লীলা

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
লীলা
লেখক পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱা
ePub ফাইল ৰূপে ডাউনলোড কৰক PDF ফাইল ৰূপে ডাউনলোড কৰক mobi ফাইল ৰূপে ডাউনলোড কৰক

[  ]

লীলা।
(সংসাৰ-চিত্ৰ-কাব্য)
—⸺—⸻—
অসম-সাহিত্য-সভাৰ দ্বাৰাই অভিনন্দিত
গৱৰ্ণমেণ্ট সাহিত্যিক পেঞ্চনাৰ,
ৰায়বাহাদুৰ পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱা, এম, আৰ, এ, এচ, (লণ্ডন)
ৰচিত।



দ্বিতীয় তাঙ্গৰণ।



লীলা-এজেঞ্চিৰপৰা
শ্ৰীযুতা হীৰাৱতী গোহাঞিবৰুৱানীৰ দ্বাৰাই প্ৰকাশিত।



“পদ্মকুটীৰ’’, তেজপুৰ, অসম।
বহাগ, ১৮৫৮ শঁক।



 
বেচ
 
কেঁচাবন্ধা ৸৹ তিনিসিকি।
পকাবন্ধা ১৲ এটকা।

[  ]
 

কলিকতা,
৮৫নং অপাৰ চাৰকুলাৰ ৰোড, 'ভাৰতমিহিৰ প্ৰেছত'
শ্ৰীযুগলচৰণ দাসৰ দ্বাৰাই মুদ্ৰিত।

 

[  ]
১। পাতনি।

 মূল অঙ্গৰ এচঁহীয়া অৰ্ধাঙ্গিনী আৰু যুটীয়া সহধৰ্ম্মিনীয়ে সাংসাৰিক লীলাৰ আদিছোৱা মাৰ নিয়াই স্বৰ্গী হোৱাৰ পাচত, বাকীছোৱা পোহৰবলৈ বিধিৰ যি বিধান মোৰ অদৃষ্টত অঙ্কিত হৈ ৰৈছিল, আজি তাৰ পোহৰেৰেই আমাৰ স্বামী-গুৰুৱে অঁকা সাংসাৰিক আদ্যশীলা-খেলাৰ চিত্ৰ ৰাইজৰ আগত পোহৰাই ধৰিবলৈ আগ বাঢ়িলোঁ। নতুন সেৱিকাৰ নতুন হাতত বন্তিৰ কঁপনি উঠি চিত্ৰটিৰ কোনো কোনো ভাগত ছাঁ পেলাব পাৰে; সেই বাবে ৰাইজৰ ওচৰত ত্ৰুটী-মাৰ্জ্জনা মাগিলোঁ। পাঠক-পাঠিকাৰ মনোৰঞ্জনৰ অৰ্থে স্বামী গুৰুৰ পূজনীয়া স্বৰ্গীয়া বাইদেৱাকৰ চৰণত ভক্তিয়ে সৈতে উছৰ্গা কৰা গ্ৰন্থকৰ্ত্তাৰ ছবি এটি “লীলা”ৰ খোপাতে পিন্ধাই দিলোঁ। এই প্ৰথম তাঙ্গৰণত ৰৈ যাব পৰা হীন-ডেঢ়িবোৰ বয়সত চাম বুলি আশা কৰিছোঁ। ইতি—

তেজপুৰ, অসম।
২৫ পুহ, ১৮২১ শঁক।
প্ৰকাশিকা।
 
—•—
২। পাতনি।

 প্ৰথম ভাগৰণৰ “লীলা” ওলাৰৰ আজি ৩৭ ডেৰকুৰি-সাত বছৰ পাৰ হৈ যায়; আৰু যোৱা ভালেমান বছৰ ই ছপাৰ-বাজ হৈ পৰি থকাত আগ্ৰহী গ্ৰাহক-গ্ৰাহিকা আৰু পাঠক-পাঠিকা সকলৰপৰা সঘনে সাধনি পায়ো, সাংসাৰিক জঞ্জালৰপৰা আহৰি নোপোৱা হেতুকে, ইমানদিনেও ইয়াৰ দ্বিতীয় তাঙ্গৰণ পোহৰলৈ উলিয়াব পৰা নাছিলোঁ; এতিয়া পূজনীয় স্বামী “গোহাঞিবৰুৱা গ্ৰন্থাৱলী” প্ৰচাৰৰ সোণাময় ছেগ ধৰি, অনতিপনে এই নতুন তাঙ্গৰণৰ “লীলা” উলিয়াই ৰাইজৰ ওচৰলৈ আগ বঢ়ালোঁ;—ইতিপূৰ্ব্বৰ ত্ৰুটীৰ বাবে যেন ক্ষমা পাওঁ। ইতি—

“পদ্মকুটীৰ”, তেজপুৰ, অসম।
২৫ বহাগ, ১৮৫৮ শঁক।
প্ৰকাশিকা।
 
গাওঁবুঢ়া (page 1 crop).jpg

[  ]
সমৰ্পণ।

এটি কায়া, তিনি ছাঁয়া; —দুই অৰ্দ্ধাঙ্গিনী
দুই পাশে দুই বেশে একাঙ্গ পূৰাই
জ্বলিছিল দুটি দীপ,—জীৱন সঙ্গিনী,—
আধা আলো আধা ছাঁত অৰ্দ্ধাঙ্গ জুৰাই;

এটি তাৰে এৰি গল অকালত ধৰা,
আৰোপি ইটিত বাব দুৱলীয়া লীলা,
পূৰ্ণ কৰি অৰ্ধাঙ্গিনী স্বৰগৰপৰা,
ত্ৰিগুণা সংসাৰ কৰি পূৰ্ণ মহামেলা;

অৰ্দ্ধেকৰো অৰ্দ্ধ অঙ্গী স্বৰ্গী লীলাৱতী
মৰ্ত্ত্যৰ অৰ্দ্ধেকী সতে একাকাৰ হই
হীৰক আকৰ কৰ জ্বলে হীৰাৱতী,
সংসাৰ-ৰক্ষিণীৰূপা গৃহ-বন্তি লই।

যুটীয়া জ্যোতিৰে যাৰ জিলিলিছে 'লীলা',
প্ৰকাশিত তাৰে হাতে হোক দীপ্তিমালা।

⸺ৰচোঁতা⸺

[  ]

লীলা।

১। সৰ্গ।
⸻⸺
বন্দনা

নেজানো পুজাৰ বিধি, বন্দনাৰ ৰীতি,
বীণাপাণি বাগ্দেবি! চৰণ তোমাৰ
কিৰূপে পূজিম হাঁয়, বন্দিম কিমতে!
বজোৱাঁ অনন্ত কাল সঞ্জীৱনী বীণা,
গহীন জোঁকাৰে তাৰ কঁপাই বননি
সৰায় কতনা ফুল কবি-ফুলনিত!
সুৰ-বুজা আদিগুৰু স্বৰ্গী কবিগণে
সুৰ-সূতা বাছি লই ৰচিলে কতনা
সঞ্জীৱনী মালা; জ্বলন্ত জেউতি তাৰ
জিলিকে চৌপাশে, অহ, কাব্য-কাননত!
সি দীপ্তিৰ প্ৰভাৱত হই দীপ্তিমান,
আধ্য কবি সৱে, গুৰুপদ অনুসৰি,
গাঁথিলে কতনা আৰু দীপ্তিময়ী মালা,
অমৰ ছেন্দেৰে বান্ধি। হাঁহে মাতৃভাষা
উলাহত আজি, পিন্ধি পুত্ৰে ৰচা হাৰ।
নুবুজোঁ বীণাৰ সুৰ,— মুৰুখ সন্তান,—

[  ]

নকঁপে ফুলৰ ঠাৰি; নসৰে এপাহী,
বঁজী ফুল, অভাগাৰ কল্পনা-বনত।
তথাপি হৃদয়-তন্ত্ৰী বাজি উঠে ঘনে,
মৰ্ম্মাহত চেপা খাই প্ৰিয়া-বিৰহত!
গুৰু-দীপ্তি আগ কৰি,—অন্ধৰ চকুত
যেনে প্ৰদীপৰ তাপ,—উমানে উমানে,
দুটি ফুল, এৰি যোৱা, পাইছোঁ বিচাৰি;—
গাথোঁ তাৰে এটি ধাৰ, গৰখীয়া মালা!
নোশোভে ই মাতৃকণ্ঠ; নুজুৰায় হিয়া;
থাকোক এপাশে পৰি, পাদপদ্ম চুই;—
দিয়াঁ সুৰ দেবি! ৰচোঁ দুখীয়াৰ মালা।

[  ]
২। সৰ্গ।
সংকল্প।

কি হাৰ ৰচিম হাঁয়, কি সম্বল মোৰ!
দুদিনীয়া সাংসাৰিক লীলাৰ কাহিনী।
নহয় নতুন দেখা, অপূৰ্ব্ব ঘটনা;
তলোপৰ হই কত দিনে উঠে–পৰে
সৃষ্টিৰ চকৰি–যোঁটা। তথাপি, নতুন
দিনকে সূৰুজ, নিতে নৱ দিন দিয়ে।
পুৰণি জোনায়ে নৱজোন নাম পায়
প্ৰতি মাহেকৰ পাচে। বছৰ নতুন,
বতৰ নতুন, নতুন চলতি ঋতু।
সি দৰে নতুন মোৰ লীলাৰ কাহিনী
ঘূৰিব সততে এৰি ঘটনা চকৰি।
লীলাময় সংসাৰত কৌটী লীলা-ৰেখা;
কৰোঁ তাৰে অনুৰূপী লীলা-ৰেখ মোৰ,
অবিচ্ছেদ কৰি ছেদ এই জীৱনৰ,
—নগণ্য যদ্যপি গুৰু-দান ৰিজনিত—
মৰতত কৰোঁ এটি কাহিনী অমৰ,
অমৰে অমৰে মিলি মৰণে জীৱনে,
—চকুৰে নেদেখা দৃশ্য জীয়া কুঁৱলীত—
আত্মাৰে আত্মাক ধৰি কাব্য কৌশলেৰে।
—ইমানে, সংকল্প মাথোঁ ইহজনমৰ।

[  ]
৩। সৰ্গ।
সৃষ্টি-পাতনি।

জানাঁ তো সৃষ্টিৰ লীলা বিধিৰ হাতত,
প্ৰকৃতি-পুৰুষ, যিবা মানৱ-মানৱী।
সৃষ্টিৰ পাতনি ৰূপে মায়াৰ বিকাশ,
জগতৰ সৃষ্টি পাচে; পাচে জীৱগণ।
স্বৰগ, মৰত আৰু পাতাল নামত,
ত্ৰিজগত নিৰমাণ; ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভাগ।
স্বৰগত দেৱগণ, উচ্চতম জীৱ,
অনুপম ভোগ অধিকাৰী। সেই মতে
আবিৰ্ভাব, স্বৰগত প্ৰকৃতি-পুৰুষ;
মৰতত একাকাৰ মানৱ সমাজ।
বহুকাল ভুঞ্জি পাচে প্ৰকৃতি-বিলাস,
বাঢ়িল সংসাৰ-মায়া দেৱসমাজত।
একাকাৰ মানৱৰ ধাৰেখোৱা সুখ,
দেখি হিংসা উপজিল দেৱতা প্ৰাণত।
দেৱতা-সেৱক নৰ; তাৰ সুখ-শান্তি
অমৰ-বাঞ্ছিত! ৰিজনিত হিংসা-দ্বেষ,
লাজ-অপমানে দহিলে দেৱতা প্ৰাণ।
আপিলে বিখ্যাত পক্ষপাত দোষ।
অনতিপলমে গই দেৱকুলমণি
নিবেদিলে মনোদুখ বিধি সমীপত।

[ ১০ ]

দেৱতা স্তম্ভিত হল, সুপ্ৰসন্ন বিধি;—
প্ৰতিশ্ৰুত সৃষ্টিকৰ্ত্তা দেৱৰাজ পাশে,
ঘটাব সৃষ্টিৰ সংস্কাৰ যুগুত।
প্ৰণমি প্ৰভুৰ পদ, হৰিৰ অন্তৰে,
উলটিল সুৰপতি পূৰ্ণমনোৰথ।
নামিলে বিধাতা পাচে, হেমকুট গিৰি;
ললেহি আসন, জুৰি সৃষ্টি-গুণ-গান
প্ৰকাশিলে দিব্যজ্যোতি, নবলোক জুৰি।
উন্মত্ত মানৱকুল, উত্ৰাৱল চিতে
ছিটিকি চলিল হাঁয়, ঈশজ্যোতি পাশে,—
উতলা ফৰিঙ যেন প্ৰদীপৰ ফালে!
চাপিল যেতিয়া কাষ নৰ-সৃষ্টি আহি,
সম্বোধি বুলিলাঁ প্ৰভু সকৰুণ বাণী;—
জানাঁ, পুত্ৰ নৰগণ! সৃষ্টিৰ মহিমা;
উদ্দেশ্য ইয়াৰ এক নিপূঢ় কাৰণ।
বহুৰূপে তুষ্ট মই, বহু নামধাৰী,
বহুৰূপী সৃষ্টি মোৰ ব্ৰহ্মাণ্ড বিয়াপি।
মানৱৰ একাকাৰ, নেলাগে মনত,
দেৱতাৰ অনুৰূপ বাঞ্ছোঁ মানৱত।
প্ৰত্যেক মানৱ যিবা হোৱাঁ, আজ্ঞা মোৰ;
এক হন্তে হল দুই, প্ৰত্যেক মানৱ,
প্ৰকৃতি-পুৰুষ সৃষ্টি, মানৱ-মানৱী।
সেই হন্তে অৰ্দ্ধাঙ্গিনী প্ৰথম স্ৰজন।

[ ১১ ]

ইৰূপে সৃজিলে যেই মনৱ সংসাৰ,
আৱৰিলে দুটি চকু মায়া-কুঁৱলীয়ে।
অপূৰব লীলা এক,—সংসাৰ-মহিমা,—
থিতাপিলে প্ৰতি প্ৰাণে অভেদ্য কৌশলে।
অনন্ত মায়াৰ মাজে লীলাৱান নৰ,
লীলাৱতী নাৰী সতে কৰি সানমিল,
সমুদায় অৰ্দ্ধ-অৰ্ধাঙ্গিনী, নৰ-নাৰী,
সিঁচিলে চৌপাশে বিধি, আদেশি পুনৰ:—
"যোৱাঁ ঘূৰি অৰ্দ্ধ-অঙ্গ; নিজ অৰ্দ্ধাঙ্গিনী
বিচাৰি মিলিবাঁ সৱে। মিলন-ফলত
পাবা এক অতৃপ্ত সম্ভোগ। অন্ত তাৰ
নেপাবাঁ জীৱনে। পোহৰৰ জ্যোতি যেনে
বঢ়ায় আন্ধাৰে; ৰূপহীৰ চৰে ৰূপ
কৃষ্ণ কেশপাশে; সেই ৰূপে দুখ-তাপ,
ৰোগ-শোক, জয়-ভ্ৰম বিৰহ-সন্তাপে
চৰাব নিতকে সেই দুখৰ সোৱাদ।
ভাগ্যে যাৰ মিলে ঠিক নিজ অৰ্দ্ধাঙ্গিনী,
সুখ-শান্তি বন্ধা তাৰ পূৰ্ণমিলনত;
নতুবা অমিল ভাৱে অসুখী সংসাৰ।
পালিবাঁ আজিৰ হন্তে সংসাৰ ধৰম;
চলিব এই ৰীতি যুগ-যুগান্তৰ।"—
অন্তৰ্ধান ভগৱত। চলিলাঁ বৈকুণ্ঠে।
মায়া-কুঁৱলীত বুলি বিভোল মানৱে
আৰজিলে মহামেলা;—সাংসাৰিক লীলা।

