শঙ্কৰদেৱ

ৱিকিউৎসৰ পৰা
শঙ্কৰদেৱ
লেখক লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
[ শিৰোনাম ]
শঙ্কৰদেৱ






শ্ৰীলক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা।




তৃতীয় সংস্কৰণ



বেচ ১|০ মাথো

[ প্ৰকাশক ]
প্ৰকাশক —

শ্ৰীলক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা

সম্বলপুৰ




প্ৰিণ্টাৰ—শ্ৰীদেবপ্ৰসাদ মিশ্ৰ
এন্স্ প্ৰেস।
৬৩ নং বিডন ষ্ট্ৰীট্, কালকতা

[ উছৰ্গা ]

পৰম পূজনীয় পিতৃদেৱতা
৺দীননাথ বেজবৰুৱাৰ
পবিত্ৰ স্মৃতিৰ উদ্দেশ্যে, পুত্ৰৰপৰা পিতৃয়ে পাবলগীয়া
সকলো শ্ৰদ্ধা, সকলো ভক্তিৰে সৈতে
“শঙ্কৰদেৱ”
অপৰ্ণ কৰিলোঁ।
              শ্ৰীলক্ষ্মীনাথ।

[ পাতনি ]
পাতনি।
-:.:-

এই পুথিত আমি মহাপুৰুষ শঙ্কৰদেৱৰ জীবন-চৰিত্ৰ বহলকৈ লেখিবলৈ যোৱা নাই। শঙ্কৰদেৱৰ জীবন-চৰিত্ৰ পুথি কেইবাখনো আছে, সেইবোৰৰ দ্বাৰাই সেই কাৰ্য্য সাধিত হৈছে। আমাৰ ঘাই অভিপ্ৰায়,-শঙ্কৰদেৱৰ জীৱনৰ কিছুমান কথা আলচ কৰি মুকলি কৰিবৰ চেষ্টা কৰা; আৰু তেওঁৰ অমূল্য গ্ৰন্থবোৰত থকা ৰচনাৰ সোন্দৰ্য্য, শুখ জ্ঞানোপদেশ আৰু শিক্ষা আদিলৈ আঙ্গুলিয়াই দি, পাৰিলে সেইবোৰলৈ লোকৰ মনযোগ অাকৰ্ষণ কৰা। অৱশ্যে আমি শঙ্কৰদেৱবিৰচিত এটাইবোৰ পুথিৰ আলচ এই গ্ৰন্থত কৰিব পৰা নাই; কাৰণ একেকুৱা সৰু গ্ৰন্থ এখনত সেই কাম কৰিবলৈ গলে ঠিক ভুৰুকাত হাতী ভৰাবলৈ যোৱা যেন হয়।

এই পুথিত দিয়া দুটা এটা কথাত অামি আমাৰ শ্ৰদ্ধাস্পদ বন্ধু শ্ৰীযুত কনকলাল বৰুৱাৰপৰা সহায় পোৱা বাবে তেওঁৰ ওচৰত আমাৰ কৃতজ্ঞতা জনালোঁ।

“হাওড়া লৱেলচ্।”
শাওণ। ১৮৩৩ শক। ১৯১১ খৃষ্টাব্দ।
} গ্ৰন্থকাৰ।

[  ]
শ্ৰীশ্ৰীশঙ্কৰ দেৱ

কোন দূৰ অতীতৰ ধ্যানমগ্ন যোগী তুমি
তৱ পুণ্য কিৰণেৰে কৰিলা পবিত্ৰ ভূমি?
নীৰলে বজাই বীণ কোন কবি কাননত
স্বৰ্গৰ বাতৰি আনি দিলা দেৱ মৰতত?
মধুৰ ঝঙ্কাৰ কাৰ গভীৰ উদাৰ সুৰে
আজিও উঠিছে বাজি অসমৰ ঘৰে ঘৰে।
যি বীণাৰ জুৰেৰেই প্ৰেমমন্দাকিনী ধাৰা
অসীম সাধন বলে নমালা স্বৰ্গৰ পৰা।
বোৱালা ভক্তিৰ সোঁত দিলা ধৰ্ম্ম দিলা জ্ঞান
দিলা ভাষা অসমক কৰিলা জীৱন দান।
তোমাৰ জীৱনী দেৱ লিখে এনে সাধ্য কাৰ,-
গোটেই অসম ভূমি বিস্তৃত জীৱনী যাৰ।
অসমৰ ৰীতি নীতি অসমৰ সদাচাৰ
অসমৰ ধৰ্ম্মতাৰ অসমৰ ব্যৱহাৰ-
সকলোকে তুমি দেৱ সজালা নতুন সাজে
তোমাৰ পাৰিম গীতি হৃদয়ে হৃদয়ে বাজে।
তোমাৰ লামৰ ধ্বনি গাঁৱে গাঁৱে সবাহত

উঠিছে আকাশ ভেদি কীৰ্ত্তনৰ প্ৰসঙ্গত।
[  ]
“শঙ্কৰ আমাৰ গুৰু” উলাহতে গাই গান

দিয়ে আহি বিহুৱানে নৱ বৰষৰ জান।
তোমাৰ গীতকে শুনোঁ হাবি বন পথাৰত
মানুহৰ মুখে মুখে সকলোৰে অন্তৰত।
কুলু কুলু কুলু সুৰে কাষৰ তটিনী খনি
জগতত প্ৰচাৰিছে মোৰ মহিমা বাণী
তাৰ প্ৰতিধ্বনি উঠি পৰ্ব্বতে কন্দৰে গই
বতাহে সাবঁটি তাকে ৰাথে চিৰকালই।
বেদ উপনিষদৰ বাছি বাছি ফুল তুলি
কত যতনেৰে দেৱ গাঁথিলা ই মালা ধাৰি।
ক্ষুদ্ৰ স্বাৰ্থ ভিন্ ভাৱ আতঁৰাই সৰু বৰ
পিন্ধালা ধৰ্ম্মৰ মালা সকলোকে আদৰৰ।
জগত মুকলি হল, হৃদয় মুকলি পাই
তোমাৰ নিচান লই উলাহতে আগুৱাই।
হেলাৰঙে সমাপিলে যত কাম জীৱনৰ
লভিলে অনন্ত সুখ চিৰ শান্তি কি সুন্দৰ।
জ্ঞানী ভক্ত কৰ্ম্মবীৰ অসমৰ ৰত্ন তুমি
অশেষ যতনে দেৱ সজালা জনম তুমি।
তোমাৰ সাজকে পিন্ধি জননীয়ে উলাহত
নিজকে চিনাকী দিয়ে হাঁহি হাঁহি জগতত।
তোমাৰ বলতে আজি হই আমি বলীয়ান

উন্নতি বাটত হঁও ধীৰে ধীৰে আগুৱান।
[  ]
অাকাশী নিয়ৰ দৰে তোমাৰ আশীষ বাণী

মৰুময় সংসাৰত বিতৰক শান্তি পানী।
তোমাৰ কৰুণাকণা পাৰে যেন জীৱনত
ভক্তিৰ আঁজলি দিওঁ সাদৰেৰে চৰণত
নাই মোৰ সাতশৰি গজ মুকুতাৰ হাৰ
নাই মোৰ চিক্‌ মিক্‌ হীৰা বছা অলঙ্কাৰ।
ভগা বীণা খনি মোৰ নোৱাৰোঁ তুলিব তান
নোৱাৰোঁ মধুৰ সুৰে ৰচিব নতুন গান।
কিহেৰে পুজিম দেৱ আজি এই শুভ দিনে?
ভাবতে বিমোৰ হই নিৰাশ আকুল মনে—
অনিলোঁ বনৰ ফুল বনে বনে ফুৰি ফুৰি
কপাহী সুতাৰে দেৱ গাখিলোঁ ই মালা ধাৰি
চকুলো সমল মোৰ ক্ষুদ্ৰ এই অভাগাৰ
লোৱা দেৱ লোৱা অাজি হৃদয়ৰ উপহাৰ।

