গদাধৰ

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
গদাধৰ
লেখক পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱা
[  ]

গদাধৰ।
(স্বৰ্গদেৱ গদাধৰসিংহৰ ৰাজ্যাভিষেক নাটক)
⸻⯇●●●⯈⸻
অসমসাহিত্যিক পেঞ্চনাৰ,
শ্ৰীযুত পদ্মনাথ গােহাঞি বৰুৱা,
এম, আৰ, এ, এচ, ৰচিত
⸺✾✾✾✾⸺
দ্বিতীয় তাঙ্গৰণ।
⸺◁✾▷⸺

তেজপুৰ
লীলা-এজেঞ্চিৰপৰা
গ্রন্থকাৰৰ দ্বাৰাই প্রকাশিত।
⸻✾✾✾⸻

১৮৫৪ শঁক।
—🞉🞉🞉—
বেচ, ৸৹ তিনিসিকি মাথােন।

[  ]


কলিকতা,
২নং বেথুন ৰো, ভাৰতমিহিৰ ছপাখানাত
শ্ৰীযুগলচৰণ দাসৰ দ্বাৰাই ছাপা কৰা হল।


[  ]
গদাধৰ (page 3 crop).jpg
উছৰ্গা।

মােৰ
আজন্ম আদিগুৰু
পৰম পূজনীয়
৺ডাঙ্গৰীয়া ঘিণাৰাম
গোহাঞিবৰুৱা
জন্মদাতা পিতৃদেৱতাৰ
দুখানি চৰণত
অভাজন পুত্রৰ
ভক্তিপুষ্পাঞ্জলি।


গ্রন্থকাৰ।

[  ]
১। পাতনি।

 “জয়মতী” উলিয়াই উঠি, আমি আকৌ ৰাইজৰ ওচৰত ভালেমান দিনৰপৰা “গদাধৰ” উলিওৱাৰ সংকলোৰ ধৰুৱা আছিলোঁ। সেইবাবে আমি ৰাইজৰপৰা বিস্তৰ সাধনি সহিব লগা হৈছিল। পিচে, বিবিধ লগৰীয়া চিন্তা আৰু গোটাদিয়েক গুৰুতৰ কাৰ্য্যৰ ভৰত, মূৰ দাঙ্গিবলৈ ছেগ ধৰিব নোৱাৰা হেতুকে, সেই ধাৰ অনতিপলমে শুজিব পৰা নাছিলোঁ; পলম হোৱা বাবে ক্ষমাশীল ৰাইজৰ ওচৰত ক্ৰটী মাৰ্জ্জনা মাগিছোঁ।

 “গদাধৰ” হাতে-লিখা অৱস্থাত থাকোতে, আমাৰ সুযোগ্য সমনীয়া বন্ধুবৰ ৺হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীদেৱে ভালেমান সজ পৰামৰ্শ দি সহায় কৰিছিল; আৰু নাটকৰ অন্তৰাঙ্গত সন্নিবিষ্ট হোৱা গীতবোৰ ৰচনা কৰোঁতে, আমাৰ অন্যতম সমনীয়া বন্ধু ৺লক্ষ্মীৰাম বৰুৱাদেৱে তাল-মান-সুৰ বান্ধি দি, আমাক নথৈ সহায় কৰিছিল। সেইবাবে, আমি সিবিলাক দুইৰো শলাগ লৈছোঁ। ইতি

তেজপুৰ, অসম।
২০ আঘোণ, ১৮২৯ শঁক।
গ্ৰন্থকাৰ।
 
⸺⯇●●●⯈⸺
[  ]
২। পাতনি।

 “গদাধৰ”ৰ মূল-ধাৰ শুজি উঠি, আমি ৰাইজৰ ওচৰত আকৌ সুদৰ ধৰুৱা হব লগাত পৰিলোঁ;—প্ৰথম তাঙ্গৰণৰ কিতাপ সমুদায় বেছা গৈ অন্ত পৰাত, ভালেমান দিন গুণগ্ৰাহী গ্ৰাহকক “গদাধৰ” যোগাব পৰা নাই। যোৱা বছৰদহেক একেৰাহে আমাৰ ভালেমান পঢ়াশলীয়া কিতাপৰ নতুন নতুন তাঙ্গৰণ উলিয়াব লগীয়া হোৱাত, আৰু তাৰোপৰি খনদিয়েক সৰু-বৰ নতুন কিতাপ-পুথি প্ৰণয়ণত একাণপতীয়াকৈ লাগি থকাত, দ্বিতীয় বাৰৰ ধাৰত সুদ লাগিল। এতিয়া, আমাৰ গ্ৰন্থাৱলীৰ এছোৱা একেলগকৈ উলিয়াবলৈ দিহা লাগোৱাৰ সু-ছেগতে, ইয়াৰ নতুন তাঙ্গৰণ অনতিপলমে ৰাইজক শোধাই সুদে-মুলে ধাৰ শুজিছোঁ,নিজগুণে গ্ৰহণ কৰে যেন।

“পদ্মকুটীৰ”, তেজপুৰ, অসম।
৭ আহিন, ১৮৫৪ শঁক।
গ্ৰন্থকাৰ।
 
⸺◁✾▷⸺

[  ] ভাওবিলাক। । । মতা। চুলিক্‌ফা বা লৰা-ৰজা ••• ••• অসমদেশৰ ৰজা। দীঘল বুঢ়াগোহাঞি ডাঙ্গৰীয়া। ঘাই মন্ত্ৰী। লাইথেপেনা বৰগোহাঞি ডাক্ষৰীয়া ••• মন্ত্ৰী। লাচমকলা বৰপাত্ৰগোহাঞি ডাঙ্গৰীয়া • মন্ত্ৰী। গোপীনাথ গোহাঞি ফুকন • ••• ন্যায়সোধা-ফুকন। গদাপাণি (পাচত গদাধৰ সিংহ) ••• তুঙ্গখুঙ্গীয়া ফৈদৰ কোৱৰ। লাই আৰু লেচাই " ০ ০০০। জয়মতী-গদাপাণিৰ পুত্ৰদ্বয়। বৰ বৰফুকন গুৱাহাটীৰ শাসনকৰ্তা। লেচাইডাং সন্সলগোহাঞি ••• ••• দৰৰ শাসনকৰ্তা। | পানীফুকন, মৰাণ-বৰুৱা, মজিন্দাৰ-বৰুৱা, বৰা, বিষয়া, শইকীয়া, হাজৰিকা, দূত, দুৱৰী, বন্দীপাল, কটোৱাল, চোৰাংচোৱা, গৰখীয়া, বাটৰুৱা, হাটৰুৱা, সৈন্য, সেনাপতি, ৰাজপ্ৰতিনিধি, দেওধাই, ৰাইলুং ইত্যাদি। | মাইকী। ৰাজমাও (আই-কুৱৰী) ••• •• লৰা-ৰজাৰ মাতৃ। পদ্মাৱতী •• ••• ঞ্জয়মতী কুৱঁৰীৰ সখী। ম্ভাৱতী ••• ••• লালগোহাঞিৰ জীয়াৰী। বৰফুকনী {গদাপাণিৰ বাইদেৱাক) ••• বন্দৰ বৰফুকনৰ ভাৰ্য্যা। আহিনী ••• •• জয়মতী কুঁৱৰীৰ লিগিৰী। লুকী ••• ••• এজনী পাৰোৰনী পোহাৰী। নাচনী, লিগিৰী গঞানী, অপৰাধিনী ইত্যাদি।

[  ]

গদাধৰ।
(স্বৰ্গদেৱ গদাধৰ সিংহৰ ৰাজ্যাভিষেক নাটক)
⸺❲⌾❳⸺

আভাস।
(দুফালৰপৰা দুগৰাকী গায়িকাৰ প্ৰৱেশ)
গীত।

  ৰাগিণী দেশ—তাল কাৰ্‌ফা।
 মউ পিওঁ পিওঁ কৰে প্ৰাণ ভৰি।
 প্ৰেম সুধা সৰে জৰি জৰি॥
  কিনো চাবাঁ শোভা,
  জ্বলে পুণ্য প্ৰভা;
 বয় শান্তি নই ৰূপে ৰস চৰি।
  যাওঁ উটি বুৰি,
  চাওঁ উৰি ঘূৰি;
 গাথোঁ তৰা-ফুল, নাচো চালি ধৰি॥
      (দুইৰো দুফালে প্ৰস্থান)

⸺●⸺
[ ১০ ] প্ৰথম গৰ্ভাঙ্ক।

বুঢ়াগোহাঞি ---হুমুনিয়াহ কাঢ়ি) অসাৰ অংসাৰ। ন্যায়শোকন-কিয় এনে ভাব আপ? মায়া-সংসাৰত আসক্তি তোমাৰ দেখো নাই সমতুল শকিয় বা বিৰাগ জি? পাত্ৰগোহাঞি মূয়ো ও তাকে; সংসাৰ-প্ৰেমত আপ প্ৰেমিক না, বিৰাগৰ নেদেখো কাৰণ। বু গো আটিছে ইমানে আপ নেৰেপিৰী আৰু। আৰিলো পাপ কু-মন্ত্ৰণা খৰি; অবান্ত মত পীড়ালো বিস্তৰ। তেজি এই পাপৰি, পুণ্যাত্মা এতিয়া, আলোকে গোলাম সতীত্ব প্ৰকাৰেনৰকতো নই স্থান এই পাপীলই। [ ১১ ] ৰা। আপুনি যে ডুবিই আনকো ডুবালা। কুমন্ত্ৰণ কাল হল এই জীৱনৰ! সমুখে নাবিলা জুমি, হানিলা পিঠিয়ে দিত প্ৰাণে মোৰ কৰে চাটিফুটি! ঘোৰ বাস্তোহী তুমি; উচিত তোমাক দিয়া তুৰছে শালত। কিন্তু ফল নাই আৰু সি প্ৰতিবিধানত, মৃত্যুৰ পাচত যেনে ঔষধ ব্যবস্থা! গো। ক্ষমা কৰা বৰ্গদেৱ। ৰজা ক্ষেমে কোনে কাক। আপুনি নেপাওঁ ক্ষম। কিমতে ফেমিম হয়, পাপীয়ে পাপীক। লঃ গোঃ- নকৰা আৰোপ সপ্নদোষ মন্ত্ৰণাত। আপেনি বিবেক দায়ী অৰ্ধেক-অধিক। ধৰ্ম-বুলিৰ নাছিল অভাৱ ৱ নহল তথাপি তেতিয়া চেতন লেশ, নুবুৰিা তুমি। বৃথা চিন্তা এতিয়া তোমাৰ, বৃথা আৰু অৰ্থল অনুতাপ। বৰত্ৰ - অগতি জানো আৰু আছে কিনা লিখা ৮-নেথাকে নিশ্চিন্তে শুই সিংহ গদাপাণি। নাজানো নিকাৰ ঋত লাগিব ভুজিব। [ ১২ ] ________________

২০৬ গদাধৰ।


ঃ গোঃ ভাগ্যৰ কি দোষ? আপুনি আপোন কাল চপালা সনে। আৰ্জিছা যতেক পাপ, ভূঞ্জিবা ততেক; নিকাৰ নিষ্কৃতি নাই। গত শশাচনা আৰু নাই প্ৰয়োজন, নোৱাৰ জীয়াৰ শৰা। অনুতাপে দিয়ে লাভ, দিয়ে সি যেতিয়া দুনাই নকৰা পপি মনৰ বান্ধনী। কিন্তু, ক’তা মনোবল? ৰজা নাই মনোবল। মাগো বুদ্ধিবল তৰ। তাৰ মন্ত্ৰি। মোক আসন্ন বিপদপৰা। বঃ পোঃ- কি শক্তি আমাৰ। লজ্জিম কিনতে হয়, বিধি বিধান? লাগিব ভূঞ্জিব ঠিক আৰ্জন যিমান। এদিনে নহব শেষ, জানিবা ধুৰুপ। ধৰ্মকৰ্ম্ম কৰা এবে, নেৰিৰ সুযোগ, জানোব পুণ্যৰ কণা পোৱ। সাধনাত, পাপৰ লাঘৱ হেতু। ৰা হতাশ পৰণ।। নাই আৰু অনোবল, নেপাওঁ জিৰণি। নেদেখো উপায় একো পাপ খণ্ডনৰ, আজ্জিত নিকাৰ আৰু। বৰপাত্ৰ -- কি আছে উপায়? | কিনতে খণ্ডিব দায়। [ ১৩ ] বুঃ গোনেদেখে উপায়। পোৰণিত চাটিফুটি কৰে মন-প্ৰাণ বাঢ়িছে যতেকমানে পাপৰ আন্ধাৰ, বাঢ়িছে নৰক ভয়। মনৰ বিকাৰ বাঢ়িছে প্ৰৱল লেগে; শান্তিৰ পোহৰ কতে নেদেখে। এচাটি!

  • গো -- কি দিম বুজনি!