⸻⸺
[ ১২ ]
৪। সৰ্গ।
সংসাৰ-পাতনি।

জনমি কালত পাচে, অৰ্দ্ধ-অঙ্গ এই,
আৰম্ভিলোঁ মনুলীলা, বিধি-বিধানেৰে।
মায়া পৰশত পাহৰিলোঁ অৰ্ধাঙ্গিনী;
নপৰে মনত আৰু পূৰ্ব্বজন্ম কথা।
মাতৃ-অঙ্ক শোভা কৰি, কল্পনা সঙ্গত
কটালোঁ শিশুৰ কাল; পূৰ্ব্বসুখভাগী।
বাল্যকাল পাৰ হল, বাল্যবন্ধু সতে,
হাঁহি, নাচি, কান্দি, কিবা অৰ্থশূন্য ভাৱে।
যৌৱন জোৱাঁৰে ক্ৰমে দিলে দেখা আহি;
—ব্ৰহ্মপুত্ৰ ওভতনি! হৃদয় নিজৰা
উপচি পৰিল কৰি হিয়াৰ ওপৰে;—
কত ভাব কত কথা, কত উচ্চ আশা।
পৰ্ব্বতীয়া জুৰিপ্ৰায় প্ৰেমৰ আবেগ,
বিৰিঙ্গি বিয়পি গল অৰ্দ্ধাঙ্গ বিয়াপি।
চৈধ্য বৰ্ষ পাচে মোৰ, লভিল জনম
সংসাৰ-বান্ধনী-লীলা, পুন্য লীলাৱতী।

[ ১৩ ]

কুমলীয়া অৰ্দ্ধাঙ্গিনী, কোমল জ্যোতিৰে,
জিলিকালে পিতৃগৃহ; জিলিকি আপুনি,
বহুকাল নিসন্তান জননী কোলাত।
পৰিল চকুত যে, মায়া-আৱৰণ
পাহৰিলে পূৰ্ব্বদশা; অৰ্দ্ধাঙ্গৰ কথা।
সৰল কোমল যত সৌন্দৰ্য-জেউতি
স্বভাৱৰ গাত সনা; সুগন্ধি ৰহণ,
প্ৰতি প্ৰাণে প্ৰতিভাত, পৰিয়াল জুৰি।
চৰিল জেউতি তাৰ, বয়সৰ লগে,
বিৰিঙ্গি অকণি ফোঁট, আবেগ লীলাৰ
বিয়পি শীতল যেবে কৰিলে সংসাৰ।
ঢোপাকলি বিকসিত পুষ্পৱতী হই;
মধুৰ সৌৰভ তাৰ, মৃদু বতাহত
বিচাৰি উৰিল নিজ পৰিমলভাগী।

⸻•⸻
[ ১৪ ]
৫। সৰ্গ।
সাহিত্যসেৱাব্ৰত।

শিক্ষাভাগ সাঙ্গ কৰি, স্বতন্তৰ ভাৱে
জীৱন যাপন হেতু, দাসত্ব শিকলি
পিন্ধিলোঁ গৌৰৱ মানি;—ৰাজকৰ্ম্মচাৰী।
এৰিলোঁ জনম ঘৰ; পৰমূৰেখোৱা
নহয় পৌৰুষ বুলি পূৰ্ণ যৌৱনত।
পিতৃ-মাতৃ গুৰুজন, বৃদ্ধ বয়সত,
আশ্ৰিত পালিত হব সযত্নত মোৰ;
সাধন সমাজ হিত, স্বদেশ কল্যাণ;
আৰু কত উচ্চ আশা,—দান, ধৰ্ম্ম, দয়া,
দুখিতৰ সেৱা, কৰি ব্ৰত জীৱনৰ
হলোঁ বাজ সংসাৰৰ বাৱেঁ ধৰি গতি।
শুনিছিলোঁ পৰ্ব্বতবৰ্ণনা, নদীগুৰি
গুহা, বনভাগ, গহীন প্ৰকৃতি কথা
গুৰুদেৱ মুখে, আছিলোঁ ছাতৰ যেবে।
আঁচিছিলোঁ মনে মনে চিত্ৰপট তাৰ
কল্পনা তুলিৰে। কি যে শান্তি উপভোগ,
মনে পাতি চাই, নিটাল প্ৰকৃতি ৰূপ!
শিলনি বুকুত বই পাকনীয়া জুৰি,

[ ১৫ ]

প্ৰকৃতি হিয়াত অহ, কত ৰাজ্য ঘূৰে;
পাকে পাকে তুলি তাৰ মনমোহা ভাগ!
—কল্পনা-ৰথত চৰি চাওঁ প্ৰাণ ভৰি।
প্ৰকৃতে পৰিল যেৱে মানৱী চকুত,
মনেপতা মনমোহা, প্ৰকৃত পৰ্ব্বত,
জীৱন পথত মোৰ, উদ্দেশ্য গতিত;
কি যে ভাব, বৰ্ণনা অতীত, বিৰিঙ্গিল
হৃদয় তলিত! সেই ক্ষণ হন্তে হাঁয়,
উথলিল হৃদয়ত কি যে এটি ভাব,
আতিকে মহান্‌; সৃষ্টিৰ মাহাত্ম্য তাত
উঠিল উথলি। শুনিছিলোঁ মনপাৰি
বহুকাল আগে, ঈশ্বৰ-মহিমা-লীলা,
পিতৃদেৱ মুখে। পশা নাই তত্ত্ব তাৰ,
অতকাল হৃদয় তলিত; সংসাৰৰ
আৰ্ত্তৰাৱ ভেদি। উদ্ভাসিল এই বেলা,
গহীন প্ৰকৃতি ভেদি, গভীৰ সি ভাৰ।
বিৰিঙ্গিল ঈশ-জ্যোতি প্ৰকৃতি বুকুত;
অপূৰ্ব্ব জেউতি তাৰ প্ৰতি স্তৰে স্তৰে,
প্ৰতিভাত হল হাঁয়, ব্ৰহ্মাণ্ড বিয়াপি।
পাহৰিলোঁ কৰ্ম্মজ্ঞান, সংসাৰ খেতৰ,
ৰিণিকি জিলিকে মাথোঁ, উদ্দেশ্য মহান্‌।
হৃদয় পূৰণ কি যে পৱিত্ৰ ভাবত,
বিতোল পৰাণ শুনি ঈশ-গুণ-গান।
সলালোঁ মনৰ গতি। ভবিষ্য সংসাৰ

[ ১৬ ]

মনে-প্ৰাণে দিলোঁ বাদ, জীৱনৰপৰা।
কৰ্ত্তব্য পালন,—পূজি সৃষ্টিৰ মহিমা—
কৰি ব্ৰত হলোঁ প্ৰতিশ্ৰুত। আচৰিত!—
হৃদয়ৰ গুপ্তভাব হল প্ৰতিভাত,
নিজম প্ৰকৃতি ব্যাপি। তটিনী বুকুত
শুনোঁ শলাগনি, গুপুত মহান্‌ ভাব!
—সেই এটি মহক্ষণ, এই জীৱনৰ।
আৰম্ভিলোঁ ৰাজকাৰ্য্য, জীবিকাৰ হেতু,
বিদ্যাৰ বিস্তাৰ আৰু সাধন কাৰণ।
সাহিত্য-সেৱাত পাচে উছৰ্গিলোঁ প্ৰাণ,
সাৰ কৰি সমুদায় উদ্দেশ্য মূলৰ।

[ ১৭ ]
৬। সৰ্গ।
প্ৰকৃতি-বিভৱ।

সুন্দৰ সি নাগৰাজ্য, শ্যাম পৰ্ব্বতত,
কহিমা নামেৰে ঠাই, বৃটিচ্‌ নগৰ;
একে নাম নগা-চাং ধৰে শিতানত।
আতিকে সৰল তাৰ নিজাপি সুজন,
উলঙ্গ সন্ন্যাসী, অহ, উদাৰ ভাবত;
ঘিণায় কৃত্ৰিম শোভা সভ্যতাৰ সাজ।
বনৰ হৰিণা সতে সৰল প্ৰাণেৰে,
সমানে বিহাৰ কৰে বিজান প্ৰকৃতি।
নিজৰানিসৃত নীৰ, অমৃত সমান,
সুখ-খাদ্য ফল-মূল, প্ৰকৃতি-বিভৱ,
দুয়োৱে সমান ভাগী, দুয়ে বনচৰ।
গভীৰ গহ্বৰ ভেদি অত্যুচ্চ বিৰিখে
সমথল সমানত হই একাকাৰ,
ধৰে শোভা বিতোপন! আবেলি বেলিকা
হেঙ্গুলি ৰহণে যেবে তিৰ্‌বিৰ্‌ কৰি
শোভে শীতল পাটীটি,—চেঁচনি বুকুৰে—
ইচ্ছা হয় লভোঁ শান্তি ক্ষেন্তেক বাগৰি,
অতৃপ্ত সুখৰ ভোগ ভোগোঁ প্ৰাণভৰি।

[ ১৮ ]

আলাসত ভ্ৰমি ফুৰা মেঘদূতগণ,
উলাহত উৰি ফুৰে বাতৰি বিলাই
অযাচিতে কাৰোবাৰ; আপোন পাহৰা!
কৰে কাৰোবাক, হাঁয়, আপোন পাহৰি!
চাপিলে ওচৰ দেহি, সুকোমল হিয়া
যায় পমি আবেগত!—ৰহস্য অপাৰ!
দূৰণিৰ দৃষ্টি-ৰেখা, মন-চিত-হৰা,
চাওঁতে চাওঁতে, অহ, শ্যামা প্ৰকৃতিয়ে
নিশ্বাস্‌ নিৰোধি যেন প্ৰাণ কাঢ়ি লয়!
আৰু যত সৌন্দৰ্য্যৰ গুপুত সম্ভাৰ,
উদিয়াই শাৰী শাৰী পাতিছে পোহাৰ;—
কিনোতা মানৱ প্ৰাণ, বেচোঁতী প্ৰকৃতি।
অৰক্ষিতে আছে পৰি;—সাধ্য কিন্তু কাৰ
লয় তুলি কিবা এটি, সলনিত তাৰ,
নেবেচিলে মন-প্ৰাণ,—একমাত্ৰ বেচ।


[ ১৯ ]
৭। সৰ্গ।
বৈৰাগ্য-আবেগ।

ইভাৱে কৰিলোঁ পাৰ বৰ্ষ দুইমান
সঁপি মন-প্ৰাণ, কৰ্তব্য পালন হেতু।
ভাবিছিলোঁ, সৃষ্টিৰ মহিমা ৰূপী যিবা
প্ৰকৃতিৰ শোভা, কৰি মোৰ সাৰ-পূজা,
উদ্দেশ্যৰ পাচে লৰোঁ; উন্নতি মাৰ্গত
চিৰকাল অৰ্দ্ধাঙ্গৰ পালি মহাব্ৰত।
সংসাৰ-জঞ্জালশূন্য,—মুকলিমূৰীয়া—
শোক-তাপ, ভয়, বিৰহ-সন্তাপ,
নাছিল সমূলি তাৰ অশান্তিৰ ছঁয়া।
পাঙ্গিছিলোঁ, আজীৱন যাপিম ইদৰে।
অৰ্দ্ধাঙ্গ বৈৰগী জন চাপিলে ওচৰ,
উদঙ্গাই হিয়া মোৰ, মিলাওঁ কামনা;
আনন্দ নধৰে প্ৰাণ, ভাব-মিলনত,
মনে-মনে প্ৰাণে-প্ৰাণে, হিয়ায়-হিয়ায়।
সংসাৰী বান্ধৱে যেবে অশান্তি প্ৰলাপ
মেলেহি আগত মোৰ সান্ত্বনা প্ৰত্যাশে,
বচন বুজনি মাথোঁ,—বান্ধৱ ধৰম,—
নহয় সি শোক-তাপ প্ৰাণে অনুভৱ।

[ ২০ ]

ইদৰে বৈৰাগ্য ছাঁত থাকোঁতে পাহৰি
অৰ্দ্ধাঙ্গিনী কথা মোৰ,—কোনোবা যুগৰ—
সুগন্ধি সৌৰভ তাৰ ভাহিল বিয়াপি
প্ৰকৃতিৰ কাম্য কাননত; বিয়াপিল
পৰিমল, চউপাশে এই অৰ্দ্ধাঙ্গৰ।
পৰ্ব্বতীয়া জুৰি প্ৰায় এৰি হৃদিগুহা,
প্ৰবাহিল প্ৰেমনদী প্ৰতি সিৰে সিৰে,
উতলি ভিতৰি এক আবেগ হিয়াৰ।
শিয়ঁৰি উঠিল প্ৰাণ, —কিজানো কি ভাৱে—
নীৰৱে বিনালে হাঁয়, নিফুঁট সুৰত।
শুনালোঁ প্ৰবোধ বাণী, উদ্দেশ্য প্ৰাণৰ,
জীৱনৰ মহাব্ৰত কৰালোঁ স্মৰণ।
নীৰলে পাতিলে কাণ, কান্দিলে নীৰৱে,
মনে মনে অৰ্দ্ধাঙ্গৰ অৰ্দ্ধেক পৰাণে;—
উত্ৰাৱল হৈয়ে বল, অৰ্দ্ধাঙ্গিনী ধ্যানে।
কল্পনা চকুৰে চালোঁ প্ৰিয়া-অনুকৃতি
পূৰ্ব্ব প্ৰকৃতিত; অপূৰ্ব্ব জেউতি তাৰ,
সৃষ্টি-লীলা ছাতি ধৰি, সাংসাৰিক লীলা,
বিৰিঙ্গি উঠিল হাঁয়, ব্ৰহ্মাণ্ড বিয়াপি।

[ ২১ ]
৮। সৰ্গ।
সংসাৰ-পাতনি।

ইহেন সমস্যা লই থাকোতে বিমোৰ,
পিতৃ-আজ্ঞা বিবাহৰ পালেহি ওচৰ।
প্ৰতিহত নদে যেন ভাঙ্গি বালিভেটা,
নিৰ্ব্বিবাদে পিতৃ-আজ্ঞা ধৰিলোঁ শিৰত।
সিৰে-ৰোৱা আবেগৰ শতধাৰা সোঁত,
বাগৰিল দুটি ধাৰে, দুগাল ঢৌৱাই।
মুহূৰ্ত্তে আহিল চিন্তা;—দেখা নাই আগে
কি ৰূপ ধৰিছে প্ৰিয়া। চিনিম কি মতে,
অৰ্দ্ধাঙ্গিনী বুলি মোৰ?—মায়াযুত চকু!
আৰু
নিৰুপায়,—পাত্ৰী বাছনিৰ ভাৰ
পিতৃ-দেৱতাত। পিতৃগুৰুদেৱে যেবে
পাচিলে আদেশ বাণী পুত্ৰশিৰল‌ই,
কি সাধ্যে অন্যথা কৰোঁ জন্মগুৰু-ডাক।
ললোঁ খোজ ধীৰে ধীৰে, ভবিষ্য নেভাবি,
চিন্তি মাথোঁ মনে-প্ৰাণে বিধিৰ বিধান;
যাৰ ইচ্ছা অনুসাৰে সৃষ্ট অৰ্দ্ধাঙ্গিনী।
কহিমা শিখৰ এৰি নামিলোঁ ভৈয়াম;
নতুন উদ্দেশ্য লই নৱ আবেগত।

[ ২২ ]

ভিতৰি আশঙ্কা এটি জ্বলে মিট্‌মিট্‌,
অঘটন ঘটে জানো,—অন্য অৰ্দ্ধাঙ্গিনী!—
আচৰিত, বাছনিত পৰিল সঁচাকে',
অন্য এক অৰ্দ্ধাঙ্গিনী মানৱ চকুত!
সাধ্য কি প্ৰকৃত ধৰে মায়াৰ মানৱে।
ভাগ্যে মোৰ কিন্তু হাঁয়,—বিধিৰ লিখন,—
লৰিল যতেকমানে মানৱ ব্যৱস্থা।
ললেহি আপুনি যেন, পাত্ৰীৰ আসন,
অৰ্দ্ধাঙ্গিনী লীলা মোৰ আচম্বিত ভাৱে;
পূৰ্ব প্ৰেম লীলা-খেলা লই লীলাৱতী!
জনমত দেখা নাই; তথাপি প্ৰাণত
অদৃশ্য ধাৰেৰে বলে মিলনৰ সোঁত;—
চিনিলে আত্মাই মোৰ, অৰ্দ্ধ-আত্মা তাৰ।

