস্ত দেৱতা ভৈল পৰম তৃপিতি ৷৷ ১৯৭
হেন মহা বৈষ্ণৱ নৃপতি ধৰ্ম্মশালী ৷
ইহাক খেদাইল ঋষি দেশৰ নিকালি ৷৷
দেৱ-দিজ পিতৃৰ খণ্ডাইলে সবে আশ ৷
দুৰ্ঘোৰ নৰকে পাপী তোৰ হৈব বাস ৷৷ ১৯৮
আজিসে আমাৰ সবে আশা ভৈল ছেদ ৷
পাপী বিশ্বামিত্ৰ ঋষি দিলে হৃদি খেদ ৷৷
ৰাজাৰ ডকায়া সবে লৈল ৰাজ্যভাৰ ৷
তথাপিতো মনে ক্ষমা নাই দুৰাচাৰ ৷৷ ১৯৯
অতি অপ্ৰমাদি পতিব্ৰতা বৰ-নাৰী ৷
কোননো স্বৰ্গক পাইবি আজি আঙ্কমাৰি ৷৷
ঋষি হৈয়া ভৈল এতমান মন্দমতি ৷
ইটো অধৰ্ম্মৰ ফলে যাইবে অধোগতি ৷৷ ২০০
এহি বুলি পাঞ্চো বিশ্বদেৱ পাৰে গালি ৷
ক্ৰোধিলন্ত বিশ্বামিত্ৰ বজ্ৰৰ বটালি ৷৷
শুন অৰে সঞ্জকাৰী পাঞ্চো বিশ্বদেৱ ৷
তোমাক মধ্যস্থ কৰি আনিয়াছে কেৱ ৷৷ ২০১
কিসক ভৰ্ৎসনা কৰ নুবুজি মহত্ব ৷
কোনে জানু পাৰে আসি পৰৰ শ্ৰাদ্ধত ৷৷
যেন বাটোৱাল হুয়া শশাৰ দেই শ্বাস ৷
কালে গ্ৰাসিলেক তোক আমাক জোঙ্কাস ৷৷ ২০২
দেৱ বোলাই কৱ কথা কেৱলে অহমহ ৷
খানিতেক ৰহ আৰ্জি ভাঙ্গো সবে গৃহ ৷৷
খাইবে পাই ৰাজাৰ মাত পক্ষপুৰ ৷
থাক আজি সবাৰো ভাৱনা কৰো চুৰ ৷৷ ২০৩
স্বৰূপত ব্ৰহ্ম ঋষি মই হও যেবে ৷
নৰ হুয়া পৃথিবীক যোৱা তোৰা সবে ৷৷
আমাক পাৰিলি গালি গ্ৰাসিলেক পাপে ৷
গৰ্ব্ভবাস নৰক ভুঞ্জিয়ো মোৰ সাপে ৷৷ ২০৪
হেন শুনি পাঞ্চো বিশ্বদেৱ আসিলন্ত ৷
আমিও কৰিব পাৰো শাপি তোৰ অন্ত ৷৷
তথাপিতো নশপোহোঁ ক্ষমা ধৰ্ম্ম ধৰি ৷
দিয়ো শাপ অন্ত ঋষি ক্ৰোধ পৰিহৰি ৷৷ ২০৫
ৰাজাৰ অন্তৰে আমি পাৰিলোহো গালি ৷
ঋষি ভৈলে হৈবে লাগে ক্ষমা ধৰ্ম্মশালী ৷৷
হেন শুনি বিশ্বামিত্ৰ ভৈল উপশান্ত ৷
পাঞ্চ বিশ্ব দেৱক সম্বোধি মাতিলন্ত ৷৷ ২০৬
একোকালে ব্যৰ্থ নাহি আমাৰ বচন ৷
তথাপিতো সীমা দেওঁ শুনা দেৱগণ ৷৷
পাণ্ডৱৰ ভাৰ্য্য হুইবে দ্ৰৌপদী প্ৰক্ষাত ৷
তাহান গৰ্ব্ভত অঙ্গে হুইবা সবে জাত ৷৷ ২০৭
নহিবে বিবাহ বংশ নথাকিবে ভয় ৷
অল্পকালে মৰি পাইবা দেৱৰ নিলয় ৷৷
দুনাই অমৰ হৈবা খণ্ডিবা দুৰ্গতি ৷
হেন শুনি পাঞ্চদেৱ গৈলা অম্ৰাৱতী ৷৷ ২০৮
পক্ষিগণ বদতি শুনিয়ো মহাশয় ৷
সেহিসে কাৰণে পাঞ্চ পাঞ্চালি তনয় ৷৷
অল্পকালে মৰি পাঞ্চ ভৈলা পূৰ্ব্বৱত ৷
নভৈলা বিবাহ কাৰো ঋষিৰ শাপত ৷৷ ২০৯
জৈমুনি বোলন্ত পক্ষী কহিয়োক কথা ৷
পাছে যেন ভৈলা হৰিশ্চন্দ্ৰৰ অৱস্থা ৷৷
বিশ্বামিত্ৰ খেদিয়া গৈলন্ত কোন দেশ ৷
মহা কৌতুহলে শুনো কাহিনী নিশেষ ৷৷ ২১০
পক্ষিগণে বোলে কথা শুনা আতঃপৰে ৷
পাঞ্চ বিশ্বদেৱক শাপন্ত ঋষিবৰে ৷৷
সেহি সময়ত ৰাজা ঋষিক এড়াই ৷
ভাৰ্য্যায়ে সহিতে দূৰ গৈলন্ত পলাই ৷৷ ২১১
উলটিয়া নিৰীক্ষি চাহন্তে মহাৰথ ৷
ঋষিক নকৰি দৃষ্টি যোজন পথত ৷৷
লড়ি গৈলা বিশ্বামিত্ৰ হেন অনুমানি ৷
বৃক্ষৰ ছায়াত বসিলন্ত তিনি প্ৰাণী ৷৷ ২১২
পাঞ্চ বৰিষৰ শিশু কোমল ছৱাল ৷
ক্ষুধায়ে পীড়িল আতি ভৈল লাল কাল ৷৷
দুইৰো মুখ চাই কান্দে ক্ষুধা লাগে বুলি ৷
এতেকে শুনন্তে ৰাজা মৰন্ত সমুলি ৷৷ ২১৩
কিবা দিবো বুলিয়া কান্দন্ত মহাৰাই ৷
মহাদই দেখি ভৈলা বিহ্বল পৰাই ৷৷
ক্ষুধায়ে তৃষায়ে ৰাজা ভৈলন্ত হতাশ ৷
ভাগৰে পীড়িলে ঘনে কাঢ়য় নিশ্বাস ৷৷ ২১৪
ঝুমূৰী
মহাখেদ পাইলা শান্তি ৷        প্ৰয়াসিত ভৈলা আতি ৷৷
ওষ্ঠ কণ্ঠ সুখাই মুখ ৷        সহিবে নোৱাৰে দুঃখ ৷৷ ২১৫
পড়িলন্ত পৃথিবীত ৷        ভৈলা আতি বিমোহিত ৷৷
নাহি একো শ্ৰুতিজ্ঞান ৷        উড়িগৈলা ধাতু প্ৰাণ ৷৷ ২১৬
যেন পাত ভৈল আয়ু ৷        নাসাত নাসয় বায়ু ৷৷
মৃতকৰ যেন থান ৷        দেখি ৰাজা বিদ্যামান ৷৷ ২১৭
হাহামৰে প্ৰাণেশ্বৰী ৷        আথে বেথে গলে ধৰি ৷৷
শিৰত সিঞ্চিল জল ৷        দহে দেহা শোকানল ৷৷ ২১৮
জীয়ান্ত সাবটি ধৰি ৷        উঠি উঠ প্ৰাণেশ্বৰী ৷৷
কৰা কেনে অযুগুত ৷        কান্দৈ ৰোহিতাশ্ব পুত্ৰ ৷৷ ২১৯
কৰোয়োক স্তন পান ৷        কেনে নেদা সমিধান ৷৷
ফুটি যাই মোৰ প্ৰাণ ৷        আপোনহি সৰ্ব্বজান ৷৷ ২২০
সৰ্ব্বকালে বুজা মোক ৷        নেমাতা স্নেহৰ পোক ৷৷
কিনো ভৈলা নিদাৰুণ ৷        কতেক বৰ্ণাইবো গুণ ৷৷ ২২১
ৰত্নৰ শয্যাত শোস ৷        তাতো নাহি পৰিতোষ ৷৷
আজি পৃথিবীত ঢলি ৷        পড়ি সুখে নিদ্ৰা গৈলি ৷৷ ২২২
আসংখ্যাত নাৰী যাক        সৰ্ব্বক্ষণে সেৱৈ তোক ৷৷
চামৰে ধৰিয়া ঢুলে৷        সুবৰ্ণৰ চতুৰ্দ্দোলে ৷৷ ২২৩
অন্তেষ পুৰত ফুৰৈ ৷        নেত্ৰ কান্দোৱানে ঘুৰৈ ৷৷
সিটো প্ৰাণ পটেশ্বৰী ৷        হণ্ঠী যাইবে কেন কৰি ৷৷ ২২৪
এখনে ভাগিল ৰথ ৷        কেনে যাইবো দূৰ পথ ৷৷
হাহা বিধি কিনো দুঃখ ৷        শৈব্যাৰ মুখত মুখ ৷৷ ২২৫
দিয়া কান্দৈ মহাৰাই ৷        নেত্ৰ জল বহি যাই ৷৷
ফোকাৰে নিশ্বাস আতি ৷        হা প্ৰিয়া বুলি মাতি ৷৷ ২২৬
তোৰ শোকে দেহাদহে ৷        মোৰ ক হৃদয়ে সহে ৷৷
এহি বুলি কৰা মন্যু ৷        হাতে মৰ্জ্জিলন্ত তনু ৷৷ ২২৭
সিঞ্চিল শিৰত জল ৷        দেহা ভৈলা অবিকল ৷৷
কতো দেলি প্ৰাণ আইল ৷        শৈব্যা চক্ষু মেলি চাই ৷৷ ২২৮
নৃপতি কান্দন্ত ধৰি ৷        হেন দেখি পটেশ্বৰী ৷৷
ৰাজাৰ ধৰিয়া পাৱে ৷        বুলিললন্ত বহুভাৱে ৷৷ ২২৯
সপ্ত পৃথিবীৰ পতি ৷        তোমাৰ হেনসে গতি ৷৷
প্ৰসন্ন কৰিয়ো মুখ ৷        কিছু নহে শোক দুখ ৷৷ ২৩০
ক্ষণেকতে হোৱে নষ্ট ৷        আকে লাগি কোনকষ্ট ৷৷
জানা সবে শাস্ত্ৰ ধৰ্ম্ম ৷        কেনে তুমি কৰা মৰ্ম্ম ৷৷ ২৩১
সংসাৰ সৃজিলা বিধি ৷        যেন স্বপনৰ নিধি ৷৷
জাগিলে সমস্তে হৰৈ ৷        কোনে মোৰ বুদ্ধি কৰৈ ৷৷ ২৩২
ধৈৰ্যেসে আপদ তৰি ৷        আন চিন্তা পৰিহৰি ৷৷
কৰিয়োক উপদেশ ৷        যাইব আমি কোনদেশ ৷৷ ২৩৩
ঋষিৰ দেশৰ ৰাজে ৷        নাহি ঠাই একো ৰাজে ৷৷
ইটো চিন্তা আসৰিষ ৷        কৰিয়োক বিমৰিষ ৷৷ ২৩৪
হেন শুনি নৃপবৰে ৷        গুণিলন্ত নিৰন্তৰে ৷৷
সাতোদ্বীপা পৃথিবীত ৷        থানৰ নভৈল থিত ৷৷ ২৩৫
নেৰাইলো ঋষিৰহাত ৷        চিত কৰে উতপাত ৷৷
যাইবো আবে কোন পুৰী ৷        পাইবে আসি ঘুৰি ঘুৰি ৷৷ ২৩৬
এহি বুলি নৰনাথ ৷        জানুত দিলন্ত মাথ ৷৷
নুগুছে ঋষিৰ ভয় ৷        দেখে ৰাজা তমোময় ৷৷ ২৩৭
প্ৰবন্ধে গুণন্ত বসি ৷        মনত পৰিল আসি ৷৷
আছে পুৰী বাৰাণসী ৷        স্বস্হভৈলা মহাযশী ৷৷ ২৩৮
প্ৰণামিয়া কৃষ্ণপাৱে ৷        ঝুমুৰী শঙ্কৰে গাৱে ৷৷
শুনা এক চিতকৰি ৷        সুখে যোৱা আত্মাতৰি ৷৷
আন চিন্তা পৰি হৰি ৷        সবে বোলা হৰি হৰি ৷৷ ২৩৯
’’’পদ’’’
শৈব্যাক সম্বোধি মাতিলন্ত মহাৰাজে ৷
আমাৰ নেদেখো থান বাৰাণসী বাজে ৷৷
পৃথিবীৰ বহিৰ্ভূত সংসাৰতে সাৰ ৷
তাতেসে নাহিকে মনুষ্যৰ অধিকাৰ ৷৷ ২৪০
সৰ্ব্বকালে যাত বিশ্বনাথ অধিকাৰী ৷
তৈকে লাগি যাওঁ উঠিয়োক বৰ নাৰী ৷৷
মই লৈয়া যাওঁ আবে কুমৰক কোলা ৷
তোমাৰ বোলানে যাওঁ ধীৰে ধীৰে চলা ৷৷ ২৪১
পুত্ৰ কোলে কৰি লৰিলন্ত মহাভাগে ৷
মহাদৈয়ো যান্ত নৃপতিৰ আগে আগে ৷৷
দণ্ডেকৰ পৃথত দিনেক যাই বহি ৷
বঞ্চন্ত ৰজনী মঠ মণ্ডপত ৰহি ৷৷ ২৪২
কতো গৃহস্থৰ ঘৰে লন্ত গৈয়া বাস ৷
কতো দিনা নৃপতিৰ পৰৈ উপবাস ৷৷
একোকে নপাই কতো ৰহিবাৰ বনে ৷
শৰীৰ বিবৰ্ণ ভৈল ৰৌদ্ৰ বৰষুণে ৷৷ ২৪৩
নাহি অন্ন বস্ত্ৰ সবে বাকলি বসন ৷
ভিক্ষায়ে ভোজন ভৈলা ভূমিত শয়ন ৷৷
ধূলায়ে ধূসৰ তনু চিনন নযাই ৷
হেন মহাকষ্টে দুখে যান্ত মহাৰাই ৷৷ ২৪৪
কতোদিনে পাইলা গৈয়া পুৰী বাৰাণসী ৷
আগভেণ্টি বিশ্বামিত্ৰ ঋষি আছে বসি ৷৷
দেখি নৃপতিৰ শিহৰিল সৰ্ব্ব গাৱ ৷
প্ৰদক্ষিণে ঋষিৰ নমিলা দুই পাৱ ৷৷ ২৪৫
ভাৰ্য্যায়ে সহিতে প্ৰণামিলা মহাবলী ৷
ঋষিক বোলন্ত ৰাজা কৰি কৃতাঞ্জলি ৷৷
পাদ্যঅৰ্ঘ্য দিবো হেন নাহি একোধন ৷
সেৱাতে ভৃত্যক প্ৰতি হয়োক প্ৰসন্ন ৷৷ ২৪৬
ভাৰ্য্যাক পুত্ৰক লোৱা নুহি মোৰ প্ৰাণ ৷
বুলিয়োক শীঘ্ৰে যদি কাৰ্য্য থাকে থান ৷৷
ঋষিয়ে বোলন্ত আন নাহি প্ৰয়োজন ৷
যেন লাগে দিয়ো মোক দক্ষিণাৰ ধন ৷৷ ২৪৭
আপোনাৰ মুখে খান্তা কৰি দিলি আশ ৷
আজিয়েৰে নৃপতি সম্পূৰ্ণ ভৈল মাস ৷৷
দিনা চাৰি ভৈলে আসি আছো বাট চাই ৷
চাহন্তে চাহন্তে তোক আক্ষিয়ো দুখাই ৷৷ ২৪৮
যেন বুলি আছা আবে সুমৰা তাহাক ৷
শীঘ্ৰ কৰি দিয়োক যজ্ঞৰ দক্ষিণাক ৷৷
আজি আউৰ ভাণ্ডিবে নোৱাৰা মহাৰাজ ৷