তথাপিতো, আছে এক পতিয়ন স্থল; অনুতাপ কুমাৰ ব্যৱস্থা যুগুত। যি পাপ অৰ্জিল হই অস্ত্ৰ হাতে, আজ্জিলে সি পুণভাগ ভাগৱতীলই; নাশিলে যি নাম ভৱ নৰ্কত ডুবাই, কৰিলে অমৰ সিয়ে, স্বৰ্গীয় প্ৰভাৰে, নশ্বৰ দেহত তাপ সহিলে যি সতী; আৰু এক সংসাৰৰ সাধনা মহান, পৱিত্ৰ চানেকি ৰল সতী জীৱনৰ; ভূঞ্জিবা যদ্যপি বহু আৰ্জিত নিকাৰ, জ্বলন্ত দৃষ্টান্ত ৰল পাপী তৰিবৰ; যদিবা পাপৰ ভাগী হলা কৰ্মদোষে, কাৰ্যত কাৰণ হল পুণ্য আৰ্জনৰ। ইমানে বুনি দিলে, শান্তি লভিব, ক্ষুদ্ৰ গতি অনুসৰি। বৰপাত্ৰ। সাধু উপদেশ। [ ১৪ ] ৰজা = সাগিছে মনত ; সাৱা বুনি তৱ পালিম যতনে। বিজ্ঞ মন্ত্রী প্রতি যেন নকৰেী অৰক্স, আছমানে ৰজা-নামে। বঃ গো আৰু ভাবি চাৰ, সাত্বিক ভাবত নাই ৰাজত্ব পদ্ধতি, তমেব লাগে যােগ সর্বত্রে সমানে ; 'তবেলে ৰজাৰ বােগ্য ;-নতুবা তপসী । ধৰিব। উভয় বিধি। ৰজা - আনিছে। প্রত্যেক। বু গাে -- ধৰা যুক্তি সাৰ ; নুভুগিব আৰু মােৰ পাপ-মন্ত্রণাত। যুগুত সময় এবে যুক্তি কৰিবৰ, পাত্র-মন্ত্রীসভাসদে মিলি ঘৰে পৰে। নাই কিন্তু শক্তি মােৰ স্থিৰে থাকিব। মাগিছে বিদায় সৱে। যােৱা সৱে আজিলই, ঘােৱা ঘৰঘৰি। ব্যও সঙ্গে পৰোগই, অশান্তি-শ্যাত। [ ১৫ ] দ্বিতীয় গর্ভাঙ্ক। - ও- নগা-পৰ্বতৰ গুহা। গঙ্গা- নিজান গুহাত অহ, অকলই মই । অকলে আপােন মনে কৰিছে বিহাৰ, পাহৰি সংসাৰ-মায়া, পুত্র-পৰিয়াল, আৰু মােৰ ৰাজ্যচিন্তা, আত্ম-বাহুবল । তপস্যা সাধন নােহে ব্ৰত জীৱনৰ, নাছিল সমূলি বৈৰাগী জনৰ ভাব আদি জীৱনত। আজিও ৰীৰৰ তেজ বয় প্রতি সিৰে বীৰাৰ বীৰকাজ, আদৰে আজিও,আজিও জীৱন-ৰত । তথাপি ই ছদ্মবেশ কিয় আজি মােৰ ! কিয় ৰ নিজানবাস ভৰ-বয়সত ? জন-প্রাণী অসঞ্চাৰ, নাই সমাগম চৰাই-চুকতি আদি নপশে ইঠাই, চিন্তাশূন্য প্রাণ তাৰ,অতি নিমল, উলাহুত নাচি নাচি উৰে । কিন্তু হায় চিন্তাৰ বিকাৰে যাৰ দহে মন-প্রাণ, জনসমাজত যাৰ নাই শান্তি লে [ ১৬ ] - গদাধৰ। নাই তৃষ্ণা, নাই লীগ গৌৰৱত যাৰ, সেই দুৰ্ভগীয়া জলে বিচাৰে ইঠাই, অপাৰ চিন্তাৰ পাৰ পাওঁ বুলি ভাবি। আতিকে দুর্বল আৰু, যদি সি সংসাৰী ; সংসাৰ-ধুমুহা যিটে সহিব নােৱাৰি, অকলই প্রাণ লই বিচাৰে জিৰণি ! তদ্রুপ মিলিছে দশা এই জীৱনত - মানিলো বিষম ঘাট সংসাৰ-যুঁজত ; আহিলো অনাথ কৰি ভাৰ্য্যা-পুত্র মােৰ, —বাঘৰ চোঙ্গত সিংহী সিংহৰ পােৱালি। এৰিলে প্রিয়াই দেহা পাপীৰ হাতত, থাকিলে আগতে চাই ! ভঙিঙ্গে সাক্ষাত অশ্যে যন্ত্রণা ৰাশি,শাষায় কথন,- তথাপি নহল হয়, শক্তি উদ্ধাৰৰ । অনাথ সন্তান দুটি মাতৃ-বিয়ােগত উন্মাদ হইছে জানো?-বাঢ়িছে কোচাল আৰু বন্ধু বিলাপৰ ? শত্রু-হাঁহিয়াতে দুগুণে ধ্বনিছে তক? হিয়াভেদী ভাবে কঁপাই মেদিনী যেন বাজিছেহি প্রাণে; মর্মান্তিক খেদ তাৰ অতি অসহন। দুৰ্বল হইছে হিয়া, নাই মনোবল, ধৈৰ্যতাই দিছে এৰি বাট । (মৌন) কিন্তু হায়, মৌনব্রত জীৱনৰ উদ্দেশ্য নয়, [ ১৭ ] গদাধৰ। ২১১ নােশোতে সি ৰীতি এই কৰ্ম্ম-জীৱনত । কাপুৰুষ মই ?-পৱত বৰচৰ! প্রাপৰ মাত ধৰিছেহি গুপ্তবাস। ভাবিছে মাল আঙ্গি জনসমাজৰ, ক্ষুদ্র প্রাণ নিৰাপদে আছে দেখি মােৰ । ধিক এই জীখনত ! বিৰুৰোঁ শতেক! মােৰ সম নৰাধম, পশিৱ পৰাণ, নাই পৃথিবীত-সাধ্বী সতী জয়মতী প্রিয়ভাৰ্য্য যাৰ ; যাৰ হন্তে বীৰজায়া হল দেহত্যাগী অসহ্য যন্ত্রণা সহি ; ৰাখিলে যি কীৰ্ত্তিশি আদর্শ সতীৰ । যাৰ নামে নাৰীৰল আজি ধৰণীত ; সেই ভাৰ্য্য চিন্তা ভুলি, আছে নিজঞ্জালে, আত্মচিন্তা কৰি সাৰ ধিক্ ধিক্ ধিক্‌ । ধিক মােৰ বীৰ নাম, ধিক্ বাহুবল, ধিক আৰু উচ্চ আশা ৰাজপাটলই! পাহৰিছে বীৰধৰ্ম্ম আজি? বীৰতেজ সিৰে মােৰ নয় এতিয়া ? নাই আৰু সাহ-পিতু, জীৱনৰ উদ্দেশ্য মহান্ ?- নতুব, ই ছদ্মবেশ, গুপ্ত গুহাবাস, কি সতে ধৰিছে। আজি? পাহৰিছে৷ আজি বীৰৰ প্ৰতিজ্ঞা মােৰ, প্রতিশােধ লােৱা ?- পীড়িলে বি প্রিয়া মােৰ পাশৱ পীড়ণে, নিতে নৱ শান্তি ঘোৰ যাৰ দেশত [ ১৮ ] ২১২ সহিলে প্রিয়াই মােৰ ধৰণী সমানে, নলওঁ যদ্যপি তাৰ নৰবধী প্রাণ, সুজুৰায় হিয়া মােৰ নিশ্চয় নিশ্চয়। (আস্ফালন। নাই মােৰ সৈঞ্চবঙ্গ যুদ্ধৰ সমল, নাই কোনাে বন্ধুজন উপদেশ হেতু; নুবুজোঁ প্ৰজাৰ মন; নাজানে। যতেক মিত্র সম্প্রদায়,কাৰ কিবা মতি। তথাপি প্রতিজ্ঞা মােৰ, যুঁজিৰ অকলে ; অকলে উভালি যত অপায়-বিঘিনি বায়ুবেগে প্ৰৱেশিম আপােন নগৰ, আক্রমি কিক্রমে মােৰ পম সিংহাসন। অকলই হনু বীৰে দহি লঙ্কাপুৰী, যিমতে সাধিলে কাম সীতা উদ্ধাৰৰ ছদ্মবেশী ভীমসেনে, প্রদমি যিমতে দুর্দান্ত নৃপতিদল সয়ম্বৰ দিনা, ৰাখিলে গৌৰৱৰাশি দ্রৌপদী সতীৰ তদ্রুপ মােহাৰি মই সৈ-সেনাপতি, গৰাহত সম ৰজা, মন্ত্রী-পাৰিষদ, আৰু যত পত্রিমন্ত্রী বিপক্ষ ভাবৰ।। কৰিম যুগুতি শেষে, প্রিয়াৰ গৌৰৱ পুর্ণভাৱে ৰাখিবৰ হেতু প্রতিশ্রুত হলো আজি ধৰ্ম্ম-সাক্ষী কৰি কৰে যদি হিমাচল, নলৰে বচন মােৰ । আৰু [ ১৯ ] গদাধৰ । ঘটে যদি বিপর্যয় বিধি-বিপাক- গদা নাম পৃথিবীত নধৰোঁ নধৰা সততা, না নিশ্চয়। ( সবেগে প্রস্থান) তৃতীয় গর্ভা। ৰাজমাওৰ টোল। —- ৰাজমাও কি মতে গুচাও দায় অজ্ঞান পুত্ৰৰ ; পৰিত্ৰাণ লাভ হেতু আছে কিবা বাট?-ইষ্টদেৱ চিন্তা বিনে নাই অন্য গতি। স্তুতি। পাহাড়ী-আড়াঠেকা। মাগোঁহ কাতৰে প্রভে, তোমাৰ সদনে হে। নেজানি লগালে দায় অবােধ সন্তানে হে। নিতে দোষ শতবাৰ, নাই তিনতি তৰ, নাই যুক্তি, নাই মুক্তি, তৱ ৰূপ কিনে হে। [ ২০ ] ২১৪ গদাধৰ। অজ্ঞানে আচৰে পাপ, জ্ঞানীয়ে খণ্ডায় তাপ, নিজ গুণে তুষ্ট হই ৰাখিব। চৰণে হে। ইমানে ভাৰ কৰি, মাতিছো আপদে পৰি, | ক্ষমা পুত্রে, দিয়া শান্তি, শান্তিহীন প্রাণে হে। | (বৰগােহাঞিৰ প্ৰৱেশ ) বঃ গো |---প্ৰণামোহে ৰাজমাও ! ৰাজমাও অই ডাঙ্গৰীয়া ! বইছে আসন পতা, বই। সদাহতে। সমদুখী জন তুমি, যথা সময়ত দিছ। আহি দেখা মােক। বঃ গো-~-সমদুখী মাত্ৰ সাৰ; নাই অনু বল অপায় খণ্ডাৰ পৰা। মদাৰৰ ফুলপ্রায়, আছে বাব লই ৰাজমন্ত্রী নামে! ৰাজনাও শহব। হতাশ ; তোমাতে সকলো অশ। নিচিত্ত। যদ্যপি তুমি ৰাজ্যৰ মঙ্গল, ছাৰখাৰ হব দেশ মহা আপদত। দেখিছা অপায় যত ঘটিছে দিনকে, দিনকে ৰাজ্যৰ শ্ৰী হইছে মলিন ; দিনে আৰু অত্যাচাৰ লাগিছে চৰিব হাহাকাৰ আৰ্ত্তৰীৱ বাঢ়িছে প্রজাৰ । [ ২১ ] গদাধৰ। ২ বু গো ।--বাকী নাই বুজিবৰ ; বিদৰে ই হিয়া মােৰ ভাবিলে সিবােৰ। পাহৰিব পৰা নাই জয়মতী কথা, দহিব লাগিছে হিয়া সেই অগ্নিবাণে ! প্রজাৰ দুৰ্গতি, ৰাজ-অত্যাচাৰ আৰু, সহে কোন প্রাণে । ৰাজমাও।তাতে হে বুলিছো, মন্ত্রি, নহব হতাশ। দিয়া বল পুলু, দিয়া মন্ত্রণা যুত, চোক অপায় । ৰাজ্যৰ মল জান, নাসাধিলে তুমি, নাই আৰু সাধিবৰ। বঃ গাের। কি কৰে। উপায় ! ব্যর্থ আজি মন্ত্র মােৰ, নাই গুণ তাৰ, নজে সি আজি, মাও, ৰাজ-সমাজত। ঘুৰিছে ৰজাৰ মন পাক-মণতি, | বিপৰীত বুজে যত বুজনি আমাৰ । ৰাজমাও কৰাঁ তুমি যুক্তি পুনু, অতর্কিতে ৰাজমন ঘুৰাৰ হেতু। পায় যেন দিবজ্ঞান তােমাৰ নিত। হিৰি একেটা হই । তাৰ মন, ভিতৰি ঘূৰাব তাক কাৰ্যৰ পকিত ; অভ্যাসত লাহে লাহে লৰ সঞ্জ ৰাট। আছে কোন ছেন জন বুদ্ধিৰ বলত মন্ত্রি, তুমি বিনে ? [ ২২ ] ২ বঃ গাে --সাৰুৱা বুজনি। পাওঁ বুলি ছিদ্ৰ কিবা ৰজাৰ মনত পুঃ ঠাই পাবলই, চান্দিছে। সদায়। কিন্তু মাও কিনাে কম, কুণা * লে ছাতিলে ৰজাৰ মন। সােমাও কি মতে; সন্ধি নাই পাই। ৰাজমাও |-যুগুত মন্ত্রণা নেৰিবা তথাপি মন্ত্রি ! ৰজাৰ মল নিচিন্তা যদ্যপি ঘুৰি, প্ৰজাৰ উদ্ধাৰ এৰি কি সতে? বাঢ়িছে আশঙ্কা নিতে বজিবিপ্লৱৰ। ৰসাতলে যাব দেশ, মুমাব ‘অসম’ নাম ; পুৰণি গৌৰৱ। অকালত যাব মাৰ। হা দোষভাগী, যদ্যপি নির্দোষী তুমি মূল-কাৰণত । কিবা যুক্তি দিম? ভাবি চোৱা বিবা ভাল, বিজ্ঞ মন্ত্ৰী তুমি। বঃ গােঃ-স্বৰূপ কইছ নাও। বিপদ-ধুমুহা আহি চাপিছে ওচৰ ; ধৰিছে সি অপ অনুকূল বাত। নােহে নিখেশ আৰু, গদাপাণি বীৰ, ঘুৰিছেহি নগৰত একা উদ্দেশ্যে জিনিব ৰজা খেলে, দিব প্রতিশােধ নিজ হল। [ ২৩ ] ৰাজমাও শুনিছো তন্দ্রপ ময়। কিন্তু অত্রি, অসখ্যাত ৰাজনােমুখে চাপিছে অকলে বাছা যদ্যপি সুখী, তম্ভিব কিমান পৰমনৰ ৰেগত আহিছে সি উৰি হয়, ধৰা দিলই। নেভাবিবৰূপ, নকৰা পশন। যুগুত ব্যবস্থা কৰি সৰােৱা গদাক, খাঁ তাৰ প্রাণ। বঃ গােঙ। বিপিছে ৰাজসেনা, ধৰিছে এলে পিচ, আগচে সিলে। আমিছে ঘন-ঘন ঘটিছে ঘনাই, নােৱাৰি ৰুধিব গতি প্রচণ্ড গদাৰ । বিষম বিভ্রাট এবে, কি কৰে৷ উপায়, ৰাজমন্ত্রী হই কিমতে সহায় কৰোঁ ৰাজশত্রু জনে? পাপি বি পাৰে দিহা কৰিছে৷ গুপুতে, দুয়াে পক্ষ ৰক্ষা হেতু। জনম যি হয়। বাজাও শলাগো ব্যৱস্থা তৰ। ৰা দুয়াে কুল, দুয়ে ৰক্ষা পৰে তে। বঁচে যদি গদা, এদিন অৰুখে হব ৰাজ্যৰ উৰ; পৰে যদি ৰক্ষা প্রাণে মােৰ শৰজা, ৰা পৰে। মই তোমাৰ বা পাই। ধযুক্তি লাৰ । [ ২৪ ] গদাধৰ। বঃ গেঃ- কৰিম ঘুগুতি মাও? শক্তি অনুসৰি। উঠো তেন্তে আজিলই মাগিছে বিদায়। ৰাজমাও যােৱা বাৰু, ডাঙ্গৰীয়া! চাওঁ ময়ে, মুক্তির উপায়, পাওঁ যদি কিবা। {দুইৰৰ দুফালে প্রস্থান) চতুর্থ গর্ভাঙ্ক। ফুলনি। পদ্ম - নােৱাৰো একোতে পাহৰিব প্রাণসখী। শয়নে, সপােনে, আৰু থাকি ডিঠকত, কেৱলে সখীৰ ছবি দেখিছো আগত। অহ, রূপে-গুণে মায়া-মমতাৰে কিনাে আদৰ্শ ৰমণী এটি! অতুলনা আৰু সাধ্বী সতী বীৰজায়া এই পৃথিবী। পাতিছিল বিধাতাই কেনে এটি জোৰা অনুপম জয়া-গদাপাণি ! কিয় বাৰু, অকালে ঘটালে হয়, অষথা বিচ্ছেদ! মৌন [ ২৫ ] গদাধৰ। ১ গীত। কামড় মিশ্র। লেখি আকাশৰ ছবি ভাবে বহি বহি | প্রাণ-সখী মােৰ গল এৰি । আম-জিম, জোনায় বয়, দেখি মন মােৰ যায় উৰি ।। মতো ঘনে ঘনে, কালো মনে মনে, ঘুৰি লগ পাওঁ কেনে কৰি। নেদেখি এতিয়া, বাজে মােৰ হিয়া, থাকে কিনাে মতে প্রাণ ধৰি । | (মৌন ) কিবা ভাব কিবা কথা আহিছে মনত! উৰুঙা লাগিছে যেন জগত সংসাৰ! (কান্দি-কান্দি লইৰ প্ৰৱেশ ) লাই-দেখিছিলোঁ দেউতাক, আক’ গল গুচি । পদ্মা নেকান্দিৰ সোণা মােৰ । ধুনীয়া পুতলা আনি দিব আহিনীয়ে , থাকিবা উমলি। লাই আনি দিয়া দেউতাক , নেলাগে পুতলা। আহিছিল ফালি ৰাতি, আক গুচি গল । [ ২৬ ] গদাধৰ। | পদ্মা অবুজ বালক হয়, কি কৰো উপায় ! মাউৰা পােনাটি দেহি, নেমানে বুজনি। লাই।—নাহিল দেখােন, নাহিল আইত, দেউতাক আনো বুলি গই ?নাহিল আজিও! পদ্ম।--ফাটে যেন হিয়া মােৰ ! কি দিম উত্তৰ! নেকান্দিব লাই সােণ, নেপায় কান্দিব ; বীৰৰ সন্তান তুমি, নহৰ অধীৰ। লাই। কাহানি আহিব পিচে ? পদ্মা-আহিব এদিন। | লেচাই আৰু আহিনীৰ প্ৰৱেশ) লেচাই। লাইৰ ওচৰলৈ লৰি গৈ) কাইদেও । চোৱাটো এইটি! (পুতলা দেখুৱায় ) আহিনী কেঁাচৰপৰা আৰু এটি উলিয়াই দি ) এয়ে এটি, চোৱা, বৰসোণে লবলই, বাঘৰ পােৱালি। (পুতলা দিয়ে ) লাই-( অনিচ্ছা লৈ) পিটিকি ভাঙ্গিম যেন। পদ্মা-নেজিব সােণ। জুৰুৱা পৰাণ মােৰ, উমলি দুটিয়ে। লেচাই।-আই যাওঁ, কাইদেও! যুঁজাম পুতলা। (লাইৰ হাতত ধৰি টানি লৈ যায় । [ ২৭ ] গদাধর। গদাধৰ । ২২১ ২১ পদ্মা।–আহিনী! আহিনী।-আইদেও। পদ্ম—কি মােৰ কপাল ! আহিনী।নমৰি জীয়াই আছে। পদ্ম কান্দিবৰো নাই চল! দেখিলে উতলা তলিব পােনা দুটি, ফেকুৰিব আহি! আহিনী।নেমানে আনক দেহি, সাদৰী সােণায়ে। প1}-ভিতৰি ভাগিছে মােৰ বিষাদী অন্তৰ! নােৱাৰো সহিব আৰু সখীৰ বিচ্ছেদ! আহিনী কিনে কম আইদেও ? মৰিলোহেঁতেন, সলনিত পােৱা হলে আইদেও মােৰ। বইছে। দেহাৰ ভাৰ | অতি টানি-মানি! পদ্মা --জানো মই ভক্তি তােৰ সখীলই মােৰ। লিগিৰী কৰ্তব্য আৰু শলাগিছে তােৰ।। জীহিনী--সমৰিলো তেতিয়াই । দেথিন্সে যেতিয়া, আলপন চকুৰে হয়, আইদেও আধামৰা হােৱা। দেহি, অতনা যাতনা সুকোমল শৰীৰত, দিলে কোন সতে। [ ২৮ ] ২২২ গদাধৰ। পদ্মা নকৰি আহিনী আৰু ! নেজিবি ভগ বুকু মােৰ। নাই যেন দেহে প্রাণ সেই দিন ধৰি ; ভেলা মার্থে ফুৰিছো ওপঙ্গি। আহিনী।কিনাে কম আইদেও ! মােৰৰ সেয়ে দশ । পদ্মা।নকৰি আহিনী তই, মুলিয়াৰি ঘুৰি, সখীৰ কাহিনী অই ! আছি।—পাৰোতে নে হয় । পদ্মা-নেপাবি বেজাৰ তই। কিবা বলকিছো, বুর্জো আপুনি হয়, উন্মাদ পৰাণ । আহিনী—কি দিম উত্তৰ হায় ! (পদ্মৰ ভৰিত পৰে। পদ্মা নহবি উতলা। | যাওঁ ব’ল, চাওঁগই, উমলিছে জানে, অজান বালক দুটি। ( প্রস্থান । [ ২৯ ] পঞ্চম গর্ভাঙ্ক। দিখৌমুখ। ১, সেনা প্রৱেশ ) হেৰওঁ, কোন আছহঁত সেইতে, আগ বাড়, চাপি আহ, পালোঁহি, সেইয়া গা দেখা গৈছে। | ( প্রস্থান) ২য়, সেনা প্রৱেশ) নেৰিবি, ধৰ, গৈছে। ভেটি ধৰহঁক। (প্রস্থান) {গদাপাণিৰ প্ৰৱেশ, পিচে পিচে সেনাদল) ১ম, সেনাগৈ থাওক, নেভেটিবি এখােন। আৰু অলপ আগ বাচুক, | ঠেকত পেলাই লওঁগৈ। ২য়, সেনা-ভাল কৈছু, এৰা, বৰনৈৰ পাতিত পেলাই লওঁগৈ । তেহে ইফালে ভেটি ধৰিবলৈ চল লাগি পৰিব। গদা।-উলটি ধৰি । আহ চাপি, যাবি কোন ধনপুৰি আজি । ৩৪, সেনা-আইও। উলটি ধৰেচোন । হেৰৌ, কোন্ কত আছ, চাপি আহহঁতওঁ ! আমাক প্ৰাকৰীয়াকৈ পাই মহটিয়াই নিব এতিয়া !! ২য়, সেনা-ধৰ, ধৰ, আগ বানু, নকৰিবি ভয়। আমি পিচতে আছে। গদা।- অকলই নিপতি শিয়াল দল! চাপি আহ, আছমানে জাকোকে আছি। [ ৩০ ] ২৪ গদাধৰ। ৩য়, সেনা-হৰেী, মােৰ মূৰখােৱাহঁত, কিনে ধৰ, ধৰকৈ আছহঁক; আগ বাঢ়ি নাহ নাে কিয়? এটা আগ বাঢ়ি যাচোন, গবা মাৰি ধৰগৈ । | মােৰ এতিয়া-এটা লেঠা দেখিহে। গদা। চাপি আহি আৰু চাপিছে মৰণ যাৰ। ২য়, সেনা-৩য়, সেনাক ঠেলা মাৰি আগুৱাই দি } তয়ে নাে নধৰগৈ | কিয় ? লােকক যে মাতি থাক। ৩য়, সেনা।--- হাখুৰিখাই পৰি, খৰমাৰি উলটি আহি) ছিঃ ! তই কেনে সহ অ! ভাল হেচুকি জুইত পেলাব পাৰ ? ঔ আই! নেদেখিছ, চকু-দুটা ! আইও! চাবই নােৱাৰি বুপাই, জলপকৃথন লাগি যায়। গদা। শহাৰ সঁহাৰি দেখি উঠ মোৰ ঘঁহি! চিকা মৰি লগা হল গােন্ধোৱাৰ হাত। ২য়, সেনা।হেৰ, চিকাহে হর্সোনেক। কি চাই থাকিব লাগিছে। আহহঁক, আটাইবােৰে বেৰি ধৰোঁগৈ। উঃ বৰ কেৰামলি কৰে দেখো। ( কেইটা সেনাই গদাক গৰা মাৰি ধৰেগৈ ; গদাৰ বাহুৰ আছাৰত গােটাচেৰেক কফল খাই পৰি মূৰ্ছা খায়। আৰু গােটাচেৰেকে পলাই লৰ মাৰে) গদা- আছ নে কোনােবা আৰু চিকাৰ পােৱালি ? চাপি আহ, পিওঁ তেজ সমূহকে ধৰি।। ৩, সেনা - মূৰ্ছাৰপৰা উঠি এফলীয়া হৈ) কটা, ইহঁত চিকা খে [ ৩১ ] হয়। চিকাৰ জাকত সােমাই ময়য় চিকা হলো আজি । তথাপি, ধৰি ৰাখিব নােৱাৰিলো কি হল, গাত গা লাগিছিল হে তেও। সিজনীৰ আগত তেও কবলৈ হল বাপেকে। উঃ! উশাহটো শওঁ দেও। গদা – বেৰিছেহি চউপাশে ৰাজসেনা দলে, ধৰিবৰ হেতু মোক । আক্ৰমিলে কতবাৰ,বিফল যতন- নােৱাৰিলে কোনাে জাকে সহিব বিক্রম; নােৱাৰে তিষ্ঠিব আৰু দুই-চাৰি জাকে। কিন্তু এবে অন্য বল,“আহিছে অলেখ সশস্ত্র সেনানীদল। লৰিছে আপুনি সেনাপতি এইবাৰ ৰোঁ তথাপি, সমুখে যদ্যপি পাওঁ শত্রুপক্ষ লগ । খুঁজিম প্রাণান্তে। {সেনাপতিৰ সসৈন্যে প্রৱেশ ) ৩য়, সেনাধৰক, এইবেলি অামাৰ দৌতও পালেহি। ধৰিবই লাগে। গতি লাগি পৰিছে। দৌতা! মই আগ নইলে নহব। ইহঁত কিবা ভেবা মানুহ, পিচ পৰি হে থাকে। (টঙ্গালি আটিবলৈ ধৰে ।। সেনাপতি।ইবাৰ পৰা কত ? চাপি আহা, গদাপাণি, ধৰা দিয়া আহি। বৃথা চেষ্টা আৰু। নপল গদাপাণি ! থাকেমানে প্রাণ, নিদিম আপুনি ধৰা, কাপুরুন্য হই। [ ৩২ ] গদাধৰ। সেনাপতি।অযথা সাহস কিয় ? অবত কিয় দিধা প্রাণ । আহ চাপি, নিৰাপদে যাওঁ লই। গদা!-- যুঁজত এৰিব দেহ, ক্ষত্রিয় ধৰম পালি, ৰজাৰ কোৱঁৰে। নােহে অবত। সেনাপতি কৰা বিবা বুর্জ ভাল। নাই দোষ মােৰ। | (সেনাবিলাকৰ প্ৰতি আদেশ দি আগ বাড়ে। বন্দী কৰ গদাপাণি, বেৰি ধৰি সৱে। নলগবি ঘূণ গাত পৰ্যমানে কেৰে। ( আক্রমণ, যুঁজ, গদাপাণিয়ে সেনাদলক মহটিয়াই গৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰত জীপ দিয়ে)। ৩য়, সেনা-ভাল সাৰিল, ভাল সাৰি। এইবেলি গতি লগাই লৈছিলে ! | মােৰ কঁকালটো হে দমকা খালে বুপাই! ই, ইস ইস (বহে) ১ম, সেনা-সিপাৰ হবগৈ দেও । টোপাকঁড় যােৱাদি গৈছেগৈ। উঃ, আতি টান পালো হয়, বহমপুত্র হেন নৈত অকণাে ভটিওৱা নাই ! চাচোনক চা। (সেনাদলে বেঙা মেলি মেলি চায়)। ২য়, সেনা-ই কিনাে বৰ টান পালি। টানত পৰিলে আমি গান। জাপ মাৰি পানীত পৰি সাৰিবলৈ নাচালোঁহেতেন ? সেনাপতি।ধন্থ বীৰ গদাপাণি ! ধন্য বাহুবল, ধ তৱ বৰনাম । ই বীৰৰ সতে নহলো সমুখ, [ ৩৩ ] গদাধৰ। ২২৭ নেপাতিলো নিজে যুঁজ মই ! গুজছে। গল পাৰ হই। অতি দুৰদৃষ্ট হয়। অসম মাতৃৰ ; কোলাতে হেৰায় আজি হেন পুত্র-ধন। (সেনাদলৰ প্ৰতিকি সাধ্যে ৰাখিবি ধৰি গদাপাণি বী! অসামান্য বীৰবাহু, নাই সমতুল। ৩য়, সেনা—এৰা, এওঁ কলিৰ ভীম দৌ-ঈশ্বৰ ! ( সকলােৰে প্রস্থান) ১ম, অঙ্কপাত । [ ৩৪ ] ২। অক। প্রথম গর্ভাঙ্ক। দৰং-কলিয়াবৰ-সলাল গােহাঞিৰ চৰা। সঃ গো -শুনা সভাসদ। আহিছে ৰাজা আজি ;- হব লাগে সমাপতি ৰাজহৰ কাজ । পীয়লৰ শেষকাৰ্য, আৰু খুটখাট, জলকৰ, বনক লাগিব পােব। এটা পক্ষ দিছে দিন দিন দীঘলাই। হাজৰিকা —ভূমিকৰ সমুদায় হইছে আদায়। শইকীয়া জলকষয বাকী নাই; হইছে যুগুত। বৰা - বনকৰ, খুটখাট বাকী নাই বহু। হাজৰিকা-পয়লৰ কাম কিন্তু, কণমান বাকী। [ ৩৫ ] গদাধৰ। ২২৯ সঃ গােঃ ইতিমধ্যে নহব নে শেষ? হাজৰিকা।-নাই আশা। সঃ গেঃ- সর্বনাশ তেন্তে দেখো। বৰা - কিনাে বৰ কথা । সামন্ত বাকীৰ বাবে নধৰে জগৰ। সঃ গােঙ বাকী বা কিমান ? হাজৰিকা-লাগিব এমাহ আৰু। (বৰাগীবেশী গদাপাণিৰ প্ৰৱেশ ) গদা। আশীৰ্বাদ ডলৰীয়া, আৰু সভাসদ। সঃ গাে। বৰা। বৰা - ডাক্ষৰীয়া । সঃ গাে- সােধাটো উদ্দেশ্য কিবা । বৰা। ভাল ডাঙ্গৰীয়া। (বৰাগীৰ প্রতি কিবা অর্থে আগমন বৰাগী বাপুৰ ? কিবা চোৱা সমিধান? গদা।- বিচাৰে এমুঠি অন্ন, জিপিৰে সত। সঃ গেঃ চিন্তা নাই তাৰ, তুন্তে যুগুত হব। গদা।- বিচাৰে জিৰণি ভালেদিন দীঘলাই। সঃ গােঃ-নেদেখে আপত্তি। [ ৩৬ ] গদাধৰ। গুদা। পিচে, ডাঙ্গৰীয়া ? সৰুতে বৰগী ; নিশিকিলো কামকাজ। অকামিলা এবে মই গৃহস্থীবনত ; কিমতে শুজিম ধাৰ ? কিন্তু, নিবিচাৰে। পৰমূৰে-খােৱা-বাস। শইকীয়া গৰীয়া বাবু, শিকিব নলগা বননিতান্ত নহে মন যদি কাম বিনে। গদা।- যিব আজ্ঞা হয়। শইকীয়া - যােৱা দুৱৰী লগত । গদা- আশীছে। সবাকো। {গদাক লৈ দুৱৰীৰ প্রস্থান } সঃ গেঃ -পিচ, হাজৰিকা ! হাজৰিকা।—কিবা কয় ডাঙ্গৰীয়া ? সঃ গােক। আমােঙ্গন বাজাজ্ঞা পালন হেতু। হাজৰিকা-অৱশ্যে কৰিব লাগে। সঃ গােঃ আৰু এটা কথা চাখা; প্ৰজাৰ অৱস্থা কৰা উচিত জ্ঞাপন, বিবৰি সংক্ষেপে। হাজৰিকাকৰা যাব তাকে। পিছে, এটা কথা ;-কৰিশানে মন সত্তে বৰাগী জনক?-সামান্য পুৰুষ বুলি মুজিব সিজনক; বেলেগ লক্ষণ, দেখা যায় পুরুষ,মহাজন যেন। [ ৩৭ ] গদাধৰ। বৰা স্বৰূপ ধৰিছা তুমি। শইকীয়া ৰজাৰ লক্ষণ। সঃ গাে।যি কি নহােক, পুৰুত্ব প্রধান তেওঁ। ৰাখিব যতনে, কৰিব। সম্মান সৱে ; যেনে ভাল পায় সিদৰে চলিব দিব। খুলন্তৰ কায়া দেখি, দয়া-ভক্তি হয় । বৰা - মঙ্গল কাৰণ জানাে, শুভ আগমন। সঃ গােঃ =ভাশুভ বিবা হয়। দেখিব কালত। কিন্তু, এবে ঘাইকাম ৰাজাজ্ঞা পালন; যিমতে ৰজাৰ মন তুষ্ট থাকে সদা, নেৰিব বিধান তাৰ । যােৱা ঘৰাঘৰি সৱে কৰ্তব্য সুমৰি ! সভা ভল এবে। ( প্রস্থান) [ ৩৮ ] দ্বিতীয় গর্ভাঙ্ক। গৰখীয়-পথাৰ। ১ম, গ। প্ৰৱেশ হয়েৰা ৰাঙ্গলী, ঘুৰি আহ, ঘুৰি আহি, নুঘূৰিলি | {পনি প্রস্থান) ২য়, গরু—প্ৰৱেশ) হেৰে আগছ আগছ। সেই বগা দমৰাটোৱে সাঙ্গোৰ ছিলি গৈছে। কোন আছ সেইতে, আগছ আগছ। | { লৰি প্ৰস্থান । ৩য়, গঃ প্ৰৱেশ ) সও, সও, বুপাই অ, সও। | { চোপনি দি দি প্রস্থান) ৪র্থ, গঃ — বিচেষ্টা হৈ পৰেশ) হেৰৌ ককাইহঁত, কেনি গলিকঔ । ঔ, গৰু জাকেই ধাননিত উঠিলগৈ ঔ!—দেখিছা এতিয়া, কাৰাে মত পাবলৈ নাই! মই অকলে কি কৰিম এতিয়া আহে থাওক, ময়ে। গুচি যাওঁগৈ। নিয়ক, জাককে থেনালৈ, নিয়ক বাপেকে। (১ম, ২য়, ৩য়, গৰখীয়াৰ প্ৰৱেশ ) ১ম, গ-হেৰ, কি হল অ, ভদাই ? হােন ধৰকৈ ডেঙইছ একা? ৪র্থ, গ-কি হল, গৰু জাকেই ধাননিত উঠিলগৈ। ২য়, গঃ “বাৰু, তােক সেইটো দায়ে নেপায় যা। ৩য়, গr-এ, ভদাই, তই ইফালে আহোঁতেই আমি সিফালে ধাননি পালোগৈ নহয়। ধাননিত উঠিবলৈ নৌ পাওঁতেই আমি গৰুজাক ঘূৰালোগৈ। [ ৩৯ ] গদাধৰ। ২৩৩ ৪র্থ, গঃ-বেচ কৰিলি ককাইহঁত। মই বলো আজি হে আজি । | ইমানকৈ ৰিজিয়ালো, তেও ঔ নুবুলিলি নহয় ? ২য়, গঃ আজি তােক ৰজাই পিঙ্গত দিলেহেঁতেন! ৪র্থ, গঃ - আমাৰ যে এতিয়া ৰজাও নাই ? ১ম, গ।—মিছা নহয়। বৰভকত ঢুকাবৰপৰা আমাৰ বৰগৰখীয়া এটা। নােজোৱা হল; ইশতে-আষতে মানুহটো এনেহে আহিল পায় ! ৰজা হওঁতে শুৱাই পৰিছিল । নহয় নে বাৰু ? ৪র্থ, গঃ “ওঁ, তেওঁ থাকোতে মই কালৈকো ভয় নকৰিছিলো নহয়। ১ম, গ15বেচ, বেচ, ভাল মনত পৰিছে। তহঁতক কওঁকওঁকৈ হে আছিলোঁ। হেৰ, এতিয়া যে গৰখীয়াটো নতুনকৈ লগলাগিছেছি, সেইটো আমাৰ ৰজালৈ কেনে হব? ২য়ঃ গঃ বেচ হব। মােৰ মনেৰে হলে বৰভকততকৈও শুৱাব। ৩য়, গঃ “বেচ কৈছু। মােৰ মনে সৈতে মিলি গৈছে। ৪র্থ, গরু বেচ হল, তেনেহলে, তেওঁকে ৰজা পাতেঁগৈ আহহঁক। কেইটাই।-আহহঁক। কে, বেচ। ১ম, গঃ-এৰা, বালক, তেওঁ গৰুও নাগছে, এনেই কিবাকিবি গুণিগাঁথি | বহি হে থাকে। কবলৈকো বেয়া লাগে, নহয় বাৰু ? ২া, গঃ নহয়, তেওঁ জপ কৰে অ। এতিয়া চাগৈ কদমৰ তলতে বহি আছে। বহঁক, তালৈকে যাও। ১ম, গঃ এৰা, বহঁক। ৪র্থ, গ-হেঁকাই-তিলিকি-বাওঁ 1(কাষলতি বাদ্য) (প্রস্থান) [ ৪০ ]