[ ২৩ ]
৯। সৰ্গ।


বিবাহ-বান্ধোন।

 দেখিছিলোঁ বিবাহৰ কত ৰীতি-নীতি,
বৰ-ব্ৰত-ধৰা কত বান্ধৱ জনৰ।
বুজা নাই মন-প্ৰাণ কি যে কৰে তাৰ,
কি ভাৱে নেচায় হিয়া, বিয়া-মহাদিনা।
সুখ-দুখ, লাজ-মান, আনন্দ-বেজাৰে,
একাকাৰে উলাহত কৰি তিৰ্‌বিৰ্‌,
কঁপালে হৃদয় মোৰ, কঁপিল শৰীৰ,
মাতৃয়ে যেতিয়া হাঁয়, ধৰিলে আঁচল
বেঈ-ঘূৰণিত; নাৰী মণ্ডলৰ মাজে।
সুমধুৰ গীত-বাদ্য, ৰাগিণী পঞ্চম,
কোকিলৰ কুহু ৰাৱ, কবিতাৰ সুৰ,
বাজিছিল প্ৰাণে মোৰ, অমৃত সমান।
কামিনীৰ কণ্ঠে কিন্তু ঢালিলে যি সুৰ
সিখিনি পৰত, নেপাওঁ উপমা তাৰ
গীত, ৰাগ, কুহু ৰাৱ, কবিতা-সুৰত!
মধুৰ মোখনী তাৰ, মঙ্গল-উৰুলি।
ইৰূপে দু-ৰাতি আৰু গল তিন দিন,

[ ২৪ ]

পৱিত্ৰ বৰৰ ব্ৰত কৰি আচৰণ,
দেৱতা সদৃশ,হাঁয়, মানৱ-জীৱনে;—
ভাবিলোঁ মানৱে এদিনা দেৱত্ব পায়!
আগে-পিচে হাঁহে-নাচে, আনন্দ অপাৰ!
অদ্ভুত কি বস্তু হলোঁ? বেৰি বেৰি মোক
জোমা-জুমি, চোৱা-চুই মন্তব্য প্ৰকাশ।
স্বপ্নৱত অনুভৱ, দিঠকৰ প্ৰাণে;
ভিতৰি আবেগ এটি, জীৱন্ত জাগ্ৰত,
উগুলথুগুল কৰি, কি যে কৰে হিয়া।
অৰ্থশূন্য ভাব তাৰ, নেদেখা উদ্দেশ্য,
বাহ্যিক চকুত তাৰ, নেদেখা ছঁয়াটি,
অব্যক্ত ভাবৰ সুৰে নীৰৱে বিনায়।
মুখত নুফুটে কথা; হিয়াৰ আবেগ
কপালে বিৰিঙ্গি হাঁয়, পৰিল বাগৰি,
প্ৰিয়তমা অৰ্দ্ধাঙ্গিনী, অৰ্দ্ধাঙ্গৰ বাৱেঁ,
ললেহি আসন যেবে সমাজৰ মাজে।
দীৰ্ঘ ওৰণীক ভেদি জিলিকনিটিয়ে
উদঙ্গালে হিয়া মোৰ; হল প্ৰতিভাত
প্ৰিয়তমা অনুকৃতি, হৃদয়-ফলিত।
শান্তিৰ শীতল তেজ বলে প্ৰতি সিৰে।
অঙ্গে অঙ্গে পৰশন, যেবে হাতে-হাত;
পুলকিত মন-প্ৰাণ, অস্থিৰ শৰীৰ;
আবেগৰ উলাহত দুয়ো অঙ্গ কঁপে;
টলবল প্ৰাণ হাঁয়, হাত থৰবৰ!

[ ২৫ ]

বিদ্ৰূপ-চাহনি হানে, সমুখৰপৰা,
সমনীয়া বন্ধুজনে, পেলাই ঠেকত।—
লাজে মূছকঁছ হাঁয়, গুৰুজন আগে।
প্ৰাণে-প্ৰাণ হল বন্ধা, দাম্পত্য বান্ধেৰে;
দেখালে বাহিৰে পূণ্য মিলনৰ চিন,—
পৱিত্ৰ সি লগগাঁথি, পৱিত্ৰ ভাবৰ।

[ ২৬ ]
১০। সৰ্গ।
পূৰ্ণাঙ্গ গঠন।

 প্ৰথম মিলন দিনা, পোনে দেখা-দেখি,
সঙ্কুচিতা অৰ্দ্ধাঙ্গিনী অৰ্দ্ধাঙ্গৰ পাশে।
পাহৰিল পূৰ্ব্বভাব, একাঙ্গ যেতিয়া,
কোনোবা যুগত। মায়াৰ ঢাকোনে আৰু
ধৰে নিলগাই, নিচিনা ভাবৰ ফালে।
নেচাওঁ যেতিয়া মই, মুখলই মোৰ,
একেঠৰে থাকে চাই, হেঁপাহ চকুৰে।
চকুত পৰিলে চকু, কৰে তলমূৰ,
ধৰা-পৰা চমকনি খাই। এটি হাত
আদৰেৰে চপাই বুকুত, সোধোঁ কিবা—
আবেগ উগাৰি উঠে, —নেমাতি উত্তৰ
দিয়ে কপালৰ ঘামে। বুকুত মুখানি।
ধৰি হেঁপাহ বান্ধেৰে, ঘনে সোধোঁ কিবা !—
উছাহ, আবেগ, কিবা, কিজানো কি ভাবে,
‘ওঁ-হুঁ-ওঁ’ তানে এটি সুৰ, ঘন-উশাহেৰে ,
নাকেদি বাহিৰ হল, তালু-ফুটা ৰাগি।
বুজিলোঁ হিয়াৰ ভাব, হিয়া ভিখাৰীয়ে।

[ ২৭ ]

কি যে সুখ, কি যে শান্তি, কি যে অনুভৱ
অৰ্দ্ধাঙ্গ মিলনে হাঁয়, অৰ্দ্ধাঙ্গিনী সতে!
শিৰে-ঘ্ৰাণে, গালে-মুখে, প্ৰতি অঙ্গভাগে,
পৱিত্ৰ মিলন জ্যোতি প্ৰকাশি দেখালে,—
পূৰ্ণাঙ্গ গঠন পুনু বিধিৰ বিধানে।


⸻•⸻
[ ২৮ ]
১১। সৰ্গ।
ওলটা যাত্ৰা।

 সমাপন শুভকাৰ্য্য। দিন তিনি পাচে
ৰঙপুৰী বহাঘৰ এৰি দিহাদিহি,
পিতৃ-মাতৃ চৰণত লভিলোঁ আশীষ।
উলটিলোঁ প্ৰিয়া স'তে পৰ্ব্বত উদ্দেশি,
ৰাজকাৰ্য্য য'ত। বাটৰুৱা দিন চাৰি
জ্যেষ্ঠাৰ সঙ্গত। নাছিল ভাবনা মোৰ
পথ-সম্বলৰ, সহোদৰা যতনত।
দিন সাত জিৰণিত; জ্যেষ্ঠাৰ বহাত,
গোলাঘাট চহৰত। কৰিলে শুশ্ৰূষা
দেবী, নিজ মাতৃৱত, অপত্য স্নেহত।
জ্ঞান-উপদেশ দিলে নৱ সংসাৰৰ,
দ্বাদশত-ভৰি-সিয়া নৱ বোৱাৰীক।
বন্দি-পাম-পদ্মযুগ মাগিলোঁ বিদায়;—
আহিলোঁ যোজন পথ, এৰি সেই ঠাই।
পতি, পত্নী আৰু এটি লগুৱা সাৰথি।
গোযান বাহন। প্ৰৱেশিলোঁ আহি ক্ৰমে
অৰণ্যৰ মুখভাগ, সন্ধিয়া পৰত।

[ ২৯ ]

দোৰ্ঘোৰ বাৰিষা; তাতে কৃষ্ণপক্ষ কাল,—
দ্বিতীয়াৰ অন্ধকাৰ ৰাতি। পঙ্কাকুল
বাট-ঘাট, নাই কতো থিয়-দিয়া ঠাই!
নুমূৰে গাড়ীৰ চকা, নেটানে বলদে।
অসহ যাতনা মাথোঁ নিমাখিত প্ৰাণে!
নিৰুপায়, নিসহায়, আন্ধাৰ জগত।
বুদ্ধিৰ মূৰত পৰিল কুঠাৰৰ ঘাপ্‌;
এসেহি আপদে যেন ঘোৰ মূৰ্ত্তি ধৰি।
আতুৰা লীলাৰ মুখে আতুৰে ফুটিল,
“ই কি লীলা বিধাতা তোমাৰ!”—দেখা গল,
পজা এটি, এছলীয়া, বাটৰ কাষত।
চাপিলোঁ ওচৰ তাৰ, প্ৰবোধি মনত;
বিচাৰিলোঁ যথাৱত জিৰণি যুগুত।
চিন্তা নাই মোৰ হন্তে; বিদৰিল হিয়া,
দেখি প্ৰিয়া-মুখ হাঁয়, আতঙ্কত ম্লান।
বঞ্চিলোঁ সি ৰাতি, অনাহাৰে সজাগৰে।
কুমলীয়া লীলা মোৰ ভয়-ভাগৰত,
নতুন বিপদ মুখে, নতুন পথিক
ক্ষন্তেক জিৰণি ললে, শঙ্কাকুল প্ৰাণে,
শিতান কোলাত মোৰ! নীৰলে, নীৱৰে,
আছোঁ চাই লালকাল মুখানি প্ৰিয়াৰ!।
‘গাড়োৱান' গাড়ী স'তে, লগুৱা কাষত,
টোপনিৰ তাল-ধৰা। জ্বলে এটি বন্তি
ছালিৰ ছালত অৰা। লাজুকী জোনায়ে

[ ৩০ ]

ভুমুকনি মাৰে, ডাৱৰ-ওৰণী ফালি।
সেই সুযোগতে হাঁয়, প্ৰিয়া-মুখ-জ্যোতি
চাওঁ প্ৰাণভৰি, মিলাই আদৰ্শ সতে;
নিমিষে নেদেখা হওঁ, অপায় শতেক,
আনন্দ নধৰে প্ৰাণে। পৰিল একলা
সৃষ্টি-লীলা-জ্যোতি, কোলাৰ লীলাত মোৰ।
পূৰ্ণাঙ্গত গল মিলি, সাংসাৰিক লীলা,
অনন্তত লয় যেন প্ৰশ্বাসৰ বায়ু।
চমকি উঠিলোঁ পুনু, আতঙ্ক প্ৰাণত,
সমুখত ৰূদ্ৰমূৰ্ত্তি যেন দেখা পাওঁ।
সঙ্কেতে বুজালে হাঁয়, সংসাৰ-বিপদ,—
অন্ত নাই, আছে আৰু ছেগ অপেক্ষাত।
হৃদয়ত বান্ধি বল, লাগিব যুঁজিব,
বিপদৰ ধুমুহাৰ প্ৰতিকূলে গতি।
অকস্মাৎ গৰ্‌ গৰ্‌ গভীৰ গাজনি?
বেঁকাবেঁকি চমকনি, বিজুলী ৰেখাৰ;
মাজে মাজে ঢেৰেকেনি, কাণ-টাল-মৰা।
আৰু যত বিপদৰ গহীন পাতনি
প্ৰকৃতিৰ ভাগে ভাগে বিৰিঙ্গি ওলাল।
বিপদীয়া এটি জীৱ সজাগৰে মাথোঁ
লাগিলোঁ তবধ। ভাবিলোঁ সৃষ্টিৰ লীলা;—
এয়েনে কি সংসাৰৰ ধাৰেবোৱা সুখ।
থাকোঁতে নিটাল মাৰি, ভাবত বিভোল।
শোঁ-শোঁ শব্দে ধুমুহাৰ ঘোৰ গোজৰণি

[ ৩১ ]

আহিল পাকনি মূৰে - বলেৰে প্ৰৱেশি
পজাৰ ভিতৰ। ক্ৰোধৰ কাৰণ তাৰ
নুবুজিলোঁ একো। থমকনি খাই উঠে
বন্তিৰ পোহৰ, বিলাতী দাপোন তলে।
ভয়ত ঘুকুচা-খোৱা, মাদলীটি যেন
নিদ্ৰিতা পথিক লীলা; উচপনি খাই
উৰুত সাৱটি ধৰে টোপনি ভোলত
বিপদৰ ধৰি গম, শঙ্কাকুলা প্ৰিয়া।
চাওঁতে চাওঁতে হাঁয়, উগ্ৰমূৰ্ত্তি ধৰি,
ঘূৰিলে পৱন পুনু, প্ৰলয়-সংহাৰী।
ঘূৰণি পাকনি কত, নিঠুৰ ভাবৰ;
প্ৰকাশি প্ৰলয় বল, উৰালে পজাটি,—
নিলগত থানবান এছলীয়া ছালি।
ক্ৰোধৰ চেপনি শালে কৰ্ কৰ্ কৰি
ছেপিলে যতেকমানে আকাশী ডাৱৰ;
বৰষিল ধাৰাষাৰে উদং শিৰত
বিপদৰ বৰষুণ, দুৰ্যোগ চৰাই।
চমকি উঠিল লীলা। আৰ্ত্তৰাৱ এটি
হৃদয় বিদাৰি ৰোষ উঠিল গগণে।—
আজিও বাজিছে হাঁয়, প্ৰতিধ্বনি তাৰ
হৃদয়ৰ অন্তঃস্থল জুৰি। সুধিলোঁ মনত,
"তোমাতে কি থিতি, মোৰ সাংসাৰিক লীলা
অতনা দুৰ্যোগ খেলা মায়া সংসাৰৰ।”

,


[ ৩২ ]
১২। সৰ্গ।
“গৰমপানী”

 পৰিল নিজম পুৱা, সৃষ্টি-উৎপাত;
মিটিকালে বতৰৰ কলা-পৰা মুখে।
সলালোঁ গাড়ীৰ গৰু, 'গাড়োৱান' তাৰ,
নতুন যোগান লই; আগুৱালোঁ পুনু
নতুন উছাহে ধীৰে-শাঁতে। নিটিকালে
ধীৰে ধীৰে সাংসাৰিক লীলা। পাহৰিলোঁ
পাৰ হোৱা সৃষ্টি-লীলা, অপায় অপাৰ।
দ্বিতীয় যোজন পথ, ক্ৰমে অতিক্ৰমি
পালোঁ গই পুন্যস্থান, আতি বিতোপন।
নামত গৰম পানী। পবিত্ৰ নিজৰা।
উতলিছে সদা। তাপিত হিয়াৰ যেন
উগাৰিছে শোক-অশ্ৰু ধৰণী মাতৃয়ে।
পৱিত্ৰ ধাৰেৰে তাৰ বাগৰিছে নই।
চেঁচনি উপমা ধৰা। হৃদয়ৰ তাপ-ভাপ
পৰিছে উপচি যেন, পানীকৃত হই;
আত্ম বুজনিত। নৰক আদৰ্শ থল।

[ ৩৩ ]