দক্ষিণা কাৰণে আইলো এৰি ৰাজ কাজ ৷৷ ২৪৯
ৰাজা বোলে যদি আজি পূৰ্ণ ভৈল মাস ৷
আউৰ কিছু বুলিবে মোহোৰ নাহি শাস ৷৷
কিন্তু আছে এভো দেখা দুই ওৰ সীমা ৷
ইয়ো বেলি খানি মোক কৰিয়োক ক্ষমা ৷৷ ২৫০
এহি হোক বুলি ঋষি মাতিলা ৰাজাক ৷
পাকদিয়া আসো আজ্ঞালৈয়া আপোনাক ৷৷
ইবেলিয়ো আসিলে পাতস কাপ জাপ ৷
সৰ্ব্বনাশ কৰো তেবে দিয়া ব্ৰহ্মশাপ ৷৷ ২৫১
হেন বুলি বিশ্বামিত্ৰে পশিল নগৰ ৷
নৃপতিক পায় আসি মহাচিন্তা জ্বৰ ৷৷
যেন ঘোৰ নিৰ্ঘাত পড়িল আসি মাথে ৷
অধোমুখে বসিয়া গুণন্ত নৰনাথে ৷৷ ২৫২
কোন কৰ্ম্ম কৰো আবে যাইবো কৈক লাগি ৷
কৈত মিত্ৰ আছে কৈত ধন পাইবো মাগি ৷৷
আপনাৰ মুখে মই বুলি আছো বাক ৷
কেনমতে দিবো আজি সিটো দক্ষিণাক ৷৷ ২৫৩
কত কদৰ্থনা আউৰ সহিবো ঋষিৰ ৷
এক মনে বোলো এৰো আপন শৰীৰ ৷৷
তথাপিতো ব্ৰহ্মস্ব থাকিবে মোত ৰহি ৷৷
যত বংশ হুইবে তাকো মাৰিবেক দহি ৷৷ ২৫৪
ব্ৰহ্মস্ব ৰহিলে মোৰ নুহিবে নিস্তাৰ ৷
কত জন্ম পলু হৈয়া থাকিবো বিষ্ঠাৰ ৷৷
এহি বুলি মনে মনে গুণন্ত নৃপতি ৷
এবে কোন উপায়ে নযাইবো অধোগতি ৷৷ ২৫৫
আপোনাক বিকি ব্ৰাহ্মণৰ সুজো ধাৰ ৷
আত পৰে বুদ্ধি আন নাহিকে আমাৰ ৷৷
মোৰ ভাগ্য যে হৌক পুৰুষ এৰাউক ৷
এতেক বোলন্ত আসি প্ৰবেশিল শোক ৷৷ ২৫৬
মাত বোল হৰিল দেখন্ত অন্ধকাৰ ৷
হেন দেখি চিত্ত আউৰ নসহে শৈব্যাৰ ৷৷
লোতকে পুৰলী আসি গদ গদ মাত ৷
ধীৰে ধীৰে সুন্দৰী স্বামীকে মাতে মাত ৷৷ ২৫৭
কাৰ্য্য সময়ত কেনে ভৈলা হত বুদ্ধি ৷
আপদ ব্যাধিৰ হোৱৈ ধৈৰ্য্যেসে ঔষধি ৷৷
মোৰ বাক্য ধৰা প্ৰভো চিন্তা পৰিহৰা ৷
অঙ্গীকৃত সত্যক সত্বৰে ৰক্ষা কৰা ৷৷ ২৫৮
যিটো পুৰুষৰ নষ্ট ভৈল অঙ্গীকাৰ ৷
লোকৰ বৰ্জ্জন হোৱে জীৱন ধিক্কাৰ ৷৷
নাহি নাহি আন ধৰ্ম্ম জানা সত্য বিনা ৷
জানি আন নিচিন্তিবা দিয়োক দক্ষিণা ৷৷ ২৫৯
অগ্নি হোত্ৰ কৰে যিটো পঢ়ে চাৰি বেদ ৷
যত মহা দান আদি কৰি অবিচ্ছেদ ৷৷
সকলো নিস্ফল যাৰ লৰিল বচন ৷
হেন জানি সত্য প্ৰভো কৰিয়ো ৰক্ষণ ৷৷ ২৬০
কীৰ্ত্তি নামে এক ৰাজা আছিল পূৰ্ব্বত ৷
শত অশ্বমেধ আচৰিল বিধিবত ৷৷
আৰু এক ৰাজসূই মনে কৰি ইচ্ছা ৷
স্বৰ্গ হন্তে পৰিল বাৰেক বুলি মিছা ৷৷ ২৬১
সত্য নেই ঊৰ্দ্ধক অপত্যে অধোগতি ৷
হেন জানি সত্যক ৰাখিবে কৰা মতি ৷৷
ইন্দ্ৰতো অধিক সুখ গৈল কত কাল ৷
আউৰ কালে অনুশোচ কৰা মহীপাল ৷৷ ২৬২
তোমাৰেসে দুখ দেখি অন্তৰ্গত দহে ৷
কিকৰে জীৱন আউৰ হৃদয় নসহে ৷৷
শুনা বচনেক বোলো চৰণত ধৰি ৷
বুলিবাক চাহন্তে লোতক পড় ঝৰি ৷৷ ২৬৩
অশেষ ক্ৰন্দন আসে মনত অসুখে ৷
মাতিবে নোৱাৰি আছিলন্ত অধোমুখে ৷৷
লোতকে ভেদিলে গদ গদ কৰে মাত ৷
আঞ্চলে মলছি মুখ দুনাই বোলে বাক ৷৷ ২৬৪
উপজিল পুত্ৰ ৰাজা এতেক বোলন্তে ৷
পৃথিবীত মকমকি পড়িল কান্দন্তে ৷৷
আৰু একো বুলিবাক নপাৰি সুন্দৰী ৷
কৰন্ত বিলাপ নৃপতিৰ পাৱে ধৰি ৷৷ ২৬৫
হেন দেখি নৃপতিৰ মনত অসুখ ৷
মহাদৈক তুলি বস্ত্ৰে মুছিলন্ত মুখ ৷৷
কিসক কান্দহ বান্ধৈ বুলিয়ো সত্বৰ ৷
পুনৰ যে নাম লৈলি আগত কুমাৰ ৷৷ ২৬৬
কিবা গুণি পৃথিবীত পাৰ লোটা লুটি ৷
শীঘ্ৰে প্ৰাণেশ্বৰী কহ প্ৰাণ যাই ফুটি ৷৷
শুনি কতো বেলি ভৈল শৈব্যাৰ চেতন ৷
অল্প কৰি নৃপতিক বুলিলা বচন ৷৷ ২৬৭
উপজিল পুত্ৰ ৰাজা তযু যথোচিত ৷
মহন্ত জনৰ হোৱে হেনসে উচিত ৷৷
পুত্ৰ প্ৰয়োজনে বিভা কৰয় ভাৰ্য্যাক ৷
আবে পুত্ৰ উপজিলে এৰিয়ো আমাক ৷৷ ২৬৮
আন একো উপায় নেদেখো আত বিনা ৷
আমাক বিক্ৰয় কৰি দিয়োক দক্ষিণা ৷৷
আপোনাৰ সত্য ৰাখি কৰা থিৰ হিয়া ৷৷
মই বিক্ৰি যাওঁ প্ৰভু তুমি মাত্ৰ জীয়া ৷৷ ২৬৯
আমাৰ নিমিত্তে তুমি এৰিয়ো বিমন ৷
ইহেন ভাৰ্য্যা পাইবা প্ৰভু যৈত মন ৷৷
যজ্ঞ হোক সাম্ফলে দক্ষিণা দিয়া শুজি ৷
মোৰ বাক্য কৰা প্ৰভু পূৰ্ব্বাপৰ বুজি ৷৷ ২৭০
শুনা সভাসদ মহাজনৰ ধৰ্ম্মক ৷
প্ৰাণান্তিক দুঃখ পাইলে নেৰয় সত্যক ৷৷
সাৰ্ব্বভৌম্য ৰাজ পদ পুত্ৰ ভাৰ্য্যা যত ৷
চাণ্ডালত আপোনাক বিকিলা সত্যত ৷৷ ২৭১
হেনজানি মহাজনে নেৰিবা সত্যক ৷
সত্য শাস্ত্ৰ তত্ত্বজানি ভজিয়ো হৰিক ৷৷
কৃষ্ণৰ ভকতি সত্য ধৰ্ম্ম অনুপান ৷
জানি উচ্চকৰি ডাকি বোলা ৰাম ৰাম ৷৷ ২৭২
ছবি
হেন জানি নৃপতিৰ        হিয়া যেন যাই চিৰ
শোকে আতি হৃদি যাই পুড়ি ৷
দেখিলন্ত তমোময়        শ্ৰুতি হীন মহাশয়
অন্তৰীক্ষে ধাতু গৈল উড়ি ৷৷
জানুত দিলন্ত মাথ        কতো বেলি নৰনাথ
শোকত ভৈলন্ত অচেতন ৷
কতো হিয়া ভুকু মাৰি        পৃথিবীত মাথা তাৰি
আতি শোকে কৰন্ত ক্ৰন্দন ৷৷ ২৭৩
হৰি হৰি প্ৰাণেশ্বৰী        তোৰ মুখে কেন কৰি
আসিলেক বজ্ৰ সম বাণী ৷
বুলিলা বিকিবে তোক        আতেসে অধিক শোক
হৃদয়ত শোক-শেল হানী ৷৷
হেন ভৈলো অধোগামী        তোক কি বিকিব আমি
আপোনাৰ জীৱন কাতৰে ৷
ম্লেচৰো নাহিক ধৰ্ম্ম        কৰিবে হেন কি কৰ্ম্ম
কোননো অধম পাপী নৰে ৷৷ ২৭৪
হৰি হৰি প্ৰাণেশ্বৰী        আপদত সেই তৰি
মোহৰ কণ্ঠৰ হেমহাৰ ৷
কোন সতে তোক এড়ি        থাকো মই প্ৰাণ ধৰি
মুখ্যপ্ৰাণ তইসে আমাৰ ৷৷
সুন্দৰ সৰল মুখ        দেখিলে পাহৰো দুঃখ
জীয়ো সমুলঞ্চে দেখি যাক ৷
চাণ্ডালতো ভৈল ধিক        প্ৰাণ ফুটি নযাই ধিক
বিকিবোহ হেনয় ভাৰ্য্যাক ৷৷ ২৭৫
এহি বুলি মহাশয়        দেখিলন্ত তমোময়
পীড়িলেক শোকৰ ঝঞ্জালে ৷
হৰিলা চেতন জ্ঞান        উড়িলা সমস্তে প্ৰাণ
পৃথিবীত পৰিল নিঢালে ৷৷
দেখি শৈব্যা মাথা তুলি        বুড়িল বুড়িল বুলি
আঙ্কোৱালি ধৰিলা স্বামীক ৷
শিৰত সিঞ্চিন্ত পানী        বোলন্ত মধুৰ বাণী
প্ৰাণ এড়িবাক চাহ কিক ৷৷ ২৭৬
চক্ষু মেলি চোৱা মোক        খণ্ডোক দাৰুণ শোক
হিয়াৰ গুছুক ভকভকি ৷
তযু অত দুখ দেখি        কেনে আছো প্ৰাণ ৰাখি
কান্দন্ত সুন্দৰী মকমকি ৷৷
সুবৰ্ণৰ সিংহাসন        ৰত্নময় বিতোপন
তাতে তুলি কোমল বিছাই ৷
তাত থাকা নিদ্ৰা কৰি        এবে পৃথিবীত পড়ি
কেনেনিদ্ৰা গৈলা মহাৰাই ৷৷ ২৭৭
পৃথিবীৰ ৰাজাগণে        খাটিলেক সৰ্ব্বক্ষণে
নম্ৰভাবে ভৃত্য হেন মান ৷
ভাণ্ডাৰ সুবৰ্ণময়        দিলা মহাৰত্ন ছয়
কোটি কোটি ব্ৰাহ্মণক দান ৷৷
ৰাজ ব্ৰহ্মভোজ ৰোল        লঙিঘল স্বৰ্গৰ কোল
সঙ্গে বহিলেক পঞ্চামৃত ৷
সিটো আজি নৰেশ্বৰে        দক্ষিণা দিবাক ডৰে
মহাৰাজা পড়িল ভুমিত ৷৷ ২৭৮
যিটো ৰাজা হৰিশ্চন্দ্ৰ        শ্ৰীমন্ত যেহেন ইন্দ্ৰ
বুদ্ধি বলে বিষ্ণুৰ সমান ৷
সসাগৰা বসুমতি        তৃণ যেন কৰি মত
ঋষিক উচৰ্গি দিলা দান ৷৷
আনো যত হস্তী ঘোড়া        তাৰ কোনে পাৱে ওৰা
ব্ৰাহ্মণক দিলা মহাৰাই ৷
সিটো ভৈল ভিক্ষু প্ৰায়        দক্ষিণা দিবাৰ নাই
ঋষিৰ ভয়ত ধাতু যাই ৷৷ ২৭৯
হৰি হৰি বিধি তোৰ        কত অপৰাধ ঘোৰ
চিন্তিলন্ত এন্তে মহামতি ৷
আঙ্ক কিবা শত্ৰু বুলি        এতেক দুৰ্গতি দিলি
কৰিলাহা হেনসে বিপত্তি ৷৷
সুগন্ধ চন্দন যাৰ        গাৱে ঘসি মল কাঢ়ে
ৰত্ন অলঙ্কাৰ বিৰচিত ৷
সিটো কাল কৈক গৈল        হেনসে বিপত্তি ভৈল
এবে যেন নাটয় মাটিত ৷৷ ২৮০
উঠা উঠা প্ৰাণনাথ        মোক চোৱা তুলি মাথ
মোৰ গাৱে অগনি জলয় ৷
দিয়া মোক সমিধান        যুড়াইবো সমস্তে প্ৰাণ
হেৰা মই মাতো মহাদই ৷৷
এবেসে জানিলো আমি        মৰিলাহা প্ৰাণস্বামী
তোমাক পাইলেক মহাকালে ৷
এহি বুলি পটেশ্বৰী        ৰাজাক গাৱক এড়ি
পৃথিবীত পৰিলা নিঢালে ৷৷ ২৮১
ৰাজায় দেখন্ত আতি        বিমুৰ্চ্চিত ভৈল সতী
মুখৰো হৰিল মাত বোল ৷
ৰোহিতাশ্ব শিশু দেখি        ক্ষুধায়ে কান্দিলা আতি
মাৱৰ চাপিলা আতি কেলি ৷৷
আই দিয়া অন্নপান        ভোকে হেৰা যাই প্ৰাণ
উঠা বুলি গলত বান্ধই ৷
হেৰা চোৱা সুখাই মুখ        নোৱাৰো সহিব দুখ
এহি বুলি কুমাৰে কান্দই ৷৷ ২৮২
মোক কোলে লোৱা তুলি        হেৰা চোৱা পুত্ৰ বুলি
হাতে ধৰি ঝঙ্কাৰে ৰাজাক ৷
ভোকে গাৱ নুই থিৰ        দিয়া ঘৃত লাড়ু ক্ষীৰ
কোলাত বসিয়া খাইবো তাক ৷৷
কতেক ঘুমটি পাৰা        মোক কেনে ভোকে মাৰ
বুলি কান্দে নৃপতি ক্ৰন্দন ৷
আছাৰয় হাত ভৰি        মনত বিকল কৰি
গেৰি পাৰি কৰন্ত ক্ৰন্দন ৷৷ ২৮৩
সেহি বেলা বিশ্বামিত্ৰ        উগুল থুগুল চিত
উঠন্তে বৈসন্তে চান্ত বেলি ৷
হৃদয়ত এহি ধ্যান        পাইবো আজি মই দান