শ্ৰীষতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰা।
___________

[  ]
প্ৰথম অধ্যা।

শঙ্কৰদেৱ আসামত বিখ্যাত বাৰভূঞাসকলৰ ভিতৰৰ “শিৰোমণি ভূঞা চণ্ডীবৰ নাতিৰ নাতি আছিল । আসামত বাৰভূয়াসকলৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে কেইবাটাও মত আছে । তাহোমবিলাক আসামত সোমোৱা কালত ভূঞাসকলে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈৰ উত্তৰ ফালে আৰু চুটীরা ৰাজ্যৰ পুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল । এটা মত এই,-আৰিমত্ত ৰজাৰ পিছত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰই জাৰি মত্তৰ পুতেক ৰত্নসিংহক ৰাজাৰপৰা খেদি দি নিজে ৰাজপাটত উঠিছিল । আৰিমত্ত স্বৰ্য্যবংশী ক্ষত্ৰিয় ধৰ্ম্মপালে সংস্থাপন কৰা ৰাজ্যৰ শেহ ৰজা ৰামচন্দ্ৰৰ বাণীৰ গৰ্ভত হোৱা সন্তান । এই চাৰিমত্তই বাপেক ৰামচন্দ্ৰক নাজানি বধ কৰিছিল। আৰিমত্তৰ ৰাজধানী কামৰূপৰ বেতনাৰ ওচৰৰ বৈৰ গৰত আছিল । কমতাপুৰৰ ৰজাৰ বংশৰ ফো নামে ৰজা এজনে অামক আক্ৰমণ কৰি হাৰি প্ৰাণ হেৰুৱায় । আৰিমত্তৰ পুতেক ৰত্নসিংহৰুে তেওঁৰ বাপেকৰ কালৰ মন্ত্ৰী সমুই খেদাই দি নিজে ৰজা হয় । সমুদ্ৰৰ পিত্নী সমুদ্ৰৰ পুতেক মনোহৰ ৰজা হয় । এনে প্ৰবাদ অাছে যে, মনোহৰৰ জীয়েক লক্ষ্মীৰ গৰ্ভত সুৰ্য্যদেৱৰ ঔৰষত দুট লমাৰ জনম হয়, এটিৰ নাম সান্ত, অনাটৰ নাম সামন্ত । সারা বৈষ্ণৱ অাৰু সামঞ্চ শাক্ত হল। সাম্ভাৱে বেলেগ হৈ [  ] সপৰিবাৰে গৈ নগাৱঁৰ ৰামপুৰ বোলা ঠাইত বসতি কৰিলে ; আৰু সাম লক্ষ্মীপুৰতে (আজি কালি যাক লখীমপুৰ বোলে) থাকিল । সামন্তৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰসকলে তাতে ৰাজত্ব কৰি আছিল, অাৰু মধ্য-আসামত ৰাজত্ব কৰি থকা কছাৰী ৰজাই আৰু সদিয়াৰ চুটীয়া ৰজাই তেওঁলোকৰ স্বাধীনতাত হাত দিব নোৱাৰি ছিল । কিন্তু পিছত আহোম ৰজাৰ হাতত তেওঁলোক হাৰি ৰাজ্য হেৰুৱায় । ৰাজধৰ নামে সান্তনুৰ সন্তান এজনে নগাৱৰ বৰদোৱাত বসতি কৰে । এই বাজধৰে আমাৰ শঙ্কৰদেৱেৰ পিতৃ কুসুমবৰৰ ককাক । গুৰুচৰিত্ৰ পুথিত শঙ্কৰ বংশীয় ভূয়াসকলৰ বিষয়ে যি অাছে তাকে ঠিক বুলি ধৰিব পাৰি । স্বথা ; দুৰ্লভনাৰায়ণ নামে কমতাপুৰৰ ৰজা এজনেৰে সৈতে ধৰ্ম্মনাৰায়ণ নামে গোঁৰৰ ৰজা এজনৰ ৰণ লাগে । উভয়ে বল-বীৰ্য্যত সমকক্ষ হোৱাত কোনোৱে কাকো বলে নোৱাৰি শেহত মিত্ৰতা কৰে । তাৰ পিছত কমতাপুৰৰ ৰজাই গোঁৰৰ ৰজাক ক’লে “মোৰ দেশত উচ্চ জাতীয় লোক নাই । মোক কেইজনমান উত্তম ব্ৰাহ্মণ অাৰু কায়স্থ লোক দিলে ভাল হয় ।” গেীৰেশ্বৰে সেই কথাত সন্মত প্ৰকাশ কৰি কনৌজৰপৰা অনাই কৃষ্ণ পণ্ডিত প্ৰমুখ্যে সাত ঘৰ ব্ৰাহ্মণ আৰু চণ্ডীবৰ প্ৰমুথ্যে সাত খৰ কায়স্থ কমতেশ্বৰক দিলে । ব্ৰাহ্মণ কেইজনৰ নাম,— কৃষ্ণ পণ্ডিত, ৰঘুপতি, ৰামবৰ, লোহাৰ, বৰণ, ধৰম, মথুৰা । কঁ কেইজনৰ নাম,—চণ্ডীবৰ, শ্ৰীধৰ, হৰি, শ্ৰীহৰি, শ্ৰীপতি, চিদানন্দ, সদানন্দ । কমতেশ্বৰে এই চোঁ ঘৰ ব্ৰাহ্মণ কায়স্থ, অনাই, প্ৰথমতে তেওঁ লোকক লেঙামাগুৰি নামে ঠাইত থাকিবলৈ দিছিল । চণ্ডীবৰ [  ] তাতে কিছুদিন থাকি পলাই গলত, গোঁৰেশ্বৰে জানিব পাৰি তেওঁক ধৰাই বন্দী কৰি আকোঁ কমতেশ্বৰৰ ওচৰলৈ পঠিয়াই দিলে, আৰু কমতেশ্বৰে চণ্ডীবৰক সেই দোষত পোতাশালত বন্দী কৰি থৈ দিলে। কিছু কালৰ মূৰত কমতেশ্বৰৰ নগৰলৈ এজন পণ্ডিত বাদ কৰিবলৈ আহিলত, সেই পণ্ডিতেৰে সৈতে সমানে বাদ কৰিব পৰা কোনো পণ্ডিত ৰজাৰ ৰাজ্যত নথকাত, ৰজাই চণ্ডীবৰক বন্দীশালৰপৰা মোকোলাই তানি পণ্ডিতেৰ সৈতে বাদ কৰিবলৈ দিলত, চণ্ডীৰে বাদত পণ্ডিতক হৰুৱালে। এই কাৰ্য্যত বজাই বৰ সন্তুষ্ট হৈ চণ্ডীবৰক আদৰ সন্মান কবি তেওঁৰ চণ্ডীবৰ নাম সলাই দেবীদাস নাম আৰু ধন-বস্তু মাটি-বাৰী দি শিৰোমণি ভূষ। পাতি ৰাখিলে । তেওঁ লেঙামাগুৰিত কিছুদিন থাকি তাৰপৰা উজাই অাহি টোনি বৰদোৱাত ঘৰবাৰী পাতি ৰলগৈ । … দ্বিতীয়ভাগ ‘জোনাকীত” (শাঁক ১৮১১-১২) শঙ্কৰদেৱ প্ৰবন্ধত এই বৃত্তান্ত এইদৰে লেখিছে : -

  • লণ্ডাদেৱ নামে একজন আছিল ।

চণ্ডিযৰে ৰাজ সেৱা বিন্দৰ কৰিল । দেখিদাসে ধাইলন্ত টেন্ধুৱানি বন্ধে । কৰা সেৱা লাভনাৰাৰণ নৃপতিৰ । ঙ্গে পণ্ডি দেীদাস অাছিলন্ত । নী মাৰ্নী শাম্মদ, শান্ত ভ্ৰময় । সুৰ্য্যৰ পুত্ৰ ভৈল কুসুম নামত ।— শঙ্কৰৰ ৰত্ন পুত্ৰক লভিলন্ত । চৰি নামে তান তন ভৈলন্ত । দুল্লভনাৰায়ণে দেৰিদাস নাম দিল । বৰদোৱা নামে গ্ৰাম পৰম প্ৰৱণে । দাতা ভোজী জাতা বীৰ গীন গম্ভীৰ । ৰাজধৰ নাম তান তমল্প ভৈলন্ত । ভৈল তিনিজন জানা তাহাৰ তনয় । তিনিয়ো পণ্ডিত গুণৱন্ত অনুপাম । সেহি বেলা কুসুমৰ পুত্ৰ উপজিল । এতেকে শঙ্কৰৰ নাম খৈলন্ত ”— লৈঙ্কাৰি [  ] “ভাৰতবৰ্ষত মুচলমান জাতিৰ অধিকাৰ হ’লত কেতিয়া ১৩ শতাব্দীত তেওঁলোকে এহাতে শাণিত অৰোৱাল স্থান হাতে ইছলাম ধৰ্ম্মৰ মূল কোৰাণ পুথি লৈ অধিকৃত প্ৰদেশৰ মাছ বিলাকক সেই বস্তু ছুটি যাচি ফুৰে, সেই সময়ত কাকু নগৰৰ অনেক ধৰ্ম্মপরায়ণ হিন্দুৱে ধৰ্ম্ম অাৰু প্ৰাণ লোপৰ ভয়ত দেশ এৰি । পৰ্ব্বতে ধাবিয়ে অশেষ দুখ সহি লুকাই ফুৰিছিল। এই লোক সকলৰ মাজত শঙ্কৰদেৱৰ উপৰি বংশধৰ লণ্ডাদেৱ গিৰি অাৰু তেঁওৰ পুতেক চণ্ডীবৰ গিৰি আছিল । এওঁলোক দুজন মুচলমানৰ উপদ্ৰৱত বহুদিন পৰ্ব্বতে হাৰিয়ে লুকাই ফুৰি অৱশেষত কান্তকুজ নগৰলৈ যোৱা নিৰাপদ নহয় জানি বঙ্গদেশৰ উত্তৰ অঞ্চলৰ গোঁড় নামে এক নগৰত আহি বাস কৰে । এই সময়ত এই গোঁড় নগৰত বক্তা ধৰ্ম্মনাৰায়ণ অাছিল । লণ্ডাদেৱ অাৰু চণ্ডীবন বুদ্ধিমান পণ্ডিত আৰু পৰাক্ৰমী থকাত ৰজাৰ প্ৰিয়পাত্ৰ হৈ উঠে । চণ্ডীবৰ ৰজাৰ দেৱান হয় । গোঁড় ৰাজ্যত এওঁলোকে সুখ, শান্তি, ধন, সন্ত্ৰম লাভ কৰি অনেক দিন নাছিল, কিন্তু অসমৰ সৌভাগ্যৰ নিমিত্তে তেওঁলোকৰ বাসস্থান গোঁড় নগৰৰপৰা আঁতৰিল । গোঁড় ৰাজ্যৰ লগত কমতা ৰাজ্যৰ সন্ধি থকাত দুয়ো ৰাজ্যৰ ৰজাৰ মিল আছিল । কমতাৰ ৰজা চুল্লভনাৰায়ণে তেওঁৰ ৰাজ্য বহু দূৰলৈ ব্যাপি পৰাত তাক শাসন কৰিবলৈ ঠায়ে ঠায়ে উপযুক্ত মানুহ নথকাত আৰু ৰাজ্যত ধৰ্ম্ম-পৰাহ্মণ, জ্ঞানী, সমাজ চলোৱা মানুহৰ সংখ্যা নীচেই তাকৰ থকাত সাতজন ব্ৰাহ্মণ আৰু সাতজন কায়স্থ কমতাৰ ৰাজ্যলৈ পঠাবলৈ গোঁড়ৰ ৰজাৰু অনুৰোধ কৰে । ধৰ্ম্মনাৰায়ণে ত্ৰিৰ অনুৰোধ মতে “ সাত ঘৰ [  ] ব্ৰাহ্মণ অাৰু সাত ঘৰ কায়স্থ কমতা ৰাজ্যলৈ পঠায় । এই কাশ্ব সাত ঘৰৰ ভিতৰত লণ্ডাদেৱ অাৰু চণ্ডীৰাৰো এঘৰ আছিল । এওঁলোকে কামৰূপ জিলাৰ বৰ নদীৰ ওচৰত থাকা লেঙ্গামাগুড়ি নামে গাৱঁত বাস স্থাপন কৰে । তেওঁলোকৰ কুল-পুৰোহিত কৃষ্ণ পণ্ডিতো এই ঠাইতে থাকে । চণ্ডীবৰ ইমান কাৰ্য্যক্ষম আছিল যে কমতেশ্বৰে দেৱান অাৰু মন্ত্ৰণা কাৰ্য্যত মাজে-সময়ে তেওঁৰ সহায় লৈছিল । চণ্ডীবৰ বাৰভূঞাৰ শিৰোমণি ভূঞা হৈ শাসনকাৰ্য্য অতি সুন্দৰৰূপে চলাইছিল অাৰু সেই অঞ্চলত ভোট আদি পৰ্ব্বতীয়া জাতিবিলাকৰ উপদ্ৰৱ বহু পৰিমাণে মন কৰি শান্তি স্থাপন কৰিব পাৰিছিল । দুৰ্লভনাৰায়ণে এবাৰ চণ্ডীবৰক ধৰাই নিয়াই ৰাজধানীৰ বন্দীশালত থয় । চৰিত্ৰ লেখকসকলে চণ্ডীবৰক বন্দীশালত থোৱাৰ কাৰণ ছুটী নিৰ্দেশ কৰিছে । প্ৰথন,—চণ্ডীবৰ লেঙ্গামাগুড়িত থাকি বৰ প্ৰতাপশালী হৈ পৰিল ; তেওঁ ৰজাৰ আজ্ঞাকো লঙ্কন কৰি নিজৰ মতে শাসন কৰিছিল, নিয়মমতে কৰ নপঠাইছিল আৰু ৰজাৰ দূতক বন্দী কৰি থৈছিল। এইবিলাক কাৰণত খঙ্গ উঠি ৰজাই ফৌজ পঠাই চণ্ডীৰক ধৰাই নি বন্দীশালত থোৱা । মান কাৰণ, — যেতিয়া, চণ্ডীবৰ কমতাৰ ৰাজ্যলৈ অাছে সেই সময়ত ধৰ্ম্মনাৰায়ণ ৰজাই তেওঁক এৰি নিদিছিল । চণ্ডীবৰে প্ৰতি বছৰে এবাৰ গোঁড় ৰাজ্যলৈ যাব বুলি অঙ্গীকাৰ কৰি কমতা ৰাজালৈ আহে । সেই অঙ্গীকাৰ মতে চণ্ডীবৰ গোঁড় ৰাজ্যলৈ প্ৰতি বছৰে এবাৰ গৈছিল । তাতে কমতাৰ ৰজাই চণ্ডীৰক ঘনে ঘনে গোঁড় বাজ্যলৈ যোৱা দেখি তেওঁৰ ৰাজ্য গোঁড়ৰ ৰজাক দিয়াবৰ চক্ৰান্ত [ ১০ ] হব পাৰে। গোঁৰেৰে কিন্তু নিজৰ স্ৰজাৰ মৰম এৰিব নোৱাৰি, কনৌজৰপৰা উটি-বুৰি অহা আলহী কেইঘৰকে দি পাল মাৰিলে অাৰু মিত্ৰতা ৰক্ষা কৰিলে । কমতেশ্বৰে বৰ অানন্দেৰে এই চোঁ ঘৰ মানুহক নিজ খুচি মতে মাটি-বাৰী বিচাৰি বসতি কৰিবলৈ দিয়াত তেওঁবিলাক উত্তৰ পাৰে লেঙ্গামাগুৰি নামে এখন বিলৰ পাৰত মাছ-খৰিৰ সুচল চাই গাওঁ পাতি বহিল । ৰজাই দূত পঠিয়াই স্থানীয় মানুহৰ হতুৱাই ঘৰ-বাৰী সজাই দিয়ালে । কিন্তু তেতিয়াও তেওঁবিলাকৰ শনিৰ দশা নেী ওকলে । অসভ্য ভোট অাহি বছৰচেৰেকৰ পাচতে এই ভ্ৰাটীৰ মানুহ কেইশ্বৰক লেঙ্গামাগুৰিৰ...সোৱাদৰ পৰা বঞ্চিত কৰিলে কোৱা বাল্য, এই সময়তে মানুহ কেইঘৰ থানবান হল কিছুমান দক্ষিণলৈ আৰু কিছুমান পূবলৈ গল। চীনৰকে আদি কৰি কিছুমানে দক্ষিণ পাৰে টেস্কুৱানী নামে লা জানৰ পা ছিলহি । এই জানাটক আজকালি শান্তিজীমলালে ; নগাল পৰা দহ মাইল ভট্টীয়াই গণেশায় । শঙ্কৰদেৱৰ আদি পুৰুষৰ নাম । প্ৰেম পূৰ্ণানন্দ গিৰী ! তেওঁ অতি কোর সত্ৰ কৃষ্ণ শিল্পী । সুবৰ্ণ গিৰী ।