চউপাশে বনভাগ গহীন গম্ভীৰ;
চৰিছে নিজম ভাব শান্তি-প্ৰকৃতিৰ।
গঁড়ালত বন্ধা থকা ৰাজহংস জাকে
লভিলে মেলানি যেনে পুখুৰী পানীত,
ওপঙ্গি বিভোল হয়, উলাহিত মনে;
কোলাৰ শিশুৱে নামি পালে ধুলি-খেলা,
কোমল প্ৰাণত যেনে আনন্দ নধৰে;
সামাজিক গঁড়ালত বন্ধা থকা নাৰী,
গাড়ী-গঁড়ালৰপৰা চালুকীয়া লীলা
নামিল যেতিয়া গই নিজৰা পাৰত,
উপচি পৰিল প্ৰাণে আনন্দ অপাৰ,
আচৰিত শোভা দেখি সৃষ্টি-লীলা গাত!
নীৰলে নিটাল মাৰি চায় চউপাশে,
চাহনিৰ কেন্দ্ৰ ৰাখি নিজৰা বুকত;
সলায় জেউতি ক্ষণে মুখ-দাপোনৰ,
কি যে ভাব কিবা কথা খেলাই প্ৰাণত!
আছিলোঁ নীৰৱে চাই লীলা-মিলামিলি,
নিলগৰপৰা। অপূৰ্ব্ব মিলন জ্যোতি
প্ৰতিভাত অহ, সংসাৰী-প্ৰকৃতি-লীলা!
প্ৰাণে-এৰা দেহাপ্ৰায়, ভাবত বিভোল,
আছিলোঁ পুতলা হই। উত্ৰাৱল প্ৰাণে,
উৰি আহি হাঁয় সাবটি ধৰিলে ডিঙ্গি,
ভাবে-ধৰা লীলা মোৰ, বাহুলতা-মেলি।
বিচাৰিলে মিখামুখে, তাপ নিজৰায়,

[ ৩৪ ]

অপৰূপ সৃষ্টি-লীলা উদ্ভৱ কাৰণ।
বুজালোঁ সাদৰে; বুজিলোঁ যি ভাৱে মই
কবিৰ কল্পনা ধাৰে লই, পৃথিবীৰ
তাপভৰা অন্তৰৰ কথা। লীলা মোৰ
আপুনি কবিতা। মিলিলে কল্পনা বিভা,
সৌন্দৰ্য বুকুত যেনে প্ৰকৃতিৰ শোভা।
শলাগিলে ব্যাখ্যা মোৰ, শলাগী-হাঁহিৰে।
কি যে ভাবে হিয়া মোৰ কৰিলে বিভোল!
বুকুত চপাই ধৰি, হাঁহি সুৱগাৰে,
দিলোঁ এটি হিয়া-ছেপা, আবেগ বান্ধেৰে;
শুজিলোঁ শলাগ-ঋণ। লগালে লীলাই,
পুনু বেঁকা চাহনিৰে, ওপৰঞ্চি ঋণ;
ওঁঠেৰে অমিয়া চুহি দিলোঁ প্ৰতিদান।
সুমৰি চমকি প্ৰিয়া, জুৰিলে আলচ,
আহাৰ ব্যৱস্থা কথা। ভাগিল নিমেষে
দিঠকৰ স্বপ্ন মোৰ, অতৃপ্ত সুখৰ।
দিহালোঁ যুগুত, যিৱা প্ৰৱাস সম্ভৱ,
বান্ধোনৰ আগলি যোগান। প্ৰিয়া মোৰ
শুদ্ধভাৱে উঠিল ৰান্ধনী। —জীৱনত
গৃহিনী ৰান্ধনী পোনে নিজৰা পাৰত।
উতলি অন্নৰ পাক মিলে বকবক,
প্ৰকৃতি বান্ধোন শাল, নিজৰাৰ সতে;
মিলিল বান্ধনী দুটি লীলা-প্ৰতিভাৰ।
চোঁচনি চাহনি মাৰি এফলীয়া হই,

[ ৩৫ ]

পেলালো চেঁচনি চকু, সজাগৰে থকা,
হিয়াৰ পোৰণি আৰু, বিপদ হেঁচাত।
বহিলোঁ পাতত পাচে, পাত আসনত,
পৰিল যেতিয়া মোত্ ভোজনৰ ডাক।
সমুখত বহি লীলা ধৰিলে যোগান,—
বিশ্বেশ্বৰ পাতে যেনে অন্নপূৰ্ণা ৰাণী।
অপূৰ্ব ভোজন সুখ ভুঞ্জালে প্ৰাণক,
ক্ষুধাৰ অগনি সতে শান্তি সুধা মিলি,
প্ৰিয়া-সুগন্ধত। দেখিলোঁ জগত তুষ্ট
অৰ্দ্ধেক ভাগত; অৰ্দ্ধ-আত্মা তুষ্ট যেৱে।
বহিলোঁ সুস্থিৰ হই এপাশে নীৰৱে।
ধোঁৱাপান আয়মেৰে। ইহাতে মুহুদি।
নোচোৱাৰ ভাৱে চাওঁ, বেঁকা চাহনিৰে,
পূৰ্ণ-আত্মা তুষ্ট হোৱা, প্ৰিয়া-ভোজনত;—
লগুৱাক অন্ন দান কৰি সমাপন,
অৱশিষ্ট ভাগ মোৰ, ভোজন পাতত
পৰম সন্তোষে অহ, ধৰিলে চপাই,—
সাক্ষাৎ দ্ৰৌপদী, অতিথি-ভোজেন পাচে।
ধোঁৱাতান দীঘলীয়া; থাকি থাকি বয়,
ভাঁৱৰ কঁপনি লাগি। বাগৰি পৰিল,
মুহুদি হাতৰ; দিঠকক সপোনত,
মুকলি হাতৰ মুঠি! নাচনী চকুৱে
ধৰে থিৰ ভাৱ; ভেলেঙ্গী-চাহনি ধৰি,
একেঠৰে ৰল চাই প্ৰিয়া-মুখলই।

[ ৩৬ ]

পৰিলোঁ বিষম ধৰা, চকুত চকুৱে;
কোঁচালে থোৰালি হাত, লাজুকী লীলাই,
লাগি লাজ-সুৰামূৰি। লুকালে মুখানি
ওৰণী আশ্ৰয় টানি। বাজিল প্ৰাণত
অনুতাপ শেল, ভোজন-বিঘিনি হই।
লৰি গই কাষলই, বুজালোঁ কতনা;
কতনা উছাহ কথা, মৰমেৰে সনা।
কতনা যতন পাচে কত চিপিয়নি,
অনুৰোধ ৰাখে মোৰ। বিফল বাসনা;
লজ্জাৱতী লীলাৱতী, নোৱাৰিলে হাঁয়
এৰাব লাজৰ হাত। হলোঁ এফলীয়া,
অগত্যা আঁতৰ হই, ইচ্ছা প্ৰতিকূলে।
পূৰ্ণ বন-ভাত ৰান্ধনী ভোজন পাচে।
তুষ্ট হল পূৰ্ণ আত্মা, পূৰ্ণ ভোজনত।

[ ৩৭ ]
১৩। সৰ্গ।
নামবৰ হাবি।

 মধ্যাহ্ন জিৰণি পাচে গাড়ী-কাৰেঙত,
লীলা-বাণী-শুশ্ৰূষাত লভিলোঁ জিৰণি।
নিজম প্ৰকৃতি। নিজৰাৰ কলকলে,
বতাহৰ সৰসৰে —মিলন সুৰত—
শান্তিৰ জুৰণি ঢালি আনিলে টোপনি!
চাৰি চকু দুটি জীৱ, অভেদ আতমা,
লালকাল ভাগৰত। সুমৰি দিঠক,
সপোনত প্ৰাণ দিয়া-দিয়ি। সেই স্নেহ,
সেই দেহ, সেই প্ৰেম-বাহু-বান্ধনিৰে।
বহুদূৰ গতি হ'ল, টোপনি জালত।
চকু মেলি দেখোঁ পাচে অটব্য অৰণ্য,
বিদ্যমান সমুখত, —গহীন আবেশে,—
নামে ‘নামবৰ’। সেন্দুৰী সন্ধিয়া বেলা।
দিনকৰে দীপ-দীপ্তি পুনু চুচি লই
পদুম বিৰহ তাপে তেজ-গোৰা বান্ধি
লুকালে নীৰৱে হাঁয়, পৰিলে পাটীত,
পছিমাচলত। "নামবৰো” অন্ত তাতে।

[ ৩৮ ]

দুৰ্ঘোৰ অৰণ্য আগে; নিজান নিটাল,
নিজম ভাবত তাৰ, গহীন প্ৰকৃতি
জ্বলে ভয়ঙ্কৰী ৰূপে মানৱ হিয়াত।
সংকোচিত গাড়োৱান, আতঙ্ক প্ৰাণত;
নীৰৱে ঢিমালে গতি, ভবিষ্যত ভাবি।
নিমিলিল মনে স’তে মোৰ। নাই নই,
নাই বিল, নাই এটি নিজৰাৰ জুৰি,
অতিথি শুশ্ৰূষা হেতু প্ৰকৃতি বুকুত।
বিপদৰে মুখভাগ। আশ্ৰয় এৰাই
ভালেখিনি গতি। পাৰিলে এৰাব,
নামঘৰ মাজভাগ, জিলিকে নতুন
আশ্ৰয় আশাৰ চাকি। উদগালোঁ
‘গাড়োৱান’; কাণে কাণে উদগণি বাণী।
জুৰিলে অলস প্ৰাণী, পুনু যুঁৱলিত;
মুখৰ ভিতৰে কিবা, অফূট বকনি,
আশংকাৰ নাম লই চলালে বাহন।
অন্ধক্ৰোশ গতি পাচে, অৰ্দ্ধাঙ্গিনী মোৰ
উঠিল চমকি কিবা দেখি দুৰদশা,
দিঠকত সপোনৰ মায়া। মনে মনে
গুনি কিবা আমোলালে গহীনাই মুখ।
নেপালো উত্তৰ স্থিৰ, সুধি বাৰেবাৰ,
সপোন বৃত্তান্ত কিবা। নিমাতী প্ৰতিমা,
গধুৰ ভাৱত হাঁয়, ভাব-গৰভিনী।
প্ৰকৃতি বুকুত দেখোঁ, ঘোৰৰূপা হই

[ ৩৯ ]

মিলিল সংসাৰী-লীলা সৃষ্টি-লীলা স'তে।
মনে মনে আশঙ্কাৰ বাঢ়িল ঠেঙ্গুলি,
অজগৰ মুখে যেন, ভয়ে-ছেপা প্ৰাণী,
গ্ৰাসিলে যেতিয়া আহি ঘোৰ অন্ধকাৰে।
বন-শত্ৰু পাচ কথা; মনোৰাজ্য জুৰি,
মনে-পতা শত্ৰু দলে কঁপালে হৃদয়।
কতো নাই সাৰ-সুৰ, নিটাল প্ৰকৃতি
পৰিছে নিজম। নিমাত চালকে গাড়ী
চলায় নীৰৱে। কু-শবদে গাড়ী-ঘিলা,
ঘূৰিছে বাগৰি। মাজে মাজে সঁহাৰিটি
উঠে মোৰ কণ্ঠ এৰি; বাজে-গহীনাই।
পৰে সি নিজম পুনু; কাঁহপাত্ৰে যেনে
উঠি শব্দ পৰে জঁয়, আপুনি নিজম।
মিলে সি নিটাল ভেদি অনন্ত আন্ধাৰে,
নেৰাখি তাৰ চিন্ একো। ক্ষন্তেক পাচে,
প্ৰকৃতিৰ ঘোৰ ৰূপ, মানৱ হিয়াত
উথলে দুগুণে হাঁয়, দুৰ্যোগ চৰাই।
অন্ত নাই আন্ধাৰৰ। নপৰে সৰকি
এনি-তেনি জিলিকনি এটি। নিশাকৰ
ভালেখিনি পাচে। থমকি থমকি মাথোঁ,
জ্বলে এটি বন্তি আগে, গাড়ী-চ'য়ে-যোঁট।
জিলিকায় সি আলোকে গাড়ী-প্ৰাণীকিটি
নিৰাশ্ৰয়, নিসহায়, ভয়ত আতুৰ,
অটব্য অৰণ্য মাজে, শতৰু মুখত;

[ ৪০ ]
 

শক্ৰক নেদেখা কৰে, বঢ়াই আন্ধাৰ;
ব্যাধৰ লুকনি আঁৰ। মুহূৰ্ত্ত নাযায়,
ধৰে যেন বেৰি আহি, শতেক অপায়ে।
“আছে বা কিমান আৰু আগলই বাট?”
আতুৰা লীলাৰ প্ৰশ্ন নীৰলে সৰিল,
ভয়-গাঁথি ফৰমুটি খাই। মন মোৰ
চিন্তাযুত, বুজনিৰ বিচাৰি উপায়;
প্ৰিয়াক অভয় দিওঁ, ক্ষণ চমুৱাই,
“পালোঁহি, অলপ আছে” প্ৰবোধ পানীৰে
নুমালোঁ উদ্বিগ্ন জুই, হিয়াত লীলাৰ।
পাহৰালোঁ ভয়ভাব, জুৰি সাধুকথা।
অলৌকিক উপন্যাস, বিপদ, উদ্ধাৰ,
কথমপি গা-সৰা, পুনু সুখভাগী,
অদ্ভুত ঘটনা-পাক মেলি সুকৌশলে,
ভুলালোঁ তিনটি প্ৰাণী, শঙ্কা পাহৰাই।
উমানত গৰু-খেদা, নীৰৱ চালক,
লাগিল তৱধ শুনি ঐশ্বৰিক লীলা।
অকস্মাৎ ৰিনি ৰিণি, শিঙা-উকিয়নি;
লৰি লৰি বস্তি এটি চাপে কাষলই।
ঈশ্বৰ-প্ৰেৰিত যেন অনাথ সাৰথি,
অথন্তৰ অৱস্থাত উপস্থিত আহি।—
চিনিলোঁ চিনাকী সাজে, ডাক-ভাৰী দুটি।
সুধিলোঁ আবেগ সুৰে সম্বোধি ‘ককাই’
কিমানত আছে আগে, আলহী আশ্ৰয়?

[ ৪১ ]

উৰিলে সমস্বৰে, সম্বোধি ঘূৰাই-
লাগিব খেদিব আৰু পূর্ণ দুই ক্রোশ।
লাগিলোঁ তৱধ; পৰি যেন বজ্রপাত,
হতাশ খুন্দাত। সােধোঁ বুলি আৰু কিবা
হলোঁ আধা-গাড়ী-বাজ, মূৰ উলিয়াই ।
দেখোঁ পুনু শুভ দৃশ্য। আহে নে কি আৰু
সুখৰ সম্ভেদ্‌ কিবা?--উজ্বলি আন্ধাৰ
আহিছে দুটাৰি জোঁৰ, আমাকে ধিয়াই ;
হাবি-বনে দিলে বাট, একতীয়া হই।
চাপিল চাপিল হাঁয়, চাপিল ওচৰ,
বাজিল নাকীয়া শিঙ, কঁপাই বননি,
সমুখত মহাকায়, দঁতাল গজেন্দ্ৰ।
আতঙ্কে উৰিল প্ৰাণ; পুতলাৰ প্রায়,
তধা লাগি ৰলোঁ, মৃত্যুমুখী নৰপ্রাণী।
চুৰ্ত্তি হেৰুৱাই। মুহূৰ্ত্ত পাচত,—হাঁয়,
নচলে লিখনী,—ডাকভাৰী বন্তি এৰি
চিটিকি পলাল প্রাণে, নিৰােধি নিশ্বাস;
গাড়োৱান পিচে পিচে, উন্মাদচিতীয়া,
নিমিষে লুকাল কেনি, অন্ধকাৰ ভেদি ;
মাতিব নজনা দুটি গাড়ী-যোঁটা প্রাণী,
ধৰিল ঢাপলি পাচে, যুঁৱলি পেলাই,
আন্ধাৰত পিচলই উৰাই নিচান;
ভয়ে-ছেপা তিনি প্রাণী এৰি গাড়ী স'তে !
নিৰাশ্রয়া শীলা হাঁয়, মেলি বাহুলতা,

[ ৪২ ]