ৰাজা দিবে সূৰ্য্যে অস্তভৈলে ৷৷
থাকিব নোৱাৰো বসি        উঠি লৰিলন্ত ঋষি
যথাত আচন্ত ৰাজা পৰি ৷
হাতে দণ্ড কান্ধে ছাতি        দেখিয়া কুমাৰে আতি
আই বাপ পুলি দিলে গেৰি ৷৷ ২৮৪
ঋষিৰ মূৰ্ত্তিক দেখি        লুকায়া মুদিল আখি
নৃপতিৰ বুকুত সান্ধিত ৷
বিশ্বামিত্ৰ দেখে পাছে        মূৰ্চ্ছা গৈয়া পৰি আছে
মহাৰাজা ভাৰ্য্যাৰ সহিত ৷৷
বিমুৰ্চ্চিত দেখে আতি        দক্ষিণা হেৰাইল বুলি
বসিলন্ত আধোমুখ কৰি ৷
সুখ নাহি উঠি যান্ত        নিহালি নিহালি চান্ত
জানো ৰাজা আছে ছল ধৰি ৷৷ ২৮৫
কান্ধে ঘট ধৰি আনি        মাথাত ঢালন্ত পানী
উঠ উঠ হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাই ৷
দিয়া ধন দক্ষিণাৰ        কান্ধৰ গুছায়ো ভাৰ
ধৰুৱাৰ কৈতো সুখ নাই ৷৷
বোলন্ত অনেক বাণী        ঢালন্ত শিৰত পানী
নৃপতিয়ে চক্ষু মেলি চাইল ৷
ঋষিক আগত দেখি        আৰু মুদিলন্ত আক্ষি
দুনাই যেন যমপুৰি পাইল ৷৷ ২৮৬
দেখি ক্ৰোধে জ্বলি গৈল        ৰাজাক বুলিবে লৈল
তোৰ সৰ্বে বুদ্ধি কৰো চুৰি ৷
দক্ষিণা দিবাক ডৰে        পাইল তোক চিন্তা জ্বৰে ৷
মিছাত আছস ভেম জুৰি ৷৷
উঠা উঠা ধৰ্ম্ম জানি        আপোনাৰ সত্য বাণী
ৰাখি মোক শীঘ্ৰে দিয়া দান ৷
সত্য সূৰ্য্যে আছে ৰহি        সত্যেতেসে আছে মহী
সত্য সম ধৰ্ম্ম নাহি আন ৷৷ ২৮৭
শুন অৰে মহাপাপ        জানিলো পীড়িলে কাপ
বিস্তৰ নোবোলো আৰ বাক ৷
আজি সূৰ্য্য অস্ত গৈল        জানো ৰসাতলে গৈল
যেবে আনি নেদে দক্ষিণাক ৷৷
এড়াইবে কাহাৰ বাপ        বংশ দহি দিবো শাপ
কৰৈ ঋষি অতি চটি ফটি ৷
কিবা কৰা দেখো আত        খানিতেক চাহোঁ বাট
এটি বুলি গৈলন্ত উলটি ৷৷ ২৮৮
'পদ'
জৈমুনিৰ আগে পক্ষীগণ নিগদতি ৷
ঋষিক যাইবাৰ দেখি উঠিলা নৃপতি ৷৷
শৈব্যায়ো বসিলা কুমৰক কোলে ধৰি ৷
চিন্তন্ত বসিয়া ৰাজা ঋষিক সমৰি ৷৷ ২৮৯
আজি ঋষিশাপত সবংশে যাইবো তল ৷
কৈক যাইবো কি কৰিবো হৃদয় বিকল ৷৷
গুণি একো কৰিবাক নোৱাৰন্ত থিৰ ৷
দেখি মহাদই দুনাই বোলে ধীৰ ধীৰ ৷৷ ২৯০
এভো হেন কৰা প্ৰভু মোৰ বাক্য ধৰা ৷
শাপ অগনিত পৰি বিপাঙ্গে নমৰা ৷৷
মোক বিকিয়োক হিয়া কৰিয়োক থিৰ ৷
দক্ষিণাক শুজি হাত এৰায়ো ঋষিৰ ৷৷ ২৯১
হেন শুনি ৰাজা আতি ভৈলন্ত বিতত ৷
কান্দন্তে লোতক নাসে যেন কাষ্ঠৱত ৷৷
শৈব্যাক বোলন্ত বান্ধৈ কৰা মোৰ বাক ৷
পৰম নিৰ্দ্দয় হুয়া বিকিব তোমাক ৷৷ ২৯২
মহাক্ৰুৰ পাপীজনো নাচৰে ইহাক ৷
তাহাতে অধম হৈয়া বিকিবো তোমাক ৷৷
কেনমতে কণ্ঠৰ বজাইবো হেন বাণী ৷
হেন বুলি তৈৰ উঠি গৈলা তিনি প্ৰাণী ৷৷ ২৯৩
ভাৰ্য্যায়ে সহিতে গৈলা নগৰৰ মাজে ৷
বেঢ়ি বেঢ়ি তাসম্বাক সোধে সাম ৰাজে ৷৷
কোন দেশী তোমাৰা উত্তম তিনি প্ৰাণী ৷
কুমৰক দেখি দুগ্ধ লাড়ু দেই আনি ৷৷ ২৯৪
নৃপতি বোলন্ত শুনা নগৰীয়া লোক ৷
পৰম ঘাতুক মই নুশুধিবা মোক ৷৷
ৰাক্ষস পিশাঞ্চ যত সবাতো অধম ৷
পৃথিবীত মহাপাপী নাহি মোৰ সম ৷৷ ২৯৫
ভাৰ্য্যাক বিকিবে আসি আছো আগবাঢ়ি ৷
আহাৰ নিমিত্তে প্ৰাণ যান্তে আছো ছাৰি ৷৷
দাসী ভাৱে লৱা যেবে আছে প্ৰয়োজন ৷
ঝান্তে বোলা যেবে মোত আছয় চেতন ৷৷ ২৯৬
এক বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ আসিল হেন শুনি ৷
জক মক দশন মাটিত লাগে ভূণি ৷৷
চৰাচৰ ফোট জকমক কৰে কেশ ৷
অতি বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ চলন্তে লাস বেশ ৷৷ ২৯৭
গাৱ ভৰি হাত সিটো আছাৰন্তে আসি ৷
নৃপতিক বোলন্ত বিকস কোন দাসী ৷৷
মই লইবো কিনি দাসী যত লাগে ধন ৷
কত পাইলে দিবি কহ স্বৰূপ বচন ৷৷ ২৯৮
নগৰৰ দ্ৰব্য আমি গ্ৰাহক কৰাওঁ ৷
নানাবিধ বস্তু যত ঘৰে বসি পাওঁ ৷৷
দুখ পাইবে লাগি কিছু নকৰিয়ো শঙ্কা ৷
ঘৰত পৰিয়া আছে লক্ষকোটি টঙ্কা ৷৷ ২৯৯
একেখানি ভাৰ্য্যা মোৰ আতি সুকুমাৰী ৷
প্ৰাণ সম আমাৰ প্ৰথম বিহা নাৰী ৷৷
কৰ্ম্ম কৰিবাক নেদো দুখ পাইবে ডৰে ৷
পানী আনি আপুনি ৰন্ধন কৰো ঘৰে ৷৷ ৩০০
তোৰ ভাৰ্য্যা দেখো এই স্বভাৱে সুথিৰ ৷
কৰ্ম্মত কুশল হৈবে সুদৃঢ় শৰীৰ ৷৷
এইক দাসী পাইলে ভাল পাইবে ব্ৰাহ্মণী ৷
যেন লাগে লইবি ধন মই নিবো কিনি ৷৷ ৩০১
ব্ৰাহ্মণৰ শুনি বজ্ৰ সমান বচন ৷
মহাদুখে নৃপতিৰ বিদাৰিলা মন ৷৷
মাতিবাক নপাৰিয়া ৰাজা সেই টালে ৷
গোৰ কটা গাছ যেন পড়িল নিঢ়ালে ৷৷ ৩০২
উঠ কিবা লইবি বুলি ব্ৰাহ্মণে মাতন্ত ৷
অচেতন ভৈল ৰাজা নেদন্ত সিদ্ধান্ত ৷
কণ্ঠৰ নোলাই মাত বিহ্বল পৰাই ৷
তবধ নয়নে ৰাজা থাকিলন্ত চাই ৷৷ ৩০৩
হেন দেখি দ্বিজৰ কুপিত ভৈল মন ৷
আপোন গাণ্ঠিৰ শোলকাই আনি ধন ৷৷
ৰাজা গাৱৰ বাকলীত বান্ধি থৈলা ৷
উঠ অৰে দাসী বুলি মাতিবাক লৈলা ৷৷ ৩০৪
শৈব্যায়ে বোলন্ত ৰৈয়ো খানিতেক লাগি ৷
স্বামীক মাতিয়া যাওঁ ইজন্মক লাগি৷৷
প্ৰাণনাথ এবে দেখা দেখি আজি যাই ৷
পৰিচ্ছেদ কৰি খানিতেক থাকো চাই ৷৷ ৩০৫
হেন শুনি খঙ্গাইলে ব্ৰাহ্মণ অহঙ্কাৰী ৷
কোলাৰ শিশুক ধৰি লৈযান্ত আজুৰি ৷৷
কৈৰ স্বামী পাইলি বুলি কিল মাৰে ধনি ৷
বাম হাতে চুলে ধৰি লৈযান্ত আজুৰি ৷৷ ৩০৬
মহাদই বোলে গুৰু এৰা এৰা মোক ৷
চক্ষু গোট মেলি চাওঁ ৰোহিতাশ্ব পোক ৷৷
মাৱৰ পুত্ৰৰ দেখা দেখি আজি যাই ৷
চাওঁ মই নেত্ৰ ভৰি স্নেহেৰ পুতাই ৷৷ ৩০৭
ভৈলো কুলক্ষণী আজি ব্ৰাহ্মণৰ দাসী ৷
তই ৰাজকুমাৰ নুছুবি মোক আসি ৷৷
এহি বুলি আৰ্ত্তৰাৱে কৰন্ত ক্ৰন্দন ৷
মাৱৰ বচন শুনি ৰাজাৰ নন্দন ৷৷ ৩০৮
মাৱ মাৱ বুলি খেদি গৈলা পুত্ৰ খানি ৷
দেখি বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণে মাৰিলে লাঠি হানি ৷৷
আইস বুলি তথাপি চাপিল আসি পাশ ৷
মাৱক সাবটি ধৰি পাৰন্ত আটাস ৷৷ ৩০৯
হেন দেখি মহাদই কৰন্ত কাতৰ ৷
নমাৰা নমাৰা গুৰু মৰিবে কুমৰ ৷৷
চৰণত ধৰো গুৰু হুয়োক প্ৰসন্ন ৷
কুমৰকো কিনিলৈয়ো দিয়ো কিছুধন ৷৷ ৩১০
কৰ্ম্ম কৰিবাক নোৱাৰিবো পুত্ৰবিনা ৷
সন্তাপত মৰিবো মিছাতে মোক কিনা ৷৷
হেন জানি মাৱ পুত্ৰ একে লগে কিনা ৷
নোৱাৰো ৰাখিবে প্ৰাণ ৰোহিতাশ্ব বিনা ৷৷ ৩১১
হেন শুনি ব্ৰাহ্মণৰ পালটিল মন ৷
ৰাজাক বোলন্ত লোৱা পুত্ৰ বিকি ধন ৷৷
যাই লগ লাগি পাশ নেৰয় মাৱৰ ৷
ধৰ্ম্ম ব্যৱহাৰে ধন পাস দুই হন্তৰ ৷৷ ৩১২
এহি বুলি দুইৰ ধন কৰি এক ঠাই ৷
বাকলি বস্ত্ৰত নিয়া বান্ধিল দঢ়াই ৷৷
মাৱ পুত্ৰ দুইক নেই এক ঠাইতে বান্ধি ৷
পাছত কোবান্তে দ্বিজে দুয়ো যান্ত কান্দি ৷৷ ৩১৩
কাতি হৈয়া পড়িয়া আছন্ত ৰাজা চাই ৷
আগত বান্ধিয়া ভাৰ্য্যা পুত্ৰ লৈয়া যাই ৷৷
কৰন্ত ক্ৰন্দন পৃথিবীতে পৰে লুটি ৷
কিবাচাই আছো প্ৰাণ কেনে নযাই ফুটি ৷৷ ৩১৪
হা পুত্ৰ ভাৰ্য্যা বুলি হিয়ে হানে মুঠি ৷
ঢাত ঢাত মাটিত পৰন্ত উঠি উঠি ৷
হৃদয়ৰ মাংস কাটি কোনে লৈয়া যাই ৷
কৰন্ত ক্ৰন্দন তাসম্বাক চাই চাই ৷৷ ৩১৫
হৰি হৰি পুত্ৰ সূৰ্য্যবংশে ভৈলা জাত ৷
সুকোমল শৰীৰ সুন্দৰ ভৰি হাত ৷৷
তয়ো গৈলি বিক্ৰয় জীৱন ধিক ধিক ৷
আউৰ কিবা দেখিয়াছো প্ৰাণ নযাই কিক ৷৷ ৩১৬
হা প্ৰাণেশ্বৰী হা হা ৰোহিতাশ্চ পুত্ৰ ৷
তোমাসাক বান্ধিনেই কৈৰ সম দূত ৷৷
হেনয় অৱস্থা ভৈল মোৰ কৰ্ম্ম ফলে ৷
জীৱো কিক লাগি আবে যাওঁ ৰসাতলে ৷৷ ৩১৭
এহিমতে কান্দি কান্দি ৰাজা আছে চাই ৷
মহাদৈক পুত্ৰসমে দুইকো লৈয়া যাই ৷৷
বৃক্ষ গৃহ তাসম্বাৰ আঁৰ যেবে ভৈলা ৷
দুনাই পৃথিবীত পৰি মুৰ্চ্ছাগত গৈলা ৷৷ ৩১৮
সেহি সময়ত বিশ্বামিত্ৰ পাইল আসি ৷
উঠ উঠ ৰাজা বুলি দিলন্ত উকাশি ৷৷
কিবা ধন পায়া আছা দিয়োক সম্প্ৰতি ৷
শুনি চকমক কৰি উঠিলা নৃপতি ৷৷ ৩১৯
ভাৰ্জ্যা পুত্ৰ বিকি ধন পায়া আছে যত ৷
তুপলি মেলিয়া দিলে ঋষিক হাতত ৷৷
অল্পধন দেখি ঋষি সন্তোষ নভৈল ৷
শীঘ্ৰ উঠি নৃপতিক বুলিবে লাগিল ৷৷ ৩২০
শুন অৰে পাপীষ্ঠ অধম কুলাঙ্গাৰ ৷
এহিমানে অনুৰূপ দক্ষিণা আমাৰ ৷৷
ঋষিহেন বুলি তই আমাক নগনি ৷
ক্ষুধাতুৰ জনে যাচ ভাতৰ পোতনি ৷৷ ৩২১
এহি ধন পাই তোক কৰিবোহো ক্ষমা ৷
আজি মোৰ দেখ কেন তপৰ মহিমা ৷৷
লৈয়ো তেবে দেখ তেবে মোৰ ব্ৰহ্মবল ৷
ঘোৰ চণ্ড শাপে সনে বংশ যাইবি তল ৷৷ ৩২২
হেন শুনি হৰিশ্চন্দ্ৰ তৰতৰি মনে ৷
ভাৰ্য্যা পুত্ৰ বিকি ধন পাইলো এহিমানে ৷৷
দিবে আৰু কিছু মোৰ নাহিকে সম্পত্তি ৷
এতিক্ষণে ইটো ধন লৈয়ো মহামতি ৷৷ ৩২৩
বিশ্বামিত্ৰে বোলে আৰু নকৰিবা হেলা ৷