পট সলনি।
কদমৰ তল।
⸻০⸻

গদা।— কি আছিলোঁ, কিবা হলোঁ।
পৰিণাম আৰু কিবা আছে হবলই।
হেলাৰঙ্গে লৰাককাল কটালোঁ সুখত;
সমনীয়া বন্ধুজনে মানিছিল মোক
বীবাহু বুলি। বীৰৰ সন্তান মই।
ভাবিছিলোঁ, যৌৱনত পূৰ্ণ হব কাম,—
লভিম ৰণত জয়, সেনাপতি হই;
অৰত উচ্চ আশা পালিছিলোঁ আৰু,
বাঢ়ে যেন ভাৰতত অসম-গৌৰৱ,
বাঢ়ি দিনে পিতৃৰাজ্য, —দূৰ-দূৰণিত—
বাহুবলে মোৰ। কিন্তু হাঁয়, ভাগ্যহীন।
নুপুৰিল আশা, বিপৰীত পালোঁ ফল,—
গৰখীয়া-মেল মাৰি, গৰু ৰাখি খাওঁ।
অকামিলা মই। (মৌন)

(গৰখীয়া দলৰ প্ৰৱেশ)

১ম, গঃ।— অ, ককাই, কি কৰিছা? বোলোঁ, তলৰ মাটি ওপৰ কৰি গুণিছা কি? [ ৪১ ] গদা।—এ, এনেই হে বহি আছোঁ।

২য়, গঃ।— বেচ ৰজা-বহনেৰে বহিছে দেই।

গদা।—এৰা, ৰজা হোৱা হলে জানিবা নবহোঁ। ৰজা হৈ লৰিবলৈ বিচাৰোঁ।

৩য়,গঃ।— নহয় দেও, তুমি ৰজা হৈ বহিবৰ হে লায়ক। তোমাক আমি ৰজা পাতি বহুৱাবলৈ হে আহিছোঁ।

গদা।— বাৰু বীৰপুৰুষ একজন। পুৰুষ কেজনে ৰজা পাতিবও পাৰে। ইহঁতে কেতিয়াবা ৰজা পাতি পাইছিল হবলা?

১ম, গঃ।—কিয়, বৰভকতক আমিয়েই ৰজা পতা নাই যে কি? তেওঁ মৰিল দেখিহে এতিয়া।

গদা।— অ, মোৰ বুজাত বেলি হল, গৰখীয়া ৰজা?

৩য়, গঃ।— এৰা, আকৌ নো কি? তাকেতো কৈছোঁ আমি। কিন্তু, গৰখীয়াৰজা জানো ৰজা নহয়?

গদা।— হওঁতে হয়। এক ৰকমে বৰ সুখীয়া ৰজা। পিচে—

১ম, গঃ।— পিচে আৰু পিচে। আমি আজিৰপৰা তোমাক ৰজা পাতিলোঁৱেই যোৱাঁ। আহহঁক, চাপি আহ, আমাৰ ৰজাক মলা পিন্ধাওঁহঁক। (কেইওটাই মালা পিন্ধায় )

গদা—অহ, কি পৱিত্ৰ ভাব। প্ৰকৃতে কৰিছোঁ বোধ, ৰাজ্য-অভিষেক প্ৰকৃতি-ৰাজাত।

২য়, গঃ।— তেনেহলে তুমি আজিৰপৰা আমাৰ ৰজা হৈছাঁ?

গদা।— ও, ও, হৈছোঁ বাৰু। ৰজা হৈ নো কি কৰিব লাগে?

১ম, গঃ।— কি কৰিব লাগে? আমাৰ ৰাজপাটখন খাব লাগে। বলাঁ, এতিয়া, গৰখীয়া-দ’লৰ বৰভেঁটিত বহুৱাই, সবাহ পাতি, তোমাক সঁচাসচিকৈ ৰজা পাতোঁগৈ। উঠা, এতিয়া, যাওঁহঁক। [ ৪২ ] কেইওটাই।— উঠা আক'। বলাঁ যাওঁ।

গদা।— (লাহেকৈ উঠি) বাৰু, বলহঁক। ৰজাৰ গা হব নোৱাৰিলোঁ, ছাঁটোকে হৈ চাওঁগৈ!

(কেইওটাই হাত-ধৰাধৰিকৈ হাত-লেজু বান্ধি গদাক মাজত লৈ )
গৰখীয়া গীত।
তাল—খেম্‌টা।

আজি পাতি তোমাক ৰজা-গৰখীয়া।
বনফুলৰ মালা পিন্ধি হবাঁ তুমি ধুনীয়া।
 বৰদ'ল বৰভেঁটি,
 দিম তাতে কুশ পাতি;
বিতোপন সিংহাসনে বহিবা যেতিয়া,
বহিম সকলো প্ৰজা আমি গৰখীয়া।
 ( প্ৰস্থান)

তৃতীয় গৰ্ভাঙ্ক।
ফুলনি।

ৰম্ভা।—আহা, কিনো বিতোপন
শোভা ফুলনিৰ! ফুলিছে আপোন মনে
গোলাপ, মালতী, যুতী, সেউতী, তগৰ;

[ ৪৩ ]