ধৰিল সাবটি মোৰ পাতি-ধৰা ডিঙ্গি;—
যুগুত আশ্ৰয়। আঁটি ধৰি বুকুলই,
পৰিলোঁ চেপেটা হই, স্থিৰ কৰি মনে,
এহিস মানৱ দেহা, পূৰ্ণমিলনত,
একাঙ্গ বান্ধোনে। প্ৰভুভক্ত লগুৱাটি
প্ৰভু-ভকতিত, আসন্ন লগৰী হই,
দুটি পাৱ শিৰে ধৰি লগতে পৰিল।
অৰ্দ্ধেক সজ্ঞানে মই চাওঁ গজক্ৰীড়া
এৰি যোৱা বন্তি স’তে। অপেক্ষি মৰণ,
উপস্থিত বিপদৰ প্ৰতি মুহূৰ্ত্তত,
চাওঁ ভাবি সৃষ্টি-লীলা বিধিৰ হাতত।
সামৰিল ক্ৰুদ্ধভাৱ, বস্তি গুৰি কৰি;
আঁতৰিল গজপতি, গজেন্দ্ৰ গতিৰে,
মৰষি যতেক দায় আতুৰ প্ৰাণীৰ।
এৰাই ৰাহুৰ গ্ৰাস, যেনে দিনকৰে
খলকি লগাই মেলে নিজ তেজ ৰাশি;
এই মৰণ গ্ৰাস, কানে-কানমাৰি,
লাগিল খলকি প্ৰাণে, বুকু ঢিপিয়নি।
ক্ষন্তেক নিস্তাৰ মানি, তিনে চোৱাচুই
মৰণৰ আগ-পাচ, সুমৰি নীৰৱে,
প্ৰকাশিলে মনোভাৱ চকু-চাহনিয়ে।
বাজিল প্ৰাণত পূনু, চেতনাৰ শৰ ,
ভয়-বিহ-সনা-গাত। ভৱিষ্য বিপদে
ঘন ছাতনিৰে, অতীত প্ৰকোপ জিনি

[ ৪৩ ]

ছাতিলে সমুখ ভাগ। চালক বিহীন,
অচল গভীৰ ঘিলা। পৰ্ব্বত প্ৰান্তত
লাখুটি বিহীন যেন, খোৰা তিনি প্ৰাণী।
বিপদ-নজনা লীলা, আৰু লগুৱাটি,
আতঙ্ক খুন্দাত হাঁয়, মুছকঁছ্ গই,
হল সংজ্ঞাহীন; তন্ত্ৰাৰ আবেশ পাচে।
অকলশৰীয়া, মাথোঁ কল্পনা ছঁয়াত,
প্ৰকৃতি বুকুত হাঁয়, বিভোল-জুৰণি
বঞ্চিলোঁ মুকলি কৰি উদাস পৰাণ।
ধীৰে ধীৰে নিশাকৰে, 'নামধৰ' শিৰে,
ৰাঙলী নিচান তুলি, পূব শিতানত,
জোনাক-জাননী দিলে আক্ৰমি আন্ধাৰ।
আঁতৰিল অন্ধকাৰ, ঘাটিল যুঁজত;
বিস্তাৰিলে নিজ প্ৰভা, জোনাকি জগত।
উদঙ্গালে প্ৰকৃতিৰ কাঁচলি বুকুৰ।
নিজম-সৌন্দৰ্য-প্ৰভা হল প্ৰতিভাত
উদং হিয়াত মোৰ। উদাস পৰাণ
পূৰ্ণ হল কি যে ভাবে, সৃষ্টি মহিমাৰ
কোটী গ্ৰহ, উপগ্ৰহ, নিশাকৰ স'তে,
পৰিল যেতিয়া, অহ, নীৰলা চকুত।
আৰু বা কতনা সৃষ্টি, নেদেখা ভাগত,
বিৰাজিছে আলাসত, ব্ৰক্ষাণ্ড বিয়াপি।
এজনা নিয়ন্তা তাৰ, চাওঁতা এজন,
একেজনা বিশ্বেশ্বৰ ৰক্ষক সবাৰ।

[ ৪৪ ]

ক্ষুদ্ৰাদপি ক্ষুদ্ৰ আমি, মনুষ্য জীৱন,
ততোধিক অকলই, তুলনা যেতিয়া
অসীম ব্ৰহ্মাণ্ড স’তে। অজ্ঞান মানৱ,
লীলাৰ ঢাকনি তলে। নিন্দে সি সততে
বিধিৰ বিধান, নেদেখি প্ৰকৃত জ্যোতি,
সৃষ্টি-মহিমাৰ। ভাবত বিভোল হলোঁ।
উদাস পৰাণ মোৰ; আত্ম-বুজনিত।
কটালোঁ প্ৰফুল্ল প্ৰাণে, বিপদীয়া ৰাতি,
বখানি সৃষ্টিৰ লীলা ঈশ-গুণগানে।
নুমাল ৰাতিৰ স'তে যতেক অপায়,—
দিঠকৰ, কল্পনাৰ, অশেষ, অপাৰ,
—পূবালি মেঘৰপৰা, বিৰহ শেষত,
পদ্মনাথে পুনু আহি দূৰণি বিলত,
ধৰিলে নাচোন যেই প্ৰিয়া-মিলনত।
ভাগিল নিটাল ভাব, শাঁত প্ৰকৃতিৰ,
হলৌ বান্দৰ আদি ডলুৱা প্ৰাণীয়ে
জুৰিলে আনন্দ ৰাৱ যেবে ঠেও ধৰি।
লভিলে চেতনা পুনু, মূৰ্চ্ছা-যোৱা-প্ৰাণে;
ধীৰে ধীৰে উঠি লীলা, ধৰিলে গুণনি;—
ৰাতিৰ বিপদ কথা। শুকান, নিমাত,
মুখ লগুৱাৰ; আতঙ্ক চোঁচনি পাচে!
উভতি বলদ স’তে, গাড়োৱানে গাড়ী
যুঁটিলেহি পুনু; ঘূৰিল অচল ঘিলা।
বুজালোঁ কথাৰ ছলে, সৃষ্টি-লীলা-খেলা,

[ ৪৫ ]

সংসাৰী লীলাৰ স'তে; নিজনি বিলত
সূৰ্য্য প্ৰতিবিম্ব খেলা। আশ্বাসিলোঁ পাচে,
প্ৰবোধি মনক, সুখ-দুখ স্বপ্নখেলা, —
বিপদৰ অন্ত সেয়ে বিধি-ধৰ্মমতে।
হৰষিত লীলা শুনি, বুজনি হাঁহিৰে,
তিয়াগি বিপদ চিন্তা ভাবনা অপাৰ।
অনাহাৰে নোৱাৰিলে টুটাব জেউতি
ৰসময়ী লীলাৱতী, জেতুলীপকাৰ।
দেখি কিন্তু চকু মোৰ মুদনিমুখীয়,
ম্লানমুখ ভাগৰত, সজাগৰে থকা,
কোঁচালে চকুৰ পাহি; —দুখ পতিয়নি।
চৰিল চেহেনী ৰূপ, বেজাৰ ছঁয়াত;
ধোঁৱাৰ পাকনি মাজে বাৰ-জোলোঙাৰ।
আঁঠু যুৰি কোলা পাতি, লই দুটি পাৱ,
বুলালে কোমল হাত, নিবেদি বিশ্ৰাম।
নিশাকৰে মিছা কৰি ৰাতিৰ বিপদ,
আপুনি পৰিলে শেতা। দিনকৰে পাচে,
বিস্তাৰি অভয় দীপ্তি, হৰিলে আন্ধাৰ,
শতৰু লুকনি আঁৰ। পৰিল চেঁচনি।
ৰখীয়া দি পদ্মনাথ পদ্মিনী প্ৰিয়াৰ
অবিহনে মোৰ,—জিৰণিত ভোল গই,
জপালোঁ চকুৰ পাহি। প্ৰিয়া-স্পৰ্শ-সুখে
শান্তিৰ জুৰণি সানি, প্ৰতি অঙ্গভাগে
কৰিলে বিভোল প্ৰাণ। আহিল টোপনি,

[ ৪৬ ]

শক্তিৰ ওপৰে সদা আলাসত ভহা।
নিমিষে নেদেখা হলোঁ দিঠকৰ মেলা।
সপোনৰ ইন্দ্ৰজাল বিয়াপি চৌপাশে,
অপৰূপ সৃষ্টিলীলা, বিয়পালে প্ৰাণে।
ভূপতি সমান ভোগ, সংসাৰ বিলাস,
ৰাণীসমা লীলা মোৰ, ভুঞ্জে তাৰ ভাগ।
পুণ্য মিলন, আহ, পুণ্য প্ৰেমফল।
প্ৰথম প্ৰহৰ পাচে চাওঁ চকু মেলি,-
মুকলি চৌপাশে; 'নামবৰ' অন্ত চিন।
বাৰী-ঘৰ সমুখত, মানুহ-বসতি,
মাজে মাজে চিনি-পোৱা মুখৰ আকৃতি।
ডিমাপুৰ নামে ঠাই। শান্তি ৰক্ষা হেতু,
ৰজাৰ ৰখীয়া 'থানা’ ধনশিৰী পাৰে।
হিড়িম্বা নগৰ আগে, জীৰ্ণ অৱস্থাত।
শুনিলোঁ প্ৰিয়াৰ মূখে বহুদূৰ গতি,
টোপনি ভোলত মোৰ। বিশ্বাসঘাতকী
নৰ-পশু‘গাড়োৱান' নিশবদে নামে
এফলীয়া গৰু স’তে। আত্মধিক্কাৰত,
মৰ্মাহত হল অল্পবোধী প্ৰাণ হাৰ।
নবঢ়ালোঁ তাপ তাৰ, চাহনি বাণেৰে।
দিলোন অন ফালে, নেদেখা ভাৰত।
বন্ধুজন শুশ্ৰূষাত, পথিক ভোজন,
পূৰ্ণভাৱে সমাপন, আহত তলত,—
এসন্ধ্যা সন্ন্যাসী দৰে আবেলি পৰত।

[ ৪৭ ]

বঁঞ্চিলো সি ৰাতি তাতে, শঁতাই ভাগৰ,
অসময় ভোজনৰ পাচে। লীলা কিন্তু
অতিকে বিমনা, কি জানো কি কথা গুণি;—
“এনেই লাগিছে কিবা”—প্ৰশ্ন-উত্তৰত।
বুজিলোঁ আজলী প্ৰাণে বাল্য-লীলা-খেলা,
সাংসাৰিক লীলা স’তে পৰিছে ৰিজনি।
নুসুধি দুনাই একো, ধৰিলোঁ বুকুত,
ভাৰত জেউতি চৰা মুখানি সৰল।
পুলকিত নিমিষতে, কায়-মন-বাক্,
চকুৰ হাঁহিৰে যেবে হঁহালো চকুক।

[ ৪৮ ]
১৪। সৰ্গ।
পৰ্ব্বতপাদ।

যাত্ৰাৰ চতুৰ্থ দিনা ভৰদুপৰত
পৰিল চকুত পুনু, লাহে, লাহে, লাহে,
প্ৰকৃতি ৰক্ষিত মঠ; শ্যাম ৰহণীয়া !—
মাতৃদেবী সুৰক্ষিত বৰঘৰ যেন,
অপেক্ষি যুগল ৰূপ, বৰ-যাত্ৰা পাচে।
দেখোঁতে ওচৰ অতি চকুত লীলাৰ;
উঠিবহি গাতে যেন, ঘূৰি পাকনিটি,
পূৰাব চকুৰে চাই, পোহনীয়া আশা,
প্ৰকৃত পৰ্ব্বত ৰূপ; নিলগত দেখা
এফলীয়া এচটীয়া সীমাবন্ধা গড়।
পাকনিৰ পাচে কত ঘূৰিল পাকনি;
পাওঁ পাওঁ পাওঁ যেন, —একে নিলগত।
একেঠৰে ৰাখি চকু, আমনি-নলগা,
চাওঁতে চাওঁতে আহি, সন্ধিয়া পৰত,
চাপিলোঁ পৰ্ব্বতপাদ, —আনন্দ মঠৰ
এখন দুৱাৰদলি। প্ৰকৃতি সঙ্কেতে
যেন ৰজাৰ দুৱৰী, সশস্ত্ৰ প্ৰহৰী,
ৰক্ষক দুৰাৰ; —‘নিচুগাৰ্ড’ নাম তাৰ।

[ ৪৯ ]

আনন্দ উপচি পৰা প্ৰকৃতি হিয়াত,
ধাৰেযোৱা এটি সোঁত শিলনি ওপৰে
বিভোল ভাবেৰে মিলি বইছে বাগৰি!
তুলিছে আনন্দ ৰাৱ, মঙ্গল আৰতি।
পৰিল উপচি ভাব, উগুল-থুগুল,
হিয়াত লীলাৰ। পাচ কৰি আন কাম,
নিবেদিলে মোত, উত্ৰাৱল মনে-চিতে,
অপৰূপ সৃষ্টি-শীলা, আপোন হিয়াত,
আপোন চকুৰে চাই মিলাবৰ গুণে!
ধীৰে ধীৰে নামি, লীলা-বাৱেঁ, হাতেযোঁটা,
দিলোঁ থিয় দুয়ে এটি শিল-ওপৰত;—
প্ৰকৃতিৰ পাৰি থোৱা শুদ্ধ চামপীৰা;
ধুৱালে পবিত্ৰ জলে, উথলি আপুনি,
বৰ-কন্যা চাৰি-পাৱ। জননী প্ৰকৃতি,
মুকলি গহীন সাজে, মেলি বহু-লতা,
পিন্ধালে সাদৰি, আদৰণী ভাবমালা;
মুকলি বুকুৰ মাজে, সাবটি দম্পতী,
চেনেহ-ছেপনি বান্ধে, ধৰি দুই মুখ,
সুঙিলে দুইটি শিৰ অপত্য স্নেহত।
নমিলোঁ জননী পদ। ভকতিৰ ভাব
বিৰিঙ্গি চকুৰ কোনে, বাগৰিল ধীৰে,
দুগালে দুধাৰি, আনন্দৰ চকুপানী।
বঞ্চিলোঁ সি ৰাতি তাতে হৰিষ্‌ অন্তৰে।

[ ৫০ ]
১৫। সৰ্গ।
পৰ্বত-মঠ।

 আনন্দ মঠৰ মাজ; সৌন্দৰ্য্য-ভঁড়াল।
এহাতে অত্যুচ্চ বাৰ, শিলেৰে বন্ধোৱা;
ইহাতে গভীৰ গুহা, পকোৱা বাটৰ।
কঁপি উঠে মন-প্ৰাণ, চুলি-আগে-জীৱ,
জুমিলে নেদেখা তলি,—প্ৰকৃতি অন্তৰ,
অমূল্য ৰতন ধৰা সৌন্দৰ্য্যৰ খনি।
অমাতৰ মাতে মুগ্ধ, পিপাসিত কাণ;
নেদেখা ৰূপত মজে উত্ৰাৱল প্ৰাণ;
নোপোৱা সুখৰ ফালে ধাউতি হিয়াৰ;
সৃষ্টিৰ নাঠনি-যোঁটা, প্ৰকৃতি নৰৰ।
উত্ৰাৱল মন-চিতে আনন্দ নধৰে,—
জুমি জুমি ৰূপ লীলা, —লীলাৰ হিয়াত।
বিশাল প্ৰকৃতি বুকে মুকলিমূৰীয়া,
চাৰিঢাপে বন্ধা থকা নাৰী,—বন্ধা পখী
সজা মাজে বহুকাল। পুনু গছ ডালে!
আহি পাচে পালোঁ এক শিল-চপৰাণি;

[ ৫১ ]