  • ২ বছৰৰ অালোচী” লোৱা “মহাপুৰুষ শঙ্কৰদেৱৰ জীৱন-চwি" [ ১১ ] প্ৰ

থম ভা গ । ১৩ গন্ধৰ্ব্ব গিৰী । বাম গিৰী । হেম গিৰী । হৰিবৰ গিৰী । কন্যা কৃষ্ণকান্তি । লণ্ডাদেৱ বা লীবৰ । চণ্ডীবৰ । ৰাজধৰ । ( ভাৰ্য্যাৰ নাম দেৱছহতী ) স্বৰ্য্যৰ হা (ভাৰ্য্যা, (ভাৰ্য্যা, খেৰ- (ভাৰ্য্যা, খেৰ- [ভাৰ্য্যা, থেৰ খেৰপ্তী) শুীৰ দ্বিঃ ভগ্নী) শুীৰ তৃঃ ভী) শুীৰ চঃ ভগ্নী) কুমৰ শতানন্দ মাধৱীদলৈ সন্ধা ; [২] অনুধৃতি নাৰায়ণপ্ৰিয়া ঠিকান্ত সত্যঃ – শঙ্কৰদেৱ জগতানন্দ হাতীয়া [ ১২ ] শঙ্কৰদেৱ জোনাকীৰ প্ৰবন্ধত এই বংশাবলীৰ অলপ লৰচৰ অাছে ; গতিকে, তাক তলত দিলোঁ। ;-“সুপন্থ গিৰী, কৃষ্ণদেৱ গিৰী ৰামদেৱ গিৰী, হেমদেৱ গিৰী, গন্ধৰ্ব্বদেৱ গিৰী, সুবৰ্ণ গিৰী হৰিবৰদেৱ গিৰী, কৃষ্ণকাস্তি দেবী, লণ্ডাদেৱ গিৰী, চণ্ডীবৰ বা দেবীদাস, ৰাজধৰ । ৰাজধৰ চাৰি পুতেক :—সুৰ্য্যবৰ, জয়ন্ত, মাধৱ আৰু হলায়ুধ । সুৰ্য্যবৰ্ষৰ পুতেক কুসুম গিৰী, কুসুমৰ পুতেক শঙ্কৰ, শঙ্কৰৰ তিনটি লৰা আৰু দুজনী ছোৱালী,-বিষ্ণুপ্রিয়া, ৰামানন্দ, কমললোচন, হৰিচৰণ, অাৰু ৰুক্মিণী । ৰামানন্দৰ পুতেক পুৰুষোত্তম । জয়ন্তৰ পুতেক শতানন্দ, তেওঁৰ পুতেক ৰামৰায় বা জগদানন্দ । মাধৱৰ পুতেক হাতীদলৈ, তেওঁৰ পুতেক ৰতিকান্ত । হুলা নিঃসন্তান । ,

  • ঐঘুজ নকুলচন্দ্ৰ ভূঞাই “বাৰভূঞা” বুলি এখন কিতাপ লেখিছে । তেওঁ

১৮৪৫ শকৰ ফাগুণৰ বাহীত লেখিছে—‘‘অসমত বাৰভূঞা৷ কুলিলে যিটো জাতিক বুজায় লিখক ‘বাৰভূঞাই সেই “বাৰভূয়া" । এওঁবিলাকেই লক্ষ্মীৰ পুৰ, ৰত্নপুৰ, কলংপুৰ, গহপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, এই পাঁচপুৰত ৰাজত্ব কৰা বাৰভূঞা, এই বাৰভুঞাৰ পূৰ্ব্বপুৰুষ অসমৰ অাদি মানুহ বা অতি আদিতে অহা যে শিল্প ই ধুৰূপ । আৰিমত্ত ৰজাৰ ৰাজত্বৰ পাছত আহোমৰ হাতত পৰাজিত লোছায়ালৈকে উত্তৰ পাৰে এই বাৰভূঞাসকলেই ঘাই ৰাজশক্তি আছিল । গেীৰ পৰা কমতাপুৰৰ ৰজাই সাঁতথম কাজস্ব জাক সাযৰ ব্ৰাহ্মণ জ্বাদে । তেওঁবিলাকক কমতাপুৰৰ ৰজাই জমিদাৰি দি ভূঞা উপাধি দিয়ে। এওঁবিলাকক অসমৰ বিখ্যাত “বাৰভূঞাৰ” লগত ধৰিব নোৱাৰি। শ্ৰীশঙ্কৰদেৱ ক্ষমতাপুৰ ৰজাই পতা ভুঞাৰহে সস্তুতি আছিল, ৰাজত্ব কৰা বাৰভুঞাৰ সস্তুতি নহয় । যা এক” কোনো ৰজাই ভূঞা পতা নাই, তেওঁবিলাকে নিজ ভুজালেৰেহে দ্বাৰা ৷ ভূঞা নামে অভিহিত হৈছিল। “বাৰভূঞা” আৰু “কমতাপুৰ ৰ’ ভিতৰত [ ১৩ ] ১৩৭১ শকত শঙ্কৰদেৱৰ জন্ত হয় । সেই সময়ত নেফা সৰ্গদেও অসমৰ ৰাজসিংহাসনত আছিল । শঙ্কৰৰ বাপেকৰ নাম কুম্বন্ধ ভূঞা, মাকৰ নাম সত্যসন্ধা । কুল্পৰ বিখ্যাত চণ্ডীৰ ভূঞাৰ পন্ধি ! বহুকাল সত্যসন্ধাৰ সন্ধান নোহোৱা দেখি কুণে