বকুল, বন্দুলী, চপ, শেৱালী, নাহ, গুটিমালী, আঁই আৰু মৰুৱা, মথাই কেতেকী সইতে সৰে সৌৰ বিলাই কৰিছে আমোস-মোল জগত-সংসাৰ। -মুগ্ধ যত প্ৰাণী-বিমোহিত নৰনাৰী। প্ৰেমিক প্ৰেমিকা আৰু ভাবত বিভোল। -জগত নিটাল। (ৰ-লাগি থাকে। অহ, আৰু কিবা ভাব খেলিছে হিয়াত! কিবা কৰে মন-প্ৰাণ। উৰুঙা লাগিছে বুকু, কিবা অভাৱত? নুবুজা মনৰ গতি, প্ৰণৰ ভৰসা! বসন্তৰ মায়াই ধীৰে ধীৰে ধীৰে নিছে মন উৰুৱাই, কি জানো কাই। কান্দিছে পৰাণে সুখে-দুধে পূৰ্ণৰাগে হিয়াৰ তলিত, আপোন ভাবত মজি। পুত বাসনা, গুপুত যাতনা যিবা। নহয় বেকত! ( আকৌ লাগে। হাঁহিছে পদুম পাহী। নিজনি বিলত, সূৰ্য্যৰ জেউতি পাই। ঈৰ্ষা কিয় মোৰ?-তজপ মহিমাময়ী কিবা এটি জোতি পৰিছে হিয়ত আহি; আদি ক’ত তাৰ?—অস্তুৰে পাইছে ধুকি আঁতিগুৰি যিবা। কিন্তু হায়, গদাপাণি বিৰহী কৰাগী-বৰাগী কপি নোহে [ ৪৪ ] প্ৰেম আকলুৱা। গহীন মুৰতি আহা, ভাবত গধুৰ, দেখাতে সংসাৰী ভাব। নাই শৰীৰত; বিৰহ যন্ত্ৰণা আৰু বিৰিঙ্গে মুখত। কিয় তেন্তে বাঢ়ে আশা, প্ৰাণৰ ধাউতি অচিতে বই যায়। সিজন উদ্দেশ্যে? অহ, কিননা কম হয়, অন্তৰ বেদনা!--নীৰৱে বিদৰে হিয়া, দেখে যেবে মই ম্লান মুখে বীৰবাহু আত্মগোপনত! (মৌন ) ইমন বেহাগ—আড়া। নাই হে নাই উদাস যি প্ৰাণ, কি আছে তাৰ মোহ-মায়া। ভোগ-তৃষ্ণা, উলাহ বিলাহ, সকলো হয় মৰু ছায়া। সংসাৰত কাকে বলি মেধাৰে সি প্ৰেম ভুলি, নেভাবে ক’ত পুত্ৰ-ভাৰ্য্যা মজে লই আপোন কায়া। (মোন ) ( গদাপাণিৰ প্ৰবেশ নন্দন কানন প্ৰায় শোভা ফুলনিৰ! অপেৰা কণ্ঠ জিনি কোন সিটি, গাইছিল সুললিত গীত?-- গদা। [ ৪৫ ] -দেবী নে মানৱী? অহ, যেন প্ৰিয়া মোৰ, প্ৰিয়-বিৰহিনী, স্বৰ্গ হন্তে নামি আহি, কৰিছে বিহাৰ এই মৰ্ত্ত কাননত! চাওঁ কোন্ প্ৰিয়াৰপী নাৰী অৱতাৰ, শোভে সমুখত?( ধীৰে ধীৰে আগে বাঢ়ে ) | সুপাৰচিত সখীপ। কতবাৰ দেখা-শুনা এই ফুলনিত। কিন্তু, মন-প্ৰাণ ভিতৰি অধীৰ কিয়? ছায়া দেখি কায়াম,—দিঠক-সপোন দেখিছো আগত। বা।-ইকি! ভাবিছিলো যাক। | (শজিত তলমূৰ কৰে। দা।-(মনেমনে ভঙ্গীত পৰিছে ধৰা অন্তৰৰ ভাব; বুজিছে অন্তৰে মোৰ আন্তৰিক ব্যথা। ( প্ৰকাশ্যে হাঁহি হাঁহি) সৰ্বজান বুলি মোক মানিব প্ৰত্যেক; নতুবা ভাবিছা জানি, আহিম কি মতে? ২। সৰ্বজান সঁচাকৈয়ে! দা। সঁচা হলে হঁয়, কিন্তু এই ছদ্মবেশ। ৰা।নকৰিবী খেদ, পূৰ্ণ হৰ মনোৰথ। [ ৪৬ ] গদাশ শন! নোৱাৰি চলিব এবে হইছে অচল। কেতিয়া পৰেহি আহি শত্ৰু আক্ৰমণ, গণিছে দিনৰুে তাক দিনে আঁক পাৰি। ৰঙা। চিন্তা নকৰিব। চিন্তিম উপায় বিবা, শক্তি অনুসৰি; পোঝ। যাতে ৰক্ষা তুমি। ৰাখিব বিশ্বাস মোত। গদা। সৰল বিশ্বাস ৰাখিছে। তোমাৰ জানা। স্বৰূপ চিনাকি নতু নিদিওঁ কাচিত। ৰম্ভ বুজিছে। বিশেষ। ৰাখি বিশ্বাস আৰু, প্ৰাণপণ সদা মোৰ তোমাৰ ওপুত উদ্দেশ্য সাধন হেতু। গদা লাগেঅশ্যে। বন্ধু-উপকাৰ বাবে ৰলোঁ চিৰঋণী। ম্ভা-ঈশ্বৰ-ইচ্ছাত সুদেমূলে ঋণমুক্ত হোৱা যেন কালে। যাওঁ এবে, বহুপৰ হল আহিবৰ। গদা।-ঈশ্বৰৰ মোৰ। { দুয়ে দুফালে প্ৰস্থান } [ ৪৭ ] চতুৰ্থ গৰ্ভা। সন্সল গোহাঞিৰ চৰা। হাজৰিকা জানিছে নে ডাকাৰীয়া। নগৰৰ বাৰ্তা আজি দুই-তিনি মাহ অহা নাই একো। অহা নাই অদ্যাপিও ৰাজ-অনুমতি, আহিব লগীয়া বহু গুৰু বিষয়। সঃ গোঃ—তাতে হে চিন্তিত ময়ো। ৰজা, মন্ত্ৰী সৱে পিঠি দি লাগিছে জানো ৰাজকাৰ্য্য লই, স্বাৰ্থসিদ্ধি সাধনত। শান্তি নাই নগৰত। বৰাকত নো শুনিব, হাটে-বাটে-ঘাটে, মাৰ্ধে অকাৰ্য, অধৰ্ম্ম, আৰু অত্যাচাৰ কথা। শইকীয়া-অবাৰত অত্যাচাৰ। অবত হয়, মহাসতী জয়মতী পীড়িলে বিস্তৰ। নিতে নন শান্তি দিলে পূৰ্ণ পক্ষ দিন, নিঠুৰ পাষণ্ড দলে! [ ৪৮ ] ৰাজলক্ষ্মীসমা সতীয়ে এৰিলে দেহ। পৰিণাম থই।। সঃ গো।ৰাজলক্ষ্মী স্বৰূপতে গল ৰাজ্য এৰি। ইন্দ্ৰবংশী ৰাজকুল পৰিছে মলিন দিনে সিদিনাৰপৰা। তথাপি নহল হয়, চেতন ৰজাৰ, চোৱা নাই ঘূৰি, বেৰিছে বিপদে কেনে ঘোৰ ৰূপ ধৰি। | (দুৱৰীৰ প্ৰৱেশ ) দুৱৰীৰাজদূত দুৱাৰত, | দেউতা-ঈশ্বৰ! সঃ গোৰ।-আন মাতি। দুৱৰী।—যি আজ্ঞ, দেউতা-ঈশ্বৰ! (প্ৰস্থান) হাজৰিকাকওঁতেই পালে আহি! বৰা।--পাবহিয়ে লাগে। (দুতে সৈতে দুৱৰীৰ পুনঃ প্ৰৱেশ) দূত। প্ৰণামে। দেউতা মই। সঃ গো -“কিবা বাৰ্তা দুত! ৰাজাজ্ঞা আহিছে কি? দূত।ইছে দেউতা। (পত্ৰ উলিয়াই দিয়ে ) সঃ গো।—পত্ৰ পঢ়ি চাই। ৰাজ-আজ্ঞা শিৰোধাৰ্য্য। (বৰাৰ প্ৰতি) দূতৰ বিশ্ৰাম হেতু যুগুত বিধান কৰা সদ্যহুতে। [ ৪৯ ] বৰা-ভাল ডাঙ্গৰীয়া তুন্তে বিধান হব। ( দুৱৰীৰ প্ৰতি) দুতৰ শুষ হেতু, হব লাগে আয়োজন আলহীশালিত। দুৱৰী।-হব আয়োজন। | { দূতৰ প্ৰতি আহঁ দেও। মোৰে সতে। | ( দূতক লৈ দুৱৰীৰ প্ৰস্থান। হাজৰিকা।কিবা বাৰ্তা ডাঙ্গৰীয়া সঃ গো।–বিষম বতৰা! শইকীয়া।-লিখিছে বা কিবা? সঃ গোঃ — চিন্তাযুত। লিখিছে শকত কথা। ৰৰ লাগিল জগৰ কিবা? সঃ গোলাগিব জগৰ, নোৱাৰিলে ৰাজ-আজ্ঞা কৰিব পালন। নোৱাৰোঁ পঠাব যদি ধৰি গদাপাণি, বিষম প্ৰমাদ জানা মিলিব আমাৰ। হাজৰিকা -কত পাম গদাপাণি? সঃ গোঃ আহিছে ইফালে। ৰাজাজ্ঞাত আছে লিখা, ইয়াতে কোৱৰ আছেহি লুকাই বুলি। ৰাজসেনা দলে ধৰিছিল কোৱঁৰক দিখৌমুখত; আহিছিল সেনাপতি, নিজে অস্ত্ৰ ধৰি, নোৱাৰিলে আটকিব বীৰবহি গদা। [ ৫০ ] বিনাশি বিস্তৰ সেনা জঁপিলে নদত, সাতৰি উঠিলে আহি ব্ৰহ্মপুত্ৰ পাৰ। শইকীয়া ধন্য বীৰ গদাপণি! বৰা ধন্য বীৰবাহু। হাজৰিকা নেযাচিব ধন্যবাদ, ৰাজদ্ৰোহী জনে। সঃ গেঃ |এ বাজে-কথা। যুগুত উপায় এবে কৰা যুক্তি কৰি, ৰাজাজ্ঞা পালন হেতু। বৰা অৱশ্যে ঋৰিম। ধৰিছোঁ মনতে মোৰ, অনুমানী জন। কব লাগে সমস্তুত। শইকীয়া-মিলিব নে মোৰে? স গো}—কিবা ত অনুমান? বৰা ডাঙ্গৰীয়া! সব খোজেঁ ৰাগীৰ নাম। হাজৰিকালৰ চপাই পাপ, বৰাগীক বধি। নিৰ্দোষী পুৰুষ দেহি, ফুৰে নাম গাই; নিচিন্তে অহিত কাৰৰ। নলবাসি নাম। সঃ গোনোৱাৰি বুজিব। উচিত বিচাৰ তাৰ হব সময়ত। বৰাগী যদ্যপি হয় অভিপ্ৰেত জন, হাতত ৰইছে বন্দী; দিব লাগে ধখি। [ ৫১ ] নিদিবা হুৰিব আগে আড়ম্বৰ কৰি। প্ৰকৃতে সিজন হব পাৰে গদাপাণি। যোৱী এবে ঘৰঘৰি, ভাবিধ গুপুতে। কালিৰ সভাত হৰ যুগুত আলচ; কৰা যাব শিবা হয়। (সকলোৰে প্ৰস্থান) পঞ্চম গৰ্ভাঙ্ক। বৰাগীৰ বহা। গদা—কিভাৱে যাপিছে দিন, কিবা হলো আজি! ক’ত মোৰ ৰাজ্যচিন্তা, ক’ত আজি বৰাগী জীৱন! নাই আজি ৰাজ-সাজ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, বীৰৰ আহিলা। সলনিত ধৰিছেহি বৰাগী টোকাৰি! যি বহু ধাৰণ মোৰ শত্ৰু দলনত, —গদাঘাত নপৰিলে সুত, নগঃ- সি বাহু বৰ্ত্তিছে আজি, অৱশ শিখিল, ভিখাৰী জোলোঙা বই! যি হাতে সততে [ ৫২ ] ঘুৰাওঁ ভীমৰ গদা, মুঠিত লুকাওঁ ভালুকাৰ গুৰি, সেই হাতে ধৰে। আজি চেকনী এচাৰি। (মৌন ) | অহ, প্ৰাণেশ্বৰী, প্ৰেমৰ পুতলী মোৰ প্ৰিয়া জয়মতী। সংসাৰ বান্ধোন হেতু সোণৰ শিকলি, গঢ়ি-পিটি বিধাতাই বান্ধিছিল মোক, সংসাৰত এটি চিত্ৰ ৰাখিবৰ গুণে। অকালত ছিঙ্গি নিলে একে বিধাতাই, মেলি বা অকালত দাম্পত্য প্ৰেমৰ, সুদৃঢ় বান্ধোনে যেবে ছিলো বা খাই। চিন্ তাৰ মৰা নাই, আছে সঁচ বান্ধি, হৃদয়ৰ কেন্দ্ৰ ভেদি কক্ষৰেথা প্ৰায়। আৰু হয়, কিননা কম, প্ৰি-গুণ-কথা! অদম্য বীৰৰ তেজে নচুৱাই মোক, অকালে অপথে চলাৰ যেতিয়া ধৰে, প্ৰশান্ত সাগসমা শান্তিময়ী প্ৰিয় আছিল সাৰথি মোৰ। আছিল সহায় মন্ত্ৰণা দানত আৰু। চিস্তিলে যিদিন বধৰ উপায় মোৰ, লৰা-ৰাদেৱে, চিস্তাত বহিল প্ৰিয়া, উদ্ধাৰৰ হেতু। কিন্তু হঁয়-হিয়া মোৰ বিৰে ৰিলে— মন্ত্ৰণাত আত্মবলি চিলে প্ৰিয়াই, পতিপ্ৰাণ ৰক্ষাহেতু পতিপ্ৰণা সতী। [ ৫৩ ] বীৰতেজে বিচক্ষণ, সাধ্বী সতী জয়া, হাঁহি হাঁহি স্বৰ্গৰ্যাত্ৰা কৰিলে মহা তুচ্ছ কৰি পাপীৰ পীড়ন। কিন্তু, ধিক্‌! প্ৰতিজ্ঞা পুৰণ মোৰ নহল অদ্যাপি, নহল তৰ্পণ আজি পাপীৰ তেজেৰে প্ৰিয়া-অপম মোৰ! (মোন ) অনাথ সন্তান দুটি আছে কিবা ভাৱে। কোনে কৰে পতি আজি বীৰগৰ্ভা জননীৰ বীৰপুত্ৰ দুটি! সিংহীৰ বিহুনে এৰে সিংহৰ পোৱালি অযত্নে মলিন জানো! অযোগ্য পুৰুষ, নোৱাৰিলে। পতি হই, ৰাখিব জীবনে। পত্নীৰ গৌৰৱৰীৰ-প্ৰৱিনী প্ৰিয়া, পুত্ৰ হন্তে জিলিকিব সতীৰ মাহাত্ম, অমৰ বাঞ্ছিত ফল, ৰক মৰতত। বাঁচি থাকা দুয়ে, জিলিকা। মাতৃনাম। ৰাখিলোঁ যদ্যপি মই কুলত কলঙ্ক, কাপুৰুষ হই। (মৌন} | দুৰ্বল চিন্তাৰ এবে নাই প্ৰয়োজন। নসহে প্ৰাণে আৰু কাপুৰুষ শ্ৰীতি, নোশোভে ই ছদ্মবেশ গদাপাণিলই। নোৱাৰোঁ ৰাখিব ঢাকি, আত্মগোপনত, বীকাজ, বীভাব, আকাঙ্ক্ষা বীৰৰ; নাথাকে লুকাই আৰু সঙ্কল্প প্ৰাণৰ। [ ৫৪ ] নোৱাৰো ভুলিব মোৰ প্ৰকাশ্য প্ৰতিজ্ঞ, নিশাত উটি-এৰিম বৰাগ কেশ; তুৰতে পশিম গই ৰাজ-নগৰত। নিপাতি যতেক শত্ৰু, ভীম আক্ৰমণে, জিনিম ৰজাক মই; আৰু যতমানে জিনি বীৰ সেনাপতি, দেখম জগতে আজি বাহুবল মোৰ। ( উত্তেজিত হৈ উঠে। (ৰম্ভাৱতীৰ প্ৰৱেশ) ৰঙা।-(এফাকি গীত) “কি ৰূপ দেখিলোঁ আজি। আজি ৰাগী-বহাত এ” দোহাৰে) গদা—ক্ষমা কৰা ৰা, আজি; | বাপ নাই শুনিবৰ মধুৰ সঙ্গীত। বা।ক্ষেমিবা ই দায়। নকৰে। অমনি দেৱ, বাজে যদি কাণে কঠুৱা সুৰত মোৰ। গদানুবুজিল, ভাব হেৰা। নুবুজিলা, কিয়নো নালাগে ভাল আজি সুমধুৰ সুৰ, তুমি হেন ৰূপহীৰ ইখিনি পৰত! ৰঙা।ক্ষমা কৰ অপৰাধ; নহল গণিব ক্ষণ আহোঁতে ওলাই; শহুল দৈৱঙ্ক দেখা। [ ৫৫ ] গদ নেমেপি আক। মুসুধি কাৰণ যি জাতুৰ ভাব, কিয় পাতা ৰোষ তুমি? ৰম্ভ-সুধিছো কাৰণ। কোৱা বাৰু, কিয় আজি হইছ উতলা? চৰাৰ বিচাৰ ক শুনিলা নে কি? -কিৰূপে সম্ভেদ পালা? গদা—চনাৰ বিচাৰ। নাজানো একোকে মই, নাপাওঁ সম্ভেদ। আজি মোক অন্য ভাবে কৰিছে উতলা। পৰিছে মনত হেৰা, উজনিৰ কথা। লাগিছে ধিক্কাৰ আৰু এই জীৱনত,- অবাবত আছে ধৰি প্ৰাণ। শত ধিক্‌ জীৱনত মোৰ! ধিক্ মোৰ বীৰ নাম, ধিক্ মোৰ গুণগান, ধিক্ বাহুবল। দেখিলোঁ চকুৰে নিজে প্ৰিয়া-অপমান। গাজিছে সঘনে আহি ভগা হৃদয়ত, অশেষ দুৰ্গতি জানো অনাথ সন্ধানে লাগিছে ভুজিব দিনে! প্ৰাণৰ উদ্দেশ্য পৰিছে মলিন আৰু, আত্ম-গোপত। নদহে পৰাপে আজি কাপুৰুষ সাজ, নোৱাৰি ৰাখিব বান্ধি উত্ৰাৱল মন। যাওঁ মই জিনোগই [ ৫৬ ] ৰম্ভ নহৰ উতলা। নেভঙ্গি আত্মবল, বীৰবাহু তুমি। স্থিৰ হই যুক্তি কৰা পৰিছে সময়। আহিছিলো ময়ে, বিদায় মাগিম বুলি; এৰি এই বহা, যাব লাগে ৰাতিয়েই স্থানান্তৰে তুমি। নতুবা, পুৰাতে আহি পাবহি ৰণুৱা, নিবহি আটক কৰি; বাজাজ্ঞা আহিছে কালি নাযাবা উজাই, যাব লাগে ভটীয়াই। গদা।সড়ৰে ৰণুৱা মই।। নিপাতিম অকলেই যতেক যুঁজাৰু, দেখিৰ চকুৰে। নেদেখা বৰাগী বেশ আৰু ই দেহত। ম্ভা।—ন্থিৰ হই কৰা কাম। নহলে নিশ্চয় উদ্দেশ্য বিফল তৱ। সাজিছে বিস্তৰ সেনা, ৰাজ-আদেশত; বাছি বাছি দেউতাই কৰিছে যুগুত। শুনিলো মন্ত্ৰণা যত নিজ কাণে আঁজি। শুনা মোৰ কথা এবে, এৰ। আন ভাব; ৰজাৰ ৰণুৱা সাজি যোৱাহি ওলাই, নেৰিবা ইবেশ তুমি দৰং সীমাত। তোমাকে এজন খাতে জানে সকলোৱে ৰজা-সেনা বুলি। আমিছে অগত, ধৰা এই সেনাসাজ। (কা প্ৰদান ) [ ৫৭ ] গাশলাগো তোমাক। কিন্তু, ৰম্ভা? কিবা দিম মোগ্য পুৰস্কাৰ। নাই মোৰ চিবাই! ৰা-আছে পাই। সামি যেতিয়া হয়, এই ঋণ মোৰ। ৰাখিব মনত মা, কাৰ্যসিদ্ধি পাচে, এটিবাৰ দাসীই। গদা। ভুৰ্গো জীৱনে তৱ উপকাৰ কথা। পাৰো যেন হব ঋণমুক্ত সময়। ৰম্ভ।—অনতিপলমে যোৱ। এবে, সদাহতে ভাটমুখে। যত্নৰ উচিত ৰত্ন মিলিব কালত। গাওঁ বাৰু, সদ্যহুতে গুৱাহাটীফালে, যুগুত ব্যৱস্থা হেতু! -আহে হে এতিয়া। ( প্ৰস্থান } বা। (গীত) ভৈৰবী—কাওলী। পাৰোতে নো দিওঁ আহি আপুনি বিদায়। পুলিতে প্ৰেমৰ পুলি ঢাকনী গুচাই। নেতাবিব প্ৰিয়বন, কনা নাই মোৰ মন, নিবিদৰে বুলি হিয়া, হিয়া হেৰুৱাই। [ ৫৮ ] বচি থাক তুমি মোৰ, নপৰে ই আশা ওৰ, সম্পদে লবহি লগ গুচিলে অপায়। ভাল পাব বুলি হয়, ভালপোৱা দিয়া নাই, | যোৱা তুমি, ৰব মোৰ ছবিটি সহায়। (মৌন ) ম্ভা—যাওঁ হয়, পৰোগই অশান্তি পাটীত। ( প্ৰস্থান ষষ্ঠ গৰ্ভাঙ্ক। সলাল গোহাঞিৰ চৰা। সঃ গোঃ সৰ্ব্বনাশ হাজৰিকা। অবাৰত আমাৰ মিলিল বিপদ। পঠিওৱা সেনাঘল আহিল উটি, নেপালে বহাত, নেপালে বিচাৰি কলে ভণ্ড বৰ্গীক। পালে সি সম্ভে কি; পলাল ৰাতিয়ে, এৰি বৰাগী-টোফাৰি, ভণ্ডামীৰ জোলোঙা সমল। ভুল নাই, সিয়ে গদাপাণি। নিজ দোষে হেৰুৱালে। ধৰা দিয়া দোষী। ই কথা প্ৰচাৰ হলে, [ ৫৯ ] গুদাই আমাক এৰিব নে স্বৰ্গদেৱে, নেভাঙ্গি বিষয়া? হাজৰিকা।--মাত নাই ডাঙ্গৰীয়া? নেকান্দো বিষয় লই, এৰে যদি প্ৰাণে। জানি শুনি বন্দী এৰা, গুৰু অপৰাধ এৰাম কিমবে? একেই অগনিপ্ৰায় জলি আছে ৰজা। শইকীয়া।-আচৰিত কথা কিন্তু, কিমতে সম্ভেদ বাৰু পালে বৰাগীয়ে? সিদিনা গুপুতে মেল আমি চাৰি জনে পাতিছিলো নীৰলত; শুনা নাই আনে বৰাগীৰ নাম লোৱা আমি। সৰ্বজান তেনেহলে বৰাগী ভকত?—কোৱা নাই কেৰে যদি তাক। ব? আমাৰে কোনোবা জনে কিবা জানি পাতিছিলা কথা? শুনি তাকে কোনো জুনে কৰিলে প্ৰচাৰ? হব পাৰে। ভাবি চোৱা তিন। সঃ গো।ভাবিবৰ কাম নাই। ভাব এবে কিনোমতে পাওঁ পৰিত্ৰাণ। দূতৰ হাতত কি বুলি বাতৰি দিওঁ স্বৰ্গদেৱলই? বৰ।। নহয় শকত কথা। দিযা হোক সমিধান, “নেপাগো বিচাৰি [ ৬০ ] নেপাওঁ সন্ধান কতো এই অঞ্চলত, নাই গদাপাণি।” হাজৰিকা—তথাপি নেৰাৰ দায়। সেয়ে যদি সমিধান, লুকাৰ কিমতে বৰাগীৰ কথা? শইকীয়া স্বৰূপ ধৰিছা তুমি। ৰাজ্য জুৰি হুলস্থূল লাগি গৈছে আতি, ঘৰে-পৰে বাটে-ঘাটে বৰাগীৰ কথা - সূৰ্যৰ মুখত কোনে শোঁপা দিব পাৰে? বহে বাতৰি নি মোগাৰ ৰজাক; জনৰৱ তুলি। সঃ গোঢ়িব জঞ্জাল আৰু। শইকীয়া বাঢ়িব নিশ্চয়। ( সকলোটি চিন্তাত ) হাজৰিকা।পৰিছে মনত মোৰ আৰু এটি কথা। শুনিছিলো নিলগত, ৰা আইদেৱে আমাৰ গৃহিণী সতে পাতিছিল কথা; বগী বাতৰি কিবা জানেবা সিদ্ধয়ে? সঃ গো কি জানিব হেৰা। হাজৰিকাৰাগীয়ে ৰীৰসাজে, উজাই গইছেগই নগৰৰ মুখে। সিংহাসন লক্ষ্য কৰি, উন্মাদৰ দৰে, উলটিছে মহাৰতে ৰাতি। হব পাৰে [ ৬১ ] গাধৰ। সেয়ে গদাপাণি। ভাবনাৰ তেনেহলে নেদেশেকাৰণ। সঃ গো-নেভাবি থাকিব পাৰি, ঘূৰি গদাপাণি স্বৰূপ গইছে যদি নগৰৰ মুখে। হাজৰিকা।-আৰু এটা কথা কওঁ। আমাৰ জনাব গে স্বৰ্গদেৱলই, গলাই উজাই যোৱা, নগৰ ধিয়াই; ভাটী ফালে সেনাদল নাই প্ৰয়োজন, নগৰ ৰক্ষাৰ হেতু নিয়োক চপাই। কি জানি গদাপাণি সসৈন্যে সোমাই আমিব সিংহাসন। আমাৰ সেনাই এৰিছে সীমাত থই, থাকিব আগছি। তুষ্ট হব স্বৰ্গদেৱ এনে মন্ত্ৰণাত, নধৰিব পায়। বৰা ~ শলাগিছে হাজৰিকা! সঃ পোঃ-সহলে উপায় নাছিল আমাৰ আ! এৰী এবে স্নান খা; বিহিত বিধানে যাৰ লাগে নিবেদন দূৰ হাতত; তিনে ৰহি যুক্তি কৰি, লিখিবাহি কালি। গোৰু আজি মোৰ ঘৰাৰি।। [ ৬২ ] সপ্তম গৰ্ভাঙ্ক। -- -- -আলি।

১ম, হাটৰুৱা-মাৰেও মাৰক, তাৰ পৰিণামে, ও, কাটেও কাটক। সেই | বুলি ওৱাজিপ কথা, তাৰ পৰিণামে, নকৈ পাৰ নে? ২য়, হাটুকুৰা এৰা বেচ কৈছ। মাৰিব-কাটিবলৈ নো আৰু কি বাকী | থৈছে। একেবাপে কাটি, মাৰি পেলালেও ভাল আকৌ! ১ম, হা-সঁচা মোৰ ককাইটি! কটাতকৈ, তাৰ পৰিণামে, বেপাটো হে টান। তাৰ পৰিণামে, নহয় জানো? ২য়, হাঃ-নকবি আৰু মোৰ কুটুম! আজিকালি আৰু ৰজা-মন্ত্ৰীৰ মনৰ | বান্ধ নাইকিয়া হল। ১ম, হ —এই দৰে হলে, তাৰ পৰিণামে, দেশ উছন যাব লগা হল? উঃ তাৰ পৰিণামে, এনে অইনাই! ২৪, হা-নেদেখিছ, সিদিনাখনৰ কথা; কিমান অইনাই কামটো কৰিলে। এনাজৰত সেই দেবীযেন কুৱৰী আইদেউ গৰাকীক লেলাত ভুঞ্জাই মাৰিলে বুপাই।। ১ম, হাঃ তাৰ পিচত নন, তাৰ পৰিণামে, ৰজাই কি সৰু পাপবোৰ কৰিছে? গাদা কোৱঁৰক, তাৰ পৰিণামে, বিচা। নেপাই, তাৰ পৰিণামে, নিচল প্ৰজাৰ ওপৰত খং সাৰিছে? উঃ, বাচ বিচাৰ নাই, তাৰ পৰিণামে, ধৰ আৰু মাৰ। এনে অইনাই কথা, তাৰ পৰিণামে, দেখা নাই বুপা! ২, হাঃ-এৰা, নকবি আবুপাই, ৰজাই মুঠে শান্তিৰেহে জানিছে। [ ৬৩ ] গাধৰ। ২৫। ১ম, হাঃ!—ইয়াৰ এটা উপায় নহলে, তাৰ পৰিণামে, দেশান্তৰী হে হব | লগা হল। কেনেকৈ, তাৰ পৰিণামে, পৰবতিৰি ইয়াত? ২য়, হাঃ ইয়াৰ উপায় আৰু কোনে কৰিব! ইস্পৰে বইখা কৰিলে হে কৰা। নহলে, নিগমে মৰিলোঁহঁক। ১ম, হাঃ অঃ, তাৰ পৰিণামে, কিবা এটা নছব বুলিছ নে? ইয়াৰ বাতৰি, তাৰ পৰিণা, গুৱাহাটী পাইছেগৈ হেননা। বৰগোহাঞি ডাঙ্গৰীয়াই বোলে, তাৰ পৰিণামে, সিফালে কিবা ফন্দী পাতিছে। এতিয়া ভাটীৰপৰা, তাৰ পৰিণামে, বৰফুকন ডাঙ্গৰীয়াই বল দিলেই হয়। নকবি কাৰো আগত, তাৰ পৰিণামে, এইবোৰ কথা। কলে মৰিবি, তাৰ পৰিণামে, আপোনা-আপুনি। ২য়, হাঃ।সিফালৰপৰা যদি কিবা এটা হয়, মই হলে পোনেই লগ লাগিমগৈ; যি থাকে কপালত। এনেও মৰি, তেনেও মৰিম! ১ম, হাঃ।হেৰ, থ, থ। আমাৰ ফালে, তাৰ পৰিণামে, তেনে সাহ-পিতৰ মানুহ নাই। দেখিলেহে লেখিৰি, তাৰ পৰিণামে, বোলে সেই গেন্ধেলাটোৱে কি কৈছিল। ২য়, হাঃ-এৰা সাহ হলেও পিত, নাই। গা কোৱঁৰ নিচিনা মতা থাকিলহেঁতেন যদি, তেহে। তেওঁৰ দৰে আৰু দুটামান হোৱা হলেই হৈছিল। ১ম, হাঃ—বেচ কৈছু। সেইটো হলে, তাৰ পৰিণামে, মানো। এনে জন পুৰুষ, তাৰ পৰিণামে, নহব-সুপজিব বুপাই। গদা যি, তাৰ পৰিণামে, গদা হে হয়। বৰহমপুত্ৰখন বোলে, তাৰ পৰিণামে, সাতৰি পাৰ হল। উনি বিস্ময়। ২য়, হাঃ।যেই হে কওঁ বোলো গলা কোৱঁৰৰ দৰে এজন ওলালে পিচত লৰি চাব পাৰে। [ ৬৪ ] ১ম, হাঃ হেৰ, তাৰ পৰিণামে, বলিয়া নহবিচোন। মুখ চম্ভালি, তাৰ পৰিণামে, কথা কবিচোন। ইমানে, তাৰ পৰিণামে, আটিছে। কেনেবাকৈ ইয়াৰ গুহে পাব লাগিব, তাৰ পৰিণামে, হালে-হালে সাঙ্গুৰিব বুলি নেজান হবলা? ২য়, হাঃ-এ, সিজনীয়েও এইবোৰ উলিয়াবলৈ বধা কৰে পায়! পিচে, ফটা মুখ, কি কৰিবি। (চম খাই উঠি) ভাইটি ঐ, এতিয়াহে মৰিলে! (এজন চোৰাংচোৱাৰ প্ৰৱেশ ) চো চোঃ।—এই দুটাই ইয়াত কি কৰিছে? কি কথা পাতিছিলি | তহঁতে? ক, সঁচা কবি।। ২য়, হাঃ।-ককাইটি হেৰেই? ইহে, ই হে। মই মুখ কৰোৱাই নাই। ই হে যইফুটৰ খাই। ১৯ হাঃ।মই হলে, তাৰ পৰিণামে, আগৈতে কৈছিলো, বোলো, তাৰ পৰিণামে, ৰজাক চৰ্চিৰ নেপায়। ৰজাৰ হৈ, তাৰ পৰিণামে, বাৰ ছাদেও শুনে। এতিয়, তাৰ পৰিণামে, পৰ্মাণ পালি? চো চোইতে ঃ কি। অ, বুজিলো, তহঁতে ৰজাৰ বিপক্ষে কিবা মন্ত্ৰণা কৰিছিলি? ১৯, হাঃমই হলে, তাৰ পৰিণাৰুে ক্ষও বুলি একোকোৱা নাই ৰে। শই, তাৰ পৰিশামওৰ লেহে কৈছিলে। চো চো খুলিলে ইহঁত নহে। , তহঁতৰু ৰজাৰ আগত দিবলৈ। ২ - শগে ও। হলে একো কা ইমে! [ ৬৫ ] গদাধৰ। ১ম, হাঃ-সি হে, তাৰ পৰিণামে, যতকূটৰ ঘাই। ভাল মাৰিলি, তাৰ পৰিণামে, বৰহমবধি! তই যে মৰিলিয়েই, তাৰ পৰিণামে, মোকো মাৰিলি, তাৰ পৰিণামে, অধৰমী! চোঃ চাঃ- ১ম হাটৰুৱাক গতিয়াই-ভুকুৱাই) কটাবন্দী, কি কে কেপাই থাক। যাবলৈ কৈছো, বল। ইয়াতে ধাতু উৰাম চাবি। ১ম, হাঃ।--ইয়াতে মাৰি পেলালেও, তাৰ পৰিণামে, ভাল আছে ককাই। জীয়াজুইত পৰি আৰু, তাৰ পৰিণামে, জীম বুলি ভাবিছে নে? ২য়, হাঃ।কপালত যি হব লগা আছে, হব। মই হলে আগ হৈছে। আহ, ককাই, আহ। চোঃ চোঃ-১ম, হাটৰুৱাক গত মাৰি। এইটোৱে নো ভেবা লাগি কৰিছে কি? আগ, নাবাঢ় কিয়? ১ম, হাঃ।যাওঁ যাওঁ, তাৰ পৰিণামে, ককাইটি হেবেই, যাওঁ। তহঁতৰ আলেখ-লেখ হে, তাৰ পৰিণামে, চাইছে। চোঃ চাঃ-বাৰু, নেলাগে লোকৰ আলেখলেখ চাব। গতাত মূৰ নৌ ছিঙ্গোতেই আগ বঢ়। ২য়, হাটৰুৱা-এৰা, ৰজাৰ হুকুম বুলিলে আৰু ফব লাগিছে নে? আহ, ভাইটি আহ, যি কৰে ঈম্পৰে। চোঃ চোবল আজি, বাপেৰে, দুইকো পিঙ্গত দিমগৈ। কটাহঁত। বিশুলৰ ওপৰত নাচিছিলি! (সকলোৰে প্ৰস্থান) [ ৬৬ ] অষ্টম গৰ্ভাঙ্ক। বজাৰ চৰা।