সৰু-বৰ, নানা গঢ়, হেজাৰে হেজাৰ।
“দেহিঐ, চাওকচোন।" —নামে যেন লীলা—
নাৰাখোঁতে গাড়ী! পূৰিল প্ৰাণৰ আশা,
নামিলোঁ আহাৰ হেতু, সুচল সি ঠাই;
‘কুকীপানী' নাম তাৰ। চপৰাণি মুখে
উধাৱত লীলা হাঁয়, কাচুতি চপাই।
এটি থই আৰু এটি, ঘুৰি আন এটি,
লৰি লয় আৰু এটি, আতিকে চিকুণ।
ইদৰে ভৰায় কোঁচ শিলৰ গুটীৰে,—
কাঢ়ি মোৰ হিয়া-ভাব, তলি উদঙ্গাই।
এৰিলোঁ ধেমালি স’তে শিলনি ওপৰে,
প্ৰকৃতি-দুহিতা লীলা প্ৰকৃতি-বুকুত।
আহাৰ যুগুত হেতু উঠিলোঁ ৰান্ধনি।
তৃষ্ণাযুত চকু মোৰ অতৃপ্ত সুখৰ,
মাজে মাজে বেঁকা-চোৱা, ভাউতি লীলাৰ।
বনদেবী বনমাজে, মানবীৰ বেশে।
আনন্দৰ উছাহত, টানি ৰখা হাঁহি,
অকলই উঠে ফুটি, হঁহাই মনক;
প্ৰাণভৰি চাই, অহ, লীলাৰ লৰালি।
ভোজন সমাপি যেই আৰম্ভিলোঁ পুনু,
বাটৰুৱা বাট-খেদা, নতুন বিপদ
চাপিল ওচৰ এটি। সুখ পাচে দুখ,
সৃষ্টিৰ চকৰিযোঁটা। ভিতৰি ইবাৰ,
ব্যাধিৰ বিকাৰ হাঁয়, লীলা-দেহা মাজে।

[ ৫২ ]

অকস্মাৎ বিপদৰ সংহাৰ মূৰতি।
প্ৰিয়া মোৰ সঘনে মুৰ্চ্ছিতা! কিবা তাৰ,
জোঁকোৰি হৃদয় গুৰি, উঠে ধোৱাঁপ্ৰায়।
শূন্যত থিতাপি চকু, কি জানো কি দেখে।
থাকি থাকি মাৰে হাঁহি, কিবা অৰ্থ পাই,
গূঢ় অৰ্থ মনোভাব, অবুজ ভাষাৰে।
মাজে মাজে উঠে চঁকি? অমঙ্গলে কিবা,
ধৰেহি সাবটি যেন ভয়ঙ্কৰ ৰূপে।
তোলপাৰ প্ৰাণ মোৰ, কৰ্তব্য বিমোৰ।
উন্মাদৰ বাহু মেলি, ধৰিলোঁ সাৱটি,
উন্মাদিনী লীলা। হাততে হেৰায় যেন,
যত্নে তোলা পানী-চলু! ধৰিলোঁ চপাই
হিয়াত হিয়াৰে টিপি, নাৰাখি সুৰুঙা,
বিচ্ছেদৰ অহা-যোৱা জলা। কঁপে হিয়া,
কঁপে মন-প্ৰাণ, অন্তিম ভাৱত উটি ।
বিপদ-বান্ধৱহীন, নাই বেজ-জ্ঞানী,
নিজান প্ৰকৃতি ৰাজ্য, দশোদিশ্‌ জুৰি
বিস্তাৰে নিজম ভাব, নৰ নিলগাই।
ঈশ্বৰ সহায় মাথোঁ, ভব-ভয়হাৰী;
বিপদতাৰণ নাম, শিৱ-শিৱময়,
অব্যৰ্থ ঔষধ স্মৰি ক্ৰমে আগুৱালোঁ।
অৰ্ধেক যোজন পথ কটালোঁ ধ্যানত;—
বিপদ-ভুলোৱা যাদু। বতৰৰ স’তে
সংসাৰ- বতৰ- লীলা ক্ৰমে নিটিকালে।

[ ৫৩ ]

সম্পদ, বিপদ কত কৰি তোলাপৰা,
সৃষ্টিৰে বাগৰি চকা সংসাৰ পথত,
তুলিলে ইবেলি যেন পুৰ্ণ সুখ-ভাগ,ভাগ
প্ৰৱেশ যেতিয়া লীলা, কহিমা বুকুত,⸺
প্ৰবাসৰ বৰঘৰ,⸺বাটলই চোৱা⸺
দুৰাতি দুদিন আৰু দুখযাত্ৰা পাচে।

[ ৫৪ ]
১৬। সৰ্গ
সংসাৰ-দুৱাৰদলি।

আৰম্ভণ গৃহধৰ্ম। যৱনিকা পাত
হল বৰাগী বহাৰ। ওৰণী লীলাৰ, —
গৃহলক্ষ্মী অনুকৃতি অঁকা। উলটিল,
নিয়ম-কাৰণ যত, পূৰ্ব্ব পাতনিৰ।
ভদ্ৰজন হল বাজ, প্ৰৱেশ নিষেধ;
দুখীজন,—বাহিৰত-সমিধান-পোৰা,⸺
ভিতৰ-আলহী হ'ল গৃহলক্ষ্মী পাশে।
দূৰণিৰ দৃষ্টি-সোঁত ধৰি ওভতাই,
সৃষ্টি হল চকোৱাৰ চাৰিঢাপ জুৰি।
ভেঁকুৰা পিৰালি গুচি, নিমজ চিকুণ;
চুকৰ জাবৰ আৰু ভাতচৰু-ছাই,
নজমি লভিল গতি দিনে বকৰাণি।
দৈনিক যাত্ৰাৰ বেলা ৰাজকাৰ্য্যলই
বিদায়ৰ সমিধান, চকু-চোৱ-চুই
নতুন স্ৰজন। নতুন চকুত আৰু
বৰাগী দুৱাৰ উলটি মুকলি দেখা
ভাগৰুৱা প্ৰাণে আহি ঘণ্টা পাঁচ পাচে;
দুৱাৰত গৃহলক্ষ্মী, বাটলই-চোৱা,⸺
ওঁঠৰ কঁপনি স'তে ভাগৰ-চোঁচনি।

[ ৫৫ ]

যতেক ভাগৰ দুখ, জীৱন-যুঁজৰ,
অৰ্দ্ধেক পৰাণে বই, সমভাগ তাৰ,
বুজনি জুৰণি ঢালি অৰ্ধভাগ মোৰ,
আতিকে লাঘৱ কৰে; জুৰায় পৰাণ!
আৰু এটি নতুন সলনি;⸺নাই আৰু
ওখ ভাব বৰাগীৰ,⸺মুকলিমূৰীয়া।
উদাস পৰাণে যেন,'প্ৰভাস মিলন';
প্ৰবাসী পজাৰ মাজে গৃহ-যজ্ঞ ভাগ।
নিজম পৰিল যত, সন্ধিয়া-বিলাস;
উচ্চৰাৱে গীত-গোৱা সমনীয়া স’তে।
ললে ঠাই তাৰ গৃহিণী-মন্ত্ৰণা-সুৰে,
গৃহনীতি-বীণা ধৰি। টোপনি পাতনি
প্ৰেমৰ আলচে অঁকা; পৱিত্ৰতাময়।
আৰু যত সংসাৰৰ নতুন প্ৰকৃতি,
লীলাৰ আঁচল ধৰি ক্ৰমে দিলে দেখা
উদাসী পৰাণ কৰি সংসাৰ-বিভোল!

[ ৫৬ ]
১৭। সৰ্গ।
——000——
সাহিত্যিক সংসাৰ।

 ইৰূপে আগলি ছোৱা নৱ সংসাৰৰ,
কটালোঁ নতুন ভাৱে। আছিলোঁ পাহৰি,
পূৰ্ব্বভাব, পূৰ্ব্বকথা, পূৰ্ব্বপাতনিৰ
মনে-পতা মহাব্ৰত;— জীৱন উদ্দেশ্য।
প্ৰকৃতি বুকুত পুনু, উঠিল চমকি
পূৰ্ব্বৰ জেউতি সেই, লক্ষ্য-পোহৰৰ,
ধ্ৰুবতৰা সোঁৱৰণী উঠি অকস্মাৎ।
চাৰিভিতে দেখোঁ পুনু, ব্ৰহ্মাণ্ড বিয়াপি,
কৰ্ত্তব্যৰ-পিচে-লৰা প্ৰকৃতি মণ্ডল।
সুখ-বোধ জিৰণিত, কৰ্তব্য পাচে,
ঔষধৰ পাচে যেনে পথ্য অনুপান।
হৃদয়ৰ গুপ্ত ভাব হল প্ৰতিভাত,
চকু-কোঁচনিত। মুখৰ আকৃতি জুৰি,
শোভে মন অনুকৃতি;—এঢলীয়া-চোৱা।
তধা লাগে দেখি লীলা, —সৰল প্ৰতিমা—
জানো কিবা লগালে জগৰ। দোষী ভাৱে,
চাপে কাষ; অপৰাধ মৰষণ হেতু!

[ ৫৭ ]

উপচি হৃদয় মোৰ মৰম-নিজৰা
বাগৰে অজস্ৰ ধাৰে, প্ৰতি সিৰে সিৰে;
মুখত উন্মাদ হাঁহি। কি জানো কি ভাৱে,
বুকু ঢপালনি! মুখত নুফুটে কথা।
অৰ্থশূন্য চাহনিৰে জ্বলাই দুগুণে,
মনৰ আশঙ্কা জুই হিয়াত লীলাৰ,
আপুনি বিমোৰ হওঁ, বিচাৰি উত্তৰ।
ইদৰে বাগৰি গল, দিন দুই-চাৰি।
লীলাৰ ডাৱৰ ভাব ক্ৰমে জিলিকিল;—
মুথ আমোলনি। নসহিল প্ৰাণে, দেখি
বেজাৰ ৰাহুৱে গ্ৰসা সৰলা জোনাই,
অনুকৃতি ছঁয়া পৰি অৰ্দ্ধেক হিয়াৰ।
মুহূৰ্ত্তে হিয়াৰ ছবি হিয়াৰে ঢকাই,
বুকুত লীলাক ধৰোঁ, পূৰ্ণবান্ধনিৰে।
বুজাওঁ কাৰণ মোৰ ভিন্‌ ভাবনাৰ।
নবহিল ভাব-ছবি, কোমল হিয়াত,
আঁকত-উৱঁলি-যোৱা। তিয়াগিলোঁ আৰু,
লীলাক ঘূৰোৱা আশা, ঘোৰ ভাবলই।
কটালোঁ মাহেক দুই, পুনু হেলাৰঙ্গে,
যোগাই প্ৰিয়াৰ মন, বলেৰে ছেপা দি
ভাব-উথলনি, ভিতৰি-খলকি-লগা।
পৰিল নিজনি হিয়া, খন্তেক নীৰলে;
লুকুৱা ছবিটি তলে জিলিকে আপুনি।
লুকাই বিভোল হওঁ; ক্ষন্তেক পাহৰি

[ ৫৮ ]

লীলাক প্ৰসন্না ৰখা। পৰে পুনু জঁয়,
অন্তৰত ফুলা ভাব, চাপিলে ওচৰ
বাহ্যিক ভাবৰ মোৰ পূৰ্ণগৰাকিনী।
বাঢ়িল জঞ্জাল প্ৰাণে। বাহিৰে-ভিতৰে,
ঘনে লগ এৰা-ধৰা;— দুনাৱে দুভৰি!
উগাৰি উঠিল পাচে অশান্তি নিজৰা,
বাগৰিল পূৰ্ণ বেগে, অৰ্ধাঙ্গ বিয়াপি;—
লুইতত বালি-ভেটা, যতেক বান্ধনি।
দেখালোঁ সৰল ভাৱে, হিয়া উদঙাই,
বাৱেঁ-থিয়-দিয়া মোৰ নিমাতী লীলাক;—
পালোঁ দিন ভিখাৰীয়ে অৰ্ধেক সময়।
সেই দিন হন্তে দুয়ে ধৰোঁ এটি ব্ৰত;—
অৰ্ধাঙ্গিনী হল মোৰ, ভাব-আকৰ্ষণী।
—অনুৰক্ত দাস-দাসী সাহিত্য-সেৱাত।

[ ৫৯ ]
১৮। সৰ্গ
গ্ৰন্থ-সন্তান।

 মাহেকৰ পাচে মাহ বছৰত লীন,
বছৰ বাগৰি লয় কাল-সাগৰত।
বয়সৰ লগে লগে বাঢ়ে ভাব জুৰি;—
সংসাৰী মানসী দুটি। তাৰে অনুকৃতি
দুটি দান, দুটি নাম, অভেদ আতমা।
মিলনৰ শুভ ফল লক্ষিত দুয়োতে;
সংসাৰী মানসী দুয়ে বিকসিলে পাচে,
সুফল ধৰাৰ চিন্‌, স্ব-স্ব কলেৱৰে।
কিন্তু কিযে লীলা-খেলা, বিধি-বিড়ম্বনা;
সংসাৰী আশাৰ ফুল যেই মলিয়ালে,
কুটিলে ঠাৰিটি তাৰ দুৰদশা-পোকে,
পৰিল কলিটি সৰি। আচৰিত লীলা
সৃষ্টি বিধাতাৰ;—সেই হন্তে অপৰীতি
থিতাপিল লীলা শৰীৰত। একে পোকে,
একে ক্ষণে, ধৰি ছেগ, আৰু তিনি কলি,
বিনাশিলে অকালত, লীলা-লতা গাৰ!
বিকল মানৱী প্ৰাণে হল অসহনি,
অকাল বিয়োগ হাঁয়, আশা সন্তানৰ।

[ ৬০ ]

প্ৰিয়া মোৰ চিন্তাযুতা। সৰল প্ৰতিমা,
বিষভাৰ গৰভিনী। সান্ত্বনাৰ হেতু,
পাচিলোঁ মানসী সখী। সখীয়ে সখীক,
বুজালে কতনা, অভেদ আতমা কথা;—
একে আত্মা প্ৰতিবিম্ব লক্ষিত দুয়োতে।
মানসী প্ৰসূত যিটি স্বামী অনুকৃতি,
একে ৰূপে পাব শোভা সাংসাৰী কোলাত।
শলাগিলে প্ৰিয়া মোৰ সন্তোষ হাঁহিৰে।
ধৰিলোঁ আগত পাচে প্ৰস্থ-পুত্ৰ এটি;
যুটীয়া ব্ৰতৰ ফল। হৰিষে বুকুত,
অপত্য স্নেহেৰে আটি ধৰিলে লীলাই।
নুগুচে হেঁপাহ চাই দিনে শতবাৰ;
শত বান্ধনিৰে। সেইক্ষণ হন্তে হল,
পুত্ৰৱতী প্ৰিয়া মোৰ, লীলা সংসাৰৰ।

[ ৬১ ]
১৯। সৰ্গ।
সামাজিক নীতি।

 মনে-পতা সংসাৰৰ পূৰ্ণ সুখভাগ
ভোগ আৰম্ভণ, কৰমত ফলিৱাই।
নতুন গৃহিণী লীলা, নাৰী সমাজত,
পুৰালে আসন এক নতুন আৱেশে;
অন্যতম সমজুৱা, নৱ সংসাৰৰ।
নজনা কুটীল গতি নৰ সমাজৰ;
পোন বাটে খোজ-লোৱা, আতিকে সৰলা।
অকপট হিয়া হাঁয়, হয় কলুষিত,
কপটীয়া আচাৰৰ ঘন ঘঁহনিত!
শিকালো সঙ্কেতে, চলতি সমাজ-নীতি;
ইচ্ছা প্ৰতিকুলে। নৱ শিকনিৰে কত,
ঘটাই জঞ্জাল, জুৰিলে সমাজ-ৰীতি।
নিতে নৱ গোচৰৰ আবেদন পাঠে
প্ৰেমৰ আলচ ঠাই দিলে সমাজক,
মন্ত্ৰণাৰ জালিকটা আৱৰণ তলে।
বুজনিত গল মাৰ, উচ্চনীতি যত,
স্বভাবী লীলাত আগে′ প্ৰতিভাত হোৱা।

[ ৬২ ]
 

নতুন সভ্যতা ৰীতি, সৃষ্টি মানৱৰ,
সৰলে-কুটীলে যোঁটা, ললে ঠাই তাৰ।
ইৰূপে সৃষ্টিৰ লীলা ঘটাই সংস্কাৰ,
আৰম্ভিলে মহামেলা, সামাজিক লীলা;—
অৰ্ধেক সৰলা আৰু কুটীলা অৰ্ধেক,
আচৰি সমাজ-ৰীতি; —আদি সভ্যতাৰ
কহিমা নিজাপী, আৰু নৱ ভৈয়ামৰ
কৃত্ৰিম শোভাত মৰা, নৱ সভ্যতাত।