এভো আছে দিবসৰ প্ৰহৰেক বেলা ৷৷
এয়োবেলি খানি থাকিবোহো বাট চাই ৷
আৰু কিছু নবকিবি মোক মহাৰাই ৷৷ ৩২৪
এহি বুলি কপিঙ্গত বান্ধি লৈলা ধন ৷
কোপ মনে বিশ্বামিত্ৰ কৰিলা গমন ৷৷
চিন্তা ভয়ে ৰাজাৰ দগধ ভৈল মন ৷
শ্ৰুতি জ্ঞান নাই আৰ হৰিল চেতন ৷৷ ৩২৫
দুখৰ উপৰে দুখ পাইলা মহাৰাই ৷
শৰীৰত মহাচিন্তা অগণি উধাই ৷৷
নেদেখো উপায় আৰু আবেসে মৰণ ৷
বিশ্বামিত্ৰ সাগৰত নভৈল তৰণ ৷৷ ৩২৬
গুণি গাণ্ঠি আন একো নেদেখো প্ৰকাৰ ৷
আপোনাক বিকি শুজোঁ আপোনাৰ ধাৰ ৷৷
এহিমতে কতোক্ষণ দঢ়াই আপোনাক ৷
অধোমুখ হৈয়া ৰাজা দিলা দীৰ্ঘ ডাক ৷৷ ৩২৭
আপোনাক বিকো হেৰা যাৰ আছে মন ৷
ভৃত্য কৰি কিনি লোৱা আনিদিয়া ধন ৷৷
যাৱে নতু আসি হোৱে সূৰ্য্য অস্তাগত ৷
সত্ত্বৰে বোলাহা আসি মোহোৰ আগত ৷ ৩২৮
এহি বুলিবাৰে বাৰে ডাকন্ত নৃপাল ৷
শুনি ভয়ঙ্কৰ এক আসিল ছাণ্ডাল ৷৷
যেন অঙ্কাৰৰ বৰ্ণ জ্বলে কলেবৰ ৷
অন্ধ কূপ যেন জ্বলে নাসিকা বিবৰ ৷৷ ৩২৯
ডাঙ্গৰ দুগোটা চক্ষু দেখি ভয়ঙ্কৰ ৷
বিকট দশন ৰাজা অগ্ৰ অগ্ৰসৰ ৷৷
ফাল্গুণৰ বায়ু যেন নাকৰ বতাস ৷
ওলমিছে পেট যেন বড় মৌৰ বাঁস ৷৷ ৩৩০
মেঘৰ গৰ্জ্জন যেন মুখত শুনি মাত ৷
ভেঙ্গুৰা থুলন্তৰ ভৰি হাত ৷৷
তাম্ৰ বৰ্ণ গোফ দাড়ি লোহা অলঙ্কাৰ ৷
হাতে জাঠি ধৰি যেন ৰাক্ষস আকাৰ ৷৷ ৩৩১
অনেক চাণ্ডাল গণে বেঢ়ি আছে তাক ৷
মই কিনিবোহো বুলি মাতিলা ৰাজাক ৷৷
কত ধন লাগে তোক কহ মুল দৰ ৷
কিবা অল্প লাগে কিবা লাগয় বিস্তৰ ৷৷ ৩৩২
ঢলো পড়ো কৰে আতি মদ্য আছে লাগি ৷
অনুত্তৰ কৰি নৃপতিক মাতে ৰাগী ৷৷
কীল কীল কৰি উন্মত হুয়া হানে
ভেল ভেল কৰিয়া মদ্যৰ গন্ধ আসে ৷৷ ৩৩৩
হেন দেখি ৰাজা দিলা নাকত কাপোৰ ৷
তোৰা কোন জাতি বুলি সোধে নৃপবৰ ৷৷
কিবা নাম তোমাৰ সত্বৰে কহিয়োক ৷
চাণ্ডাল বদতি তই কিবা সোধ মোক ৷৷ ৩৩৪
জাতিত চাণ্ডাল থাকো প্ৰবীৰ পুৰত ৷
বঞ্চবধক নামে মই প্ৰক্ষাত লোকত ৷৷
মৃত কৰ বস্ত্ৰ মানে মোৰ অধিকাৰ ৷
শুনি নৃপতিৰ ভৈল হৃদয় বিদাৰ ৷৷ ৩৩৫
ৰাজায়ে বোলন্ত তই উলটিয়া যাস ৷
প্ৰাণাধিকে নহো মই চাণ্ডালৰ দাস ৷৷
শাপ অগণিত মৰো সেই মোৰ ভাল ৷
কোননো পাপিষ্ঠে হইবে চিতনি চাণ্ডাল ৷৷ ৩৩৬
সেহি সময়ত বিশ্বামিত্ৰ পাইলা আসি ৷
তবধ নয়নে ক্ৰোধ দণ্ডক উল্লাসি ৷৷
ৰাজাক বোলন্ত অৰে শুন মহীপাল ৷
দিবেক বিস্তৰ ধন গৃহস্থ চাণ্ডাল ৷৷ ৩৩৭
পাইবো মই বহুধন চাণ্ডালে যদি কিনে ৷
অল্পসে দিবেক ধন কিনিলে সজ্জনে ৷৷
হেন জানি চাণ্ডালত যাইয়ো বিক্ৰয় ৷
মোৰ যেবে শাপক তোহোৰ আছে ভয় ৷৷ ৩৩৮
দুলড়ী
শুনি হৰিশ্চন্দ্ৰ        ঋষিক বোলন্ত
শৰণ লৈলো তোমাত ৷
ভু্ঞ্জিলো পৃথিবী        আছিলো নৃপতি
সূৰ্য্যবংশ ভৈলোজাত ৷৷
কোন সতে ভৃত্য        হুইবো চাণ্ডালৰ
ইটো সবে গৰিহিত ৷
কুলীনৰ ঠাই        আমাক বিকাই
লৈয়ো দক্ষিণাৰ বিত ৷৷ ৩৩৯
শুনি বিশ্বামিত্ৰ        ক্ৰোধে উঠলি
হাওৰে পাপী দুৰ্জ্জন ৷
মোৰ মন পুৰি        দক্ষিণা দিবাক
তোহোৰ নাহিকে মন ৷৷
যেবে চাণ্ডালত        বিক্ৰয় নযাস
যেবে ধন নেদ তাৰ ৷
এতিক্ষণে হেৰা        শাপি ভস্মকৰো
নাহিকে দোষ আমাৰ ৷৷ ৩৪০
শুনি হৰিশ্চন্দ্ৰ        বিহ্বল ভৈলন্ত
সমস্তে প্ৰাণ উড়িল ৷
ত্ৰাহি ত্ৰাহি বুলি        নিঢালে সমুলি
ঋষিৰ পাৱে পৰিল ৷৷
চৰণত ধৰি        কৰন্ত কাতৰ
হুয়োক ঋষি প্ৰসন্ন ৷
শোকে বিমহিত        ভৈলহো বিস্মিত
দিয়োক মোক শৰণ ৷৷ ৩৪১
চাণ্ডালত মোৰ        জাতি ভ্ৰষ্টহৌক
তোমাৰেসে ভৈলো দাস ৷
নকৰা বিঘিনি        তুমি লোৱা কিনি
দক্ষিণাতে লৈয়ো দাস ৷৷
যেহি লাগে সেহি        বহন কৰিবো
ফুৰাইবো কান্ধত কৰি ৷
কাম্পয় হৃদয়        দিয়োক নিৰ্ভয়
থাপিয়োক মোত ভৰি ৷৷ ৩৪২
তথাপিতো ঋষি        নিষ্ঠুৰ বোলন্ত
ভৰিৰ এৰ নিলাজ ৷
টেটোন পালক        কি কৰিবো তোক
ধনতেসে মোৰ কাজ ৷৷
তয়ো দাস ভৈলে        মোৰ অধিকাৰ
কি কৰিবো তোক নিয়া ৷
নিয়োক চাণ্ডাল        আক বিকো আমি
দশ কোটী ধন লৈয়া ৷৷ ৩৪৩
হেন শুনি ভৈল        চাণ্ডাল হৰিষ
উলস মালস মন ৷
ঋষিক বুজায়া        ভাৰে ভাৰে আনি
দিলে দশ কোটী ধন ৷৷
ঋষিৰ ভৰিৰ        পৰা নৃপতিক
আজুৰি আনিলা ধৰি ৷
পাপীষ্ঠ চাণ্ডাল        লগাইল ঘঞ্চাল
বান্ধি পাছ হাত কৰি ৷৷ ৩৪৪
যেন খন্ত চোৰ        পাকল নৃপতিক
চাণ্ডালে কৰয় দণ্ডা ৷
যাস যাস বুলি        মাৰন্তে লৈযাই
উলটা যাঠিৰ খণ্ডা ৷৷
কতো দণ্ড ধৰি        পিঠিতে কোবাৱে
বিশ্ৰুতি ভৈলা নৃপতি ৷
একে ভাৰ্য্যা পুত্ৰ        বিয়োগ দগধ
আপোনাৰো হেন গতি ৷৷ ৩৪৫
এহি মতে মাৰি        ধৰি নৃপতিক
আপোনাৰো গৃহক নিল ৷
দণ্ডি কৰি পাছে        মৰাৰ ওপৰে
কাম চাহিবাক দিল ৷৷
মৃতকৰ বস্ত্ৰ        দিবি আনি আৰু
যি পাস চিতা সজালি ৷
মহা কষ্টে দুখে        নৃপতি থাকিলা
তাহাৰ আদেশ পালি ৷৷ ৩৪৬
আপোনাৰ অন্ন        চাণ্ডালে নেদয়
ঘিণে মৰিবেক বুলি ৷
আঠে চাৰি তাৰ        দণ্ডিত ভূঞ্জন্তে
যুড়িয়া নৱ পাতলি ৷৷
চাণ্ডালৰ ঘৰে        বঞ্চন্তে ৰাজাৰ
দণ্ডে এক যুগ যাই ৷
ভাৰ্য্যাক পুত্ৰক        সুমৰি সদাই
কান্দে হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাই ৷৷ ৩৪৭
হৰি হৰি বান্ধৈ         এবে হুইবে ভৈলা
দুখতে মলিন মুখ ৷
সৰ্ব্বক্ষণে শোক        সুমৰি নেৰাব
পুত্ৰৰ দেখিয়া দুখ ৷৷
বুলিবে নৃপতি        আসিবন্ত পাৰা
আমাক নিবে মেলাই ৷
ইটো আঠান্তৰ        একো নজানিলে
যি ভৈল মোৰ বিলাই ৷৷ ৩৪৮
ৰাজ্য ত্যাগ ভৈল        সুহৃদে এড়িল
বিকিলো পুত্ৰ ভাৰ্য্যাকে ৷
আপুনি চাণ্ডাল        ভৈলো দাস আজি
মোহৰ কৰ্ম্ম বিপাকে ৷৷
আৱৰ কতেক        ভুঞ্জিবো ললাট
কোন গতি হোৱ মোৰ ৷
কষ্টৰ উপৰি        কষ্ট দিয়ে আসি
দুখৰো নেদেখো ওৰ ৷৷ ৩৪৯
প্ৰভাত মধ্যাহ্ন        গধূলি বেলাত
এহিসে মুখৰ গীত ৷
চক্ষুৰ লোতকে        পাঞ্জৰি ভিজই
নিদ্ৰা নাশে ৰজনীত ৷৷
মৃতকৰ বস্ত্ৰ        যিদিনা নপান্ত
চাণ্ডালে ধৰিয়া মাৰে ৷
এহি মতে ৰাজা        চাণ্ডালৰ ঘৰে
বঞ্চিলা দুখ নিকাৰে ৷৷ ৩৫০
মহাদৈৰো তৈতে        দণ্ডে যুগ যাই
বৃ্দ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ ঘৰে ৷
আঠে চাৰি পাঞ্চে        দিনেক ভুঞ্জন্তে
সিয়ো মৰণক ডৰে ৷৷
ভুমিত শয়ন        মলিন বসন
ঢুলাৱে জটিল কেশ ৷
মহাদই বুলি        চিনন নযাই
ভৈলন্ত মলিন বেশ ৷৷ ৩৫১
খাইবাক নপাই        কুমৰ শুকাই
দুখীৰ যেন ছৱাল ৷
আগক যাহান্তে        ব্ৰাহ্মণ কুমাৰে
তাতেসে নলাগে মিল ৷৷
টেৰ কৰি চান্তে        কুৰূপ দেখাই
মলিন বস্ত্ৰ নিসন্ধি ৷
দেখি পটেশ্বৰী        ক্ৰন্দন কৰন্ত
পুত্ৰক গলত বান্ধি ৷৷ ৩৫২
মই দুখিনীৰ        পেটত পুতাই
উপজিলি কিক লাগি ৷
তোৰ দুখ দেখি        কেনে প্ৰাণ ধৰো
নগৈল হৃদয় ভাগি ৷৷
হা প্ৰাণনাথ        তোমাকেসে লাগি
সৰ্ব্বক্ষণে ধুম পিওঁ ৷
আমাক পেলাইবে        আসিবাক পাবা
এহিসে আশাত জীওঁ ৷৷ ৩৫৩
পুত্ৰে বোলে মাৱ        পিতৃ আসিবন্ত
ওলাই চাই থাকা বাট ৷
আপাদ আন্ধাৰে        পোহৰ নেদেখো
কতেক দুঃখ ললাত ৷৷
হৰি হৰি প্ৰভু        ভালে কি আছন্ত
মোৰ দুখ আছা চাই ৷
নজানো বিধতা        তোমাক কৰিলে
আৰু বা কোন বিলাই ৷৷ ৩৫৪
মহা দুঃখ ডৰ        কিমতে সহিবো
আমাক পাইলেক অন্তে ৷
হা প্ৰভুদেৱ        জানো প্ৰাণ যাই
তোমাক নতু দেখন্তে ৷৷
আউৰ ইটো জন্মে        দেখিতে নপাইবো
প্ৰভুৰ দুই চৰণ ৷
ইসে মহা দুখ        মই অবিহনে
পুত্ৰৰ হুইবে মৰণ ৷৷ ৩৫৫
এহি মতে শান্তী        সদায়ে কান্দন্ত
লোতকৰ নাহি ছেদ ৷
অগ্নিৰ সদৃশ        শৰীৰ শোশয়
হিয়াৰ নুগুছে খেদ ৷৷
হেনয় নিকৰে        আছন্ত সুন্দৰী
ব্ৰাহ্মণৰ হুয়া দাসী ৷
ৰাজ কুমৰক        ফুল পাৰিবাক
বুলিলা এদিন ঋষি ৷৷ ৩৫৬
ব্ৰাহ্মণ বচনে        ৰাজাৰ কুমৰে
হাতে কুকী গোট লৈয়া ৷
ফুলনি বাড়ীতে        সোমাই কুমৰে
ফুল পাৰে দাঁৰি নিয়া ৷৷
সেহি ফুল গাছে        কাল সৰ্প আছে
উপৰক তুলি ফেট ৷
কুমৰক ক্ৰোধ        কৰি মহা সৰ্পে
মাথাত মাৰিল খোট ৷৷ ৩৫৭
বিষৰ পৰশে        থৰ থৰ কম্পি
কুমৰৰ প্ৰাণ গৈল ৷
বুড়িল বুড়িল        বুলি পটেশ্বৰী
পুত্ৰশোকে আউল ভৈল ৷৷
দুহাতে ধৰিয়া        মুঠি হানে হিয়া