  • ** *াক্ষ এটি কন্যা বিয়া কৰাইছিল। এই স্কাৰ গৰ্ভত

নাম কুনুৰৰ এটি লৰা হয় । কিন্তু তাৰ আগেয়েই শী শঙ্কৰৰ জন্ম হয় । সেইদেখি শঙ্কৰ বনগঞাগিৰীৰ ৭ লক্ষ । তিনি দিনৰ ভিতৰতে মাঙ্ক সত্যসন্ধাৰ হয় ; সেইদেখি ীিন ( কুম্বেৰৰ দাৰু ! খেৰীয়ে শূৰণ ক-খ করে। কোনো কোনো তুমি পুতি এই [ ১৪ ] শঙ্কৰদেৱ । সত্যসন্ধা ঢুকুৱাৰ কথা পোৱা যায় । বৰদোৱাৰ গুৰুচৰিত্ৰ পুথিত লেখা আছে যে শঙ্কৰদেৱে সুৰ্য্যাৱতীক বিবাহ কৰাৰ কিছু দিনৰ পিছত কুসুম্বৰৰ মৃত্যু হয় ; অাৰু তাৰ কিছু দিনৰ পিছত সত্যসন্ধাৰ মৃত্যু হয় । দৈত্যাৰি ঠাকুৰ চিত পুথিত আছে, ৰে শঙ্কৰ জন্মৰ কিছু দিনৰ পিছত কুম্বৰৰ পৰলোক হয়, আৰু তেওঁৰ পত্নী সত্যসন্ধা সতী যায় । শঙ্কৰক তেওঁৰ বুঢ়ীমাক খেৰ শুতীয়ে তুলি-তালি ডাঙৰ কৰিছিল — ‘তাত পাছে যেন ভৈল তাক নিওক । কতো দিনে কুলম গৈলন্ত পৰলোক । দেখিলা ভাৰ্য্যায়ে তান মৰিলন্ত স্বামী । মনত হৰিষে তেহেঁ গৈলা অনুগামী। কুম্মমধ মাতৃ শঙ্কৰ বুঢ়ী আই । তেহেঁ তুলিলন্ত বৰ ভৈলা দুয়ো ভাই ?” দৈত্যাৰি । আমি কিন্তু আমাৰ পিতৃদেবতা ডাঙৰীয়া দীননাথ বেজবৰুৱাৰ মুখে শুনিছিলো যে শঙ্কৰৰ জন্মৰ তিন দিনৰ ভিতৰতে মাক ক্লাব, আৰু খেৰচী বুঢ়ীআয়ে তেওঁক তুলিতালি ডাঙৰ-দীঘল শঙ্কৰে লৰা কালত খুব উমলি ফুৰিছিল। দিনে ৰাতিগে তেওঁ মোলি দি স্নান কাব্য নাছিল। । ৰামৰাম কে আদি কৰি লগৰীয়া লৰাবিলাকেৰে সৈতে তেওঁ দ্বিগা খেদি কোটৰা খেলি, ডাটা খেবি, লুকাভাকু খেলি ফুৰিছিল ; " কালি ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈত নাহুৰি ফুৰিছিল ; হৰিধ্বনি কৰি গি

[ ১৫ ]
দ্বিতীয় আধ্যা।

ভেটি দি অধ্যাপকৰপৰা বিদায় লৈ উমলিবলৈ গৈছিল ; অধ্যাপকে সেই ৰূপ আৰু কাপোৰ খেৰশুতা বুঢ়ী আইক ওভোতাই দিলত বুঢ়ীমাকে বুজ পাই শঙ্কৰক ডাবি দিলত হে সেই দিনাৰপৰা শঙ্কৰে ভালকৈ মন দি পঢ়িবলৈ ধৰিলে । চৰিত্ৰ-পুথিত লেখা আছে যে এদিন একাদশী তিথিত সকলো ছাতৰে পাঠ শেষ কৰি ঘৰাঘৰি গল ; কিন্তু শঙ্কৰ পঢ়াশালিতে শুই থাকিল । তেওঁৰ শৰীৰত ৰদ পৰাত এটি সৰ্প হফণাৰে ছা িদ আছিল, এনেতে মহেন্দ্ৰ কন্দলি আহি দেখা পালত দাপটো গুচি গল । সেই দিনৰপৰা কন্দলিয়ে শঙ্কৰক শঙ্কৰদেৱ বুলিবলৈ ছাত্ৰসকলক আজ্ঞা শুনাই দিলে আৰু ফলে যে আজিৰপৰা শঙ্কৰে পঢ়াশালি মাছ ব নালাগে । এদিন ৰাঘৱাচাৰ্য্য পণ্ডিত পঢ়াশালিলৈ অাহেঁতে ছাতৰবিলাকে তেওঁক এই বুলি গোচৰ দিলে যে সিহঁতৰ অধ্যাপক কন্দলিয়ে, শূদিৰৰ লৰা শঙ্কৰক শঙ্কৰদেৱ বুলি মাতিবলৈ সিহঁতক আজ্ঞা দিছে, আৰু শঙ্কৰে পঢ়াশালি মাছিব নালাগে বুলি কৈছে । আচাৰ্য্যই এই কথা শুনি কন্দলিৰ ওপৰত খং কৰিছিল । কিন্তু ৰাতি আচাৰ্য্যই গুহ থাকেঁাতে সমাজিকত দণ্ড পাই পিছ দিন। শঙ্কৰদেৱৰ ওচৰত ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল বুলি চৰিত্ৰ-পুথিত আছে । চোকা বুদ্ধিৰ লৰা শঙ্কৰে অতি অলপ কালৰ ভিতৰতে বিদ্যা শিক্ষা কৰি অনেক শাস্ত্ৰ পঢ়ি বৰ পণ্ডিত হৈ পৰিছিল। অধ্যাপকে তেওঁক কোনো পাঠ এবাৰ দেখুৱাই দিলে দুনাই আৰু তাক দেখুৱাব লগায়৷ নহৈছিল । বিদ্যাৰ সোৱাদ পাই শঙ্কৰে দিনে ৰাতিয়ে শাস্ত্ৰচৰ্চা ºলাপৰ বাহিৰে আন কথাত কালক্ষেপ নকৰিছিল। মহেন্দ্ৰ মালয়ে শঙ্কৰৰ বুদ্ধিৰ প্ৰথৰতা আৰু অনায়াসে শাক্স আয়ত্ব [ ১৬ ] শঙ্কৰদেৱ । কৰিব পৰা ক্ষমতা দেখি কুসুম্বৰক কৈছিল যে তেওঁৰ পুতেক “বিজয় পণ্ডিত” হব । শঙ্কৰদেৱে পঢ়া শেষ কৰি পঢ়াশালি এৰাৰ পিছত পিতৃ কুসুম্বৰে কন্দলিক মতাই আনি খুৱাই-বুৱাই দক্ষিণা দি বিদায় দিছিল । তাৰ পাছত শঙ্কৰে যোগশাস্ত্ৰ পাই যোগা ভ্যাস কৰিবলৈ ধৰি সেই বিদ্যাত পৰম নিপুণ হৈ পৰিছিল, অাৰু কুম্ভক যোগ আদি কৰি প্ৰাণ, অপান আদি বায়ু বশ কৰি লোকক তেওঁৰ ক্ষমতা দেখুৱাই আচৰিত কৰিছিল। এদিন তেওঁ যোগাসনত বহি কুম্ভক যোগ অভ্যাস কৰোঁতে তেওঁৰ দেহৰ গছ নাদি ছিগি গৈছিল আৰু বঁওহাতৰ বুঢ়া আঙ্গুলি মাটিত দি ভয়, দি থিয় হোৱাত পাৱ ওপবলৈ উঠা দেখি দৰ্শক লোকাল আচৰিত হৈছিল। দৈত্যাবি ঠাকুৰ বিৰচিত পুথিত আছে,— ‘প্ৰাণ অপান সমান উদান আদি কৰি স্বায়ুচয় । বশ্য কৰিলন্ত, চলাইবে-পাৱন্ত যি বায়ু যৈত লাগয় ॥ বায়ক ক্ষেপিয়া, উশাস ধৰিয়া, আসন ভিৰি হৰিবি । থাকন্ত সদায়, সুনিশ্চল কাম, দিন দুই চাৰি বসি । জলে বুৰ দিয়া থাকন্তু বসিয়া জলৰ ভিতৰে যাই । জল দূৰ কৰি, পৰ দুই চাৰি, জলে নিভিজঃ কায় । বস্ত্ৰো নিভিজয়, শুখান থাকয়, উঠন্ত পুনু জল । । বাহু প্ৰদেশত সৰসে বান্ধান্ত নবীন ডোৰে পাটৰ ॥ বায়ু ক্ষেপি নিয়া, বাহ ওফন্দায়া, বায়ুৰ লন্ত প্ৰমাণ । ৱ পাট ডোৰ ছিণ্ডি কটৰাহ পৰে কতো … মান । আনো অানো মত কৰন্ত সতত বায়ু সমে ক্ৰীড়া জাতি । বেগে শাস্ত্ৰ মত ধৰি যোগ যত আচন্তু দিনে ৰাতি ॥ [ ১৭ ] দ্বিতীয় মাধ্যা । ধ্যান, ধাৰণা, সমাধি, আসন, প্ৰাণায়াম অাদি যত । বিষয়ত ৰতি ত্যজিয়া সম্প্ৰতি জ্ঞাচৰা মাত্ৰ সতত । শৰীৰৰ ছয় চক্ৰক ছি ন্ত মনত কৰি নিয়ম | পাছে ভাগৱত শাস্ত্ৰক পাইলন্ত সবাতো কৰি উত্তম ৷ ভাগৱত তত্ব জনিয়া পাছত এৰিলা যোগ ভোল । শঙ্কৰদেৱ দেখিবলৈ সুপুৰুষ আছিল, আৰু তেওঁৰ গাৰ বৰণ কচা-সোণৰ বৰণ যেন আছিল । দৈত্যাবি ঠাকুলে লেখিছে , - “দেখিতে সুন্দৰ শোঁৰবৰ্ণ কলেৱৰ । প্ৰকাশ অতি সূৰ্য্য সমসৰ ৷৷ ৰূপ দেখি কন্দৰ্পৰে৷ দৰ্প হোৱে ছন্ন । সৰ্ব্বজন ৰঞ্জি থাকে মধৰ বচন । গমন গম্ভীৰ, নেত্ৰ কমলৰ পালি । চন্দ্ৰসম বদন প্ৰকাশে অল্প হামি ৷ সুবোধ সুথিৰ ধীৰ গম্ভীৰ সাগৰ । প্ৰীতি বাঢ়ি যায় তান্ত সমস্ত লোকৰ ॥” মাধৱদেৱে লেখিছে ,— ‘দৰশিতে সুন্দৰ গোঁৰ কলেৱৰ, যৈচন সুৰপৰকাশ । সকলো স পাসদৰঞ্জন যাকেৰি দৰশনে পাপ বিনাশ ; বিনা অঙ্গভূষণ দেখিতে সুশোভন, গহীন গম্ভীৰ ধীৰ মতি । অায়ত কমল-নয়ন বৰ সুন্দ বয়ন চান্দকহো জ্যোতি ॥ লীলা গজগতি গমন বিলোকন, বাণী মেঘ-গম্ভীৰ । পাষণ্ডমৰ্পন কলিক কালে যাক সম নাহি ধীৰ ॥” [ ১৮ ] শঙ্কৰদেৱ । শঙ্কৰদেৱ যেনে শুৱনি পুৰুষ আছিল তেওঁৰ গাত তেনে বৰ বলও আছিল । চৰিত্ৰ-পুথিত আছে, – এদিন তেওঁ কলি-ধৰা৷ পৰমানন্দ আতৈৰে সৈতে বাটেদি যাওঁতে এটা দুষ্ট ষাঁড়ে তেওঁক খুচিবলৈ খেদি অহা দেখি, তেওঁ ককালত কাপোৰ বান্ধি লৈ দুই হাতে সড়টোৰ দুই শিঙ্গত ধৰি দ্বাৰু মুচৰি তাক পিছ হেঁাহকাই পেলাই দিলত য’ড়টো মৃত্যতুল্য হৈ অলপমান পৰি থাকি, উঠি পলাই লৰ মাৰিলে । শ