[ ৬৩ ]
২০। সৰ্গ।
বিৰহ-সোৱাদ।

 আঁতৰিল অবিৰামে বছৰ অৰ্দ্ধেক।
নতুন ভাবৰ ঢউ লীলাৰ হিয়াত
উথলিল, বাগৰিল, ওভতনি মুখে।
স্বামী সেৱা ওপৰঞ্চি, সেৱা-ইচ্ছা আৰু
উপৰীয়া গুৰুজন; লক্ষ্যি ঘাইঘৰ,
বনালে লীলাৰ প্ৰাণে, জুৰ পাখি মেলি।
বুজালোঁ বুকুত ধৰি, যেবে প্ৰকাশিলে
মনোভাব হৃদয়ৰ, সিদ্ধি ভৰসাৰে।
কথা দি ৰাখিলোঁ কথা;—মাহ তিনি পাচে,
পূৰিব পৱিত্ৰ আশা, দীৰ্ঘ মেলানিত।
কিন্তু কি যে আচৰিত, লীলা-ইচ্ছা-যোঁটা
ঘটনা চকৰি যেন ঘূৰি অনুকুলে,
পৰিপূৰ্ণ ইচ্ছা যত, মানৱ হিয়াৰ,
মানুহৰ দিন-দিয়া নহওঁতে পূৰ।—
আহিল আদেশ বাণী, বাব-সলনিৰ,
উপৰীয়া অফিচৰপৰা;—ভৈয়ামত
সলনি বিষয়-বাব, লীলাভাগ্য বলে।
নামিলোঁ পুনৰ, উদ্দেশি জনম ঠাঁই;

[ ৬৪ ]

পিতৃ-মাতৃ গুৰুজন য’ত! আঁতৰিলোঁ
পাচে, মাতৃ-চৰণত সমৰ্পি প্ৰিয়াক।
প্ৰথম বিৰহ ভাব, পোনে এৰা-এৰি;
হিয়াৰ আবেগে অঁটা, চকুৰ আঁতৰ,
দুটি দেহা, এটি প্ৰাণ, অৰ্দ্ধ-অৰ্ধাঙ্গিনী।
হেলাৰঙ্গে ভালেদিন, পূজি গুৰুজন,
বিভোল লীলাৰ প্ৰাণ, বান্ধ-সলনিত।
আলোকি আনৰ কোলা, চালুকীয়া শিশু,
খলকিত হৰে চিত, ঘন চোপনিত;
দেখিলে মাতৃৰ ছঁয়া, এৰি শত খেলা,
ঘটায় জঞ্জাল হাঁয়, মেলি হাত-মুখ।
চঞ্চলা লীলাৰ প্ৰাণ, বিৰহ ছয়াঁত,
দেখি স্বামী-অনুকৃতি, কল্পনা চকুৰে,
উতলা হিয়াৰ ভাৰ পৰিল উপচি।
সযতনে ধৰি তাক মহী পৰশাই,
সজালে, পঠালে, পাচে, উদ্দেশি গৰাকি।
প্ৰাণ মোৰ মতলীয়া শুনি মনে-গোৱা,
বিৰহ সঙ্গীত সুধা; লীলা সুৰে বন্ধা।
বিজুলীৰেখীয়া বেঁকা, চিঠি শাৰীটিত
কি যে জ্যোতি চমকনি! দাঙ্গি ধৰোঁতেই
সৌন্দৰ্য্য ওৰণী তুলি চমকায় হিয়া!
প্ৰথমে চকুৰ কোনে ওপচাই ভাব,
পনীয়া জালেৰে ছাতি, দৃষ্টি-গতি ৰোধ;
দ্বিতীয় আবেগ-ৰাগি, জোঁকাৰি হৃদয়,

[ ৬৫ ]

কপালে বোৱায় তাৰ ভাপ বিৰিঙ্গনি;
তৃতীয় চাহনি সোঁতে ঢৌৱাই প্ৰকৃতি,
লীলাময় ভাবে লয়, জগত সংসাৰ!
ক্ষণে মেলা, ক্ষণে তৰা, ক্ষণে জাপ যোৱা,
লীলাজ্যোতি ভাব-পাখি দেখি মেলা-তৰা
উলাহত চালি ধৰি মন-পখী মোৰ,
উৰি গই আহে চুমি অৰ্ধ-আত্মা তাৰ,
নিমিষে আকাশী বাটে;—দুৰ-দুৰণিত।
ফুলোঁ ফুলোঁ পাহীটিয়ে, পুঁৱতী নিশাৰ,
পালে সূৰ্য্য দেখা; বিকসিত পদ্মফুল,
হৃদি সৰোবৰ শোভি। শান্তিৰ সৌৰভে
জুৰালে পৰাণ মোৰ;—পৰিমল ভাগী।

[ ৬৬ ]
২১। সৰ্গ।
প্ৰবাসী সংসাৰ।

নতুন সাজেৰে পুনু পূৰ্ব্ব সংসাৰৰ,
প্ৰবাসত পাতি ঘৰ, ভোগ আৰম্ভণ।
সবান্ধৱে গৃহস্থালী, ভাই-ভতিজাৰে,
আৰু শিষ্য-পুত্ৰ সমন্বিতে। লীলা মোৰ
বিস্তাৰিলে ওপচনি সাংসাৰিক মায়া।
দুখ, তাপ, ৰোগ, শোক, শতেক অপায়ে,
নিয়ঁতী আঁচল ধৰা, সংসাৰী ৰথত,
আবৰিলে গৃহস্থৰ ধৰ্ম্মক ধিয়াই।
চৰিল গৃহিণী গুণ, সোণ-পোৰা হই।
ডাল-পাত আৰু কত, জীৱন যুঁজৰ,
ঠেকা-ঠেকি, লগা-যুঁজা, মান-অপমান;
সংসাৰ-পদুলি জুৰি সশস্ত্ৰ প্ৰহৰী।
যশস্যা, গৌৰৱ-আশা, আত্মজীৱনৰ,
মজ্জাগত প্ৰাণ হাঁয়, মুগ্ধ মানৱৰ।
মায়াৰ ওৰণী টনা লীলা প্ৰতিভাৰো
বনালে আশাৰ পখী শূন্য আকাশত;
পকা ভেটী কল্পনাৰ সুখবৰ হেতু।

[ ৬৭ ]

আচৰিত সৃষ্টি-লীলা, লীলা-জীৱনৰ;
পূৰিল মনৰ আশা, মৰীচিকা ভেদি,
লভিল আসন এক উচ্চতৰ খাপে।
মিলনৰ পাচে যেনে পুৰ্ব্বৰাগ সুখ;
পিপাসা নিবৃত্তি পাচে, পানী হাবিয়াষ।
অভাব পূৰণ শেষে, লাভ হেতু আশা,
উজ্বলি নিস্তেজ পুনু লীলাৰ হিয়াত;
দুদিনীয়া সংসাৰৰ, স্বপ্নৱত সুখ!
ঘূৰালে বিৰাগ মুখ; আত্ম নামধ্যানে,
অস্থায়ী সংসাৰ সুথ, প্ৰমাণি অসাৰ!
লগে লগে মন মোৰ, চোঁচনি লীলাৰে,
অদৃশ্য সূতাৰে যোঁটা, আনিলে বলাই।

[ ৬৮ ]
২২। সৰ্গ।
——•——
পূৰ্ণ সংসাৰ।

নতুন সাজেৰে পুনু পুৰণি সংসাৰ,
নৱ দীপ্তিময়। পিতৃ-মাতৃ চৰণত,
দুয়ে মিলি একে ঠাই, অৰ্দ্ধেক বছৰ।
যুটীয়া সেৱাৰ ফল হল প্ৰতিভাত,
সন্তোষ জুৰণি সনা মিলন ৰেখাত।
ভিন্‌ নামে সম্বন্ধীয়া, ভিন্ বান্ধনীত,
পৰিয়াল জুৰি। ভিনে ভিন্ সম্বোধন :
সুধাৰাশি ঢালে কাণে, দিনে শতবাৰ।
চালুকীয়া ভতিজাৰ আধাফুটা ৰাৱ,
“সউ-খুই-দউ” অহ, অমৃত সমান,
বাজিছিল শান্তি প্ৰাণে, দুখ কোমলাই,
চিন্তাৰ সোঁতত যেৱে উটি-যোৱা মন।
বাজিছে আজিও সেই প্ৰাণ-কঢ়া সুৰ,
হৃদয়ৰ অন্তস্থল জুৰি। কত বাৰ
উদিয়াই মন-প্ৰাণ, চুমিছিলোঁ হাঁয়,
দেখি তাৰ মহতালি, কৰি লাজে-ছেপা
‘খুই-দউ’ মৰমৰ, গুচাই ওৰণী,
গুৰুজন সমীপত। নধৰে আনন্দ

[ ৬৯ ]

অমায়িক প্ৰাণে তাৰ, দেখি সি বিলাই,
লজ্জাৱতী বোৱাৰীক মুছকঁছ-যোৱা।
সংসাৰী লীলাৰ কোলা উজ্বলি ‘পোনই’,
অপত্য চেনেহ মোৰ কৰে গাঢ়তৰ,
সৰল কিৰিলি মাৰি শলাগনি সুৰে,
পতি-পত্নী বহি যেবে, বোৱাৰী কোঁঠাত
প্ৰেমৰ আলচে ভোল, সংসাৰ-সুৰত।
লাজৰ চঁকনি প্ৰাণে, দিনে কোনোবাৰ,
দুয়ে যেবে ভেঁটা-ভেঁটী, গুৰুজন আগে,
তলমুখে নেদেখি বিপদ। নাচে হিয়া,
ভিতৰি আনন্দ তালে, যেবে চোৱাচুই।

[ ৭০ ]
২৩। সৰ্গ।
আচানত।

 বিৰহৰ চোকা কাঁড়, পুনু হৃদয়ত,
কৰ্ত্তব্য সুমৰি যেৱে পুনু আঁতৰিলোঁ।
প্ৰিয় যায় আইঘৰলই; —বান্ধি মন,
যাপিব বছৰ কাল, দীৰ্ঘ বিৰহত।
অশুভ ঘটনা এটি এৰা-এৰি বেলা,
বিদায়-ঘাটত;—‘ধনশিৰীমুখ’ নাম—
পৰিলোঁ আপুনি হাঁয়, অতি আচানত,
নিৰ্দয়া মাউৰ লাগি। চৰিল দুৰ্যোগ,
শোকাতুৰা লীলা প্ৰাণে; বিৰহ আগত।
অকালত, আচানত, বৈদ্য-বিহনত,
দেখি প্ৰাণ আশাহত, স্বামী দেৱতাৰ,
অৰ্ধাঙ্গিনী লীলা হাঁয়, উন্মাদিনী হই,
জুৰিলে যি আৰ্ত্তৰাৱ, গগণ ভেদাই;—
মৰি বঁচা স্বামী পদে, কিয় বিপৰ্য্যয়,
অভাগিনী লীলা ভাগ্যে, বিধিৰ বিধানে।
নিন্দিলে বিধিৰ বিধি। দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞাৰে,
সাক্ষী কৰি নীলাকাশ, সঙ্কল্প প্ৰকাশ;—
এৰিব সতীৰ দেহা, সাক্ষাতে পতিৰ,

[ ৭১ ]

বিধাতাৰ বান্ধনীৰ শত বান্ধ ছিঙ্গি।
শলাগিলে ব্ৰহ্মপুত্ৰে, সঙ্কেতে সহায়।
—আঁতৰিল যমদূত; নোৱাৰি সহিব,
সতী-তেজ-অগনিৰ তাপ। গল এৰি
দুৰ্ভগীয়া প্ৰাণ, হিয়াভেদী শেল ঘূৰি
সহিবৰ গুণে, প্ৰিয়তমা বিচ্ছেদত;—
দিঠকৰ অগোচৰ, সপোনৰো আৰ,
শেহৰ সিদিনা হাঁয়, লীলা সংসাৰৰ,
সংঘটিল যেই দিনা, যথা সময়ত,
অন্তিমৰ চোৱাচুই ভৰ হেঁপাহৰ
পিৰিকনি এটি সতে আন্ধাৰি জগত!
মছিলে নাযায় মছা সোঁৱৰণী ৰেখ,
ধাৰে বোৱা চকুলোৰে দুগাল ঢৌৱায়।

[ ৭২ ]
২৪। সৰ্গ।
শাহু-সদনত

 কটালোঁ মাহেক দুই, দুয়ে দুই ঠাঁই
ভেলা-ভাৰী নৰ-নাৰী! ইটিয়ে সিটিৰ
ভাবগ্ৰাহী দুটি প্ৰাণ, ঠাই সলনিত।
উত্ৰাৱল লীলা প্ৰাণ, ভাবি দশা মোৰ,
শাৰীৰিক শতেক অপায়। গুণি দশা,
এৰি যোৱা জীৰ্ণ দেহা, অৰ্দ্ধ শুশ্ৰূষাত।
ক্ষীণতৰ দেহা মোৰ, ভাবি পুনু হাঁয়,
বিষাদ ডাৱৰে ঢকা লীলা-মুখ-জ্যোতি।
ডাক-পখী আহে যায়; অশুভ বাতৰি
দিনে অনা-নিয়া। আহিল উতলি পাচে,
বাতৰি নতুন এটি; ভাঙ্গি মন-প্ৰাণ,
কৰিলে জীৱন্তে মৰা, অৰ্দ্ধ আতমাক।
নসহিল প্ৰাণে হাঁয়, উৰিল পখীটি
ভেলা এৰি বিপদৰ ঘোৰ পাকনিত;
প্ৰাণে-যোঁটা-ভেলা গল পিচ পিচে ভাহি।
দেখিলোঁ ইবাৰ লীলা, নতুন ভাবত,
নৱ ভাৰ গৰভিনী;—গহীন মহান্!