— বু গোনাই গদাপাণি! হোৱা নাই এই পাব। ৰা। পলাল গোয়ে। তেন্তে মিছা বাৰ্তা দিলে? তাৰে কথামতে অনালো চপাই যত ৰাজসেনা দল, ভাটীগ এৰুৱাই! বু গোঙ।-পৰিছে ভ্ৰমত। নুবুজিলে সিজনাই ফঁাকতি গদাৰ। আমিও মুগুণি আগ, অনালো চপাই ততালিকে সেনাদল। সেই সুযোগতে ভটিয়ালে গদাপাণি? ৰজা।কি কৰা এতিয়া? বু গোয় লাগিব কৰিব এটা। ৰজা হল চিন্তা ঘূৰি। বু গোঃচিন্তাৰ নপৰে ওৰ। তথাপি ভাবিছো, ভয়ৰ কাৰণ নাই;- ভটামুখে নিৰ্বিবাদে নাই তাৰ গতি। নাম সকলো কথা বৰফুকনক, [ ৬৭ ] গদাধৰ। নোৱাৰে সাৰিব ফতে, কোনোপাৰে গদা, গুৱাহাটী এৰি। জা। কৰা যি দেখা ভাল। পাব লাগে বাৰ্তা গই ফুকনৰ কাষ, নহওঁতে গদাপাণি গুৱাহাটী পাৰ। নতুবা, বিমল সকলো প্ৰয়াস তৰ, বাঢ়িব বিপদ। বু গো |—অনতিপলমে স্থলপথে লৰুৱাম চেৱাৰী কটকী; যাব আজি ৰাতিয়েই। ৰজা। অনতিপলম, অনতিপলম, যোৱা, যোৱা এতিয়াই; যোৱা, শুভস্য শীঘ্ৰম্। বু গো -আহে। স্বৰ্গদেৱ! নহব চিন্তিত অত। (বন্দীপালৰ প্ৰৱেশ) বন্দীপাল। আঁই লৈ) স্বৰ্গদেৱ! অন হল ৰাজদ্ৰোহী দঙ্গ। নিজানত বন্দী কৰি ৰাখিছো সক। জা। | কাৰে নাক, কাৰ কাণ, কাৰ চকু, কাৰ ঘিলা কাচিবি তুৰন্তে। আল হল মোৰ। [ ৬৮ ] গদাধৰ। বন্দীপাল।—যিবা আজ্ঞা স্বৰ্গদেৱ! বঙ্গা।- লাগিছে বিষম? নেপাওঁ আশ্বাস কতে; ঘোৰ অবিশ্বাসে ছাতিছেহি মন-প্ৰাণ! সুবুৰ্জো আপুনি, কিবা ভাবে, কৰো কিবা। শত্ৰু-মিত্ৰ জ্ঞান নাই মোৰ হৃদয়ত আৰু; দেখে এবে। সৱে শত্ৰু, সৱে মিত্ৰ। নোৱাৰো চিনিব প্ৰকৃত সুজন কোন্! অঙ্কপাত [ ৬৯ ] ৩। অক। প্ৰথম গৰ্ভাঙ্ক। গুৱাহাটী—পোহাৰী-টোল।