"দিনেক শঙ্কৰদেৱ কৰিয়া তেমন । কৰি মুখ বৃদ্ধি পথে কৰন্ত গমন । খান চাৰি গুৱাপান ৰাম হাতে ধৰি । চলন্ত পথত আতি লীলাগতি কৰি ৷ সেহি বেলা যাপ্ত এক অাগে -পগত । হাতে বাঢ়িলে পলাইবাক নপাৰিলে । দিৰে দুখ ইটো মোঙ্ক অৱশ্যে ও নিলে । স্বাৰম্বাৰ ইটো মসুয়ক মাৰিছয় । শিক্ষা পাতি শঙ্কৰক খেদি যা আসয় । অা শঙ্কৰদেৱ বহি তাক চাই । মনে গুশি অান একো নাপা উপায় । গুৱাপান এৰি দুই হাতে দুই শিঙ্গে । ধৰিয়া দিলন্ত ডাবি অতি বৰ ৰিঙ্গে । পাছক লাগিয়া হেন্দোচিয়া তাঙ্ক নে এৰাইবোঁ কিমতে বুলি মনত গুণ । দুই ভিতি খাল দিশ নাহি পলাইবাক । ৰাম পাশে খালত পেহলাইলা চিতে তাঙ্ক । খালে পৰি ফৰ কৰে অতিশয় ? ভয় হয়৷ চাৰিও চৰণ নাছাৰয় । ডাঠ মল মুত্ৰ তাত্তি শঙ্কৰদেৱক । দেখিয়া পলায় আৰ নচাৱে পাছ । [ ১৯ ] দ্বিতীয় আধ্যা । কছাৰীয়ে শঙ্কৰক ধৰিবলৈ তেওঁৰ ঘৰ-ৰো দিলে । দুটা শঞ্চত ৰণুৱা কছাৰী তেওঁৰ ঘৰৰ দুৱাৰ-মুখত থিয় হৈ তেওঁক আগচি ধৰিলে । শঙ্কৰে কথা বিসঙ্গতি দেখি ভিতৰৰ পৰা ভো ভো-কৰে লৰি ওলাই অাহি ঠেলা মাৰি কছাৰী দুটাক মাটিত পেলাই দি সিহঁতৰ গাৰ ওপৰত ভৰি দি গচকি ওলাই লৰ মাৰিলে ; , ইয়াৰপৰা, শঙ্কৰৰ কেনে সুস্থ আৰু সবল মনেৰে সৈতে সুস্থ আৰু সবল শৰীৰ আছিল, সেইটো ভালকৈ বুজিব পাৰি । ‘Meena sana in corpore ano ” অৰ্থাৎ একে অসাধাৰতে সুস্থ মন আৰু সুস্থ শৰীৰ যে মনুষ্যত্বৰ পূৰ্ণবিকাশৰ নিমিত্তে লাগ তিয়াল এই লেটান বাক্যই শঙ্কৰত সাৰ্থকতা লাভ কৰিছিল ; আৰু এই নিমিত্তে শঙ্কৰে তেওঁৰ জীৱনত ইমানবোৰ কাম কৰিব পাৰিছিল, আৰু এই নিমিত্তেই তেওঁ দীৰ্ঘজীৱন লাভ কৰিছিল । শঙ্কৰদেৱে সুৰ্য্যাৱতী নামে এটা কায়স্থ কন্যা বিবাহ কৰি , গৃহস্থী হৈ হল । হৰিবৰ গিৰী নামে ভূঞা কায়স্থ এজন জগন্নাথ ক্ষেত্ৰলৈ তীৰ্থ কৰিবলৈ গৈছিল , এনে প্ৰবাদ অাছে যে তাতে তেওঁৰ প্ৰতি জগন্নাথৰ স্বপ্নাদেশ হল, যে তেওঁৰ এজনী ছোৱালী হ’ব যাক তেওঁ কুসুমৰৰ ভূঞাৰ পুতেক শঙ্কৰলৈ বিয়া দিব খালে খালে মহা লৱৰি পলায় । ৰঙ্গ মনে শঙ্কৰে মাছ তাক চাই ।”—দৈতাৰি

  • কছাৰী মুমিষ দুই দুৱাৰত থিত । হেন দেখি শঙ্কাৰে ভৈলন্ত ভয়ভীত ।

কিমতে পলাইবো মনে মনে আলোচিলা । ভিতৰৰপৰা বৰ বেগে ধন দিল৷ ॥ হেম্পোচি চিতে পেন্থাইলন্ত রোজান । শকিল৷ দুইকো দিয়া বুকু চৰণ । দৈাৰি । [ ২০ ] শঙ্কৰদেৱ । লাগিব । এই ছোৱালীৰে নাম সুৰ্য্যাৱতী, আৰু এওঁকে মহাসমা ৰোহেৰে পিছত শঙ্কৰদেৱলৈ বিবাহ কৰোৱা হৈছিল । শঙ্কৰদেৱে গৃহস্থাশ্ৰম ধৰ্ম্ম অতি সুন্দৰকৈ আচৰণ কৰি এজন আহি গৃহস্থ হৈছিল । * সূৰ্য্যাতীৰ গৰ্ভত শঙ্কৰৰ মনু নামে এক কন্যাৰ জন্ম হয়। সেই কন্যা তেওঁ হৰি নামে কায়স্থ এজনলৈ বিয়া দিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁৰ শ্ৰীৰ মৃত্যু হয়। শঙ্কৰৰ বিয়াৰ পিছতে কুসুম্বৰ চুকায় । পিতৃ আৰু স্ত্ৰীৰ মৃত্যুৰ পিছত শঙ্কৰৰ মনত বৈৰাগ্য উপস্থিত হৈ জীয়েক জোৱায়েকক ভায়েক বনগঙ্গা। গিৰীৰ তত্ত্বাৱধানত থৈ পিতৃ মাতৃ আৰু স্ত্ৰীৰ অস্থিলৈ তেওঁ তীৰ্থ কৰিবলৈ গল। তীৰ্থলৈ যাওঁতে তেওঁৰ লগত ৰামৰাম গুৰু, মহেন্দ্ৰ কন্দলিকে আদি কৰি ১৭ জন লগৰীয়া যাত্ৰী গৈছিল। তীৰ্থ লৈ তেওঁলোক খোজ-কাটি গৈছিল । প্ৰথমতে শঙ্কৰে গঙ্গাঙ্গান কৰি পিতৃ মাতৃ আৰু পত্নীৰ অস্থি গঙ্গাত লগালে ; তাৰ পিছত গয়ালৈ গৈ তেওঁলোকৰ পিণ্ড দিলে । গঙ্গাত ৯ দিন, গয়াত তিনি ৰাতি থাকি তাৰপৰা দহ দিনে অাকেী গঙ্গালৈ অাহি, একৈশ দিনে গৈ

  • গণ সঙ্গে, এ কাল ৰঙ্গে , ম ৩ মহা ৎসাহ ;
  • পে ৰিপোনী কন্যা এ কথানি কৰিল তেহেঁ ব্ৰিাহ ।