হাহা পুত্ৰ পুত্ৰ বুলি ৷
মোক যাস এড়ি        শোকে পাৰে গেড়ি
মৰিলো আবে সমুলি ৷৷ ৩৫৮
মোহোৰ পুতাই        কোনে লৈয়া যাই
গৰ্ভত জালিয়া জুই ৷
হৰি হৰি বিধি        কতনো মাৰস
মোক শোক শেলে খাই ৷৷
ৰোহিতাশ্ব বাপ        তোহোৰ সন্তাপ
কৈকনো গৈলে এড়াওঁ ৷
দয়াৰ কুমৰ        আমাক সুমৰ
লগে যমপুৰে যাওঁ ৷৷ ৩৫৯
কাক গলে বান্ধি        জুইয়ো হাবিয়াসে
কাহাৰ চাহিবো মুখ ৷
মোক কোনে আসি        আই আই বুলি
পাহৰাইবে সবে দুঃখ ৷৷
এহি বুলি সতী        পৰন্ত মাটিত
কান্দি আৰ্ত্তনাদ কৰি ৷
হেন দেখি আসি        ব্ৰাহ্মণে বোলয়
হাতত টোকোন ধৰি ৷৷ ৩৬০
হাওৰে পাপিষ্ঠি        কিসক কান্দস
খুণ্ডাত ভাঙ্গিবো গাল ৷
ভাল ভৈল তোৰ        মৰিল পুতেৰ
গুছিল আল জঞ্জাল ৷৷
আক কোনে আবে        খৰিৰে পুৰিব
গঙ্গাত নিয়া পেলাও ৷
শুনি মহাদই        দান্তে খেৰ লই
কৰিলন্ত কাউ বাউ ৷৷ ৩৬১
দেখিয়া ভৰ্চ্ছিয়া        মাতিলা ব্ৰাহ্মণে
এড়াইলি এড়াইলি বুলি ৷
শুনি শৈব্যা পাছে        মৃতক পুত্ৰক
লৈযান্ত কোলাত তুলি ৷৷
গঙ্গাৰ তীৰক        কান্দন্তে লড়িলা
জ্বলিল পুত্ৰ সন্তাপ ৷
কুমৰৰ গুণ        বিনাই কান্দন্ত
যাহান্তে কৰি বিলাপ ৷৷ ৩৬২
নমো নমো হৰি        গুছায়ো সংহৰি
সংসাৰৰ দুঃখ ভাৰ ৷
কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে        ৰছিলা শঙ্কৰে
দুলড়ী ছবি পয়াৰ ৷৷
শুনা সৰ্ব্বলোকে        হিত চিন্তিয়োক
আসনত সুখে থাকি ৷
পাপক সংহৰি        পুৰুষ উদ্ধাৰি
হৰি হৰি বোলা ডাকি ৷৷ ৩৬৩
পদ
পক্ষিগণ বোলে মুনি শুনি থাকা কথা ৷
কহো নৃপতিৰ পাছে যিভৈল অৱস্থা ৷৷
এহি মতে মৰা পুত্ৰ শৈব্যা কোলে ধৰি ৷
পথত কানদিয়া যান্ত আৰ্ত্তনাদ কৰি ৷৷ ৩৬৪
কৈক গৈলি পুতাই তই দুঃখিনীক এৰি ৷
কি মতে ৰহিবো মই ব্ৰাহ্মণৰ চেড়ী ৷৷
কৈত আছা হৰিশ্চন্দ্ৰ মোৰ প্ৰাণপতি ৷
তুমি অবিহনে ভৈলো অনাথ সঙ্গতি ৷৷ ৩৬৫
তব দয়াৱন্ত কুমৰক খাইলে সাপে ৷
শুনি কিবা জীবা তুমি পুত্ৰৰ সন্তাপে ৷
মোক প্ৰভু কিয় আসি নকৰা আশ্বাস ৷
পুত্ৰৰ লগতে অগণিত কৰো যাস ৷৷ ৩৬৬
এহি বুলি দীৰ্ঘ ৰাৱে কৰন্ত ক্ৰন্দন ৷
সেহি বেলা হৰিশ্চন্দ্ৰ ত্ৰিশঙ্ক নন্দন ৷৷
চাণ্ডালে পঠাইলে মৃতকক ফুৰি চান্ত ৷
ক্ৰন্দনৰ ৰৱেক দূৰতে নিহালন্ত ৷৷ ৩৬৭
মৰিল মনুষ্য আনে পূড়িবাক প্ৰতি ৷
লৱৰন্ত লাগ আসি ধৰিলা নৃপতি ৷৷
কঙ্কালত লাঙ্গতি কান্ধত কোৰ পাৰি ৷
বিকৃত চাণ্ডাল বেশ চিনিবে নোৱাৰি ৷৷ ৩৬৮
ধূলায়ে জটিলা ভৈলা আউল সবে কেশ ৷
মহা কৃষ্ণ বৰ্ণ ভৈলা পিশাঞ্চৰ বেশ ৷৷
ডাড়ি গোফ ভোবোকাৰ দেখি আসেবান্তি ৷
স্বামী হেন বুলি তাঙ্ক নিচিনিলা শান্তি ৷৷ ৩৬৯
চিনিবাক নোৱাৰিলা ৰজায়ো ভাৰ্য্যাক ৷
অপেশ্বৰা গণো ৰূপে নাতিল যাহাক ৷৷
ৰত্নৰ শলকাগণ আঙ্গলিৰ পান্তি ৷
তপ্ত সুৱৰ্ণৰ বৰ্ণ শৰীৰৰ কান্তি ৷৷ ৩৭০
সিটো তনু শুখাই সবে ভৈল চাৰখাৰ ৷
পৰিল বিবৰ্ণ যেন বিকৃত আকাৰ ৷৷
শৰীৰৰ বস্ত্ৰ আতি পৰে টোপে মলি ৷
যেন ভিখাৰীৰ নাৰী ধীৰে যান্ত চলি ৷৷ ৩৭১
কতো বেলি পাইলা গৈয়া ভাগীৰথি তীৰ ৷
দুঃখ শোক শান্তীৰ শৰীৰ নোহে থিৰ ৷৷
কুমৰৰ শৰীৰক কানি খানি পাৰি ৷
মৃতক পুত্ৰক শুৱাৱন্ত বৰ নাৰী ৷৷ ৩৭২
তাৰ মুখে মুখ দিয়া কৰন্ত বিলাপ ৷
সহিবে নোৱাৰো বাপ তোহোৰ সন্তাপ ৷৷
কিসক নমাত মোক আই আই বুলি ৷
তোৰ শোক অগণি মাৰন্তে আছে পুলি ৷৷ ৩৭৩
এবেসে জানিলো তই পুত্ৰ গৈলি মৰি ৷
এহি বুলি মাটিত পড়িলা ধাত কৰি ৷৷
অচেতন ভৈলা মাত বোল নাহি দেখি ৷
মৃতক শিশুক ৰাজা চাহন্ত নিৰীক্ষি ৷৷ ৩৭৪
গাত সবে আছৈ নৃপতিৰ যত চিহ্ন ৷
মহা সুলক্ষণ একো অঙ্গ নুহি হীন ৷৷
অনুমানে জানো এক ৰাজাৰ ছৱাল ৷
কিবা দোষে ইহাৰ অল্পতে ভৈল কাল ৷৷ ৩৭৫
আক দেখি হৃদয়ত কিয় লাগে তাপ ৷
এহি বয়সৰ মোৰ ৰোহিতাশ্ব বাপ ৷৷
এনয় আয়ত দুই কমল লোচন ৷
এহি মুখ কৰ্ণ নাসা কপাল দৰ্শন ৷৷ ৩৭৬
সমান শৰীৰ একে অৱস্থা আকৃতি ৷
নজানো ব্ৰাহ্মণে কিনি নিলে কোন ভিতি ৷
এবে হুইবে উমলান্তে ফুৰৈ ৰঙ্গ কৰি ৷
যদি নতু যমে নেই পুতাইক পাসৰি ৷৷ ৩৭৭
হৰি হৰি শিশু ইটো কাহাৰ নন্দন ৷৷
হা পুত্ৰ শোকে তোৰ কি কৰে জীৱন ৷
এহি বুলি ৰাজা ভৈল সজল নয়ন ৷৷ ৩৭৮
অধোমুখে থাকিলন্ত পুত্ৰক সুমৰি ৷
দুনাই চেতন লাভ কান্দন্ত সুন্দৰী ৷৷
হা সুকুমাৰ পুত্ৰ সৰ্ব্ব সুলক্ষণ ৷
কোনবা কুযোগ আসি মিলিল মৰণ ৷৷ ৩৭৯
সৰ্ব্বাঙ্গে সুন্দৰ যেন সোণাৰ পুতলি ৷
মোক এৰি পুত্ৰ আবে কোন পূৰী গৈলি ৷৷
জীয়ো মানে থলি পুতাই হৃদয়ত শাল ৷
আপুনি কৰিবো আজি আপোনাৰ কাল ৷৷ ৩৮০
হা প্ৰাণনাথ হৰিশ্চন্দ্ৰ গৈলা কোই ৷
তোমাৰ স্নেহৰ হেৰা মৰে মহাদই ৷৷
কিয়নো আশ্বাস আবে নকৰাহা মোক ৷
পৰিচ্ছেদ চাহা আসি ৰোহিতাশ্ব পোক ৷৷ ৩৮১
প্ৰাণ পুত্ৰ কৈকগৈলা ইজন্মক লাগি ৷
একেশ্বৰী ভৈলো কুলক্ষণী মন্দভাগী ৷৷
হা বিধি ভৈল আবে তোৰ মনে সুখ ৷
নৃপতিক দুঃখৰ উপৰি দিলি দুখ ৷৷ ৩৮২
ৰাজ্য উচ্ছেদ ভৈল এড়িল সুহৃদে ৷
ভাৰ্য্যা পুত্ৰ বিকা গৈল দক্ষিণাৰ পদে ৷৷
মহাৰাজ ঋষি হৰিশ্চন্দ্ৰ মহীপতি ৷
নকৰিলা বিধতাই কোননো দুৰ্গতি ৷৷ ৩৮৩
সিটো প্ৰাণনাথৰ নেদেখো আবে ভাল ৷
প্ৰাণে কি জীৱয় নুশুনিলো একতাল ৷৷
জানো প্ৰভু মোৰ শোকে দুঃখে গৈল মৰি ৷
এহিবুলি মুচ্ছাগৈয়া পড়িল সুন্দৰী ৷৷ ৩৮৪
হেন শুনি নৃপতিৰ বিস্ময় মনত ৷
কিবা সচেতত আছো কিবা স্বপোনত ৷৷
কৈৰ নাৰী কান্দৈ ইটো মোৰ নাম লই ৷
এহেন্তেসে জানো মোৰ শৈব্যা মহাদই ৷৷ ৩৮৫
জানো প্ৰাণ পুত্ৰ ৰোহিতাশ্ব আছৈ মৰি ৷
জানিলা নিশ্চয় ৰাজা কাতি চিত্ত কৰি ৷৷
শোকে ধৰিলেক ভৈল বাতুল স্বভাৱ ৷
পুত্ৰ পুত্ৰ বুলিয়া ত্যজিলা দীৰ্ঘৰাৱ ৷৷ ৩৮৬
দশোদিশ অন্ধকাৰ দেখি সেহিকালে ৷
পুত্ৰৰ ভৰিত ৰাজা পড়িলা নিঢালে ৷৷
কতোক্ষণে শৰীৰত আসিল চেতন ৷
আকুলে ব্যাকুলে ৰাজা কৰন্ত ক্ৰন্দন ৷৷ ৩৮৭
মহাশোকে হিয়ে ভুকু মাৰি নৰনাথ ৷
হাপুত্ৰ বুলি কতো আস্ফালন্ত মাথ ৷৷
কতো উঠি উঠি ৰাজা পড়ন্ত আছাৰে ৷
কদলি বৃক্ষক যেন বাতাসে উৎপাৰে ৷৷ ৩৮৮
পুত্ৰ মুখে মুখ দিয়া কৰন্ত বিলাপ ৷
কিমতে এড়াইবো আবে তোহোৰ সন্তাপ ৷৷
ইটো চক্ষু মুখ নাসা কপোল দেখন্তে ৷
হিয়া পুটি নযাই প্ৰভু আছোহো জীৱন্তে ৷৷ ৩৮৯
কোনে খেদি আসিবেক মাতা মাতা বুলি ৷
হৃদয় আন্দোলে কাক কোলে লৈবো তুলি ৷৷
কাৰ ধুলি মাটি মোৰ লাগিবে কোলাত ৷
ভোক লাগে বুলি কোনে লগাইবেক মাত ৷৷ ৩৯০
মোহোৰ কোলাত কোনে যুড়িবেক বান্ধি ৷
কোননো মুখত চুম্বা দিবো গলে বান্ধি ৷৷
প্ৰাণতো অধিক মোৰ স্নেহৰ পুতাই ৷
কৈক যাস মোক শোক সাগৰে পেলাই ৷৷ ৩৯১
মৎস্য যেন তোক মই বিকিলো পাপীষ্ঠে ৷
সেহি কষ্টে মোক জানো এড়ি গৈলা নিষ্ঠে ৷৷
হা বিধি এতেক কৰিয়া ক্ষমা নাই ৷
সৰ্প হৈয়া খাইলে মোৰ পুত্ৰক দুনাই ৷৷ ৩৯২
যতেক সৰ্ব্বস্ব ৰাজ্য ভাৰ মোৰ গৈলা ৷
একেশ্বৰ ভৈলো পুত্ৰ ভাৰ্য্যায়ো ৰৈলা ৷৷
আপুনি চাণ্ডাল ভৈলো গৈল জাতি কুল ৷
সবেও নভৈল পুত্ৰ সন্তাপৰ তুল ৷৷ ৩৯৩
কোন দৈবে খাইলে কুমৰক সৰ্প হুই ৷
মোক খাহা আমি এড়াওঁ পুত্ৰ শোকে জুই ৷৷
এহি বুলি নৃপতি কান্দন্ত হুক হুকি ৷
কৈক গৈলা ৰোহিতাশ্ব বুলি দেন্ত উকি ৷৷ ৩৯৪
মৃতক পুত্ৰক হৃদয়ত ধড়ি তুলি ৷
নিঢালে পড়িলা দুনাই পুত্ৰ পুত্ৰ বুলি ৷৷
সহিবে নোৱাৰি ৰাজা শোকৰ ঝমক ৷
হৰিল চেতন যেন দেখিল যমক ৷৷ ৩৯৫
নাহি মাত বোল থাকিলন্ত মূৰ্চ্ছা গই ৷
হেন দেখি বিস্ময় ভৈলন্ত মহাদই ৷৷
কৈৰ গোটে কান্দৈ কুমৰক আঙ্কোৱালী ৷
বিলাপ এড়িয়া শৈব্যা চাহান্ত নিহালি ৷৷ ৩৯৬
হৰিশ্চন্দ্ৰ নৃপতিৰ শুনো যেন মাত ৷
তেনয় আকাৰ সুবলিত ভৰি হাত ৷৷
নিশ্চয় জানিলো মোৰ হোৱে প্ৰাণনাথ ৷
তাহানেসে দেখো ইটো ছত্ৰাকৃত মাথ ৷৷ ৩৯৭
সেহিসে উন্নত নাসা যেন তিল ফুল ৷
প্ৰভুৰ দশন দেখো কুন্দ কুড়ি খুল ৷৷
পদ্মসম লোচন কুঞ্চিত নীল কেশ ৷
বহল হৃদয় সিংহ বন্ধ কটিদেশ ৷৷ ৩৯৮
ললিত বলিত সেহি আঙ্গুলিৰ পান্তি ৷
চন্দ্ৰ বিম্ব সম নুহি সেহি নখ কান্তি ৷৷
এহেন্তেসে নৃপতি জানিলো নিস্ত কৰি ৷
ভালেতো কান্দন্ত কুমৰক গলে ধৰি ৷৷ ৩৯৯
এক মনে বোলো যদি ৰাজা স্বৰূপত ৷
কিসক ফুৰন্ত ইটো শ্মশান শালত ৷৷
হাতে কোৰ খানি দেখো চাণ্ডালৰ নয় ৷
এহি বুলি শৈব্যা শান্তী ভৈলন্ত বিস্ময় ৷৷ ৪০০