সুকী পাৰোৱনীৰ পোহাৰ-ঘৰ।। লুকী।অ, তুই না বয়া পাইছুৱা? একে মন বয়া কৰি থাকা কিয়? কিনো ভাব,চুৱা? গদা।-বেয়া নেপাৰি। মই একো বেয়া পোৱা নাই। আন কিবা | কথাহে ভাবে। লুকী , কিহক লাগি নো ভাবাহ,? মুই তুহনাফ দুখ দিছুনা কি? হেঁইগিলান ভাল নাপা দে। তই মোক কি দুখ দিবি, মই হে তোক দুখ দিছে। কিমান দিন নো এই দৰে বহি থাম তাকে গুণিছে। লুকী।--অঃ, মুক নন কি দুখ দিছু হ? মুই কুৰু দুখ নাপা দে। তুহনাক মোৰ বৰ মৰম লাগে। গদাৰ, মৰম যে কৰ সেইটো বুজিছে। কিন্তু, মোক সদাই পুহিবলৈ নো তই কৰ পাবি? লুকা-অঃ, মুৰ নহলি, মাগি আনি খুৱাম দে। ডাঙ্গীনী গিলাখান ফুৰু বৰ মৰম কৰে, ও। [ ৭০ ] ২৬৪ গদা। মনতে) শলাগে। আজলী তোক। লাগে অশেষ, কোমল হিয়াৰ ভাব, —অবলা ধৰম! লুকী—আৰু কৰাৰ নাই হব? ইছান তুহ,নাক মাত বা নোকা কলুং দে। গদা-সঁচা, মাতিব নোৱাৰাত হে পৰিলো। বাৰু, কচোন, তোক নো কোন্ ভাগৰীয়ানীয়ে মৰম কৰে? লুকী।—কিয়া, আমৰ ফুকান ডাৰীনী মৰম কৰে। মুকে হলি ভিতৰ লাগি যাব দেয় নহয়; আৰু কেমন কথা হুদিবা ধৰে। গদা।—বাৰু, ফিনো সেধে? মোৰ কথা কেতিয়াবা ওলাইছিল নে? ওলালে কিবা সোধে নে? লুকী।—উ,উলাইছি দে, তুহ,না কথাও উলাইছি। তুহনাৰ চৰ গিদাখান কথা মুই কৈছু। অ, আ দিন তুমাক নিবা দিছি। গদাই পিচে কি কলি? লুকী।-অ, মুই নিম বুলছু? গাপিচে, তেওঁ কি কলে? লুকী।--কালি-পৰ্হীতে নিবা দিছি। গদা।—ডাক্ষৰীয়াৰ ভিতৰলৈ মত মানুহ যাব নিয়ে জানো? লুকী।—মুনিহ মানুহ যাব নেদেয়। দুহনাক লুকাই নিব দিছি। গদা কেনেকৈ নো লুকাই বিবি? লুকী।বাৰু, তেকি হলি, ফিকা দিতে হুথিবা লাগে। গদা হয়, কাইলৈকে যা। লুকী।শুচ্ছে। দে, কাশি হুদিবা যা লাগে? এই ছান মুই তুই না লগি ভাত ৰান্ধিবা যাৎ। তুহনা ফলে নাৰি দিয়া? [ ৭১ ] গদাধৰ। পদা-কলৈ নো যাম। ইয়াতে ইফাল-সিফালকৈ থাকিম। বাক, ব্য। (লুকীৰ প্ৰস্থান) গদা-চেনেহৰ বাইদেও আছে ওচৰতে। দেখে যদি কিবা হয়। দেখা পালে জানো, কৰিব ভ্ৰাতৃক দয়া সঙ্কটৰ বেলা, পূৰ্বে যদি দেখা দিব অতি গুপ্তভাৱে, ভিনীহিৰ অজ্ঞাতত। নতুবা সিজনে নেৰিব নিৰ্বিঘ্নে মোক পাহৰি কৰ্ত্তব্য। সাধাৰণ লোক তেওঁ নোহে জানো মই ৰাজকাৰ্য্য সাধনত সদা প্ৰাণপণ। ( প্ৰস্থান } দ্বিতীয় গৰ্ভাঙ্ক। বৰফুকনৰ চৰা। -- - বঃ ফুঃ - অহ) কতজন স্বৰ্গদেৱ গল পাৰ হই; এনে অত্যাচাৰ কথা শুনা নাই আগে'। অলপতে কেইজনা যোগ স্বৰ্গদেৱ অবত কটা গল; তথাপি নাছিল এনে প্ৰজাহাহাকাৰ, প্ৰজা পীড়ন কেঁৱে দিয়া নাই মন। [ ৭২ ] ইতিপূৰ্ব্বে কত যশৰাশি অসমৰ গাইছিল সভ্যজাতি দেশবিদেশত। শাসনত অসমৰ নাছিল সমান, যাত অসমৰ ভাৰতত নাম, মানে-গুশে লভিছিল প্ৰথমত স্থান। ইহেন অসম আলি যায় ৰসাতলে! প্ৰজাৰ দুৰ্গতিগুনি ফাটি যায় হিয়? নিতকে নতুন, বিষম বাতৰি আৰু শুনিম কিমান! পা ফুঃ।কিনো কম ডাক্ষৰীয়া। শুনা নাই আগে’ প্ৰজা দুৰ্গতি এনে; নাছিল অশান্তি। বিপদ বাতৰি আৰু বাঢ়িছে দিনকে উজনিত অশান্তিৰ নাই পাৰাপাৰ! বিষয়া-নোদোষে। ৰঞ্জাক। সৰ্বদোষ ভাগ তেওঁ নহয় নিশ্চয়; মন্ত্ৰী মন্ত্ৰণ জান। মূল কাৰণত। অস্ত্ৰ মাৰ্থে ৰজা আজি; কাটিছে অপৰে যিৰুপে পাইছে চল। বঃ ফুঃ ধ্ৰুবসত্য কথা। তাতেহে বাজিছে বাথা হৃত মোক। এক মন্ত্ৰী ৰাজ্যৰ ঈশ্বৰ! কেনে কথা!. ভাবি চোৱা বাৰু।—তাতে ঘোৰ অত্যাচাৰ। অন্যায় অধৰ্ম্ম একো নাই বিচাৰত, [ ৭৩ ] পড়িছে প্ৰজাক মাখোইফেল উৎপাত নোকাৰি সহিব আৰু। পাঃ ফু নোৱৰি সহিব। প্ৰজাৰ বলত ৰজা প্ৰজা অবিহনে, অৰ্থশূন্য ৰজা নাম। সেই প্ৰজা প্ৰতি অসহন আৰ! আপোনাৰ গতি আপুনি আঘাতি মৰে বঃ বিষম বিষাদ লাগিছে প্ৰাণত হয়, সিৰে সিৰে আজি উতলি উঠিছে তেজ। নোৱাৰোঁ যদিহে সাধিব প্ৰজাৰ হিত, সঙ্কটৰ বেলা, কিয় আমি আজকাৰ্য্য লইছে। হাতত? -কিকুৰ বিষয়া আমি। বিষয়া-ময়ো কওঁ তাকে। নোৱাৰো গুচাব যদি প্ৰজাৰ দুৰ্গতি, অনৰ্থক এই বাব নেলাগে আমা; নলও বিষয়া নাম। পাঃ ফু মিলিছে সবাৰৰ মূত উচিত কথাত। অৰাজক তাগৰ, বাঢ়ে যদি দিনে, ৰাজকৰ্মচাৰী দুই কি ফলোদয়। বিষয়চি। একে সদুপায়, বিলে খাব পাৰি এৰুৱা অপায়। নিল সিংহাস ই , [ ৭৪ ] কিমতে উদ্ধাৰ হয় দুৰ্ণামৰপৰা, চিন্তা সকলোৱে। বঃ ফু-চিৰিছে। বিস্তৰ হেৰা! ইন্দ্ৰবংশী ৰাজকুল, আজি পৃথিবীত, ও গল দুৰ্গামত! লাগিছে তবধ জানো, স্বৰ্গত দেৱতা, দেখি মৰতত মানৱৰ অনুচিত কাজ; দেখি আৰু, মহাসতী জয়মতী পীড়নৰ দশা। শাপিছে দিনকে জানো, সতীকুতে হয়, ইৰাজ্যৰ পতনৰ হেতু। নাই আজি কাজলক্ষ্মী অসমৰ তোঞ্জিছে দেবীয়ে। তেজিল সতীয়ে যেই! বাজিছে হিয়াত দেৱতা আদেশ বাণী,শাই দোষ মোৰ। কৰ্তব্য পালন হেতু হলো প্ৰতিশ্ৰুত, ডওঁ কাকো। { দুৱৰীৰ প্ৰৱেশ} দুৱৰী।—ৰাজদূত উপস্থিত দেউতা-ঈশ্বৰ। ক ফুফকে পলমে দেখা। শুশ্ৰুষাৰে ৰখা হোক আলহী টোলত। দূত। ভা, দেউতা-ঈশ্বৰ।। (প্ৰস্থান) বিষয়। এৰে আজিলই। নাপায় সম্ভে বেন অহাৰাজহুতে আজিৰ মন্ত্ৰণা কৰা। {সকলোৰে অস্বান) [ ৭৫ ] তৃতীয় গৰ্ভা। ফুকননীষ বুলনী। লুকী। প্ৰৱেশ। অ, আইচু দৌত! মই সুকী আহিচুং। লাগ পাম না। ভিতৰৰপৰাওঁ, লাগাল পাবি দে। আইচু-দেউতা অই যাবা লাগছি। অ, তুহনক কাঠীতি বহিবা দিছি। লুকী। অ-অ, বহিচুং দে। (ফুকননীৰ প্ৰৱেশ ফুকননী।, লুকী আহিছ? লুকী- ওঁ, আহিচুং দিয়া। তুহনা আহিবা দিছি, আহিচুং। ফুকননী।—ভাল কৰিলি। ক’তা, তই সিদিনা আনিম বোলা মানুহটো? | নাহিল দেখোন? লুকী।-- অ, আহিব লাগি হেঁহ লাজ কৰছি। দেখা পালি দৌ | বন্ধু বা বুলি। বুকননী-নেদেখাকৈ আনিব নোৱৰিলি? লুকীউঃ, নখ কৰি কেকে আবা? অ, হেঁইটো বৰ ডাঙ্গা মুনি। সুকাবা নৰি। ফুকননী।—হৰ বেটী, তোতকৈ ডাঙ্গৰ বুলি ময়ো জানিছে। তোৰ গাৰ আৰও লুকাই জানিবলৈ কোৱা নাই। [ ৭৬ ] ২৭০ লুকী- হাৱৈ, বড়াজাৰ। হেলে মুনিহ ইবাগি দেখবা লাগি নাই! বৰ চৰা, বৰ মোটা। তাই না হাত গিলা ভৰি গিলা বৰ ডালাৰ ডাঙ্গা। ফুকননী-মানুহটো দেখিবলৈ কেনে? সুকী। অ, বৰ ৰূপাহ, দেখব লাগি বৰ সুদাৰ। অ, গোটাই বেলি হেন বাঙা। ৰাজাৰ কোঙৰ হেন দেখি। ফুকননীসি এতিয়া কি কৰে? কেনেকৈ থাকে? লুকী।~ কিধিকিনে বহি থাকে। হৰাহ কথা নয়। ফুকননী-আয় কেনে? লুকী। উঃ! খাৱাত হলি কতি নাই। পাঁচটা মুনিহাক লাগি বান্ধা ভাত অক্লা খায়, বাপাঐ। ফুকননী - মনে-মনে। বাকী নাই বুজিবৰ। দুৰ্ভগীয়া ভ্ৰাতৃ মোৰ, বীৰ গদাপাণি চাপিছেহি কায দেহি। গুপুত উদ্দেশ্যে ছত্মবেশ ধৰি, মিছেহি বাছা মোৰ, বিচাৰি উপায়! লুকী।- অ, কিনো ভাবছুৰ আইচু? ফুকননী।-বিছো কি, কাইলৈ তাৰু মই লুকুৱাই অনাম। তহঁত ঠিক হৈ থাকিৰি। আৰু কাৰৰ আগত এইবোৰ কথা মুশিয়াবি। লুকী। ও, কিয়া ওলাম? স্থাৰ কথা নোলা লাগি হেঁই কৈ দিছি। ফুকননী।যা, মই তোক ভাল পাইছো। মোৰ কথা মতে চলিলে তেক আৰু ভাল পাম। আনিছ? [ ৭৭ ] গদাধৰ। লুকী। অঃ, শপাথ থানা আইচু? তুহনা কথা মুই কেনি হুন নাই? ফুকননী-বাৰু, শপত খাব নেলাগে। মই তোক বিশ্বাস কৰিছে। এই | বিশ্বাস ৰাখিলে পিচেকৈ তোৰ ডাঙ্গৰ লাভ হব, জানিবি। লুকী - অ, ৰাখিম দিয়া। ফুকননী।-বাৰু, তই এতিয়া যা।। লুকী। যা দিয়া, আইচু! (সেৱা কৰি প্ৰস্থান) ফুকননী-বাকী ৰল সুধিবৰ কথা আৰু! ভ্ৰাতৃদূত গল গুচি। আছে সি কিভাৱে, কিবা মিলে খাবলই?-- সৰুতে সুখত উঠা, ৰজাৰ কোৱৰ; আহাৰত অতুলন বাছাধন মোৰ! গাৰোৱনী আশ্ৰয়ত আছেহি লুকাই কত কষ্টে জানো! ভাবিলে সি সৱ কথা, বিদৰে হৃদয়! ঘৰৰ বাতৰি আৰু, আৰু শোচনীয়া নাই আজি পিতৃ-গৃহ, নাই মাতৃ, নাই ভ্ৰাতৃ, নাই ভ্ৰাতৃবধু সাধ্বী সতী জয়া আৰু দুটি ভাতৃ-পুত্ৰ জীৱন্তে অনাথ!-কিতে উদ্ধাৰ হব, কি দিম উপায়? পৰাধিনী নাৰী মই; পুৰুষ আশ্ৰয় বিনে কিপে বৰ্ত্তিম, পৰজীবী লতা। তথাপি যত্নৰ ক্ৰটা নকৰিম মই, নকৰে পম আৰু তিক্ষা মাগি ভ্ৰাতৃণ স্বামী চৰণত [ ৭৮ ] ২৭২ গদাধৰ। খে বংশধৰ। আৰু হায়, হয় যদি, ঈশ্বৰ ইচ্ছত, মনোথ পূৰ্ণ তাৰ, ইন্দ্ৰবংশী ৰাজকুল উধাব দুনাই; শান্তিৰ বিস্তাৰ হব পিতৃৰ ৰাজ্যত। নিস্তাৰিণী, নিস্তাৰ মাও কৰিছে৷ কাকুতি; অবলাৰ সেৱা লই তুষ্ট হোৱা দেবি? উদ্ধাৰ অসম। | (মৌন ) যাওঁ, অনতিপলমে। কৰোগই যুগুতি যি হয়, আজিয়েই অনাম বাছাক। (প্ৰস্থান) চতুৰ্থ গৰ্ভাঙ্ক। নীলাচলৰ নামনি। ১৭, বাটৰুৱা -ঐ মোৰ বাপ। এইমান ডাঙ্গাৰ মুনিহ মোৰ বাপূজম্মত দেখা নাই, আপা! ২য়, বাটৰুৱা।দুই বাপ, হই। অ’ গোটাই হঠী ন, মমৰ বই। গাছৰ। ডালগিলা মামাৰকৈ ভাঙ্গিলাক হ্মেটাই। [ ৭৯ ] ২৭ ৩য়, বাটৰুৱা।অ’ খোজপিলা নেখিলি না? মোৰ হাত দি এক মুঠান | দীঘল! কোকা দেশ থাকি ইটো ভীম আহিলাক, বাপ! ১ম, বাঃ।তুহনা নাজনা? সেইটো উজান থাকি আহিছি। লুকী ঘৰতে ঢোকা বইছি। ২য়, বাঃ অঃ, সেইটো হবা নৰে। ইটো কোম্বা ডাঙ্গাৰ মানুহ। ফিব | ডাঙ্গাৰ কথা লাল আহিছি হব? ৩য়, বাঃ --আঁ হলি হবা পানে। তঁাহনা কথা গিল। ডাঙ্গৰ ডাঙ্গাৰ। অ, উজান দিকি ভিক্ষ, লাগছি হব? সিবাগিৰ মানুহ গিল অহঁই লাগি ভাগছি। ১ম বাঃ।—অ, সেইটো বাৰ নয়। সহয় ৰাজাৰ দায় লগিছি। মাসুহ গিল। ধছি, মাছি, কাটছি, এই গিদাখান কছি। ২য়, বাঃ—হাৱৈ, তুহনা জাস্থা? আমাৰ ডাঙ্গৰীয়াক লাগি থবাৰ দিছি, অহঁই হেনে কৰা লাগি। দুই-তিনটা মুনিং লগ হবা নেদেয়। তুইনা কাৱৈ লাগ নাগিবি মোৰ ৰূপাঐ। ৩য়, বাঃ -তেকি হলি, ইখিনি পৰুতে কোষ আহবা পাগলি মলো দে। ১৯, বাংল’ কিয়া মৰ্বি হা? ২য়, বা কেঁইটা লগ হৈছি তুহনা নাচাহ কি পুতখা? অ, আমি গিল তিনটা হৈছি, নে না? ৩য়, মোৰ কাপাল। সেইটো কো অহঁই আত্মা লাগছি! কেইটাই নিলগলৈ বেঙামেলি চায়। ২য়, বাজ’ হুই দে। হই মোৰ বাপ, মলু দে। ১৯, বাঃ। কাৱৈ নাৎকিবি। পালা, পালা, বাপা, পালা, নাকিবি। অ’ অই নি কি আহ। [ ৮০ ] ২৭৪ (পানীফুকনৰ প্ৰৱেশ ) পাঃ ফুঃহে, তহঁতে কি কৰিছত ইয়াত কেইটাই।- ভৰিত পৰি কাও-ৰাও কৰে। পাঃ ফু কটাহঁত, তহঁতৰ হৈছে কি? ১ম, বাস, মোৰ সাতপুৰুষ-দোতা, আমি আগৈতে নাজুনো দোঁত। পাঃ কুঃ কটা, কি মেজান? ২, বাঃ—দোত, সেই গিলা কথা আমি কাৱৈ নাজুননা, মোৰ পিতা? পা, ফুঃ নুহৰ, কি কথা? আঙ্গি নকৱ কিয়? ৩য়, ব সেঁই লগ হবা নেদেয় যে দৌতা। পা ফু। উপায় নাই! কি লগ হব নিদিয়াৰ কথা? ১ম, বাঃ -দৌ-ঈশ্বৰ, মোৰ সাতপুৰুষ দোতা, নাকটিবা দো! অহঁই | আমি গিলা তিনটা লগ হবা দেখিলাক, পিল! পাঃ ফুঃ।--বাৰু, লগ হলি। পিচে, কি হল? ৩য়, বাঃ-দৌ, তিনটা লগ হলি কাটবাৰ হুকুম হৈছি বলে? পাঃ ফু—এনে কথা তহঁতক কোনে কৈছে? ২য়, যা শুনছে। দোত, উজ্জানত কাটৰা লাগছি। অকে লাগি মুনিং গিলা ভগছি। প ফুঃমিছা, মিছ। তহঁতে একো ভয় নকৰিবি। ১ম, বঃ—ভাল দৌ-ঈশ্বৰ? উঃ জীউ দিলাক আছি পিতা! পাঃ ফু-বাৰু, গুয় নকৰিবি; তহঁত যাগৈ। আৰু এই লৰে লগ ইকোন জগৰ নাই। তহঁতে আনকো কৈ দিবিক। ২য়, বঃ—ভল দৌকা। জীউ দিলাক বাঐ। বাধা দিছি, যাওঁ চল, কাপাগিল, যাও চলা। { বাটৰুৱাৰ স্থাৰ } [ ৮১ ] গদাধৰ। পাঃ ফুঃ।অৰাজকপুৰ্ণ দেশ। ৰাজ্য জুৰি বিয়পিছে অশান্তিৰ ঢউ। নগৰৰ পৰা যিব আহিছে বাতৰি, ধুপ ঘটনা। স্বৰূপ লিখিছে আৰু বৃদ্ধ মন্ত্ৰীবৰে এজনৰ মন্ত্ৰণাত ছাৰখাৰ দেশ! ৰসাতলে যায়-ঘয়। --কি হৰ উপায়। F০০ (প্ৰস্থান) পঞ্চম গৰ্ভাঙ্ক। বৰফুকনৰ বৰঘৰ। বঃ ফুঃ মজিয়াত বহি ৰোৱা খোজ এটালৈ চাই ) কৰি খোজ ইটো? কোন্ তেওঁ পুৰুষ প্ৰধান, খোজ যাৰ বহি যায় মাজমজিয়াত। মহাবীৰ জানিছো নিশ্চয় তেওঁ; নতু এনে খোজ যাবে-তাৰে নহয় সম্ভব। যেয়ে হোক। কাৰ এনে সাহ, সোমায় ভিতৰ মোৰ। গুপ্তভাৱে আহে-যায়। ফুকননী।ক্ষমা কৰাঁ প্ৰাণনাথ। দিয়া ভিক্ষা এটি প্ৰাণ, অধিনীক আজি। —খা মোৰ প্ৰাণ। [ ৮২ ] ২৭৬ গদাধৰ। বঃ ফু ইকি আচৰিত। কিয় হল এনে মতি তৱ? জানো মই, তোমাহেন স্থিৰমতী অতুজ জগতে; পতিভক্তি, পতি, পতিমাত্ৰ ধ্যান, তোমাৰ বিশেষ গুণ। কিয় দেখে। আজি, এনে বিপৰীত মতি। ফুকননী।-চঞ্চলা চপলা যেন নেভাবিবা প্ৰাণনাথ! সুগভীৰ তলি মোৰ পতি-ভকতিৰ মনি পায় কোনে। ভেটা দি বুৰাই পাৰ লক্ষ্যভ্ৰষ্ট কৰে, সাধ্য এনে কাৰ? বঃ ফুঃ --নুবুজে কথাৰ ধাৰ। বুজিবৰ চল মেৰি নাই এই বেলা কোন্ সিটো, দিয়ে আহি মজিয়াত ভৰি, কব লাগে মোক। নসহৈ পলৰ আৰু, নহে কিঞ্চিৎ। ফুকননী নহব অধীৰ নাথ। নেঙ্গবিব আল ভাব, বাংলৰ দৰে। আপোনাৰ পৰিচয় কিয় কৰা হীন প্ৰকাশি দুৰ্বল ভাবশীচ অবিশ্বাস বিশ্বাসী জনত! বঃ ফু ৰ নাই নীচতাৰ। উল-থুগুল ভাবে বাঢ়ে কৌতুহল। নসহ পঙ্গম। অনতিপলমে কোৱা, কোন্ সিটো জন? [ ৮৩ ] ফুকননী।-নকৈ নেথাকো নাথ। প্ৰতিশ্ৰুত হোৱা আগে, প্ৰাণ দিবলই; দিম পৰিচয়। ৪ ফুঃ - নকৰো প্ৰতিজ্ঞা আগে। নবধে নিৰ্দোষী কিন্তু, জানি নিশ্চয়, ফুকননী।-শুনা তেন্তে প্ৰাণনাথ। দিয়া প্ৰাণদান মোক, ৰাখি ভ্ৰাতৃপ্ৰাণ;- গদাপাণি আছে আহি, আজি দিন চাৰি। গুপুতে বইছে বাছা, ৰজাৰ উৰিত; ৰাখা তাৰ প্ৰাণ। বঃ ফুঃ - ইকি! গদাপাণি! কিয় তুমি ৰাখিছা লুকাই! প্ৰাণ স’তে প্ৰশৰ সোণৰসম স্নেহে যাক মই, মোৰ হন্তে ভয় তাৰ? ফুকননী - জানো নাথ, তৱ ভাব। তথাপিতে, ৰাজকীয় কৰ্তব্যত লাগি জানো কিবা কাৰাজাৰ কথা নিজে গুনাল সিদিনা। বই ফু- নকৰিবা ভয়। ৰাজাৰ প্ৰতিকুলে চলিছোঁ এতিয়া; প্ৰজাৰ উজাৰ হেতু কৰিছো যুগুতি- লৰা দি ৰজা পাতো অন্য জন। প পালোঁ বা পা কোৱঁৰৰ। [ ৮৪ ] ২৮ গদাধৰ। আন মাতি, চাওঁ মই বাছাক এবাৰ, দেখা নাই বহুকাল। ফুকননী—দেখিব৷ এতিয়া; আমে মাতি প্ৰাণেশ্বৰ! { ফুকননীৰ প্ৰস্থান) বঃ ফুঃ - অতি শুভক্ষণ। গদাপাণি কোৱঁৰক পালো সময়ত। নকৰো পলম আৰু। সভাসদে মিলি কৰিম যুগুতি আজি। (চিস্তাযুত। ( গদাপাণিৰে সৈতে ফুকননীৰ পুনঃ প্ৰৱেশ ) বঃ ফুঃ! (আগবাঢ়ি গৈ গদাক সাবটি ধৰি) গদাপাণি! গদা --- (উলটি সাবটি ধৰে) ভিনীহিদেৱ। বঃ ফুঃ 1 আহি লুকাই তুমি, কিবা কাৰণত?-নালাগে লুকাৰ আৰু নাই মোত ভয়। প্ৰাণৰ ভয়ত জানা, লোৱা নাই গুপ্তবাস; দিওঁ যদি ধৰা, নহব উদ্দেশ্য সিদ্ধি, নহব উদ্ধাৰ অৰাজক পিতৃৰাজ্য অত্যাচাৰপৰা; ইমানেই ভয়। বঃ ফু- নাই আৰু সেই ভয়। কৰিছে যুক্তি পায় যাতে পৰিত্ৰাণ নিমাখিত প্ৰজা। দি আহি যোগদান যথা সময়ত। যোৰ, একে ধগই [ ৮৫ ] ২৭ ৰাজকীয় বেশ। যাওঁ মই দিওঁগই সভাসদগণে, অতি শুভবাৰ্তা এই। ঘূৰিম সত্বৰে। (প্ৰস্থান) ফুকননী।আহ, মোৰ বাছাধন। ধৰা আহি যোগ্য পৰিচ্ছদ চাই ৰূপ জুৰাওঁ পৰাণ।। (ফুকননী আৰু গদাপণিৰ প্ৰস্থান) ষষ্ঠ গৰ্ভাঙ্ক। বৰফুকনৰ চৰা। পা ফুঃ। শান্তি নাই। শান্তি নাই!! ৰাজ্য জুৰি বিয়াপিছে, অশান্তিৰ ধল। শ্যন্তি নাই উঞ্জনীত, নাই শান্তি লেশ দশী প্ৰজাৰ প্ৰাণে; শান্তিভঙ্গ আজি কামৰূপী প্ৰজা সমূহৰ। sউপাশে আতকে আতৃৰ হয়, শান্ত প্ৰজাকুল, --শঙ্কা প্ৰতি পদে। মজিলাৰ-বৰুৱা-শবা ফনদেৰ। শুনিছো বিস্তৰ ৰাজ-অত্যাচাৰ কথা[ ৮৬ ] গদাধৰ। গুনিষ লাগিছে দিনে কি হব উপায়! কিমতে উদ্ধাৰ হয়, প্ৰজাবৰ্গ আজি, ভাবি পোৰা নাই। নাই অন্তু ভাবনাৰ নকৰে যদিহে যুগুত মশা সৰে, ইফালৰ পৰ। পাঃ ফুঃ- স্বৰুপ কইছা তুমি। কোৱা তেন্তে যুগুত উপায় কিবাৰূপে কৰা ভাল কাৰ্য আৰম্ভণ। আছে যদি লোৱা নাম যোগ কোৱৰৰ;যোগ্য কোন্ ৰাজপাটাই। ধোৰ-বৰুৱা দেখিছে। বিষয়! নেদেখো নিঘুণী জল ৰাজপাটাই। আছিল যতেকমানে সুযোগ্য কোৱৰ, অক্ষত কৰি আশা কৰিলে বিনাশ, ভাগিলে কোনো বা জন দেশদেশান্তৰে; চিন্ নাই পাবলই। তাতে হে চিন্তিত। ভাবিলো বিস্তৰ আমি, ভাঙ্গৰীয়া সতে নাপালে। বিচাৰি ভৰ্কি যোগ্য কোন জন। বংশই নিদিয়ে কাম; লাগে বাহুবলী, ওখমনা, বীতেজী, সুযোগ কোৱৰ, ইহেন সময়। পাঃ ফুঃ -- মানিছো তোমাৰ কথা। মনিবা তুমিও,—“যথা ইচ্ছা তা ষ্ট” স্বভাবৰ গতি। [ ৮৭ ] গদাধৰ। (বৰফুকনৰ প্ৰৱেশ ) যোৰাবৰুৱা-আৰ্য ভাঙ্গৰীয়া আছে। আমি অপেক্ষাত; লোৱাহি আসল, লোৱাহি চিন্তাৰ ভাগ। কিন্তু, দেখে, যেন প্ৰফুল্ল মুখানি আজি;-কি কাৰণত? পাহৰি ভাগৰীয়া ৰাজবীয় দায়? ৰাজ্যৰ অশান্তি আৰু কোৱঁৰ সন্ধান পাহৰি কিবা ভাবি? বঃ ফুE কিবা কোৱা তুমি। পাহৰিম ৰাজকাজ? কওঁ শুনা আজি আনন কিহত মোৰ। লভিছে সন্তোষ ৰাজকীয় কথা সই; বিৰিঙ্গিছে আশা, হব বুলি আমাৰ উদ্দেশ্য সফল, ঈশ্বৰ কৃপাত আজি। ঘোঁৰা-বৰুৱা।কিবা ডাঙ্গৰীয়া? বঃ ফুঃ- মিলিছে কোৱৰ এটি। পাঃ ফুঃ যোগ্য ৰাজপাটলুই? বঃ ফুE সুযোগ্য কোৱঁৰ। শুনিছা সবাৱে জানো গদাপাণি নাম, বাহুবল কোৱৰৰ? পা ফু-জানো গদাপাশি। জানো আৰু বিক্ৰম গদাৰ। নাই ৰীৰ সমনীয়া দ্বিতীয় এজন। কিন্তু জানো, নিৰুদ্দেশ এবে তেওঁ। [ ৮৮ ] ২২ গদাধৰ। ক ফুঃ পাইছে। উদ্দেশ। মিলিছে হাততে আহি, ঈশ্ব-ইচ্ছায়; --আছেহি আলহী হই। ঘোৰ-বৰুৱা-শুভবাৰ্তা অতি। তস্য শীঘ্ৰম" জানি কাজে হাত দিয়া উচিত এতিয়া দেখে। পা ফুঃ নিশ্চয়, নিশ্চয়। পলমে বিখিনি মাতে; নবাধিৰ ৰাখি শুভকৰ্ম পাচলই। বঃ ফু - সুখী হলো শুনি। সবৰো মিলিছে মত। অনতিপলমে যাওঁ সৰ কৰোগই যুগুত উপায়; ভাগে ভাগে শুভ কাম। সেনাদল আৰু খাজাৰ আহিলা-পাতি হব লাগে স্থিৰ। অতি শীঘ্ৰে দিব লাগে, সেনাধ্যক্ষ পাতি গদাপাণি কোৱৰক। সেনানী সজাই ককে যুগুতি ভাল; সসৈন্যে উজাই ৰাব লাগে পানী-পথে। কিন্তু, আগে তাৰ, যাব লাগে আগ-যাওঁ বৰ মন্ত্ৰীসই;- কপাত নোহে যাতে পাৰিতপক্ষত, প্ৰজাবল ক্ষয় বাজে নহয় কাভিত, প্ৰতিপাত। | (সকলোৰে প্ৰস্থান। অঙ্কপাত। [ ৮৯ ] প্ৰথম গৰ্ভাঙ্ক। গুৱাহাটী,খাগুলি কোঠ। পানীচুকনাগুনা সৈন্যগণ, ভাবীৰজা গদাবীৰে স্বয়ং লবহি আজি সৈন্যাধ্যক্ষ বাব। বজোৱা মঙ্গলবাদ, বোলা উচ্চস্বৰে;- বোল একে স্বয়ে গদাপাণি জয়। সৈন্যগণ জয় গদাপাণি জয়। পৃঃ ফুঃ বালা আৰু বাৰ, সৈন্যগণ।--জয় আৰীৰাজ প্ৰয়। (গদাপাণিৰ প্ৰৱেশ } পাঃ ফু -পশিছে। শৰণ নতশিৰে সকলোৱে; মানিছে। অধ্যক্ষ আমি বীৰ গদাপাৰ্ণি। সৈন্যগণ। গদাপাণি জয়। ২০ [ ৯০ ] গদা।নাচিছে হৃদয়, নাচে মোৰ তেজপুঞ্জ প্ৰতি সিৰে বই, অতনা সাহসী জন দেখি ৰণবেশে। যাৰ বাহুবলে দৰ্পচুৰ্ণ মোগলৰ ব্ৰয়োদশ বাৰ,বখানিলে শত্ৰুপক্ষে তেজ অসমৰ যাৰ বগ-বীৰ্য-কথা ৰাষ্ট্ৰ ভাৰতত; ইন্দ্ৰবংশী ৰাজকুল। অসম প্ৰতাপে আজি অগ্ৰগণ্য কৰি ৰাখিছে যি ধৰি; সেই বীৰ সেনাদলে মানিছে অধ্যক্ষ মোক নিজে তুষ্ট হই, উচ্চাৰিছে জয়ধ্বনি মোৰ নাম সই। ইহেন গৌৰৱ-আশা, লভি ভাগ্যবলে, ৰণমদে মাতি উঠে দেহ-মন মোৰ, —উলাহ নধৰে প্ৰাণে। পঃ ফু -চোৱা সৈন্যগণ। কেনে বীৰ সেনাধ্যক্ষ মিলিছে আমাৰ, কিযে ভাগ্যে পাঙ্গো আজি নেতা গালি। যাৰ বাহুবল-কথা ৰাষ্ট্ৰ চৰাচৰ, যাৰ নামে পায় বা বিমুখ সেনানী, সেই গদা নিজে নেতা কি ভয় আশ্বৰ পৃথিবী জিনিব পাৰে। সৈন্যগণ জয় গদাপাণি জয়। পাঃ ফু-বোলা ঘুৰিবাৰ। সৈন্যগণ। জয় ভাবীৰাজ জয়। [ ৯১ ] গদ বাঢ়িছে উলাহ, বাঢ়ে যেন বাৰিষাৰ বেগৱতী নই! পৰিছে মনত আজি তাহানিৰ কথা, তাহানি এপক্ষে হই আখৰাস্থলত ধেমালিতে ৰণ কৰা। হৃদয়ৰ আৰু এটি পুত বাসনা অন্তৰত উঠিছে উথলি-কতকাল মনে মনে পালিছিলো আশা, ণত্ব বীৰেন্দ্ৰ নাম লভিম এদিন বুলি; শত্ৰু দনত বাহুবলে সাৰ্থকতা লভিবৰ গুণে, কত ভাব পালিছিলো এই হৃদয়ত, কত ভাব উঠিছিল বিৰিঙ্গি এদিন। তেজেৰে বোৱাই নই চকুৰ তৃপিতি লভিন এদিন বুলি বান্ধিছিলো যি কঁকালত তৰোৱাল মোৰ। আজি সেই বাসনাৰ, পূৰ্ণ দিন চাপিছে ওচৰ, চাপিছে বাতি ফল সেই সাধনাৰ, মুগ্ধকাৰী মিখপ্ৰভা অমিয়া সুখৰ, বিপিছে হৃদয়ত পৰাণ জুৰাই, আগন্তুক সৰ্বসিদ্ধি, বিধিৰ বিধানে, চাপিছে ওচৰ দেখি।-অপাৰ আনন্দ হিয়াত নধৰে মোৰ। সৈন্যগণ গাপণি হয়। পঃ ফু।—বেলা ঘুৰিবাৰ। [ ৯২ ] গদাধৰ। সৈন্ধগণ-জস্ব ভাবীৰাজ জয়। গদা।- মুহৰ্ম্ম জয়ধ্বনি উচ্চাৰিছে যত, উথলি উঠিছে তত দেহ-মন-প্ৰাণ প্ৰতিপলে প্ৰতিপদে ৰণ উদ্দেশ্যত! বলোৱা বজোৱ ঘনে, বুজোৱা ৰণৰ চে9, বজোৱ। তালত, তালে তালে নাচি উঠি, বীৰ থোজে আমি, উলাহত আগ বাড়ে। ৰণ অভিমুখে। চেৱে চেৱে ধৰোঁ খোজ, গণি প্ৰতিপদ, প্ৰতিপদে শুভক্ষণ মানি আমাৰ বাহুবল দেখোক জগতে; স্বৰ্গহন্তে দেখে যেন দেৱগণে। উঠিছে হুঙ্কাৰ অন্তস্থল এৰি মোৰ, দেখি সমুখত সিংহ চিকাৰ,«মোহাৰি হৰিণাদল। একে আক্ৰমণে,-দিম পৰিচয় আজি যি হেতু গদাৰ বাহু দুৰ্জয় ৰণত। যাচে অগ, ধৰাঁ পাচ, হেৰা ৰীগণ। পদে পদে চমু কৰো পৰীক্ষাৰ স্কুল, ৰণত বিজয়ী নাম লভিৰ গুণে।। ৰাতি-দিন একে সা, একে অভিপ্ৰায়, সকলো একটা আজি এক পক্ষা ধৰি। -“জিনিম শত্ৰুক, কি পৰিম ৰণত’- বৰ আছে পত যশোন্তম্ভোপৰি, চিৰশান্তি চিৰকীৰ্তি লভিবৰ গুণে। [ ৯৩ ] গদাধৰ। সমুখীন সংগ্ৰাম উঠন পতন, উভয়তে সমভাগ্য;-ভাগ্যধৰ আমি আজি সকলেটি,—জিনিম জগত আহা, আহ আগ বাঢ়ি। জয় গদাপাণি জয়। { উত্তেজিত হৈ প্ৰস্থান) সৈন্যদল দ্বিতীয় গৰ্ভাঙ্ক। ৰজাৰ চৰা। বু গোঃ অন ধৰি আছে কোন চ্চিাৰত আজি। ৰাজদ্ৰোহী অপৰাধ হব লাগে থিয়। কটো। ভাল, দেউতা ঈশ্বৰ। (প্ৰস্থান) ৰজা বাছিব। কাকো। সৰু-বৰ, জ্ঞানী-মুৰ্থ, মুনিহ-তিৰোতা, বাৰে দেখা শত্ৰুভাব সিংহাসনলই, তুৰতে বধিব। ক, নতু শান্তি দিবা। —নুভুলিবা কাকুতিত। বু মোঃ মুভুলে কাচিত। নালাগে বুজাব মেক। দেখি আছ নিতে এৰিছো নে কোনো জন, কিবা কাৰণত। [ ৯৪ ] গদাধৰ। এফেৰি যদ্যপি পাও ছিদ্ৰ কাৰে গাত? কঠিন বিচাৰ মোৰ।। মৰাণবৰুৱা বঁটা, ডালৰীয়া! এৰা নাই কোনোজন, কৰা নাই ত্ৰুটী লণু পাপে গুৰু দণ্ড দিবলই তুমি। মমতা, নৰম ভাব, কক শীয়া কৰি, কৰিছ কঠিন হিয়া, দিনে দৃঢ়ত, শিলেৰে বান্ধিছা বুকু। জা। তাতে যে নপৰে ওৰ ৰাজদ্ৰোহী লেথ! ঘৰে-পৰে, বাটে-ঘাটে, দুজন লাগিলে লগ, আলছে অহিত! কাহানি পৰিব অন্তু দুৰন্তৰ দল, জবি অন্তু নাই! মঃ বৰুৱা লাগিছে নে কব আৰু? গছলতা লগ লাগি পতে যেন কথা, ৰাজদ্ৰোহ ভাৰে। চৰায়ে কিৰিলি মাৰি, পাতি যায় উৰি উৰি, তললই চাই, ৰাজদ্ৰোহীকথা! (এজনী অপৰাধিনীক লৈ কটোৱালৰ প্ৰৱেশ ) কটো। স্বৰ্গদেৱ! নিবেদন। গুৰুতৰ অপৰাধ এই তিৰতাৰ।। টিপতে বুলাই হাত, জেলেকী বাশেৰে, মাতি থকা নেওঠনী চললে নিতে চাপিশে ওচৰ বেই। মৰীতিৰোতা! [ ৯৫ ] কেতিয়া যে কৰে কি, কিবা ঠিক তাৰ, এনে দুর্দিনত। বুঃ গােস্বৰূপ ধৰিছে কথা। কোনে পায় তিৰােতাৰ আশ । আৰু জাৰ্মা, হিৰােতাই বিবাদৰ যতেক কাৰণ। জয়মতী কাল হল, এই অশান্তি ; সুজিব প্রমাণ। জা। নাক-কাণ কাটি শান্তি দি যথােচিত। ক্ষমা নাই, ক্ষমা নাই, জানিবা নিশ্চয়। অপৰাধিনী সকদেও ইস্পৰ । বেটায়ে— কটো- নবজাবি মুখ। ৰজা।