গৃহাশ্ৰমে থাকি ধৰ্ম্ম আচবহু শাস্ত্ৰক যেন বিহিত । স্নান তৰ্পণ সন্ধা! বন্দন জাৰ কৰ্ম্ম নিত ; খী দাৰিদাৰু, প্ৰাৰ্থক্ষ জনক স্বস্ত দে স্তু মাতি । ৰাজা, জাতি মিত্ৰক পোষা পল জাতি ৷ দানী ঘাস ধন্ত সবাকে সত্তত মাতন্ত মধুৰ বাণী । মে সাহিৰৰ তাহান বাকাত দুখ পাৱৈ কোনো প্ৰাণী । আন লোক যত সবাকে তু, যাক যথোচিতভাৱে । সন্ধয় হৃদয় যেন জলময় কৃপালু গুণ ভtৱ । দৈতাৰি । [ ২১ ] দ্বিতীয় অধ্যা । ক্ষেত্ৰ পালেগৈ । পুৰীত তেওঁ ব্ৰহ্মপুৰাণৰ অাখ্যানমতে ক্ষেত্ৰৰ মাচাত্মা ব্যাখ্যা কৰি অাৰু মান অ্যাম শাস্ত্ৰবিষয়ত নিজৰ পাণ্ডিত্য প্ৰকাশ কৰি পাণ্ডাসকলৰ শ্ৰদ্ধা ভক্তি ক্ষাকৰ্ষণ কৰিছিল । শ্ৰী ক্ষেত্ৰত শঙ্কৰদেৱ কিছুদিন থাকি তাৰপৰা বৃন্দাবনলৈ গল । বৃন্দা বনত তেওঁৰে সৈতে ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাদ হৈছিল । সেই বাদত শঙ্কৰে ব্ৰাহ্মণসকলক পৰাস্ত কৰি তেওঁলোকৰ সমাদৰ লাভ কৰি ছিল । বৃন্দাবনৰপৰা শঙ্কৰ মথুৰা আৰু দ্বাৰকালৈ গৈছিল । দ্বাৰকালৈ যাওঁতে তেওঁৰ লগত ১৭ জন সঙ্গীৰ ভিতৰত দুজন মাথোন গৈছিল। তেওঁলোকৰ নাম সৰ্ব্বজয় আৰু পৰমানন্দ । তাৰপৰা তেওঁ বাৰানসী, প্ৰয়াগ, সীতাকুও, বৰাহকুণ্ড, উত্তৰ বাহিনী গঙ্গা অাদি পৰিদৰ্শন কৰি অযোধ্যালৈ গৈছিল । অযোধ্যাৰ পৰা তেওঁ আকৌ বৃন্দাবনলৈ যায় । এইবাৰ তেওঁ বৃন্দাবনত থাকেঁাতেই অসামত লেটেকুপুখুৰীত হৰশিঙ্গা বৰাৰ ঘৰত বৰকণা গিৰী বা গোবিন্দৰ এটি পুত্ৰ ওপজে যাৰ নাম মাধৱদেৱ । বৃন্দাবনৰপৰা শঙ্কৰদেৱ বদৰিকাশ্ৰমলৈ যায় । “মন মেৰি ৰাম চৰণহি লাগু” এই গীতটি শঙ্কৰদেৱে বদৰিকাশ্ৰমতে ৰচনা কৰে । এইদৰে শঙ্কৰদেৱে নানা তীৰ্থভ্ৰমণ কৰি বাৰ বছৰৰ মূৰত নিজৰ ঘৰ আলিপুখুৰীলৈ উভতি আহে । চৰিত্ৰ-পুথিত আছে যে শঙ্কৰদেৱ ইমান দিনৰ মূৰত ঘৰলৈ উভতি অহা শুনি তেওঁৰ বুঢ়ীমাক খেৰ তীয়ে তেওঁক চাৰলৈ উধাতুথাই ওলাই আহেঁতে খাটৰ খুৰাত উজুটি খাই পৰি তেওঁৰ ভৰিত ঘা লাগি বৰকৈ তেজ ওলাইছিল ---- “অ্যাসিল শঙ্কৰৰ শুনি বুঢ়ী আই । দিলা বেগে খাটত পৰিলা জুটি খাই [ ২২ ] শঙ্কৰদেৱ । লাগিয়া খাটৰ খুৰা ঘােৱ ভৈল ভৰি । কান্দিবে লাগিলা শঙ্কৰৰ গলে ধৰি ॥ এতদিন বাপু তুমি কিসক নাসিলা । সবাকে সম্বোধি দেৱশক্ষৰ ৰহিলা ৷” ইমান বছৰৰ মূৰত শঙ্কৰদেৱক পাই জ্ঞাতি কুটুম্ব সকলোৱে আন ন্দিত হৈ তেওঁক তেওঁৰ অাগৰ আপোন কাৰ্য্য ভূঞাৰ বিষয় গ্ৰহণ কৰিবলৈ কলত তেওঁ উত্তৰ দিলে “মোক বিষয় নালাগে ; বহু কষ্ট কৰি শাস্ত্ৰ পঢ়ি সাৰ পাইছো ; ঈশ্বৰৰ নাম লৈ বহি থাকিবৰ হে মোৰ ইচ্ছা ।” ইয়াৰ পিছত পিতৃদেৱ কুসুমবৰৰ সৰিয়হ তলিত কীৰ্ত্তন ঘৰ সজাই নাম-কীৰ্ত্তন কৰি সুখেৰে কাল কটাবলৈ ধৰিলে। তীৰ্থৰপৰা উভতি অহাৰ পিছত জ্ঞাতি কুটুথসকলৰ অনুৰোধত শঙ্কৰদেৱে পুনৰ কালিনী নামে কন্যা বিবাহ কৰালে। ৰিীয় ভাগ জোনাকীৰ প্ৰবন্ধত এই দৰে আছে, “যথা কালত গঙ্গাতীৰ্থ পাই তাত যথানিয়মে স্নান দান কৰি তেওঁ লগৰ ভালেখিনি মানুহ উভতি ঘৰলৈ আহিল । তেওঁ তাৰ পৰা জগন্নাথ ক্ষেত্ৰলৈ গল । তেওঁৰ লগত অাৰু বাৰজন জগশ্নাথ ক্ষেত্ৰৰ যায়ী অাছিল, তেওঁবিলাকৰ নামৰ উল্লেখ চৰিত্ৰত অাছে, যেনে ; হয়গ্ৰীৱ, জগন্নাথ, নৰ্দ্দৈ, ৰুদ্ৰব, কবি, কল্পতৰু, ধৰাধৰ, বিশ্বনাথ, গোৱৰ্দ্দন, সুৰথ, সুন্দৰ অাৰু মনপুৰ । ওবেষা পুৰীৰ জগন্নাথ মূৰ্ত্তি দৰ্শন কৰি আমাৰ প্ৰখ্যাত যাত্ৰী কেইজনা মহা আনন্দেৰে থাকিবলৈ ধৰিলে ক্ষেত্ৰৰ ডাঙ্গৰ পণ্ডিতসকলৰ লগত শাস্ত্ৰালোচনা কবি শঙ্কৰদেৱে অনুপম তুধি লভিছিল । শঙ্কৰদেৱৰ সদালাপ, গভীৰ জ্ঞান আৰু সাধাৰণ ধৰ্ম্ম-ভাৰত [ ২৩ ] দ্বিতীয় অধ্যা ।