কিবা কুলক্ষণ আছে বুলি বিচাৰন্ত ৷
মস্তকৰ পৰা তান চৰণ পৰ্য্যন্ত ৷৷
সকলো অঙ্গক শান্তী চাহান্তা নিৰেক্ষী ৷
আছন্ত এগোটা ৰেখা ভৰি তলে দেখি ৷৷ ৪০১
মহা কৃষ্ণবৰ্ণ আতি নিন্দিত সাক্ষাত ৷
চাণ্ডাল হুইবেক হেন ৰেখা আছৈ তাত ৷৷
তাক দেখি শান্তী অতি ভৈলা বিমোহিত ৷
তমোময় দেখিয়া পড়িলা পৃথিবীত ৷৷ ৪০২
কতো বেলি সন্ধুকিয়া গদ গদ মাত ৷
অধোমুখ ভৈলন্ত গালত দিয়া হাত ৷৷
সৰ সৰি পৰৈ লোহ কৰন্ত বিষাদ ৷
ধিক্ ধিক্ বিধি তোৰ হেনসে মৰ্য্যাদ ৷৷ ৪০৩
দুতি ইন্দ্ৰ যেন হৰিশ্চন্দ্ৰ মহীপাল ৷
ইহাঁক কৰিলে আনি অধম চাণ্ডাল ৷৷
ধিকাৰ আছোক তোৰ দাৰুণ হৃদয় ৷
যতেক বিহিত তোৰ সকলে বোলয় ৷৷ ৪০৪
ৰাজ্যৰ খেদাই কৈলা চাণ্ডালৰ বেশ ৷
বিকাইল ভাৰ্য্যা পুত্ৰ দক্ষিণা উদ্দেশ্যে ৷৷
এতেকে অৱস্থা দিয়া নাতিল ৰাজাক ৷
চাণ্ডাল কৰিলে নিয়া কোননো বিপাক ৷৷ ৪০৫
হৰি হৰি কিনো ইটো পৰম অদ্ভুত ৷
পৰম আশ্চৰ্য্য আবে মিলিল গৱত ৷৷
কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে পদ ভণিলা শঙ্কৰে ৷
ডাকি হৰি হৰি বোলা লোক নিৰন্তৰে ৷৷ ৪০৬
ছবি
স্বামীৰ অৱস্থা দেখি        পতিব্ৰতা মহাদৈৰ
শোকানল জ্বলৈ নিদাৰুণ ৷
নপান্ত চেতন জ্ঞান        দহয় সমস্ত প্ৰাণ
পুত্ৰৰ সন্তাপে দশগুণ ৷৷
বুক যেন যাই ফুটি        ধৰিবে নোৱাৰি উঠি
নৃপতিৰ গলত বান্ধিল ৷
বৰ্ণাই বৰ্ণাই গুণ        অনেক কৰুণ্য কৰি
দুঃখ চাই অনেক কান্দিল ৷৷ ৪০৭
হৰি হৰি মহাৰাজ        প্ৰাণৰ বল্লভ মোৰ
সাতো পৃথিবীৰ অধিপতি ৷
কিছু নোহে বেদ ধৰ্ম্ম        হেন কিয় যুগ কৰ্ম্ম
তুমি ভৈলা চাণ্ডাল সঙ্গিত ৷৷
দুঃখ মোৰ দহে দেহা        মাথা তুলি মোক চোৱা
তযু মহাদই মৰে কান্দি ৷
পাহৰিলা মোৰ নেহা        এৰিলাহা পূৰ্ব্ব স্নেহা
আশ্বাস নোবোলা গলে বান্ধি ৷৷ ৪০৮
সৰ্ব্ব সৌভাগিনী নাৰী        পৃথিবীত আছো পৰি
মোক শোক শেলে আছে শালি ৷
আজি প্ৰভু দেৱ কেনে        সুবৰ্ণৰ সিংহাসনে
নোতোলাহা মোক আঙ্কোৱালী ৷৷
হৰি হৰি প্ৰভু দেৱ        কিসক কেৱল গাৱ
শুতিয়াছা কেৱলে ভূমিত ৷
নেদেখোহো ছত্ৰদণ্ড        নুশুনোহো বাদ্য ভণ্ড
আগত নকৰৈ নৃত্য গীত ৷৷ ৪০৯
পয়ানব বেলা যাৰ        সেনাৰ নেদেখে পাৰ
হয় হস্তী ৰথ যাই যুড়ি ৷
বাদ্য ভণ্ড কোলাহল        কৰ্ণত হানয় তাল
পাতাল পুৰত লাগে হুড়ি ৷৷
নদী সব উঠে পঙ্ক        স্বৰ্গত লাগয় ঢঙ্ক
শত্ৰুৰ যাইবাক পুৰী নাই ৷
সিনো শ্ৰী কৈক গৈল        হেন সে বিপত্তি ভৈল
শ্মশানত ফুৰে মহাৰাই ৷৷ ৪১০
আগুয়ান বেলা যাক        মহা মহা ৰাজা ঝাক
সঘনে ধৰয় সবে আল ৷
হাতে শেল শূলধৰি        ফুৰে সবে দম্ভ কৰি
ৰিপুৰ মধ্যত যেন কাল ৷৷
কতো ছত্ৰ ধৰৈ মাথে        কাহাৰো ভৃঙ্গাৰ হাতে
কোহো কৰে চামৰে বতাস ৷
কোন বিধি বিপৰ্য্যয়        দহে দেহা অতিশয়
হেন ৰাজা চাণ্ডালৰ দাস ৷৷ ৪১১
সিংহাসনে থাকা চড়ি        মহা পাত্ৰগণে বেঢ়ি
থাকে যেন ইন্দ্ৰক ত্ৰিদশে ৷
স্বৰ্গ মৰ্ত্ত্য ৰসাতলে        যাক সমে নাহি বলে
জগত ব্যাপিল যাৰ যশে ৷৷
বুদ্ধি বৃহস্পতি সম        আছিলাহা নৰোত্তম
কোন দৈবে দিলেক আপদ ৷
মৃতকক চোৱা আসি        শ্মশানত থাকা বসি
কাক গৃধ আবে সভাসদ ৷৷ ৪১২
শৱৰ মাংসক গিলি        পিশাচৰ কিলাকিলি
যক্ষ ৰক্ষগণে চমৎকাৰ ৷
নাড়ী মুণ্ড ভণ্ড ছয়        শুনিতে কৰ্দ্দমময়
চিতা ধুমে দেখি অন্ধকাৰ ৷৷
শৃগালৰ ঘোৰ ৰাৱ        শুনি শিহৰিল গাৱ
শৱদে লাগয় কৰ্ণে-ত্ৰাস ৷
হৰি হৰি হৰিশ্চন্দ্ৰ        পৃথিবী লোকৰ ইন্দ্ৰ
এবে ভৈল এই স্থানে বাস ৷৷ ৪১৩
এহি বুলি পটেশ্বৰী        স্বামীৰ গলত ধৰি
কৰিলন্ত বিষাদ অশেষ ৷
উঠিয়োক মহাৰাজ        স্বৰূপ কহিয়ো কাজ
কেনে ভৈলা চাণ্ডালৰ বেশ ৷৷
তোমাৰ অৱস্থা যিবা        স্বৰূপত দেখো কিবা
কিবা দেখিয়াছো স্বপনত ৷
ইয়ো যেবে হোয়ৈ সঞ্চা        তপ জপ সবে মিছা
আউৰ ধৰ্ম্ম নাহি সংসাৰত ৷৷ ৪১৪
স্বপ্নতো তোমাৰ মতি        পাপত নাহিকে ৰতি
পৰম বৈষ্ণৱ ৰাজ ঋষি ৷
আত মই মৰো মৰ্ম্মে        মহা যজ্ঞে দান ধৰ্ম্মে
সহায় নভৈল কোহো আসি ৷৷
হেন শুনি নৃপবৰ        শোকে দহে কলেৱৰ
কান্দিল শৈব্যাৰ গলে ধৰি ৷
গড়াগড়ি পৃথিবীত        কতো বেলি ধৰিচিত
স্তম্ভ হৈয়া ৰাজা পটেশ্বৰী ৷৷ ৪১৫
যিমতে চাণ্ডাল ভৈয়া        ভাৰ্য্যাত কহিবে লৈলা
নিশ্বাস তেজিয়া নৃপবৰ ৷
শৈব্যায়ো কহিলা তাপে        যেন মতে খাইল সাপে
যেন মতে মৰিল কুমৰ ৷৷
নৃপতি বোলয় প্ৰিয়া        নসহে আমাৰ হিয়া
আপদৰ নেদেখোহো পাৰ ৷
কেৱলেসে আছে প্ৰাণ        নষ্টভৈল শ্ৰুতিজ্ঞান
দশোদিশ দেখো অন্ধকাৰ ৷৷ ৪১৬
দুখ ভূঞ্জি নপাওঁ ওৰ        মৰণৰ পাৰ মোৰ
উপায় নেদেখো মই আন ৷
কিন্তু মই পৰাধীন        চাণ্ডালৰ ঘৰে ঋণ
কেনমতে এড়ো আবে প্ৰাণ ৷৷
চাণ্ডালত নুশুধিয়া        যেবে মই মৰো গৈয়া
জলত বহ্নিত কৰি যাস ৷
নৰকত কাল খপি        উপজিয়া পুনৰপি
এহি চাণ্ডালৰ হৈবো দাস ৷৷ ৪১৭
অনেক যাতনা পাইবো        ৰৌৰব নৰকে যাইবো
ছেদিবেক আসি পত্ৰ বনে ৷
হাত ভৰি বান্ধি নিয়া        মাথাত কৰত দিয়া
ছিড়িবে যম দূতগণে ৷৷
যতেক নৰক আছে        সবাহাঙ্কে ভূঞ্জি পাছে
চাণ্ডালৰো হইবো অধিকাৰ ৷
এবে কোন বুদ্ধি কৰো        কিবা জিওঁ কিবা মৰো
চিন্তা সাগৰৰ নপাওঁ পাৰ ৷৷ ৪১৮
শুনা বান্ধৈ মহাদই        পুত্ৰৰ সন্তাপে মই
জীবাক নাহিকে মোৰ মতি ৷
নৰককো দিয়া পিঠি        মৰিবোহো নিস্তে নিস্তি
পাছে যেন লাগে হোক গতি ৷৷
চৌৰাশী নৰক ঘোৰ        পুত্ৰৰ সন্তাপে জুৰ
কেহো নুহি কহিলো সাক্ষাত ৷
যাৰ গাৱে ভৈল তাপ        সি কি আৰু চাৱে পাপ
যেনেতেনে কৰো আত্মাঘাত ৷৷ ৪১৯
এখানে সাজিবো চিতা        পুত্ৰক তুলিয়া তথা
জালিবো অগনি যত্ন কৰি ৷
প্ৰাণকো এড়িবো তাত        বহ্নিত কৰিবো যাস
পুত্ৰৰো লগতে যাইবো মৰি ৷৷
নবাধিবা বান্ধৈ মোক        এড়াওঁ ইটো মহাশোক
আপোনাৰ কৰো আজি কাল ৷
এহি বুলি ৰাজা কান্দি        ভাৰ্য্যাক গলত বান্ধি
অধোমুখ ভৈলা মহীপাল ৷৷ ৪২০
নমো নমো জগন্নাথ        ভূমিত নমায়া মাথ
চৰণত কৰো নমস্কাৰ ৷
কৃষ্ণ পদ প্ৰসাদত        সিদ্ধি হোক অভিমত
পদ হৌক অশেষ প্ৰচাৰ ৷৷
কায়স্থ শঙ্কৰ কবি        পয়াৰে ৰচিলা ছবি
ছবি পদ চল নিগদিত ৷
শুনিয়োক সৰ্ব্বলোক        বৈকুণ্ঠক চলিয়োক
হৰি হৰি বুলিয়া সম্প্ৰতি ৷৷ ৪২১
পদ
পক্ষিগণে বোলে মুনি শুনা আত পৰে ৷
কতো বেলি স্তব্ধ হৈয়া ৰাজা অনন্তৰে ৷৷
উঠিয়োকে প্ৰিয়া আবে শোক পৰিহৰি ৷
ব্ৰাহ্মণৰ গৃহক চলিয়ো প্ৰাণেশ্বৰী ৷৷ ৪২২
ধন দি কিনিলে দাসী ভৈল মহাদই ৷
কেনমতে ব্ৰহ্মস্বক শুজিবা বান্ধই ৷৷
ঘোৰ ব্ৰহ্মস্বক সুমৰন্তে লাগে ত্ৰাস ৷
আছোক আমাক, দহিবেক আগ পাছ ৷৷ ৪২৩
যিবা জনে খাই বিষ তাক মাত্ৰ মাৰে ৷
ব্ৰহ্মস্বে দগধ কৰে পু্ত্ৰ পৰিবাৰে ৷৷
অন্যচাৰি ব্ৰাহ্মণৰ হৰে তিল কুশ ৷
দুৰ্ব্বাৰ ব্ৰহ্মস্বে দহে একৈশ পুৰুষ ৷৷ ৪২৪
চাণ্ডালৰ ঋণস্বক মোৰ নাহি ডৰ ৷
ইহাকে বঞ্চিলে নষ্ট হুইবো একেশ্বৰ ৷৷
ব্ৰাহ্মণৰ ব্ৰহ্মস্বে সবংশে যাইবো তল ৷
হেন জানি বান্ধই সত্বৰ কৰি চল ৷৷ ৪২৫
কদাচিতো ব্ৰাহ্মণক নুবুলিবা খৰ্ব্ব ৷
আউৰ ৰাজ ভাৰ্য্যা হেন নকৰিবা গৰ্ব্ব ৷৷
আঠো অঙ্গ মাৰি দাসী ভাৱে নিয়া কাল ৷
দেৱ হেন বুলি ধৰা ব্ৰাহ্মণৰ আল ৷৷ ৪২৬
উপদেশ বাণী প্ৰাণেশ্বৰী তই শুন ৷
মোৰ মুখে কতেক বৰ্ণাইবোঁ তোৰ গুণ ৷৷
তই হেন ভাৰ্য্যা পাইলো কত জন্ম ভাগে ৷
তোহোৰ কথাক আবে কি কহিবে লাগে ৷৷ ৪২৭
কৰ্ম্ম সময়ত তোক মন্ত্ৰী হেন লেখি ৷
ৰঙ্গৰ বেলাত যেন তই প্ৰাণসখী ৷৷
স্নেহেৰ প্ৰস্তাবে তই মাতৃ যেন ঠান ৷
শয়ন বেলাত তই দাসীৰ সমান ৷৷ ৪২৮
কত তপসাই পাইলো তই হেন ভাৰ্য্যাক ৷
অতি অল্পকালে বিধি দণ্ডিলে আমাক ৷৷
কৰিবে নপাইলো অযোধ্যাত সুখ ভোগ ৷
আজি হন্তে তোৰ মোৰ মিলিল বিয়োগ ৷৷ ৪২৯
কেলি কৌতূহলে আছিলিহি মোৰ পাশ ৷
ক্ৰীড়াত কৰিলো তোক যিবা পৰি হাস ৷৷
যেন ভৈল ৰঙ্গৰ সময় মন ৰোষ ৷
এহি তোত সাধো তাত নধৰিবি দোষ ৷৷ ৪৩০
আজি পৰিচ্ছেদা তোৰ মোৰ দেখাদেখি ৷
ইজন্মক লাগি মোক মেলি চোৱা আঁখি ৷৷
থাকিয়োক বান্ধৈ মাতি যাওঁ যম পুৰ ৷
পুত্ৰৰ আমাৰ আশা আজি হন্তে দূৰ ৷৷ ৪৩১