— শুনে বাৰু কিবা কয়। কঙ্গো - ক, কি কব খােজ। অপৰাধিনী---সকদেও ইস্পৰ ! বেটীয়ে ভাজকে কব গােনাইছিলো। বােঙ্গে, বেটীৰ বৰ ভাইগ; নাক-কাণ কাটিয়ে এৰিবলৈ হল। কথাতে কয় বলে, “কাটে যদি নাক-কাপ খাম | আলেক্সালে, কটা গলে চুলিটাৰ পাম কোন্ কালে”! ৰা। এৰি তেন্তে নাক-কাপ, ধৰিবি চুলিত। কটো- বিবা আক্তা স্বৰ্গদেৱ। | {অপৰাধিনীক লৈ কটোৱালৰ প্রস্থান ৰজা লগা নাই ভাল একো । [ ৯৬ ] | গদাধৰ। বুঃ গাের।-আছে দোষী আৰু। আনিছে এজাক ধৰি ৰাতি দুপৰত, গুপ্তভাৱে মেল পাতি থাকোতে ঘৰত। পাতিছিল কিবা জানি ৰাজদ্রোহ কথা; নহলে, নীৰলে বহি কুটুম্বৰ দলে, কৰিব মন্ত্রণা কিবা । আমৰে অহিত, আলচিলে কিবা জানাে ? বিহিষ এতেকে গুৰু দণ্ড সবাৱকে। বু গােয় চাপি আহ, চাদাৎ। চাওদাং।-(প্রৱেশ চাপিছে। ওচৰ। বুঃ গাে -কাৰি লই চকু, ঘি, জৰিণীত দিবি মেলি ;-মৰােক বাগৰি বাজদ্রোহী দল। চাওদাং - ভাল, দেউতাঈম্পৰ । (প্রস্থান } ৰজা - আছে নে কোনােবা আৰু ? বুঃ গোঃ আছিল বিস্তৰ। ৰজা কিবা কোৱা পিচে, তুমি বু গােলাগিছে বিষম ! নােৱাৰে। তিষ্ঠিব আৰু বিচাৰ- চত। লৰে যেন ঘৰ-বাৰী, কয় কি কথা? আকাশত দেখো আৰু, গিলিছে ৰাৰে লাহে লাহে ৷ চন্দ্র পূর্ণ গহ্মাহত । নহে কাত শ দুর্বল হৃদয় । প্রতিক্ষণ দেখে কি । [ ৯৭ ] গৰি । ৰজা মােৰো একে দশা। থােৱ তেন্তে আজিলই ৰাজকীয় কথা । শান্তি নাই কিন্তু হায়, বাহিৰে ভিতৰে, নাই শান্তি লেশ!—কিবা চিন্তা, কিবা ভাব, জিলিমিলি কিবা, দেখিছে সভয়ে সদা ! প্রতিক্ষণে । ষেন, কালান্তক যমে নক উদ্দেশে মোক একেঁ আজিলই। যােৱা সৱে ঘৰঘৰি। — > — তৃতীয় গর্ভাঙ্ক। ৰাজমাওৰ টোল। মাও—পচা নে কি ভাজৰীয়া । আহিছে উজাই বােলে বৰফুকনেৰে, ৰণসাজে গদাপাণি। বিষম আক্রোশ জানা, ইবাৰ গদা,ধি লক্ষ লৰ কাঢ়ি সিংহাসন নিল ৰাহুলে। [ ৯৮ ] ২২ গদাধৰ। বাজিছে বিষম মাতৃৰ বুকুত মােৰ ! ৰজা হােক গদাপাণি, নাই মােৰ খেদ, আনন্দত বাজে মই নকৰোঁ আক্ষেপ, ৰজা ভাঙ্গি এৰে যদি প্রাণে মােৰ লৰা। কিন্তু হায়, কিবা জানি, বুধিব বাছাক, ৰাজদ্রোহী দলে কি হব উপায় তাৰ, কোৱ। ডাঙ্গৰীয়া! বঃ গাে -পঁচাকে’ আহিছে গদা। কিন্তু ভয় দেখা নাই লৰা-ৰজালই, নষধে জানিছে প্রাণে। আৰু জানো, মাও? ৰক্তপাত পাৰ্যমানে নকৰে ফুকনে ;- অহা নাই দিবসই ৰণ, পাৰে যদি নির্বিবাদে সাধিব উদ্দেশ্য। শান্তি স্থাপি যাব আহি; এয়ে জানে, ইচ্ছা ফুকনৰ। ৰাখিম যত ময়, নির্বিবাদে যাতে কাৰ্য সিদ্ধি হয়। ৰাজমাও। ননমানে পৰাণে মােৰ ! কিবা পালা ঠিক নহব যে ৰণ আগে? সহজে নেৰিব চাৰ, ৰাজপাট-মােক, দুর্মতি লৰাই। তাতে লগ, দেখি আছ, কুমন্ত্রী প্রধান। এৰে যদি লৰাৰাজে, নেৰিব নিশ্চয় সেই পাষ মীরে ;- বিমাৰণে কদাপিতে নিদিব সােমাৰ মীফুকন। [ ৯৯ ] গদাধৰ। বঃ গােস্বৰূপ কইছা মাও ! নেৰে সি পাষণ্ডে। নির্বিবাদে কদাপিত নিদিব সি এৰি শান্তি স্থাপনৰ বাট ; ভেটা দি লগাব লেঠা ৰাজসনা দলে, —গাজিছে মনত। ৰূজমাও কি হব উপায়তনে। বঃ গাে ভাবো, কিবা পাওঁ। ৰাজমাও ভাবা, ভাঙ্গৰীয়া! দিয়া কিবা সদুপায়, ৰাখা মােৰ প্রাণ। বধিলে বাছাক জান, নোচে ই প্রাণ, তুৰন্তে এৰিম দেহ। বঃ গেঃ নহব অধী। লাগিছে নে কব মােক, টানি আৰু কিবা ? আগেয়ে কৰিছে। স্থিৰ, সিদ্ধি ষাতে হয়, কিনা ৰক্তপাতে কাম কৰি যতন। নকৰোঁ। অন্যথা জানা। ৰাজমাও কিন্তু জান তুমি, কুটবুদ্ধি কুটিলতা তৰিব পাষণ্ডে; মানিব প্রত্যয় তাতে হতবুদ্ধি লৰা ! কি হব উপায় তাৰ ? বঃ গােয় উপায় পাত হব। ৰাজমাও মিলিলে সঙ্কট, ঔষ নিদিয়ে ও আনা ভাঙ্গৰীয়া। [ ১০০ ] ২৯৪ বঃ গাে-হয় যদি ৰক্তপাত, তথাপি ৰজাৰ প্ৰাণ, ৰব কোনোমতে। নােৱাৰে ৰাখিব ভেটি মন্ত্রী ফুকনক, গদাপাণি সেনাধ্যক্ষ যাব। বাজসেনা বিতুষ্ট সততে ;-খুঁজি যে মন পাৰি, নধৰে মত। ৰাজমাও শুভাশুভ তুমি জান। সৰ্ব্ব আশা তোমাতেই ৰাখিলো জানি। ৰাখাঁ যদি লৰা, ৰাখিব। ই প্ৰাণ মােৰ। নতু এয়ে শেষ ; নেদেখিবা ঘূৰি মােক, নেদেখা জীৱন্তে। বঃ গোঃ স্থিৰ হােৱা ৰাজমাও । কৰিছে। প্রতিজ্ঞা, নহব যত্নৰ ব্রুটা; প্রাণপণে চাম, ৰাৰজা বা যাতে, থাকে নিৰাপদে। যাওঁ এবে কৰোগই যুগুত উপায়। ( প্রস্থান) আজও কোনে ভিক্ষা দিব আজি, লৰাৰজা প্রাণ। পুত্রণ কৰি দান, দুখুনী মাতৃক যদি ৰাখে কোনােবাই, হয় চিষঋণী ।। {মৌন ) (প্রার্থনা)। হে প্রভে ! অনাথ নাথ ! ৰাখ। ২ মিষ্টি, পুত্র-প্রাণ গান কৰি ৰাখা এই এল। [ ১০১ ] ২৯৫ অবােধ সন্তান প্রভাে! ক্ষমা কৰা নয়, নতুবা পৰাণ লােৱ তাৰ হঞ্চে মােৰ ! অন্তর্যামী প্রভু তুমি জান সমুদায়- দোষী কোন স্বৰূপত, অশাকি-কাৰণ। অস্ত্রই নেকাটে একো, কাষ্টোতা মানুহ, ৰজাৰ আদেশ নামে, মন্ত্রী আদেশে। এতেকেতে দয়াময়, নিজ দয়া গুণে, বিতৰি কৰুণৰাশি দিয়া ভিক্ষা এই লৰাৰাজ প্রাণ ৰাখি, ৰাখা মােৰ প্ৰাণ। ( যেন ) যাওঁ হয়, কৰোঁগই যুত বিধান; আপদত ইষ্টদেৱ পূজা বিধি সাৰ। { প্রস্থান) চতুর্থ গর্ভাঙ্ক। ৰজাৰ চৰা। ৰজা - বুৰোঁ হয়, এতিয়া হে! কিবা গতি হব মন্ত্রীবৰ। ৰক্ষা নাই দেখিছো ইবাৰ ৰণ-বলে গদাপাণি সােল নগৰ ! বু গোষিবা আছে কলত ঘটিব প্রৰিতে। কিন কম পদৰ । [ ১০২ ] গদাধৰ। কি দিম উপায়, বিমােৰ আপুনি মই। ৰক্ষা নাই জানিছে। ধুপ, ঘটে যদি ৰাজ-সেনা। শেষফল বাজিছে বিষম ! এৰিলে এৰিব পাৰে নবধি তােমাক । নেদেখো নিস্তাৰ কিন্তু, নেৰিব নিশ্চয়, জীৱন্তে আমাক ! ৰজা। কি ঠিক পার্লা তাৰ ? প্রতিশােধ ভুলি, এৰিব নে প্রাণে মােক গদাপাণি বীৰে ! বু গাে নেতাবিবা অসম্ভব। ৰজা ভাজি প্রতিশােধ লব পাৰে শেষ। কিন্তু হয়, আমাসৰ নাই পৰিত্রণ, নাই অন্য গতি ! বৰপাত্ৰ — ডুবিলো ডুবিলো হয়, গলে ৰসাতলে ! ব গাে শহব। বিমােৰ সৰে। স্থিৰ কৰা মতি এবে, আলা উপায়, ৰা পৰে বাজ যাতে আপদৰপৰা। হােৱ। যদি চিলিত ইহেন সময়, ঝাখে কোনে আজি? বু গাে ।-নাই সদুপায়। আত্মৰক্ষা নাই যাৰ, পৰৰক্ষা হেতু আছে তাৰ কিবা বল। [ ১০৩ ] গদাধৰ । জা। নকৰ। যি কথা। নেৰিব নেধি মন্ত্রি, নেৰিব। হে মাফ এনে ঘােৰ বিপদত নেৰিবা অকলে। জানা তুমি, তােমাতেই সকলো ভাৰসা, তােমাৰ বুদ্ধিতে মােৰ যত কৰ্ম্মফল। মহাপাপে চুক যদি এৰা তুমি এবে, এইহেন আপদত। বু গাে -চুব ক’ত পাপে পাপৰ মলিৰে ঢকা এই শৰীৰত ? অথই আপদ মাজে আছে নিজে ডুবি, উদ্ধাৰে। কি ৰূপে আশ্রিত জনক? আজ্জিলে ভুঞ্জিব লাগে, নাই অন্ত গতি পাপৰ সমানে তাপ। ব গে—কিয়নাে আলি জানি শুনি পাপ তুমি? মিলালী তুমিয়ে অতনা বিপদ আজি ! বু গােশকৰা সি কথা। বঃ গোশত বাৰ লাগে কব। বু গেঃ—কিয় দিব। দায় মােত? বঃ গেঃ “সৰ্ব্বদোষী তুমি। তােমাৰে মন্ত্রণাফল সন্তে ইসৱ। বুঃ গৌঃ—কিয়বা শুনিলে আনে? বঃ গােবিজ মন্ত্রী তাবি। না হলে এনে তুমি, নেৰাখে সঞ্জাত। [ ১০৪ ] বু গোঃ শাৰাখো সঞ্জাত ময়গা। ভুলো তােক কিন্তু জানা স্বৰ্গদেৱ, মিলিম দুনাই। (উচাৎ মাৰি প্ৰস্থান) ৰজা। সর্বনাশ ! এতিয়াহে ডুবিলোঁ সমূলি। যঃ গাে।ভালকে বুলিছো আমি, এৰে যদি শনিগ্রহে ইমানতে লগ। আছে ধদি পৰিত্ৰাণ, ভাগ্যবলে তত্ত্ব, মৰণ নিশ্চয় ভাবি কিবা ফলােদয় ? প্রাণলই মায়া অত ৰাখাঁ যদি তুমি, এৰা ৰাজ্য-মায়া। নির্বিবাদে দিৰ এৰি ৰাজ-সিংহাসন, ঘাটে যদি ৰাজসে; -পৰা পৰিত্ৰণ। ধৰ। যদি উপদেশ এনে সময়ত, কৰিম যুগুতি যিবা, বঁচাবৰ হেতু। - ফিনাে কম, ভাজৰীয়া, ৩ গুণ কথা ! নিচিনিলো বন্ধুজন, নধৰিলোঁ আগে, তৱ সজ উপদেশ ।। চিনিছে৷ এতিয়া, চিলালে বিপদে মিত্র। পালিম নিশ্চম সীৰ উপদেশ তৱ। কৰা ভাৰীয়া । যি ভাল দেখা তুলি রাখা বিপদ। [ ১০৫ ] বঃ গঃ +—নিশ্চিন্ত্রে থাকিবা তুমি। ভাবিছে। বিস্তৰ তোমাৰ ৰক্ষাৰ হেতু। আছে আশা, চাম তােমার প্রাণ। সময় চাপিল আহি, নকৰোঁ পলম, যাওঁ এবে কৰোগই যথা আয়োজন, ৰণ ৰক্ষা তু। বৰপাত্র উঠে এবে স্বৰ্গদেৱ ? যাওঁ ময়, চাওঁগই আত্মৰক্ষা পথ ! ৰজা। সকলোৱে দিছে এৰা বিপদৰ বেল, সম্পাদত যিবিলাক নলেশলেখা, প্রাণৰ পােৰ সম। আপদে চিনালে আজি, শত্রু মিত্র জন ;- অত কৰি এটি শিক্ষা, আৰু এটি জন, আর্জিলে অন্তত ! (নেপথ্যত ৰণবাদ্য} অহ, ইঃ, সর্বনাশ। পালেহি পালেহি হয়, চাপিল ওচৰ অন্তিম সময় মােৰ। ( উত্ৰাৱল হৈ প্রস্থান) [ ১০৬ ] পঞ্চম গর্ভা। - - সিংহদুৰাৰ। ডাজৰীয়া । দক্ষিণে দেখিবা তুমি; বাৰে ৰব ৰাজখােৱ ; সমুখত যাম মই; গুৰিধৰা ৰল বাব পানীফুকনৰ। চাৰি ভাগে সেনাদল হব লাগে ভাগ, গে ভাগে মুখে। সমুখে যেতিয়া আক্রমিম মই-যেনে ভাঙ্গি গুলকন, সিংহে গই আক্ৰমে গজক,—সেই বেলা ৰাখিব দুপাশে দুয়ে আগছি শত্রুক। পাচত ৰখীয়া দিলো পানী-ফুকনক ; পলাব নােৰাৰে যাতে কেঁৱে কোনাে ফালে, নয় এজনন যাতে বার্তা দিবলই। নির্বিবাদে বাট লই পশিম নগৰ। প্রথমে বেৰিম গই ৰজাৰ কাৰেঙ। পত্নীবৈৰী, মঘাতী, পাপী, দুৰাচাৰ, দেখি আজিহে সিলন কিমানৰ বীৰ। স্বহস্তে ধিম আজি, দুই নৰাধম । কৰি তৰ্পণ মােৰ প্ৰিয়া-অপমান, [ ১০৭ ] গদাধৰ। তেজেৰে ৰালি কৰি এই তৰোৱাল। বাজ শিক্ষা, বাজ ভেৰি, বাজ ঢাক-ঢোল, বাজ আৰু ৰণবাদ, যাৰ হাতে যি ; বাজোক সকলে মিলি একে উছাহত, নাচো হৃদয় মােৰ ৰণ ৰহস্তুত, উঠোক উতলি বীতেজ। (ৰণবাদ্য বাজে। পাঃ ফুঃ জয় গদাপাণি জয়। সেনাদল জয় ভাবীৰাজ জয়! গদা নাচিছে হৃদয় বনে, নাচে মােৰ তেজৰাশি সিৰে সিৰে বই; ৰণমদে মতলীয়া হইছে পাণ। সিদ্ধি হব আজি মােৰ গুপুত বাসনা। মিলিছে সুযােগ, সংষত বাহুবল। বিকাশৰ হেতু। ভাগ্যধৰ আজি মই, ভাগ্য মােৰ আজি হেন দিনে। ধন্যবাদ ডাহৰীয়া ! ৰাজখোৱা পানী-ফুকনক ! ধনু সেনাগণ। বঃ ফুঃ - ধস্থ বীৰ গদাপাণি 1. ধন্য বীৰবাহু ! ভাগ্যকলে পালো অজি, তােমাহেন যােগ্যজন ৰাজপাটলই- শান্তিরক্ষা হেতু শান্তিৰক্ষা কৰা আজি তোমাৰ প্রথম কাম। শলাগো তােমাৰ অসম ৰীৰৰ তেজ,জিনিবাৰণত। কিন্তু, বীৰবাহে ! ৰাখা এটি অনুৰােধ, [ ১০৮ ] ৩০২ = = গদা। ৰাখি তৱ ৰণতেজ আপুনি মাই। ৰক্তপাত উদ্দেশ্য নয়। শক্তি ভিক্ষা তৱ ঠাই মাগিছে প্রত্যই; সাধা কাম বিনা-ৰক্তপাতে। অমুগুত অনুৰোধ কিয় কৰা তুমি ? বিনাৰক্তে ৰণতৃষ্ণা পলাম কিমতে । নধৰি ডাঙ্গৰীয়া, নকআখনি। (ৰাজকীয় সেনাদলৰ প্ৰৱেশ } গদা। আহা, মােৰ সেনাগণ ! আহ আগুৱাই, বিজুলীচমকে গই নাশে। শত্রু। { খেদি যায় ? বঃ ফুঃ - নােহে শক্র। মিত্রদল আহে আগ বাঢ়ি তােমার শৰণ আশে। বীৰ ধৰ্ম্ম পালি, আশ্রিতে আশ্রয় দিয়া; —খ অনুৰোধ। | কিবা কোৱা ডান্সৰীয়া । নামানো তােমাৰ অযুগুত অনুৰােধ ইখিনি পৰত। কিছুতে চিনিছা তুমি, শ, মিত্ৰ কিবা, ৰণসাজে স্থলে সমুখীন লেনা? বঃ ফু। চিনিছে অৰে। পাৰা পৰিমাপ তাৰ; মুহূর্তে পশিব আহি শতেকাৰ। [ ১০৯ ] গদাধৰ। ৰাঃ সেনাপতি।আগ বঢ়”। সেনাদল। আমি বিক্রমে এই লোহী দল, নিপাতো নায়ক। যদ্যপি পৰাণ মােৰ কান্দিছে নীৰৱে, আনুনিক অত্যাচাৰ দেখি নিধৰ দুৰ্ম্মতি ৰজাৰ হাতে, তথাপিতে নিছিলোঁ কৰ্তব্যৰ পৰা । যুঁজিম প্রাণান্তে, ৰাজাৰ ৰক্ষা হেতু। -নড়ৰে। গদাক। গদা কোন্ সিটো নৰাধম, শিয়ালৰ নেতা, সহে মােৰ বাহুবল, কােধে মােত্ব গতি। (তৰােৱালেৰে যুদ্ধ কৰি ২ গদা আৰু সেনাপতি আঁতৰ হয়) পা ফুঃ- পিচৰপৰা আঙুলিয়াই চোৱাকেনে বিচক্ষণ তুমুল সংগ্রাম, পাতিছে দুজন বীৰে বিষম বিক্ৰমে;গজে সিংহে লৰে যেন মেদিনী কঁপাই !-উফৰিছে ফিৰিঙ্গতি প্রতি আঘাতত, ধাৰে পৰি ভৰােল। শুৰােৰাল ধাৰে । প্রতি ধাপে পালটিছে বীৰ সেনাপতি, প্রতি লাফে আমিছে উলটি গদাকশবিদ্ধ বাঘে যেন ধৰিছেহি উলটি ব্যাধক। কিন্তু চোর, অতুলন বীতেজ ধীৰৰ বিক্রমে নিবাৰিছে শক্ত আক্রমণ,--গদাপাণি শহটে কিঞ্চিৎ। চোৰ চোৱা হয়, [ ১১০ ] ৩০৪ গদাধৰ। | 5 || আমি ইবাৰগজাপৰি সিংহ ধেন- ভীম আক্রোশেৰে নিপাতিলে সেনাপতি। --পৰিল ৰণত ।ধন্য, ধন্য, গদাপাণি ! ধন্থ বীৰবাহে ! ধন্য তুৰ ৰণতেজ, ৰণৰ কৌশল! {গদাপাণি উলটি প্রৱেশ কৰে) গদা- আহ, আৰু আছ কোন প্রাণ দিই। বাঢ়িছে পিপাসা মােৰ, বাঢ়ে চতুগুণে, কেঁচা তেজ গােন্ধ পাই বীৰ নায়ক! ৰাজকীয় সেনাদল ।—বিনাৰণে দিছো বাট, মাগিছে শৰণ। {অস্ত্র-শস্ত্র ফেলাই আঁই লয়। ৰাজখােৱা-মানিছা শৰণ সৱে ? ৰ সেনাদল। নিছে শৰণ। পানীফুকন অহ, হেৰাল সুযােগ। নুপুৰিল হয়, মােৰ প্ৰাণৰ বাসনা ৰণৰ মাজত পশি বীৰ নাচোনেৰে নাপালো নাচিব আজি, নচুৱাই মােৰ খােলা তৰােৱাল । নপশি শৰণ আজি ৰাজসেনাদলে, দিয়া হলে যুজিব। ছেগ এটিবাৰ ! গদা - ৰাজদ্রোহী, ৰণত্যাগী, বিশ্বাসঘাতকী, ঘৰ অপৰাধী দল । কি বুলি এৰিবি ৰণ, কর্তব্য পাৰি? নকৰোঁ যদ্যপি ৰ পৰাভূত স’তে, [ ১১১ ] নাই কাৰে পৰিাণ, নকৰো মার্জনা ! বন্দী সৱ সেনা। উচিত কিাৰ হব যথা সময়ত । বঃ ফুঃ নির্দোষী সিসৱ। গদা- নকৰা সি কথা হেৰা । এত দিওঁতাৰ ক্ষমা ভিক্ষা নাই; বাজসেনা ৰাজদ্রোহী, বিশ্বাসঘাতকী। -নসহে কিঞ্চিৎ। ৰাজখােৱা-মানিছ নে পৰাভৱ ৰাজসেনা দল? ৰাঃ সেনাদল পৰাভূত হলো সরে। পা ফু—দিব লাগে অস্ত্র-শস্ত্র | সমস্তে শােধাই। ( ৰাজকীয় সেনাদলে অ শােধ ) গদা। অন্ত আজি ইমানতে। বন্দী সেনাদল। পা ফু অন্তু ইমানতে। নপৰিল অস্ত মােৰ আজিৰ উছাহ, নিমিলিল এটি ছেগ নিজে লৰিবৰ। সমূখ ৰণত হয়, নাপালো পশি! নিমিটিল ৰণতৃষ্ণা। গদা বা এবে, এতিক্ষণে, ৰাপুৰী আমিব লাগে একচিপে। —ৰ জতুগতি। ( সকলের প্রস্থান। অঙ্কপাত [ ১১২ ] । অঞ্চ। প্রথম গর্ভা। ৰজাৰ চৰা। কগোহাঞি।—দুৰ হল দুৰগতি অত দিনে আজি ; নিমাধিত প্রজাবর্গে পালে পৰিত্ৰাণ ! সাগৰত বুৰ দিয়া ৰাজলক্ষ্মী ঘূৰি দেখা দিছে শিৰ তুলি। বাজশ্রী বাঢ়িব পুনৰ। শলাগিছে মন্ত্রী-ফুকনক ; ৰাইজৰ আশীর্বাদ পাব লাগে তেওঁ। ফুকন Fপ্রশংসাৰ পাত্র এই নহওঁ প্ৰকৃতে। কাৰ্য্য মােত, ৰব পাৰে, অন্যত্রে কাৰণ; বুজিবা ধুপ সৱে। আপুনি উপাৰ কৰি গদাপাণি বীৰে সহার নােহাৱা হলে, সাধ্য কি নিৰে আমি মহা লস্কুল, নগৰত আহি ? শভাগী আৰু প্ৰসাৰ যোগ্যপান বীৰ গদারুপি। [ ১১৩ ] ৩৭ বৰূপত্র। বঃ গাে। দুয়াে সত্য ভাঙ্গৰীয়া ! পলাগো দুয়েকে। কাৰণত কাৰ্য মিলি, চালা অশান্তি, আৰু যত উপাত্ত হল নিবাৰণ। । তথাপি শলাগে। খুৰি মন্ত্রী ফুকনক, শান্তি স্থাপনৰ হেতু, শান্ত ভাৱে শান্তি ৰক্ষা কৰালে যি জনে। নহলে, ৰখার কোনে সেনানীৰ প্রাণ, ৰাখি সিমানতে ? নিজৰে ব্যৱস্থা আগ ; পিচত কাৰণ হই থিয় দিলো মার্থে।। এতেকতে যশভাগ লােৱা আগে নিজে, বঃ ফু « পাচে মােৰ ভাগ। বৰপাত্র । বঃ গাে। দুয়ােৰে সমান ভাগ দেখিছে অপৰে। বিবা হােক। মূলকথা আলটো এতিয়া। হব লাগে অভিষেক ৰজা গদাপাণি, অনতিপলমে জানা। শুভস্য শীঘ্রম্ । হব লাগে আৰম্ভ। প্ৰচাৰ কৰিব লাগে, ৰাজনীতি মতে, গদাপাণি অভিষেক কথা। ইৰ লগে বৰপাত্র- বঃ গাে = [ ১১৪ ] গদাধৰ। শুভবার্তা নগৰত ৰাষ্ট্র চট্টপাশে, —অহা সাদিত। বঃ ফুঃ - হােৱা নাই বিধিৱত। তিনি মন্ত্রী একে ঠাই হব লাগে আগে, আলােচনা হয় যেৰে ৰজা ভাবি। নাই দেখো, বুঢ়া’ জনা আজি ? দিব লাগে তেৱো যােগ আহি। বৰপাত্ৰ- নাহে তেওঁ কদাপিও।। বঃ ফুঃ কি হব উপায় ? বঃ গােয় উপায় লাগিয়ে আছে। আছে। তিনি মন্ত্রী আমি, নালাগে সিজন। নিবিচাৰোঁ আৰু। বৰপাত্ৰ — বিচাৰত মন্ত্রীবাব বৰফুকনৰ পূৰ্ব্বাপৰ আছে ৰীতি। ভাজিব পাতিব পাৰি, তিনি মন্ত্রী বহি; আছে। তিনি আমি। বঃ ফুঃ ~ নহত্ব অবিধি যদি বঃ গােহব বিধিৱত। আপদত অযুগুত আৰু আছে বিধি। বঃ ফু- ভাজিব আগেয়ে লাগে, পাচেৰে পাতনি। আগেয়ে প্ৰচাৰ হােক ৰাজা ভঙ্গ কথা; গে লগে তাৰ গদাপাণি অভিষেক জাননী যুগুত। ভাবি চোৱা দুয়ে। [ ১১৫ ] গদাধৰ। বঃ গাে সাৰুৱা প্রস্তাব। কিন্তু এটি কথা,-“হব লাগে আগে স্থিৰ ৰজাৰ নতুন নাম। বৰপাত্ৰ —‘গদা নাম প্রিয়তম ছিল জয়াৰ । বঃ গো ।শব লাগে এতেকতে, | সতীৰ সাদৰী নাম গদা কোৱৰৰ, ৰাজকীয় বেশে। বঃ ফু মিলিছে আমাৰো মত। মহাসতী জয়মতী, সাক্ষাৎ লক্ষিণী আছিল যি নামে তুষ্ট, ৰব লাগে তাৰ অভগন চিন্। বৰপাত্ৰ - গদাধৰ’ হােক নাম গদা কোৱবৰ। বঃ ফুঃ। বিতােপন নাম । বঃ গােঃ।–বিতােপন সঁচাই । এরে স্থিৰ হল আজি। কালি হন্তে বাজ হৰ লাগে নৱ নাম নতুন ৰজাৰ। (গদাপাণিৰ ব্যগ্রভাৱে প্ৰৱেশ আৰু সকলোৱে থিয় দিয়ে শদাবৰ-ৰা বধ হেতু কি হল ব্যৱস্থা ? পােৱা হলে পােচাতে, স্বহস্তে নিপাতি পুৰালোঁহেঁতেন মই, পৰ হেঁপাহ । বঃ ফুE ক্ষমা কৰা বীখবৰ ! [ ১১৬ ] গদাধৰ। গল। নকবা দুই। নবধিলে লৰাৰা নহব নিশ্চয়, প্রতিজ্ঞা পালন মােৰ। বৰপাত্ৰ। ৰজিব প্রতিজ্ঞা, ৰাজ্যচ্যুত হব যেবে লৰা-ৰজা কালি। -তুল্য প্রাণবধ ! গদ। পাপীৰ তেজেৰে ধুই, প্রিয়া-অপমান তর্পণ নকৰোমানে, নজে প্রতিজ্ঞা। বঃ গাে~- সামাৰ ৰাজধৰ্ম ধৰ বীৰবাহে !ণমদ ৰক্তপাত, এৰ। সেই ভাব; শান্তিদাতা এবে তুমি, দিয়া শান্তি প্ৰজাপুগণে। পৰিহৰ। ক্রোধভাব ৰপ্ৰৰূপ আশ্রিতৰ প্রতি। শৰণে পশেহি যিটে, লভে সি কৰুণা ; প্রাণবৈৰী যদিও হয় সেই জন, প্রাণদান দিব লাগে তাক। লৰা-ৰজা আশ্রিত তোমাৰ এবে; পশিছে শৰণ, ভূত হই। প্রাণবধ বিধিৰক্ত নহৰ কাচিত। সাৰুৱা মোৰ কথা। কিন্তু জান, তেন্তে নিমিটির সাধ মােৰ প্রতিশােধ লােৱা ! [ ১১৭ ] গদাধৰ। = বঃ গােঃ প্রতিশােধ, বীৰবৰ, সাধাৰণ কথা। যেয়ে সেয়ে লব পাৰে আত্ম-প্রতিশােধ, সুযােগ যেতিয়া মিলে। কিন্তু, বীৰবাহো। প্রতিশােধ পৰিহৰা বীৰৰ মহতী গুণ, নাই সকলােতে। গমি চাব। নিজে। গদা। যুক্তিৰে বান্ধিা মােক, বুজিছে বিশেষ। মিছাে পাপীক বাৰু, দিছে প্রাণ-দান। বঃ ফুঃ বীৰােচিত কাৰ্য তৰ, লাগে। অশেষ । গদা - কৰা মিলি যিব ভা। আহো এৰে মই। স্নান হেতু আছে বই ৰাজ-গুৰুদের। (প্রস্থান বঃ গাে। পুণ্যমান আগ-কাম হব আজি শেষ। অভিষেক আয়ােজন হব লাগে পাচে। বঃ ফুঃ - পূর্ণসভা আবাহন, অভিষেক দিন হব লাগে যথাবিধি। কছাৰি, জয়া, কোচ, কৰৰ ৰজাৰ যথাযােগ্য উপহাৰ ভেটিবহি আছি, এতিনিধি চাপি। [ ১১৮ ] ৩১২ গদাধৰ। বৰপাত্ৰ গােঃ মিত্ৰৰাজ মণিপুৰে পাচিছ কটকী, ৰাজ-উপহাৰ সতে । চাপিছেহি আজি। ক গেঃ- অভিষেক ৰাজসভা অতি জমকাল হব লাগে পাৰ্যমানে। বাদশাহ প্রতিনিধি হইছে প্রেৰিত ; আহিছে বাতৰি। বঃ ফুঃ - ই লাগে অভিষেক যুবৰাজদ্বয়, ৰাজ-অভিষেক সতে। -কেনে দেখা দুয়ে ? বৰপাত্র গােয় নেদেখোঁ অবিধি আমি। ক গােন নেবাধে বিধিয়ে। শুভকাৰ্য্য সমাপন, একে উছাহতে ময়ে দেখো কৰা ভাল। বঃ ফুঃ এয়ে যুক্তি স্থিৰ । বঃ গােঃ- আজিলই ইমানতে হােক সমপতি; যাওঁ এব সকলােটি, শুভচিন্তা লই। { সকলোৰে প্ৰস্থান ) [ ১১৯ ] দ্বিতীয় গর্ভাঙ্ক। হােলােং ঘৰ। ( চাঙ্গৰ ওপৰত গদাধৰ, তলত এটা মানুহ আৰু বিবিধ জন্তু, চাৰিচুকে চাৰিজন প্ৰহৰী, দেওধাই, বাইলুং)। দেওধাই।—ৰােৱা হল আয়ুবৰ, চৰাইদেউ স্বৰ্গত, স্বর্গীয় বিধানে। স্নান কৰি স্বৰ্গদেৱে-পাটচৰ উঠি লইছে আসন আহি হােলোং ঘৰত। ধৰা হােক এবে, অভিষেক শাস্তিকর্ম ৰীতিবিধি মতে। বাইলুং - ভূভাগৰ অধীশ্বৰ আজি দূৰ্গদেৱ, মৰতৰ জীৱজন্তু শাসনৰ হেতু।—সমস্ত জীৱৰ হই, জীৱশ্রেষ্ঠ নৰ এটি বহিছে তত, শৰণ জনাই। ইষ্টদেৱ চোমদেউ বুকুত ধাৰণ; ৰাজচিতু হেঙ্গদান ধৰিছে কত। হব লাগে হােলােজ কাৰ্য আৰগুণ। দেওধাই।বংশমূল ইন্দ্ৰদেৱ ! তুষ্ট হােৱা প্রভাে! বংশধৰ গদাধৰ, [ ১২০ ] ৩১৪ গাধ। | তর নামে পৃথিবীত, হোক ৰাজেশ্বৰ ; —দিয়া আশীৰ্বাদ। (সােণৰ জাৰীৰে শান্তি-পানী ৰজাৰ শিৰত দেওধায়ে ঢালে, আৰু সেই পানী ৰজাৰ গাইদি বৈ গৈ তলৰ মানুহ আৰু জবােৰৰ ওপৰত পৰে) তৃতীয় গর্ভাঙ্ক। ৰজাৰ ভিতৰ-চৰা। - - ৰজা বোৰ পৰিণাম ! নাগৰিলো আগ আৰু গুণিলে পাচ, কুমন্ত্রণাৰ বশ হলো, বর্তমান ভাবি। ভাবিছিলো চিৰকাল যাব একে ভাৱে, অখণ্ড প্রতাপ মোৰ নহৰ খণ্ডন। কিন্তু, এবে পালোঁ তাৰ বিপৰীত ফল, জীৱন্তে যন্ত্রণা ঘােৰ। বুঃ গাে- কিনাে কম স্বৰ্গদেৱ । ৰজা নহে স্বৰ্গদেৱ ! খাটনি প্রয়ােজন নেদেখোঁ মােৰ ; চতুগুলে আলো শুনি মিছা সম্বোধন। ভগৰজা এবে মই ; ৰজাৰ খিতাপ নােশশাতে আমাত আৰু পূৰ্ব্ব জেউতিৰে। [ ১২১ ] বু গােয় মাখে, ফল! ৰজা মানে ময়রী কৰ্ম্মফল। কিন্তু, কৰ্ম্ম কাৰ ? ভুঞ্জে কোন ফল তাৰ ? বুঃ গঃ- আমাৰাে এৰণ নাই। লাগিব ভুঞ্জিব বহু এই শৰীৰত ! সবাতাে আগেয়ে জান, মােৰ পৰিণাম; সব শােৰ প্রাণ। ৰজা এৰিছে। প্ৰাণৰ আশা। নেৰে, জানো, প্রাণে কাকো গদাপাণি বীৰে । ভুল নাই আজি তেওঁ জয়মতী কথা। অহ, কিবা ভাব, কিবা দৃশ্য অকস্মাৎ! দিছে দেখা মূর্তিমতী মহাসতী আহি, দেখি মােৰ দুদশা ! আৰু যতমানে নির্দোষী জনৰ ৰূপ দেখিছো আগত, বধিছিলো প্রাণ যাৰ ৰাজদ্রোহী বি, তােমাত প্রত্যয় মানি ! চাপিছে ওচৰ, অন্তিম সময় মােৰ জানি ই সময়, চাইছেহি পৰিণাম । বু গাে-নানি সি ভাব। পাহৰ পাপৰ কথা !-কি হব উপায় ! নাই মােৰ পৰিত্ৰাণ ইহ-পৰকালে ; পৃথিবীৰ বােৰ শান্তি-অতি ভয়ঙ্ক- দেখিছো আগত । দেখিছে৷ আগত আৰু, [ ১২২ ] গদাধৰ। = == =