[ ৭৩ ]

সোধা-সুধি মনোভাব, ঘোৰ চাহনিৰে;
বিষাদ-গাম্ভীৰ্য্য-সনা মুখামুখি হই।
যাপিলোঁ দুদিন, ভুলি, শাহু-শুশ্ৰূষাত,
লগৰীয়া বিপদৰ শতেক অপায়।
আধা লাজে ভেটি ধৰা, আধা আবেগত,
আচুতীয়া কোঁঠা এৰি, বোৱাৰী-খোজেৰে,
চলাওঁ গহীন খোজ, ইফালে সিফালে।
পৰিলে প্ৰিয়াৰ চকু, মিচিকনি-যোঁটা,
চঞ্চলা-চপলা প্ৰায় উঠে চমকনি,
গাম্ভীৰ্য্যৰ তলি উদঙ্গাই! চাৰিফালে
নাৰী-চকু জিলিকনি, বাৰ-জলঙাত,
লাজেঢকা মুখ মোৰ জুমি জুমি চোৱা ,
বিপদত নচা মোক লীলা-চাপৰিত।
তৃতীয় দিনৰ আগে, বিদায় বেলিকা,
নিজানে প্ৰিয়াৰ স'তে। বুজালোঁ বিস্তৰ,—
দুদিনীয়া বিৰহত চিন্তা অযুগুত।
নীৰলে পাতিলে কাণ! নেমানিলে প্ৰাণে।
দুধাৰি চকু-লো মচি পূৰ্ণ আবেগত,
নিবেদিলে ঘূৰি হাঁয়, জুৰি দুটি কৰ,—
প্ৰাণৰ একান্ত তৃষ্ণা, স্বামীপদ-সেৱা,
জ্বলিছে হৃদয় জুৰি, গাঢ়তৰ ভাৱে;
বইছে বিশেষ ক্ৰুটী, গত পূজনত;
আছে থাকী শোধনৰ পূৰ্ব্ব ঋণজাল,
অবুজন বয়সত শান্তি-শিক্ষা পোৱা;

[ ৭৪ ]

একান্ত বাসনা এবে, শুজিব সি ঋণ,
হেঁপাহৰ পূজাভাগ, পূৰ্ণ বয়সত;
নেলাগে প্ৰাণত আৰু মাতৃ-কোলা-সুখ,
মৰীচিকা মাজে খেলা, স্বামীপদ বিনে।
নুঘূৰিল লীলা-মন শত বুজনিত;
নোৱাৰিলোঁ এৰুৱাব লগ-ধৰা-বাহু।

[ ৭৫ ]
২৫। সৰ্গ।
লীলা-সামৰণ

 জুৰিলোঁ পুনৰ আহি পুৰণি সংসাৰ,
পুৰণি ক্ষেত্ৰত ঘূৰি নৱ উলাহেৰে।
নামত পুৰণি অতি, নগৰ প্ৰধান,
পুৰণি 'শোণিতপুৰ'; বাণ নৰপতি,
অমৰ কিৰীটি পিন্ধি অন্তৰ্দ্ধান য'ত।
উষা দেবী সৃষ্টি-লীলা প্ৰকাশি জগতে,
অগ্নিগড় মাজে য'ত হল অন্তৰ্হিত।
আৰু কত সোঁৱৰণী-উন্নত, মহান্,—
বুকে-বন্ধা নগৰীত ঘূৰি লীলাৱতী,
আধা অঁকা সংসাৰৰ লীলা-চিত্ৰ লই,
আৰম্ভিলে ৰহণৰ পূৰ্ণ প্ৰলেপন,
পুণ্য লীলা জেউতিৰে পূৰ্ণ আকৃতিত।
উজলিল ছবিটিৰ দীপ্তি লীলাময়ী,
নুমাবৰ পূৰ্ব্বভাগে বন্তি-শলাকানি।
কিবা ৰূপে, কিবা ভাৱে, কিবা পাকনিত,
ঘূৰিল সংসাৰ-লীলা অপূৰব ধাৰে।
একজ্ঞান, একধ্যান, একমন্ত্ৰ স্মৰি,
একান্ত সেৱাত মতি, জন্মশোধ মানি,
স্বামীপদ তলে। শুশ্ৰূষাৰ অন্তসীমা

[ ৭৬ ]

উদ্দেশ্য প্ৰাণত। মনে মনে মন বুজে,
ভাব বুজে চাওঁতেই; সঙ্কেতে যোগান
প্ৰাণৰ বিচৰা কিবা; প্ৰাণে প্ৰাণ দিয়া,
বিপদে সম্পদে অহ, অৰ্ধাঙ্গিনী লীলা।
জন্মান্তৰে মিলনৰ, প্ৰাণপতি সতে,
পূৰ্ণভাব প্ৰতিভাত, পূৰ্ণহিয়া জুৰি।
আচৰিত, দেখি হাঁয়, আধ্যাত্মিক ভাব,
অষ্টাদশ বছৰীয়া যুৱতী লীলাৰ।
বুজনি সুৰত পমে, একাণপতীয়া,
জিৰণি আসন বাৱেঁ, শুনাওঁ যেতিয়া,
জন্ম-জন্মান্তৰ কথা, চিন্তা-শাস্ত্ৰে লিখা,
বিবেকৰ পাতনি টীকাত। কিযে শান্তি,
বিৰিঙ্গে বিমল মুখে; দাপোণ হিয়াৰ।
দান, দয়া, ক্ষমা, সেৱা দুখিত জনাক,
যত্ব-স্নেহ, মাতৃৱত, শিষ্য-পুত্ৰ সৱে,
দিনে কৰ্ত্তব্যত কৰি সাৰোগত,
স্বৰ্গৰ চোঁচনি জ্যোতি জিলিকনি মুখে,
শান্তিময়ী লীলা, অপেক্ষি যাত্ৰাৰ দিন।
ইৰূপে মাহেক দুই সাধনাৰ ফলে,
উদিল শৰত জোন, উজ্বলি জগত,
শীতলি প্ৰকৃতি বুকু, স্নিগ্ধ শোভা মেলি।
দুৰ্গাদেৱী ভগৱতী, দুৰ্গতি নাশিনী,
ভকত প্ৰাণৰ সদা মুক্তি প্ৰদায়িনী,
আবিভূৰ্তা হল আহি কৰ্ত্তব্য সুমৰি।

[ ৭৭ ]

সুপ্ৰসন্না ভগৱতী, লীলা-ভকতিত,
মুক্তিলাভ দিলে বৰ, শুভক্ষণ গণি।
সপ্তমীত আৰম্ভণ, অন্ত দশমীত,
দেবীপূজা লগে লগে স্বামীসেৱা ব্ৰত।
চাপিল ওচৰ ক্ৰমে মহাযাত্ৰা দিন,
বিজয়া দশমী। গোসাঁনীৰ লগে লগে,
ভাহি গল প্ৰাণ; কৰি ব্ৰত সমাপন,
স্বামী পূজা ভাগ। নিবেদিলে অন্তিমত,
নিৰ্দ্দেশি প্ৰকাশ্যে হীৰাৱতী সখীয়াক
সহধৰ্ম্ম পালনৰ ভাবী গৰাকিনী;—
অন্তিমৰ অনুৰোধ স্বামী-চৰণত,
গৃহধৰ্ম্ম চলে যেন সেই অনুক্ৰমে।
ললেহি আসন পাচে, মাউৰ কোলাত,
প্ৰকাশ্যে বিদায় মাগি স্বামী-চৰণত।
সাত দিন সাত ৰাতি, সপ্ত শিষ্যে বেৰি,
ৰাখিলোঁ সাবটি। মানৱ বান্ধনি হাঁয়,
থাকিল বান্ধতে!—কৃষ্ণপক্ষ দ্বিতীয়াৰ
ভৰ-দুপৰত, সামৰি সংসাৰ-লীলা,
স্বৰ্গত জিলিকে গই পুণ্যা লীলাৱতী।

অন্ত
৬ পুহ,১৮২১ শঁক।

[ ৭৮ ]
ওপৰঞ্চি।
৺বাইদেউ।

সোঁৱৰণী শেল   বাজিয়ে আছিল,
   বিদৰাই ভগা বুকু;
লগে লগ ধৰি   বিষধৰ হুলে
   বিন্ধিলে ইবেলি চকু!
হওঁতে শেষ,   শোক-গীত গোৱা
  নপৰোঁতে সামৰণী;
হিয়া ওপচাই,   আথাউনি শোকে
  কৰে প্ৰাণ অসহনী!—
যাৰ যতনত   মাতৃকো নিচিনি
  উঠিলোঁ কোঁৱৰ হেন;
যাৰ চেনেহত,   আছিলোঁ বন্ধুৱা,
   বিয়াৰ যৌতুক যেন।
যাৰ যতনত   লভি জ্ঞান-জ্যোতি,
  লভিলোঁ মানৱ নাম;
যাৰ কৃপা গুণে,   অৰ্ধাঙ্গিনী সতে,
  মিলন অমিয়া পান।
যাৰ অপত্যত   ভ্ৰাতৃবধু লীলা,
  বন্ধুৱা চৰণ তলে;

[ ৭৯ ]

মাতৃৰ সমান জ্ঞান উপদেশে,
 শান্তিৰ মলয়া বলে।
শোকৰ অকণি  টিপনি হেঁচাত,
 মৰম নিজৰা ফুটি;
দুগালত যাৰ,  নিমিষে নুমায়,
 অপায় শতেক উটি!
যাৰ চৰণত  শোক, দুখ, তাপ,
 নিবেদি মুকলি প্ৰাণে;
সন্তাপ ভাগৰ,  আঁতৰে নিমিষে
 বুজনি অমৃত পানে।
সেই সহোদৰা,  বাইদেৱে মোৰ,
 আপুনি স্বৰগী হই,
সন্তাপ উপৰি  চৰাই সন্তাপ,
 কৰিলে জীয়াতু অই!
নুবুজিলোঁ বিধি,  সৃষ্টিৰ মহিমা,
 মায়া-ঢকা মহামেলা;
কিবা তত্ত্ব তাৰ,  মৰীচিকাময়,
 কিবা সৃষ্টি, শোক-লীলা!

[ ৮০ ]
 
৺পানীন্দ্ৰনাথ!

হিয়াৰ অৰ্দ্ধেকে এৰা দিয়া পাচে,
  চেনেহৰ বাইদেৱে
মৰমৰ থালী উজুটিত নিলে,
  আঁতৰি একেটি ডেৱে!
বিষাদ ডাৱৰ হিয়া-আকাশৰ
  বৰষি পাতল যেই;
শোকৰ উপৰি ওপৰঞ্চি শোক
  ছাতিলা পানীন্দ্ৰ গই।
দুদিনৰ আগে সুযোগ্য বন্ধুৰ
  সুবিজ্ঞ বুজনি মেলি;
তাপিত বন্ধুৰ দুখ পতিয়াই
  নৰলাঁ দুডাঁৰ বেলি!
পৰিছে মনত সিদিনাৰ কথা,—
  পোনে দুয়ে ফলি লোৱা;
আৰু সিদিনাৰ, সহপাঠী হই
  সমস্বৰে পাঠ গোৱা।
বয়সে যেতিয়া কৰিলে বান্ধই
  পূৰঠ্ দুইৰে প্ৰাণ;
মিলন সুৰত দুয়ে মিলি গোৱা
  জীৱন উদ্দেশ্য গান।
আৰম্ভণ যেৱে মাতৃ-ভাষা-সেৱা,
  সমান ব্ৰতৰ ভাগী;

[ ৮১ ]

পিচ কৰি মোক সঁপিলা জীৱন,
  স্বাৰ্থৰ জোলোঙা ত্যাগি।
বহু দূৰ তুমি, আগুৱালাঁ এৰি,
  পকালাঁ ব্ৰতৰ ফল;
‘লৰাশিক্ষা’ তিনি,—আদি, মাজ, শেহ,
  আৰ্জিলাঁ পাথেয় বল।
সুমৰি উদ্দেশ্য, লৰি গই মাথোঁ
  ধৰিলোঁ তোমাৰ সঙ্গ;
যুটীয়া সেৱাৰ ‘সাহিত্য-সংগ্ৰেহে’
  জাতীয় অভাৱ ভঙ্গ।
তাৰো পাচে পুনু লৰিলোঁ সমানে,
  সমান ব্ৰতৰ ভাৰী;
মিঠা ফল তাৰ এটি-দুটিকই
  মলিয়ালে দুই-চাৰি।
আৰু কত আশা ধৰি আগলই
  দুথুনী অসম ধন!
কিয় অকালত সামৰিলাঁ লীলা
  দিলাঁ শোক অকথন!!

[ ৮২ ]
 
চৰাই।

কৰপৰা আহে উৰি, বাতৰি কলই,
  আকাশী বাতৰি-ভাৰী;
শূন্যে শূন্যে দৃষ্টি তাৰ, ওপঙি আহিছে,
  মুকলি জগত জুৰি।
কতনা বিৰহী জানো আকাশ তলত,
  পৰিছে চকুত তাৰ;
পৰৰ দুখত দুখী, নিস্বাৰ্থ প্ৰেমিক,
  প্ৰাণ জানো তোলপাৰ!
যাকে য’ৰ লাগে যেন, আপুনি বিলাব
  বিৰহ-বাতৰি মউ;
আবুজা বুলিয়ে জানো তললই চাই,
  তাকেহে সুধিছেঔ!
সুধিবৰ আছে মোৰো, বাতৰি প্ৰিয়াৰ
  এদোপ্‌ উধাব ধৰোঁ;
হুতাশিন প্ৰাণ হাঁয়, হেঁপাহ-ভৰত,
  উভতি মাটিত পৰোঁ।
অফুট্‌ ভাষাৰ সেই নিফুট্‌ ৰাগিণী
  প্ৰৱেশি হিয়াত মোৰ,—
উগুলথুগুল চিত্‌,—লাগি বিচাটন—
  কৰে পৰাণ বিভোৰ!

[ ৮৩ ]
 
সন্তান।

ভাবৰ অস্থিৰে গঢ়ি জকা কল্পনাৰ,
  সযতনে প্ৰতিষ্ঠা হিয়াত;
চিন্তাৰে তেজক মথি মাংস বঙহৰ
  থাপি থুপি দিলোঁ সি কায়াত।

মগজু মন্থন কৰি ভাবৰ ৰাজ্যত,
  দিলোঁ আঁটি বুজনিৰ সুৰ;
ভাষাৰ ৰহণ সানি পূৰ্ণ আকৃতিত,
  চাওঁ দেখোঁ, পুৰ্ণাকৃতি মোৰ!

ৰূপৱতী জননীৰ ৰূপহ সন্ততি
  আনন্দত মাতে কোলা পাতি;
কুৰূপা জননী বুলি স্বামী-অনুকৃতি
  চাই শান্তি নেপায় নে আতি?

অপত্য চেনেহ অহ, সমজুৱা ধন,
  সকলো যে সমভাগী তাৰ;
জেউতিত নিয়ে কাঢ়ি আনৰ একণ
  জগতত সাধ্য এনে কাৰ?

ভাগ্যৱন্তে নৰদেহী লভে বংশধৰ
  মৃত্যুৰ পাচত ৰাখে নাম;
অভাগাৰ গ্ৰন্থদেহী লাভ সন্তানৰ
  সেয়ে যেন সাথে সেই কাম।

[ ৮৪ ]
 
মিলন-মহত্ত্ব।

স্বৰ্গ-মৰ্ত্ত্য মিলনৰ
  সাক্ষ্য দিয়ে আকাশে-সাগৰে;
পাতালকো কৰে এক
  চামে চামে মিলন-আকৰে।
             *
সুমেৰু কুমেৰু মিল,
 —মেৰুদণ্ড মূৰপুতি জোঁটা;
বিষুব-বান্ধনী মেৰ,
  ভূমণ্ডল আঁকোৱালি অটা।
              *
উদয় অচল স’তে
  অস্তাচল ধ্ৰুব সম্মিলন;
পীতাম্বৰ পূজাৰিয়ে
  পুৱা সন্ধ্যা কৰে আৱাহন।
             *
পদ্ম-ৰাগ সুৰুযত
 —দিনমান মিলন-পোহৰ;
চন্দ্ৰ-প্ৰভা কুমুদত
 —মিলনৰ হিয়া-সৰোবৰ।

[ ৮৫ ]
 

প্ৰতিভাত প্ৰকৃতিত
  পুৰুষৰ মিলন-মহিমা;
সৃষ্টিৰ স্বীকাৰ্য্য ৰেখা
  বিয়াপিছে, নাই তাৰ সীমা।
              *
সখি-মিলনৰ ফল,—
  কৃষ্ণাৰ্জ্জুন,—গীতা-উৎপত্তি;—
মানৱাত্মা মুক্তি হেতু
  জগতত শ্ৰেষ্ঠ ধৰ্মভেঁটি।
              *
সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ
  সম্বন্ধ-নিৰ্ব্বন্ধ গূঢ়তত্ত্ব;
একৰ কাৰণে তিনি,
  —বিশ্বপ্ৰাণ, মিলন-মহত্ত্ব।


Flag of India.svg এই লেখকৰ লেখাসমূহ বৰ্তমান পাবলিক ড'মেইনৰ অন্তৰ্গত কাৰণ এই লেখাৰ উৎসস্থল ভাৰত আৰু "ভাৰতীয় কপিৰাইট আইন, ১৯৫৭" অনুসৰি ইয়াৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি গৈছে। লেখকৰ মৃত্যুৰ পাছৰ বছৰৰ পৰা ৬০ বছৰ হ'লে তেওঁৰ সকলো ৰচনাৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি যায়। (অৰ্থাৎ, ২০১৯ চনত ১ জানুৱাৰী ১৯৫৯ৰ পূৰ্বে মৃত্যু হোৱা লেখকৰ সকলো ৰচনা পাব্লিক ড'মেইনৰ আওতাভুক্ত হ’ব।)