শুনি মহাদইৰ ভৈল অন্তৰীক্ষ প্ৰাণ ৷
কতো বেলি শৰীৰত নাছিলন্ত জ্ঞান ৷৷
নসহে হৃদয় শোক পোৰে ভক ভকি ৷
স্বামী আগে পড়িয়া কান্দয় মক মকি ৷৷ ৪৩২
বজ্ৰ সম বাণী কেনে বুলিলা নুগুণি ৷
তুমিও জানিলা মই হেন নিদাৰুণী ৷৷
ধৰিবে কি পাৰো প্ৰাণ পতি পুত্ৰ শোকে ৷
এত কদৰ্থনা কেনে কৰিলাহা মোকে ৷৷ ৪৩৩
দণ্ডেকো নেদেখি মোক নাছিল নিবাস ৷৷
মৰণ বেলাত কেনে এৰিবাক চাস ৷৷
হেনয় নিষ্ঠুৰ বাণী বোলা কোন সতে ৷
হৃদয় বিদীৰ্ণ শোক সহিবো কিমতে ৷৷ ৪৩৪
স্ত্ৰী জাতি ভৈলে তাৰ স্বামী জীৱ প্ৰাণ ৷
স্বামীসে দেৱতা যত তপ জপ ধ্যান ৷৷
হেন স্বামী মৰিলে যি জনি নমৰয় ৷
বজ্ৰতো অধিক দেখো তাইৰ হৃদয় ৷৷ ৪৩৫
দণ্ডেকো নিজীবো প্ৰভো তুমি অবিহনে ৷
কুলক্ষণি বিধবাৰ কি কৰে জীবনে ৷৷
মই নেৰো তথাপিতো প্ৰাণ যাই এৰি ৷
কোন মতে ৰহিবোহো ব্ৰাহ্মণৰ ছেৰি ৷৷ ৪৩৬
সহগামী যাওঁ কৰ্ম্মে যেন যুৱাই হোক ৷
ধৰিবে নোৱাৰো এই মহা দুঃখ শোক ৷৷
হেন জানি প্ৰভো আৰু নকৰা নৈৰাশ ৷
তোমাৰ লগতে কৰো অগণিত জাস ৷৷ ৪৩৭
ৰাজা বোলে বান্ধৈ তভো বোল এই বাণী ৷
অগণিত পড়িয়া মৰিবো তিনি প্ৰাণী ৷৷
উঠিলন্ত ৰাজা দিয়া এই সমিধান ৷
গঙ্গাতীৰে নিৰ্ম্মলা বহল চিতাখান ৷৷ ৪৩৮
কৰন্ত সত্বৰ আতি মৰিবাক লাই ৷
আনিল সুকান কাষ্ঠ সব মহাৰাই ৷৷
কেতিক্ষণে প্ৰাণ যাইবে চিতে উত্ৰাৱলে ৷
স্নানিলন্ত গৈয়া দুয়ো নামি গঙ্গাজলে ৷৷ ৪৩৯
মৃতক পুত্ৰক গাৱ ধুৱাইলন্ত আনি ৷
গঙ্গাত স্নানিয়া উঠিলন্ত দুই প্ৰাণী ৷৷
পুত্ৰক চিতাত তুলি লগাইলন্ত জুই ৷
সূৰ্য্যক নমিলা পাছে কৃতাঞ্জলি হুই ৷৷ ৪৪০
কৰোযোড়ে অগ্নিকো কৰিলা প্ৰদক্ষিণ ৷
বিষ্ণুক চিন্তিয়া দুয়ো ভৈলা ভয়হীন ৷৷
প্ৰাণত নিস্নেহ হুয়া কৰি মন সাস ৷
হৰি হৰি বলিয়া বহ্নিত দিলা জাস ৷৷ ৪৪১
উঠলিয়া গৈল বহ্নি গগণ শিখৰ ৷
নেদেখয় তিনিয়ো প্ৰাণীৰ কলেৱৰ ৷৷
দশোদিশে ৰোল উঠলিল হাহাকাৰ ৷
হা মহাৰাজা পুৰি ভৈল চাৰখাৰ ৷৷ ৪৪২
অশেষ প্ৰশংসা কৰে স্বৰ্গৰ দেৱতা ৷
সাধু হৰিশ্চন্দ্ৰ সাধু শৈব্যা পতিব্ৰতা ৷৷
বৰষিল অসংখ্যাত কুসুম সুৰভি ৷
অন্তৰীক্ষ ঢালি বাৱে দেৱৰ দুন্দুভি ৷৷ ৪৪৩
পূণ্যৰ প্ৰভাৱে বহ্নি ভৈলা সুশীতল ৷
দহিলন্ত সবে শৰীৰৰ মাত্ৰ মল ৷৷
গুছিল কুবেশ তাসম্বাৰ কলেৱৰ ৷
প্ৰকাশয় নিৰ্ম্মল যেহেন শশধৰ ৷৷ ৪৪৪
সেহিবেলা ধৰ্ম্ম ইন্দ্ৰ বিশ্বামিত্ৰ ঋষি ৷
কৰিলন্ত নৃপতিক প্ৰশংসা হৰিষি ৷৷
ধন্য ধন্য হৰিশ্চন্দ্ৰ বড় যশ পাইলি ৷
আথে বেথে বহ্নিক নুমাইল পানী ঢালি ৷৷ ৪৪৫
বাৱে বিদ্যাধৰে অপেস্বৰা কৰে নৃত্য ৷
ইন্দ্ৰদেৱে শৰীৰত সিঞ্চিলা অমৃত ৷৷
দেখি আনন্দে পুত্ৰক আলিঙ্গিল ৷৷ ৪৪৬
বুকুত সাবটি কৰিলন্ত শিৰ ঘ্ৰাণ ৷
আঠ গুণ তেজ দশ গুণে ভৈলা প্ৰাণ ৷৷
সাবটিলা আনন্দে পুত্ৰক শৈব্যা শান্তী ৷
মিলিল উৎসৱ সবে খণ্ডিলা দুৰ্গতি ৷৷ ৪৪৭
আপুনি পিন্ধাইলা ইন্দ্ৰদেৱে অলঙ্কাৰ ৷
দেবাঙ্গ বসন মনুষ্যত অপ্ৰচাৰ ৷৷
দিব্য পুষ্প চন্দনে ভুষিত কলেবৰ ৷
ভৈলা হৰিশ্চন্দ্ৰ যেন দুতি পুৰন্দৰ ৷৷ ৪৪৮
অপেস্বৰাগণে আসি শৈব্যাক বেঢ়িলা ৷
দিব্য বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰে শৰীৰ মণ্ডিলা ৷৷
পাৰিজাত সিঞ্চিলা উজ্জ্বল ভৈলা কান্তি ৷
কৰিলা দীপিতি অতি শৈব্যা মহাশান্তি ৷৷ ৪৪৯
কুমৰক পিন্ধাইলন্ত দিব্য অলঙ্কাৰ ৷
খণ্ডিল আপদ বুলি দিলন্ত জোকাৰ ৷৷
গাৱে বাৱে বিদ্যাধৰে নাচে অপেস্বৰা ৷
সিদ্ধগণে প্ৰশংসন্ত আকাশৰ পৰা ৷৷ ৪৫০
গন্ধৰ্ব্বে কৰিলা আতি দুন্দুভি সম্বাদ ৷
নাৰদ প্ৰমুখে ঋষি দিলা আশীৰ্ব্বাদ ৷৷
ধন্য হৰিশ্চন্দ্ৰ যশ কৰিলা প্ৰক্ষাত ৷
এহি বুলি শিৰত সিঞ্চিলা পাৰিজাত ৷৷ ৪৫১
ধৰ্ম্মে আসি বোলন্ত নৃপতি উঠ উঠ ৷
আমি ধৰ্ম্ম ইন্দ্ৰ তযু কৰ্ম্মে ভৈল তুষ্ট ৷৷
দিব্য বিমানত আসি চড়িয়ো সম্প্ৰতি ৷
স্বশৰীৰে স্বৰ্গক চলিয়ো মহামতি ৷৷ ৪৫২
বাসৱ বদতি শুনা হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাই ৷
মোৰ বৰে তোমাৰ নিৰ্ম্মল ভৈল কাই ৷৷
আগ বাঢ়াইবাক আসিয়াছো দেৱবৰ্গ ৷
ভাৰ্য্যা পুত্ৰ সমন্বিতে চলিয়োক স্বৰ্গ ৷৷ ৪৫৩
আউৰ পৃথিবীত থাকিবাৰ নাহি যোগ্য ৷
দেৱগণ সহিতে ভুঞ্জিয়ো দেৱ ভোগ্য ৷৷
মনুষ্য দুৰ্ল্লভ দিব্য বিমানত চড়ি ৷
বিলম্ব নকৰি শীঘ্ৰে স্বৰ্গে যাহা লৰি ৷৷ ৪৫৪
শুনি নৃপতিৰ মনে আনন্দ মিলিল ৷
এড়াইলন্ত ক্লেশ যেন নিদ্ৰাৰ জাগিল ৷৷
ভাৰ্য্যাৰ সহিতে ৰঙ্গ ছালিলন্ত গাৱ ৷
ধৰ্ম্ম ইন্দ্ৰ দুইহন্তৰো নমিলন্ত পাৱ ৷৷ ৪৫৫
কৰ যোৰ কৰিয়া বোলন্ত নৃপবৰ ৷
হৃদয়ৰ কথা শুনা ধৰ্ম্ম পুৰন্দৰ ৷৷
ভাৰ্য্যাক বিকিলো মই ব্ৰাহ্মণৰ ঘৰে ৷
আপুনিয়ো দাস মই ভৈলো চাণ্ডালৰে ৷৷ ৪৫৬
যাবদেকে তাসম্বাৰ নপাওঁ অনুমতি ৷
কেনমতে আমাৰ হৈবেক সদগতি ৷৷
ধৰ্ম্মে বুলিলন্ত ৰাজা জানা নিষ্টকৰি ৷
মই সে আছিলো চাণ্ডালৰ ৰূপ ধৰি ৷৷ ৪৫৭
পূৰ্ব্ব জনমৰ ধৰ্ম্ম লিখিত কপাল ৷
তোমাৰ হুইবেক লাগে অবশ্য চাণ্ডাল ৷৷
মায়ায়ে ভুঞ্জাইলো সিটো কৰ্ম্ম ভৈল ক্ষয় ৷
নকৰিবা ৰাজা কষ্ট এৰিয়ো সংশয় ৷৷ ৪৫৮
বাসৱে বোলন্ত মই আছিলো ব্ৰাহ্মণ ৷
ভাৰ্য্যা পুত্ৰ তোমাৰ কিনিয়া দিলো ধন ৷৷
পৰীক্ষিলো আপুনি যতেক তপধৰ্ম্ম ৷
এৰিয়োক চিন্তা ৰাজা নকৰিয়ো মৰ্ম্ম ৷৷ ৪৫৯
শুনি নৃপতিৰ ভৈলা হৰিষ অশেষ ৷
মায়া জানি গুছিল মনৰ যত ক্লেশ ৷৷
ইন্দ্ৰক বোলন্ত শুনিয়োক দেৱৰাজ ৷
আৰু এক গোটা মোৰ আছে মুখ্য কাজ ৷৷ ৪৬০
অযোধ্যাৰ প্ৰজা মোৰ যেন পু্ত্ৰ ভাই ৷
মই এৰিলতে সবে মৃতক পৰাই ৷৷
তাসম্বাক চাহিবে মোহোৰ মন আছে ৷
প্ৰবোধিয়া প্ৰজাক স্বৰ্গক যাইবো পাছে ৷৷ ৪৬১
মই সিটো লোকৰ সম্যকে জীৱ প্ৰাণ ৷
তাত পৰে মোহোৰ বান্ধৱ নাহি আন ৷৷
তাসম্বাক নেদেখি স্বৰ্গত হৈবে দুখ ৷
দিয়ো অনুমতি মই দেখো প্ৰজা মুখ ৷৷ ৪৬২
বাসৱে বোলন্ত এহি হোক নৃপবৰ ৷
বিমানত চড়ি যায়ো অযোধ্যা নগৰ ৷৷
আপোন ইচ্ছায়ে কৰা প্ৰজাক আশ্বাস ৷
পাছে মহা ৰঙ্গে চলা দেৱৰ নিবাস ৷৷ ৪৬৩
হেন শুনি নৃপতিৰ হৰিষ মনত ৷
ভাৰ্য্যা পুত্ৰ সমে আৰোহিলা বিমানত ৷৷
নানাবিধ দেৱ বাদ্য বাজে আগে পাছে ৷
গন্ধৰ্ব্বে যোগায় গীত অপেস্বৰা নাচে ৷৷ ৪৬৪
বাৱে বিদ্যাধৰগণে আগত মৃদঙ্গ ৷
পুষ্প বৰিষয় সিদ্ধগণে কৰে ৰঙ্গ ৷৷
বামে শৈব্যা পটেশ্বৰী কোলাত কুমৰ ৷
চলি গৈলা হৰিশ্চন্দ্ৰ দুতি পুৰন্দৰ ৷৷ ৪৬৫
চড়ি বিমানত আতি ছানিয়া আকাশ ৷
দ্বিতীয় আদিত্য যেন কৰয় প্ৰকাশ ৷৷
দশোদিশ উঠিয়া দুন্দুভি বাদ্য বাজে ৷
উৰ্দ্ধ দৃষ্টি সচকিত চাৱে সমৰাজে ৷৷ ৪৬৬
ক্ষণেক পাইলন্ত গৈয়া অযোধ্যা নগৰী ৷
স্তম্ভিলা বিমান পাছে আকাশ আবৰি ৷৷
নানাবিধ দেৱ বাদ্য শবদ তুম্বুল ৷
দেখিয়া লোকৰ ভৈলা মনত আকুল ৷৷ ৪৬৭
উৰ্দ্ধ দৃষ্টি সচকিতে চাৱে সবে প্ৰজা ৷
দেখে বিমানত আছে হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাজা ৷৷
কোলাত কুমৰ বামে শৈব্যা পটেশ্বৰী ৷
শতগুণে জ্বলৈ কান্তি পূৰ্ব্বাধিক কৰি ৷৷ ৪৬৮
ৰাজাক দেখিয়া ভৈলা হৰিষ প্ৰজাৰ ৷
শুভশুভ বুলি সবে দিলেক জোকাৰ ৷৷
লৱড়া লৱড়ি ৰঙ্গে কৰে হুলাহুলি ৷
নাৰীগণে জুমে জুমে পাৰয় উৰুলি ৷৷ ৪৬৯
আবেসে আমাৰ সবে খণ্ডিল ললাট ৷৷
এহি বুলি প্ৰজা সবে ছানি আসে বাট ৷৷
ৰাজাক দেখিতে সবে ব্যাকুল স্বভাৱ ৷
দেখি নৃপতিয়ো নামি ভৈলা ভূমি পাৱ ৷৷ ৪৭০
যেন পিতা পুত্ৰে কতো কালে এক ঠাই ৷
গুছিল বিয়োগ আনন্দৰ সীমা নাই ৷৷
সিঞ্চে দুৰ্ব্বাক্ষত সবে ৰাজাক আবৰি ৷
হৰিষতে কান্দে কতো হাতে পাৱে ধৰি ৷৷ ৪৭১
আজিসে আমাৰ ভৈল মানস উদ্ধাৰ ৷
আজি সুপ্ৰসন্ন ভৈল বিধাতা আমাৰ ৷৷
আজিসে জানিলো বজ্ৰ গুছাইলন্ত বিধি ৷
দুনাই হাত মেলি পাইলো হাৰাইবাৰ নিধি ৷৷ ৪৭২
বাৰ্ত্তাকো নপাইলো প্ৰভু গৈলা কোন ঠান ৷
তোমাক নেদেখি যেন ফুটিযাই প্ৰাণ ৷৷
আজিসে জুৰাইলো হিয়া বোলে প্ৰজাগণে ৷
তোমাৰ কমল মুখ পিয়োহো নয়নে ৷৷ ৪৭৩
হেন দেখি নৃপতিৰ পালটিল মন ৷
কোন মতে এবে এৰি যাইবো প্ৰজাগণ ৷৷
মনে বিমৰিষি হৰিশ্চন্দ্ৰ নৃপবৰ ৷
কৰযোড়ে বাসৱক দিলন্ত উত্তৰ ৷৷ ৪৭৪
দেৱৰাজ তোমাক কৰোহো নমস্কাৰ ৷
হাত যোড়ে বোলো শুনা বচন আমাৰ ৷৷
অযোধ্যাৰ লোকৰ আমিসে সবে প্ৰাণ ৷
মোক বিনা স্বপনতো নিচিন্তয় আন ৷৷ ৪৭৫
দেৱতো পিতৃত কৰি আমাত ভকতি ৷
তাসম্বাক এড়িবাক নাহিকে শকতি ৷৷