[সম্পাদনা কৰক]

= = = - --- = == --- - =

[সম্পাদনা কৰক]

[সম্পাদনা কৰক]

= = অশেষ যন্ত্রণা ।শি নৰক কুণ্ডৰ, পাপীৰ প্ৰশ্চিত্ত হেতু। ভয়ঙ্কৰ ! ভয়ঙ্কৰ দৃশ্য নৰকৰ !! কি দিম তুলনা ;পৃথিবীত তাৰ সম নাই শাস্তিস্থল। আৰু সেই ঘােৰৰূপী যমদণ্ডধাৰী দুত আহে সৌৱা চাপি! অহ, ধৰে । ধৰে !! ধৰে ৷ (ৰাজমাওৰ প্ৰৱেশ } জমাও হয়, মােৰ বাছাধন! ওয়ত বিহ্বল ! নহব নাে কোন বাৰু, এনে বিপদত । (ৰজাক আৱোলি ধৰে } বু গােঃ বকিছে প্রলাপ মাও। বাজশাওনেমাতিবা তুমি। এ লগ ইমানতে বাকী নাই আৰু লেশমাত্র ভুগিবৰ অৱ উপকাৰ! মহাপাপী তুমি। নৰকতো নাই স্থান, তােমাৰ জিৰণি হেতু! বু: গাে- ভুঞ্জিছে আর্জিত ফল ; নাই কাৰো দোষ। মাগিছে বিদায় মাও । নকর্ষে। আমনি; নাচাপোহি কাষ ঘুৰি। এই দেখা শেষ। (বুঢ়াগোহাঞিৰ প্রস্থান) [ ১২৩ ] _ ৩১৭ ৰাজমাও।-অ, বাছা মােৰ। নাই ভয়, নহব অধীৰ। প্রাণভয় নিবাৰিছো জানা। থার্কেতে জীয়াই মঞি নকৰিা আন ভয়।। জা। নুবুজো তােমাক মাতৃ ! বুজিবৰ শক্তি মােৰ নাই । বুজা হলে অতদিনে মাতৃ-উপদেশ, এনে দশা। হব কিয় হয়। ৰাজমাও-নেতাবিধ দুদশা 1 উঠন-পতন, জগতৰ বন্ধা ৰীতি। যাৰ দিয়া সিংহাসন ; থাকি। শুৱাই মাতৃ-অঙ্ক মােৰ । ৰজা প্রাণ। প্রাণভয় নাই আৰু মােৰ। প্রাণ মােৰ কোনে জানােনা নিলে উৰুৱাই । জ্বলন্ত কুণ্ডত মােৰ জাপিছে দেহাক, বিষম খােচাত সহে যন্ত্রণা অশেষ ! অহ-হ! চাওদাং চাপিছেহি কাষ। চোৰাত। চমতা। উহুঃ ! কি যে যন্ত্রণা। অসহন। ৰাখ, ৰাখা মা, মােক । ( উন্মাদ হৈ লৰ মাৰে) ৰাজমাও—আহ! বাহা মােৰ হইছে উন্মাদ হঁয়- (ৰাজশাও পিচ-পিচে খেদি যায় } [ ১২৪ ] চতুর্থ গর্ভাঙ্ক। ৰাজ-সঙ্গ। { সােণতে সিংহাসনত গদাধৰ সিংহ; সোৱে লাই গােহাঞিদেৱ, বাঁৱে তেচাই গােহাঞিদেৱ ; এপাশে বৰগােহাঞি বৰপাত্ৰুগগাহাঞি বৰফুকন, বিষয়বর্গ, দেওধাই, বাইলুং, দুৱৰী, প্ৰহৰী, কটোৱাল, বন্দীপাল, কটকী, দূত; আনপাশে কেঁচ ৰঞ্জ, কছাৰি ৰজা, ছুটীয়া ৰজা, জয়ন্তীয়া ৰজা, শ্রীহট্টৰ ৰজা, মণিপুৰৰ ৰজা, দিল্লীৰ বাদশাহ এইসকলৰ প্রতিনিধিবর্গ যথাস্থানত উপবিষ্ট ) দেওধাই । উঠি, আগবাঢ়ি ) শুনা সভাসদ । আজি হন্তে গদাপাণি, গদাধৰ নামে, চাৰি পীঠ অসমৰ ৰাজৰাজেশ্বৰ। বংশমূল ইজ্জদেৱ, আৰু প্রজাপতি, দুয়ো নামে ৰাজমালা দিও শুদ্ধ চিত্তে ; —মঙ্গল উচ্চাৰ সৱে।। {দেওধায়ে ৰজাক মালা পিন্ধায় ; নেপথ্যত উনি। সভাসদ - গদাধৰ সিংহৰ জয় । প্রয় স্বৰ্গদেৱৰ লয়। [ ১২৫ ] দেওধাই সৃষ্টিৰ পালক, মহাবিষ্ণু পুণ্য নামে পিন্ধাওঁ মুকুট ; কুশল কামনা কৰা। (মুকুট পিন্ধায় আৰু নেপথ্যত উলি)। সভাসদ - জস্বৰ্গদেৱৰ জয়! জয় গদাধৰ সিংহৰ জয়।। দেওধাই।—ৰুদ্ৰ নাম স্মৰি এবে, ধর্মদণ্ড দিওঁ,--দুষ্টৰ দমন আৰু শিষ্ট পালনৰ । | (ধৰ্ম্মদণ্ড দিয়ে আৰু নেপথ্যত উৰুলি } সভাসদ।-- জয় গদাধৰসিংহৰ জয় । জয় মহাৰাজৰ জয়! দেওধাই।-বলে এবে যুৱৰা, লাই কোৱৰক ; দুৱলীয়া ৰাজ-চিন্ দিওঁ বিধিমতে। ( মুকুট পিন্ধায় আৰু নেপথ্যত উৰুলি ) সভাসদ। জয় যুবৰাজৰ জয়! জয় কোৱঁৰৰ জয় ! দেওধাই।—দুৱলীয়া যুৱৰাজ লেচাই কোৱৰ; দ্বিতীয় বিধৰ চি দিও বিধি। (মুকুট পিন্ধাৱ আৰু নেপথ্য উৰুলি ) [ ১২৬ ] গদাধৰ। সভাসদজয় যুবৰাজৰ জয়। জয় কোৱঁৰব জয় ! দেওধাই ।-আহ, এবে মন্ত্রী সৱ, লােৱাহি শৰণ। {বৰগােহাঞি, বৰপাত্ৰগােহাঞি আৰু বৰফুকনে আঁটু লয়হি। নেপথ্যত উৰুলি } দেওধাই। প্রতিশ্রুত হােৱা তিনে, সিংহাসন চুইৰাখিবা বিশ্বাস দৃঢ় এই ৰাজলই। তিনি-মন্ত্রী সিংহাসন চুই) ৰাখিম বিশ্বাস আমি । সাধিম সদায়, বিশ্বাসেৰে ৰাজকাৰ্য্য, প্ৰজাহিত হেতু। (নেপথ্যত উৰুলি ) দেওধাই --আৰু যত কৰ্মচাৰী, বিষয়ামগুণী, কৰা সৱে অঙ্গীকাৰ, সেবি বিশ্বাসে। বিষয়াবর্গ। আঁঠু লৈ কৰিছে৷ প্রতিজ্ঞা, | বিশ্বন্তে সেবিম সদা। (নেপথত উৰুলি । দেওধাই।-আহ, এবে প্রতিনিধি কৰদীয়া নৃপতিৰ। সিংহাসন চুই, জনােৱাহি সেৱা । (কোচৰজা, কচাৰিজা, ছুটীয়াৰজ, জয়ন্তীয়াৰজা, আৰু শ্রীহট্টৰ ৰজাৰ। প্রতিনিধিয়ে সিংহাসন চুই আঁই শয়হি ; নেপথ্যত উৰুলি। দেওধাই প্রতিনিধি এইবাৰ। | মিত্ৰৰাজসকলৰ,--লােৱাহি ওলগ । [ ১২৭ ] গদাধৰ। (উপঢৌকনে সৈতে মণিপুৰৰ ৰজা আৰু দিল্লীৰ বাদশাহ প্রতিনিধিয়ে আঁঠু হি; নেপথ্যত উৰুলি দেওধাই।-বােলা বে স্বৰ্গদেৱ ! মিত্ৰৰাজ উপহাৰ কৰিছা গ্রহণ, ৰাখিব। সদ্ভাব। গদা - সাদৰে লইছে মঞি প্রীতি-উপহাৰ। পূৰ্বৱত প্রতিভাব থাকিব সদায়। দেওধাই।—গুনা এবে স্বৰ্গদেৱ ! আমাৰ বাণী। অশীছে তোমাক আমি, —সুখ্যাতিৰে ৰাজপাট খােৱ। দীর্ঘকাল। পালিম কর্তব্য মােৰ ঈশ্বৰ-চৰণে মঙ্গল কামনা তৱ। | {দেওধয়ে আসন গ্রহণ কৰে; নেপথত উৰুলি ) গলা শুনা গুৰু, মন্ত্রী, আৰু সভাসদগ; ৰাজপ্রতিনিধি যত ; গুনা মােৰ অন্তৰৰ ৰাজ-ধৰ্ম্মবী :- ৰাইজৰ আদেশত ধৰে। ৰাজবাৰ, প্রজা পালনৰ হেতু, ন্যায় বিচাৰত। দুষ্টৰ দমন আৰু শিষ্টৰ পালন, মূলমন্ত্র হব মােৰ এই ৰাজত্বত ; এই ধৰ্ম্মদণ্ড তাৰ ধৰিলো প্রমাণ। মানিছে কোৱঁৰ দুটি যুৱৰাজ ৰূপে, ৰাখে যেন বনাম, মাতৃৰ গৌৰৱ, [ ১২৮ ] জয়াৰ সৰ্তী ফযুগ-যুগাৰ । থাই মন্ত্রী তিনি না কৰিছে৷ শ্ৰহণ ; ৰাখিম বিশ্বাস তিনে, হলো প্রতিশ্রুত। আৰু যত কৰ্মচাৰী সইছে শৰণ, সবৰে। সৰল ভাব কৰিছে হপ ; সবাতে বিশ্বাস মােৰ থাকিব সমানে। বাজ:প্রতিনিধিগণ। লোৱা সত্তাষণ, জানাৰ প্ৰীতিৰ ভাব মিত্র-ৰাজগণে। প্রজালই প্রতিশ্রুতি কৰিছো জ্ঞাপন, —শান্তিৰ বিস্তাৰ মােৰ প্ৰধান কৰম। ইসৱ প্রতিজ্ঞাপাশে বান্ধি আপােনাক, মৰতত আজি মঞি “ৰজা গদাধৰ”; স্বৰগত পটেশ্বৰী,--পৰম সধবা সতী জয়মতী”। পাত।


Flag of India.svg এই লেখকৰ লেখাসমূহ বৰ্তমান পাবলিক ড'মেইনৰ অন্তৰ্গত কাৰণ এই লেখাৰ উৎসস্থল ভাৰত আৰু "ভাৰতীয় কপিৰাইট আইন, ১৯৫৭" অনুসৰি ইয়াৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি গৈছে। লেখকৰ মৃত্যুৰ পাছৰ বছৰৰ পৰা ৬০ বছৰ হ'লে তেওঁৰ সকলো ৰচনাৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি যায়। (অৰ্থাৎ, ২০১৯ চনত ১ জানুৱাৰী ১৯৫৯ৰ পূৰ্বে মৃত্যু হোৱা লেখকৰ সকলো ৰচনা পাব্লিক ড'মেইনৰ আওতাভুক্ত হ’ব।)