স্বৰ্গে যদি যাওঁ মই পাইবে উপতাপ ৷
ভকতক পৰিত্যাগ হোৱে মহাপাপ ৷৷ ৪৭৬
গুৰুবধ ব্ৰহ্মবধ যিবা জনে কৰে ৷
গৰু মাৰে ব্ৰাহ্মণৰ সুৱৰ্ণক হৰে ৷৷
গুৰু পত্নী হৰে আৰু কৰে সুৰাপান ৷
ভকতক ত্যাগে নোহে তত্তূল্য সমান ৷৷ ৪৭৭
পৰম ভক্তক যিটো এৰে দুৰাচাৰ ৷
ইহ পৰলোকে দুখ নুগুছে তাহাৰ ৷৷
হেন জানি কিঞ্চিতেকে নেৰিবো প্ৰজাক ৷
যায়োক স্বৰ্গক ইন্দ্ৰ এৰিয়ো আমাক ৷
মোহোৰ নগত যেবে যাইবে প্ৰজাবৰ্গ ৷
দেৱৰাজ তেবেসে জানিবা যাইবো স্বৰ্গ ৷৷
প্ৰজাৰ লগত নৰকত হৌক বাস ৷
প্ৰজাক এৰিবে মোৰ নাহি অভিলাষ ৷৷ ৪৭৯
বাসৱে বোলন্ত শুনিয়োক মহাৰাজা ৷
ভিন্নে ভিন্নে পাপ পুণ্য কৰিয়াছে প্ৰজা ৷৷
একেলগে কিমতে কৰিবা উপভোগ্য ৷
কেন মতে বোলা তুমি বচন অযোগ্য ৷৷ ৪৮০
তুমি কৰিয়াছা মহাযজ্ঞ ৰাজসূয় ৷
চিৰকালে স্বৰ্গত থাকিবা দেৱ হুই ৷৷
আপোনাৰ কৰ্ম্মকেসে ভুঞ্জিবাক পাই ৷
কোন মতে প্ৰজাসমে হুইবা একঠাই ৷৷ ৪৮১
হৰিশ্চন্দ্ৰ বদতি শুনিয়ো দেৱৰাই ৷
যেনমত আমাৰ আছয় অভিপ্ৰাই ৷৷
যততে সিজিল কৰ্ম্ম প্ৰজাৰেসে বলে ৷
প্ৰজা যেবে নাহি কিবা কৰিবো একলে ৷৷ ৪৮২
হেন প্ৰজাগণ এৰি যাইবো স্বৰ্গ লোভে ৷
প্ৰজায় সহিতে মোক নৰকত শোভে ৷৷
যাহাৰ নিমিত্তে মই বোলাওঁ মহাৰাজ ৷
হেন প্ৰজা এৰি স্বৰ্গত নাহি কাজ ৷৷ ৪৮৩
একবাক্য বোলো ইন্দ্ৰ হোৱা সাৱধান ৷
মোৰ আশা সব প্ৰজা আছে যতমান ৷৷
যেবে মহাযজ্ঞ মোৰ ভৈল স্বৰূপত ৷
যিবা পূণ্যে চিৰকাল থাকিবো স্বৰ্গত ৷৷ ৪৮৪
প্ৰজাৰ নিমিত্তে মই কৰিলো উৎসৰ্গ ৷
মোৰ পুণ্যে প্ৰজাৰ সহিতে যাইবো স্বৰ্গ ৷৷
ইন্দ্ৰক শুনায়া ৰাজা বুলি এহি বাণী ৷
তিল কুশ আনি উৎসৰ্গিয়া দিলা পানী ৷৷ ৪৮৫
পুৰাণ কাহিনী শুনা সভাসদ যত ৷
বৈষ্ণৱৰ দেখা কেন কৃপাৰ মহত্ত্ব ৷৷
আপোনাৰ পুণ্য দিয়া প্ৰজাক পালয় ৷
তপজপ যজ্ঞ দান যতেত আছয় ৷৷ ৪৮৬
জগতৰ পুণ্যমানে জানা নিস্ত কৰি ৷
প্ৰাণী উপকাৰৰ অল্পকো নুহি সৰি ৷৷
হেন জানি প্ৰাণীক অভয় দিয়া দান ৷
বোলা হৰি হৰি পাইবা বৈকুণ্ঠত থান ৷৷ ৪৮৭
দুলড়ী
এতেক বচন        শুনিয়া ৰাজাৰ
আছিল যতেক পুণ্য ৷
উৎসৰ্গি দিবাৰ        ফলে তেতিক্ষণে
ভৈলা সহস্ৰেক গুণ ৷৷
ধৰ্ম্ম ইন্দ্ৰদেৱে        ধন্য ধন্য বুলি
পুষ্প বৰিষিয়া মাথে ৷
আকাশ চানিয়া        দুন্দুভি সম্বাদ
কৰন্ত দেৱৰ নাথে ৷৷ ৪৮৮
বাৱে বিদ্যাধৰে        গন্ধৰ্ব্বে গাৱয়
অপেস্বৰা গণে নাচে ৷
সিদ্ধ মুনি সৱে        প্ৰশংসা কৰন্ত
আনো যত দেৱ আছে ৷৷
সেহি বেলা ইন্দ্ৰে        দূত পঠাইলন্ত
গৈলা আম্ৰাৱতী থান ৷
স্বৰ্গ হন্তে আসি        ভূমিতে নামিলা
অসংখ্য কোটি বিমান ৷৷ ৪৮৯
স্বৰ্গক ছাৰিয়া        নামিলা ভূমিত
যেন সূৰ্য্য অসংখ্যাত ৷
অমৃত সমান        যত উপভোগ
বাঞ্চিলে মিলয় তাত ৷৷
সুবৰ্ণ কিঙ্কিনী        বাজে ৰিনি জিনি
দিব্য ৰত্নে পাৰে জিকি ৷
জল স্থল যুৰি        ৰহিলা বিমান
অযোধ্যা নগৰ ঢাকি ৷৷ ৪৯০
বাসৱে বোলন্ত        ধন্য হৰিশ্চন্দ্ৰ
সূৰ্য্যবংশী মহাৰাই ৷
যেহি মনবাঞ্চা        সেহি সিদ্ধি ভৈল
আৰু আছা কিবা চাই ৷৷
যাক মন আবে        তাক লোৱা লাগে
বিমানে চৰোক আসি ৷
সৃষ্টি থাকে মানে        ৰহিলে তোমাৰ
ইটো মহা যশ ৰাশি ৷৷ ৪৯১
এতেকে বচন        শুনি নৃপতিৰ
হৰিষ ভৈলা অশেষ ৷
সমস্ত প্ৰাণীক        আপুনি মাতিয়া
কৰিলা ৰাজা আদেশ ৷৷
অযোধ্যা নগৰে        যত লোক আছে
সবে বিমানত চৰা ৷
স্বপুত্ৰ বান্ধৱে        স্বৰ্গক লাগিয়া
আমাৰ লগতে লৰা ৷৷ ৪৯২
যত গজ বাজী        মহিষ মেথন
গৰ্দ্দভ ছাগল গৰু ৷
কুকুৰ বিড়াল        হংস পাৰ জন্তু
যত তৃণ বন তৰু ৷৷
পতঙ্গ পৰ্য্যন্তে        যত জীৱ জন্তু
মোৰ অযোধ্যাত আছে ৷
বিমানে চৰিয়া        আগতে চলোক
মই চলি যাবো পাছে ৷৷ ৪৯৩
ৰাজাৰ বচন        শুনিয়া লোকৰ
আনন্দৰ নাহি পাৰ ৷
স্বৰ্গক যাইবাৰ        লাগি উসমিস
ভৈলক সবে প্ৰজাৰ ৷৷
লৱড়া লৱৰি        বিঙ্গাৰাৱ কৰি
সবে ভৈলে এক ঠাই ৷
আথেবেথে দিব্য        বিমানক বাছি
লৱৈ ভাল ভাল চাই ৷৷ ৪৯৪
আপোন গৃহৰ        দুৱাৰক লাগি
লৈযান্ত আপুনি ধৰি ৷
আছে মানে সবে        সৰ্ব্বস্ব তোলয়
ছাগ গৰু আদি কৰি ৷৷
সবান্ধৱে পাছে        বিমানত চড়ি
পিন্ধে দিব্য অলঙ্কাৰ ৷
বেদাঙ্গ বসন        গাৱত পিন্ধয়
গন্ধে পুষ্পে জাতিস্কাৰ ৷৷ ৪৯৫
দিব্য ৰত্নময়        আসনে উঠিয়া
বসয় ইচ্ছা সুখদে ৷
দিব্য মালা যত        পৰিধান কৰে
যোগাৱে পঞ্চ শৱদে ৷৷
যত দেৱ ভোগ        ভুঞ্জে সবান্ধৱে
মিলিল কৰ্ম্মৰ ভোগ ৷
বিমানত চড়ি        আকাশৰ পথে
নৃপতিৰ লৱে লাগ ৷৷ ৪৯৬
এহি মতে প্ৰজা        গণে বিয়াপিল
অন্য অন্য ৰঙ্গে হাসি ৷
যত জীৱ জন্তু        বিমানে চড়িয়া
পিপৰা পৰ্য্যন্তে আসি ৷৷
সবাকো নৃপতি        লগত লৈযান্ত
যত বৃক্ষ লতা বন ৷
ভূমিক এড়িয়া        সবে আলগিল
অযোধ্যা ভৈল উচ্ছন ৷৷ ৪৯৭
সবাৰো মাজত        জ্বলন্ত নৃপতি
দিব্য বিমানত বসি ৷
তাহাৰ মধ্যত        প্ৰকাশ ভৈলন্ত
যেন পূৰ্ণিমাৰ শশী ৷৷
মনুষ্যৰ চেষ্টা        গুছিল সবাৰো
দেৱৰ যেন স্বভাৱ ৷৷
জগতে আশ্চৰ্য্য        ভৈল নৃপতিৰ
দেখিয়া পুণ্য স্বভাৱ ৷৷ ৪৯৮
ইন্দ্ৰৰ আদেশে        চড়িয়া বিমানে
গগণ মণ্ডল ঢাকি ৷
অসংখ্যাত কোটি        কিঙ্কিনী বাজয়
দুন্দুভি শব্দ জাকি ৷৷
আনো নানা বিধ        বাৱে দেৱে বাদ্য
কৰে মহানৃত্য গীত ৷
দেৱতাৰ শ্ৰীক        লভিয়া প্ৰজাৰ
আনন্দে নধৰে চিত ৷৷ ৪৯৯
সবাৰো মাজত        উজ্জ্বল বিমান
কৈলাশ সম মন্দিৰে ৷
দিব্য সিংহাসনে        বসিয়া নৃপতি
চলি যান্ত ধীৰে ধীৰে ৷৷
ইন্দ্ৰৰ যতেক        পৰিষদ আছৈ
মিলিল ৰাজাত আসি ৷
আনন্দিত চিত্তে        ভাৰ্য্যাৰ সহিতে
ক্ৰীড়া কৌতূহলে হাসি ৷৷ ৫০০
নানা বীনা বেনু        মৃদঙ্গ বজাৱে
গন্ধৰ্ব্বে গাৱয় গীত ৷
মুখ্য মুখ্য অপে        স্বৰা গণে কাছি
আগত কৰয় নৃত্য ৷৷
কতো যোগাৱয়        কৰ্পূৰ তাম্বুল
কতো যান্তে হাত ভৰি ৷
কতো দুইপাশে        চামৰে ঢুলয়
মাথো শ্বেতছত্ৰ ধৰি ৷৷ ৫০১
অমৃত প্ৰভৃতি        যত দেৱ ভোগ
আগেতে যোগায় আনি ৷
সিদ্ধ মুনি গণে        উপাসি যাহান্তে
বোলন্ত প্ৰশংসা বাণী ৷৷
হেন মহাৰাজা        নভৈল নুহিব
আউৰ পৃথিবীৰ মাজে ৷
ধন্য ধন্য মহা        ৰাজা হৰিশ্চন্দ্ৰ
প্ৰশংসে জ্ঞানী সমাজে ৷৷ ৫০২
এহিমতে ৰাজ্য        আনন্দে উৎসব
পাইলন্ত স্বৰ্গৰ কোল ৷
নৃপতিক দেখি        স্বৰ্গবাসী লোক
কৰে জয় হৰি বোল ৷৷
সাধু সাধু হৰি        শ্চন্দ্ৰ নৃপবৰ
জগত ব্যাপিল যশে ৷
যাৱে চন্দ্ৰ সূৰ্য্য        থাকিল খিয়াতি
প্ৰশংসে বেঢ়ি ত্ৰিদশে ৷৷ ৫০৩
হৰিশ্চন্দ্ৰ ৰাজা        মহা পুণ্য বলে
প্ৰজাক নিলে উদ্ধাৰি ৷
মগৰ আকাৰ        কৰিয়া বিমান
থাপিলন্ত সাৰি সাৰি ৷৷
যাক যেন যোগ্য        বসাইল স্বৰ্গত
ৰৈলা কতো দূৰ যুৰি ৷
অদ্যাপি স্বৰ্গত        দেখিয়া প্ৰত্যক
নামে হৰিশ্চন্দ্ৰ পুৰী ৷৷ ৫০৪
সবাৰো মাজত        যেন মেৰুগিৰি
ৰাজাৰ বিমান জলৈ ৷
ইন্দ্ৰতো অধিক        ভৈলন্ত শ্ৰীমন্ত
প্ৰতাপে সূৰ্য্যতো বলৈ ৷৷
পুণ্যৰ প্ৰভাবে        যতেক ত্ৰিদশে
উপহাসে ৰাজাক আসি ৷
এহিমতে হৰি        শ্চন্দ্ৰ থাকি গৈল
সমস্ত স্বৰ্গ প্ৰকাশি ৷৷ ৫০৫
ৰাজাৰ পুণ্যৰ        সমৃদ্ধি দেখিয়া
শুক্ৰে বুলিলন্ত গুণি ৷
হেন ক্ষমাধৰ্থ        দানৰ মহত্ত্ব
নতু দেখি নতু শুনি ৷৷
ৰাজাৰ লগত        সমস্ত অযোধ্যা
আসি পাইলা স্বৰ্গস্থান ৷
ধৰ্ম্মৰ প্ৰভাবে        হৰিশ্চন্দ্ৰ পুৰী
ভৈগৈল স্বৰ্গ সমান ৷৷ ৫০৬
নমো হৰি পদ        পঙ্কজ যুগল
যাগ যোগী কৰে ধ্যান ৷
শঙ্কৰ বদতি        ভৈল সমাপতি
হৰিশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান ৷৷
কৃষ্ণৰ চৰণ        সংসাৰ তৰুণ
প্ৰণামো সহস্ৰ বাৰ ৷
কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে        ভণিলা শঙ্কৰে
দুলৰী ছবি পয়াৰ ৷৷ ৫০৭
শুনা সৰ্ব্বজন        কৰি এক মন
মাধৱত দিয়া মতি ৷
হৰি বিনে আন        মায়া ময় জানি
কৰিয়ো হৰি ভকতি ৷৷
ইটো কলিযুগ        নাহি আন মতি
বিনে মাধৱৰ নাম
হেলা পৰিহৰি        পুৰুষ উদ্ধাৰি
ডাকি বোলা ৰাম ৰাম ৷৷ ৫০৮

৷৷৷ সমাপ্ত ৷৷৷