৭ ক্ষেত্ৰবাসী পণ্ডিত আৰু পাণ্ডাসকল বিঘ্নিত হৈছিল । পুৰীত ৫ মাহমান থাকি দক্ষিণ ভাৰতলৈ শঙ্কৰদেৱে যাত্ৰা কৰিলে । সেতুবন্ধ ৰামেশ্বৰ অাৰু দক্ষিণ দেশৰ ৩ান প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থস্থানবিলাক, চাই তেওঁ পশ্চিম দেশলৈ খোজ ললে । বাৰানসী, প্ৰয়াগ, মথুৰা, বৃন্দাবন, কুৰুক্ষেত্ৰ, উপবদৰিকাশ্ৰম অাদি পশ্চিম ভাৰতৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ-স্থানবিলাক চাই আকৌ তেওঁ জগন্নাথ ক্ষেত্ৰলৈ উভতি আহিল ; আৰু তাত কিছুদিন থাকি ঘৰলৈ মুখ কৰিলে । ঘৰৰ আৰু গাৱঁৰ সকলোৰে অনুপম প্ৰীতি, পৱিত্ৰ উৎসাহ আৰু উজ্জল আশাৰ উৎসৱে নে ষ্ট্ৰৰ প্ৰত্যবৰ্ত্তমক অভ্যর্থনা কৰিছিল। তেওঁৰ এই ভ্ৰমণত । ১২ বছর লাগে বুলি চৰিত্ৰত লেখা আছে । সি যি হওক এই তীৰ্থভ্ৰমণত অনেক বছৰ ষে লাগিছিল তাত কোনো সন্দেই না । শঙ্কৰদেৱৰ তীৰ্থভ্ৰমণৰ বিশেষ বিবৰণ চৰিত্ৰত পোবা৷ নেমায়, কিন্তু এইটো খৰাং যে এত ভ্ৰমণৰ পৰা তেওঁ বহুজ্ঞান, বহুদশিতা অাৰু বহুশক্তি লাভ কৰিছিল । পাছৰ ডাঙ্গৰ কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে এই ভ্ৰমণতেই যে তেওঁ প্ৰস্তুত হৈছিল তাৰ অলপো সন্দেহ নাই । এহ ভ্ৰমণেই তেওঁৰ হৃদয়ত জড় মূৰ্ত্তি পূজাৰ অসাৰতা আৰু চৈতন্যময় ঈশ্বৰৰ পূজাৰ শ্ৰেষ্ঠতা দকৈ সুমাত দিয়ে, এই ভ্ৰমণতেই তেওঁৰ মনত দেশৰ হিত সাধনাৰ মহাব্ৰতৰ ভেটি শকতকৈ বন্ধা হয়, আৰু এই ভ্ৰমণেই তেওক আজি পৰ্য্যন্ত অসম ভূমিত অমৰ কৰি ৰাখিছে । পণ্ডিতৰ সমাজত তেওঁৰ নামৰ সন্মান অাৰু মাহাত্ম্য, নামঘৰত ভকতৰ মুখত ভোৰ তালৰ ধ্বনিত তেওঁৰ নাম মিহলি হৈ প্ৰতিধ্বনিত হোৱা, বহাগৰ বিহুত বছৰৰ ন দিনৰ সম্ভাষণৰ হুচৰিত গৰখীয়া লৰাৰ গীতত [ ২৪ ] শঙ্কৰদেৱ । তেওঁৰ নামৰ উচ্চ ৰোল উঠা, বহুৱাই বন কৰোঁতে ভাগৰ পলু ক্লাবৰ নিমিত্তে তেওঁৰ ভণিত গীত গাই তৃপ্তিলাভ কৰাৰ মূল হৈছে তেওঁৰ এই ভ্ৰমণ, আক তেওঁৰ অসীম শক্তি । “শঙ্কৰদেৱৰ পূৰ্ব্বপুরুষসকল দেবীৰ একান্ত উপাসক আছিল । তেওঁ দেশভ্ৰমণলৈ ওলোৱাৰ পূৰ্ব্বে তেওঁৰ ঘৰত দেবীৰ পুজা চলি আছিল । সেই পূজাত তেওঁৰ কিমান অস্থা আছিল তাক তেওঁৰ ভ্ৰমণৰ পূৰ্ব্বৰ মনৰ ভাব আৰু তেওঁৰ পাছৰ কাৰ্য্যৰ খাৰাই জানিব পাৰি । কিন্তু তেওঁৰ বয়স কোমল থকাৰ বাবে মনৰ শক্তি সিমান প্ৰবল নথকাত, সংসাৰত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত নোহোৱা আৰু শিক্ষাৰ অধীনত থকাৰ বাবে বংশত চলি অহা পুজাৰ বিধি গুচাই তেওঁ তেওঁৰ মনৰ অনুৰূপ পুঞ্জাৰ বিধান থাপি ভাল ফল অনাব আশা নকৰিছিল। কিন্তু এতিয়া বিদেশ-ভ্ৰমণৰ পৰা আত্ম-প্ৰস্তুত হৈ আহি সংস্কাৰ কাৰ্য্যত নিজক নিযুক্ত কৰিবলৈ তেওঁ আৰম্ভ কৰিলে । শঙ্কৰৰ প্ৰথম অাৰু প্ৰধান চিন্তা আৰু কাৰ্য্য হল একমাত্ৰ চৈতন্যময় ঈশ্বৰ হৰিৰ পূজা সাধাৰণত প্ৰচাৰ কৰা । এই সম্বন্ধে তেওঁৰ মনৰ সংস্কৃত ভােব তেজৰ পৰিচয় চৰিত্ৰত পোৱা যায় । বিদেশৰ পৰা ঘূৰি অাহিলত তেওঁক প্ৰীতি-ভোজন দিবৰ নিমিতে তেওঁৰ ভায়েক নগঞা গিৰিয়ে ব্যৱহাৰ মতে এটা ছাগ দেীৰ অগত বলি-কটা শালত দি বধ কৰে । ইয়াতে শঙ্কৰদেৱে বৰ অসন্তো পাই বহুদিনৰ অনুপস্থিতৰ পাচত প্ৰথম সন্মিলনৰ পৰা ওপজা আনন্দ কাতি কৰি থৈ ভায়েকক বিশেধৰৰূপে ভৎসনা কৰে । তাৰ পাছে ভায়েকে অাৰু এটা ডাঙ্গৰ জগৰ লগায় । বনগঞাই ককায়েকলৈ গাখীৰৰ নিমিত্তে গৰু আনিবলৈ বিচাৰি গৈ, জয়ন্ধা। ২৮ [ ২৫ ] গিৰিৰ গৰুৰ জাকত সোমাই জনীচেৰেক গৰু আনিবলৈ ঘৰে তাতে গৰখীয়াই আগভেটি গৰু নিয়াত বাধা জন্মায় । বনগঞাইও সেই সময়ৰ চলিত বন্দীবিলাকৰ ওপৰত ডাঙ্গৰীয়াসকলৰ সহজ ব্যৱহাৰৰ ভাবত, হাতত থকা যাঠিডাল গৰখীয়াৰ বুকুলৈ মাৰি তাৰ প্ৰাণ বধ কৰে । ভায়েকৰ এই নৃশংস কাৰ্য্যত শঙ্কৰদেৱে আত্মৰিক বেদনা পাই ভায়েকক ঘোৰ ভংসনা। । কৰে । তেওঁৰ সংস্কৃত মনৰ গতি এই ঘটনা দুটিৰ দ্বাৰাই জনা যায় । “তীৰ্থভ্ৰমণৰ পৰা অাহি প্ৰথমতে তেওঁৰ একমাত্ৰ ধ্যানৰ হৰি নামৰ মহিমা, হৰিধৰ্ম্মৰ পৱিত্ৰতাৰ মৰ্ম্ম, তেওঁৰ বুঢ়ীমাক জয়ন্ত দেৱৰ সহধৰ্ম্মিণীৰ ওচৰত প্ৰচাৰ কৰে । এই বুঢ়ী ধৰ্ম্মপৰায়ণা সতীয়ে, স্বামীয়ে বিধবা তিৰুতৰে ঘৰ পুৰোৱা বাবে, স্বামীৰ পৰা আঁতৰ হৈ বেলেগে বাস কৰিছিল। শূদিৰ কুলীয়া৷ জয়দেৱে েয বিধৱাকে তিৰুতাৰৰূপে ৰাখিছিল, তাৰ প্ৰমাণ, ৰামনন্দ ঠাকুৰৰ লেখা চৰিত্ৰত, শঙ্কৰদেৱ অাৰু এই বুঢ়ীমাকৰ আলাপৰ পৰা পোৱা যায় । শঙ্কৰদেৱ বিদেশৰ পৰা আহিলত যেতিয়া জয়ন্তৰ ঘৰত ভোজন কৰিবলৈ নিমন্বিত হয়, তেওঁৰ ঘৰলৈ যাওঁতে প্ৰথমে বুঢ়ীমাকৰ ঘৰত সোমায় , ইয়াতে বুঢ়ীমাকে জয়ন্তৰ ৰক্ষিত বিধৱা তিৰুতা সম্বন্ধে শঙ্কৰদেৱক কৈছে ; “মোক বাজ কৰিলেক, বাণ্ডিগণ আসিলেক সেহি লোঞ্চে বন্ধন কৰয় । উত্তৰত শঙ্কৰদেৱে এই “বাওঁীগণ" শব্দৰ অৰ্থৰ সন্দেহ ভাঙ্গি দিছে । [ ২৬ ] ৩ - শঙ্কৰদেৱ । “বিধৱা সব বন্ধা৷ অন্নক ভুজিবোঁ কেনে ? উত্তম শূদ্ৰৰ বৰ দোষ” ” ত্ৰিহুতৰ জগদীশ মিশ্ৰ নামে এজন ব্ৰাহ্মণে জগন্নাথৰ আগত শ্ৰীমদ্ভাৱত শাস্ত্ৰ পঢ়ি শুনাবৰ মনেৰে পুৰীলৈ গৈছিল। প্ৰবাদ অাছে, ব্ৰাহ্মণে তাতে জগন্নাথৰপৰা স্বপ্লাদেশ পালে । যে তেওঁ কামৰূপলৈ গৈ শ্ৰীশঙ্কৰদেৱক ভাগৱত শুনাওক । এই আদেশ মতে ব্ৰাহ্মণে সুধি সুধি মাহে আহি টোনি বৰদোৱা পালেহি । শঙ্কৰদেৱ সেহ সময়ত তেওঁৰ পেহাক কেতাই খাক চাবলৈ কেতাইথাৰ নগব গাংমৌলৈ গৈ তাতে তিন দিন আছিল । ব্ৰাহ্মণে শঙ্কৰক বিচাৰি গাংমৌ পাই তাতে শঙ্কৰদেৱৰে সৈতে দেখা কৰি ভাগৱত শাস্ত্ৰ পাঠ কবি শঙ্কৰদেৱক শুনাবলৈ ধৰিলে ! যি দিনাই ভাগৱত শুনোৱা শেষ হল সেই দিনাই ব্ৰাহ্মণৰ তাতে মৃত্যু হল । সেই ভাগৱত শাস্ত্ৰ শঙ্কৰদেৱে পাই ভক্তিপন্তৰ বৈষ্ণৱ ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰ

  • ‘শ্ৰীযুক্ত যে নাকী সম্পাদক মহাশয় নিবেদন,

ভাগ জানাকীত ওলোৱা শ্ৰী শ্ৰীশঙ্কৰদেৱৰ চৰিত্ৰত অনেক মূলক আৰু অশুদ্ধ কথা আছে । লেখাকে স্তৱানীপুৰীয়া গোপাল অমাতাৰ পথাৱলম্বী ৰমানন্দ নামে লোক এজনে চা চৰিত্ৰ পুথি । এই চৰিত্ৰ লেখিছে যেন অনুমান হয় । সেই মানন্দ শঙ্কৰ দেৱল পুত্ৰ ৰমানন্দ ঠাকুৰ দেৱ নহয় । তেওঁৰ দ্বাৰা শচিত চৰিত্ৰ সা-সাধুৰ গ্ৰহণী নহয় , কাৰণ তাত বহু ত যোৰা দিয়া মিছা কথা৷ অ,ে । কাস্থ জাতিৰ ভিতৰত বিধৱা গ্ৰহণ কৰা নিয়ম নাই গ্ৰহণ কৰিলে তাৰ হয় । কিন্তু জোনাকীৰ ‘শঙ্কৰ দেৱ প্ৰক্ষিত এনে অসৱ কথা লেখা হৈছে । জোনাকীত, ডাল পা নোযোৰোৱা অাৰু শুদ্ধ কথা থকাহে কাঞ্চী, অাৰু তেনে লেহে সি সকলোৰে আদৰণী হ’ব । এতেকে আপোনাক এই কথা মীমাংসা কৰিবলৈ জনালে । শিৱসাগৰ, ১ 8 9 ৰ, ১৮১৮ । দীননাথ শৰ্মা বেজবৰুৱা৷ ” [ ২৭ ] দ্বিতীয় অধ্যা । ৩১ কৰিলে। প্ৰথমতে তেওঁ ভাগৱতৰপৰা সাৰ উদ্ধা কৰি কীৰ্ত্তন পুথি ৰচনা কৰিলে । তাৰ পিছত গীত পদ ভটিমা চপয় অাদি কৰিলে * ৰামৰায়কে অাদি কৰি জ্ঞাতিসকলে শঙ্কৰদেৱক কলে যে “আপুনি অনেক তীৰ্থত ভ্ৰমণ কৰি নানাৰকম উৎসৱ দেখি আহিছে, আমাক এটি আমোদজনক উৎসৱ দেখুৱাওক ।” এই কথা শুনি ফাগুন মাহৰ পূৰ্ণিমা তিথিত শঙ্কৰদেৱে বৃন্দাবনী গোপালৰ দৌলোৎসৱ কৰি দেখুৱালে । তেতিয়াৰেপৰা আধামত কৎসৱ বা ফাকুৱা প্ৰচলিত হল ! কীৰ্ত্তন পুথিত ঠাই পোৱা “বঙ্গে ফাকু খেলে চৈতন্য বনমালী। দুই হাতে ফাকুৰ গুণ্ডা সিঞ্চন্তু মুৰাৰি । ঘোষা আৰু পদ এই উপলক্ষে ৰচিত হৈছিল । জ্ঞাতি বন্ধুসকলৰ অনুৰোধত শঙ্কৰদেৱে চিন্থযাত্ৰা ভাওনা কৰিছিল । সেই ভাৱনালৈ শালক-ধামকে ‘’দি কবি সপ্ত বৈকুণ্ঠৰ নক্সাৰে সৈতে শঙ্কৰে নিজ হাতে সুন্দৰ চিত্ৰপট (Scene) আঁকি দিছিল ; যাৱাত বজাবলৈ খোল নামৰ । বাদ্য কুমাৰৰ হতুৱাই গঢাহ আৰু মুচিয়াৰৰ হতুৱাই ছোৱাই উলিয়াই দিছিল । আগেয়ে আসামত মৃদঙ্গ হে প্ৰচলিত আছিল, শঙ্কৰদেৱে কপিলী মুখৰ কুমাৰক মতাই আনি খোল গঢ়াবলৈ নমুনা দি কিছুমান মাটিৰ খোল প্ৰস্তুত কৰালে, আৰু শালমৰা গাৱঁৰ মুচিয়াৰক বিচাৰ কৰিয়া পাচ্ছে ভাগৱত গ্ৰন্থ । কৰিলন্ত শঙ্কৰে প্ৰকাশ ভক্তিপস্থ | হৰিত ভকতি আতি কৰিবে প্ৰবন্ধ । প্ৰথমতে কৰিলন্ত কীৰ্ত্তনৰ ছন্দ } অনন্তৰে কিছু লোকে ভকতি কৰিল ? তেবে জানো নানাবিধ ছন্দ নিৰূপিল । কতো গীত পদ কতো ভটিমা চপয় । কথা শ্লোক আদি কৰিলন্ত মহাশয় । ”— দৈত্যামি ঠাকুৰ ৰচিত জ্ঞা চৰিত্ৰ । [ ২৮ ] শঙ্কৰদেৱ । মতাই খোলবোৰ ছোৱাই দি তাত লোৰ গুৰি অাৰু কৰ্কৰ৷ ভাতৰ কৰাল দি কেনেকৈ ঘুণ দিব লাগে সেই পৰ্য্যন্ত তেওঁ দেখুৱাই দিছিল । কঁহাৰৰ হতুৱাই মন্দিৰা, খুটিতাল, ভোৰ-তালকে আদি কৰি অনেক বিধৰ ভাল প্ৰস্তুত কৰালে । ভায়েক বনগঞা গিৰীক গায়ন আৰু নিজে বায়ন হৈ, সৰ্ব্বজয় অাৰু কমলি ধৰা৷ পৰমানন্দক নতুৱা পাতি, আৰু আন আন সকলোকে ভাও ভগাই দি তেওঁ সেই ভাৱনা কৰিছিল । এয়েই মাসামত প্ৰথম ভাৱনা অাৰু খোল তাল আদি বাদ্যৰ প্ৰচলন । কছাৰীবিলাকেৰে সৈতে ভূঞাসকলৰ বিৰোধ চলি থকাত অশান্তি হোৱা বাবে শঙ্কৰদেৱ প্ৰমুখ্যে ভূঞাসকলে বৰদোৱা এৰি শাঙমেীত বসতি কৰে ৭৭ বছৰ বয়সৰ শঙ্কৰদেৱে বৰদোৱা এৰি গাঙমোলৈ যায় । বৰদোৱাত ধাৰ্কোতেই শঙ্কৰদেৱে কীৰ্ত্তন পুথি ৰচনা কৰে। আৰু অনেক গীত ভটিমা নাট আদি ৰচনা কৰি সত্ৰ পাতি শিষ্য ভজাত ভাগ তা বৈধ ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰ কৰে । " - মেীত শঙ্কৰদেৱে নামঘৰ মণিকুট আদি সজা সত্ৰ পাতি ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰ কৰি পাঁচ বচন থকা পি৮ ত তাত ডফলাই দেীপা কৰা তাৰপৰা উঠি গৈ চাঙ্গনি নামে ঠাইত ছমাহ আছিল ; তাতো সত্ৰৰ বিশেষ সুবিধা নোহোৱ। বাবে তেওঁ ভাল ঠান্ত বিচাৰি ধুৱা হাট বা বেলগুৰিলৈ গৈ তাত সএ পাতি থাকে । জাতীয়া দলৈকে অাদি কৰি জনদিয়েক বঙহৰ মানুহৰ ব্যৱহাৰ বিৰ ধ্ৰু হৈ শঙ্কৰ দেৱ কোমোনাকটা নামে ঠাইত ছমাহ আছিল গৈ, পিছত জাতি সকলে কাবৌ-কোকালি কৰি মতাত হে ছমাহৰ মূৰত তেওঁ অকেী বেলগুৰিলৈ আহে । . [ ২৯ ] দ্বিতীয় অধ্যা । ৩৩ শঙ্কৰদেৱ ধুৱাহাটত থাকেঁাতে মণি-কাঞ্চণ যোগ হয়, অৰ্থাৎ মাধদেৱৰে সৈতে তেওঁৰ মিলন হয়, শাৰু মাধৱদেৱে শঙ্কৰক গুৰু মানি তেওঁৰ শিক্ষা হয় । মাধৱদেৱেৰ বাপেকৰ নাম গোবিন গিৰী, মাকৰ নাম মনোৰমা । গোবিন্দৰ অাৰু তিনটা নাম অাছিল,— দীঘৰপুৰীয়া গিৰী, বনকথা গিৰী, মাক লম কণা গিৰী । গোবিন্দৰ ঘাই ৭ৰ বাকাত । বা কাত তেওঁৰ অনুচিতা নামে সুীৰ মৃ}াৰ পিছত তেওঁৰ মনত বৈৰাগা হোৱাত পুতেক দামোদৰক তাতে থৈ তেওঁ টোনিলৈ আতি ভূঞান সমাজত বাস কৰিছিল টেম্মানি বৰদোৱাতে গোবিন্দে মনোৰমা নামেৰে কায়স্থ কন্যা এটা বিয়া কৰে । সেই কন্যাৰ গৰ্ভত মাধৱৰ জন্ম হয় । মাধৱ যেতিয়া মাকৰ গৰ্ভত পাঁচ মহীয়া, শুতিয়া ভোটৰ উপদ্ৰৱত ভূঞা সকলে শেৱানি এৰি পলাল, বলকণা " নি, স্বীৰে সৈতে পলাই গৈল । তে লোকে নিজৰ বই বন্ধ সাপ বান লৈ দোলাত উঠি হাবিলৈ পলাই গৈচিল । হাবিত দোলাৰপৰা তেওঁলোক নাম বৰ ভাগৰ লগাত অলপ জিৰা তেই তেওঁলোকৰ দুৰ্ঘোৰ টোপনি আহিল, অাৰু সে সুয়ো তে তেওঁলোকৰ দোলা তাৰী কেইটাই ধন বন্ধ সোপাকে চুৰ কৰি লৈ পলাই গুচি গল সিহঁতে তেওঁ লোকৰ গাৰপৰা পিন্ধা-কাপোৰ পযা শোলোকাই লৈ তে লোকক উদং কৰি গৈছিল । স্বামী স্ত্ৰী দুয়ো সাৰ পাই নিজৰ এনে দুৰৱস্থা দেখি বেঞ্জাৰ বিমৰ্ষ হৈ তাতে কি অাছিল এনেতে স্ত্ৰীৰ বৰকৈ পিয়াহ লাগিলত, বৰক্ষণা গিৰীয়ে পানী বিচাৰি গৈ ওচৰতে নৈ এখন পাই তাত গা ধুই পানী খাই ঘৈণীয়েকলৈ নলৰ চুঙাত পানী ৰাই আনিবলৈ ধৰোঁতেই নৈয়েদি নাৰে উজাই [ ৩০ ] 38 শঙ্কৰদেৱ । যোৱা হৰাশঙ্গা বৰাই তেওঁক তেনে অৱস্থাত দেখিবলৈ পাঠ নাও বগাই তেওঁক সুধি তেওঁৰ বিপদৰ কথা জানিব পাবি, তেওঁক আৰু তেওঁৰ সহধৰ্ম্মিণীক নিজৰ নাৱত তুলি লৈ গৈ আপোনাৰ ঘৰতে যত্ন কৰি ৰাখিলে। হৰশিঙ্গা বৰাৰ ঘৰৰ ওচৰতে লেটেকুপুখুৰী নামে ঠাইত ১৪১ শকৰ জেঠৰ পূৰ্ণিমা তিথিত কৰিবাৰে মাধৱ-দেবৰ জন্ম হয় । কিছুমান বছৰৰ পিছত বলকণা ‘, ৰীয়ে নিজৰ স্ত্ৰী আৰু পুত্ৰৰে সৈতে হৰশিঙ্গা বৰাৰ অাশ্ৰয় এৰি ঘাঘৰি মাঙ্গি নামে এজন তেওঁৰ পুৰণি বন্ধু আশ্ৰয় কালে ঘাঘৰি মাজিৰ ঘৰতে বৰকণা গিৰীৰ উৰ্ব্বশ নামে এটা কন্যা ওপজে, মাক পিছত তেওঁ গয়া পাশি বা পাম দাসেৰে সৈতে : য়া দিছিল তে ওলোক দ্বাধবি মাধৱক উনি আৰু উৰ্ব্বশী বিয়া দিবৰ হৈছিল দেখি, ত বা কণা গিৰীৰ স্বজাতিৰ লোক নথকা বাবে তেওঁ ছোৱালীজনী বিয়া দি ৰ নিমিতে কায়স্ককুলীয়া লৰা বিচাৰি নাৱেণে টেস্কুইব্লানিৰ ফালে যাত্ৰা কৰি অাছিল । টেমুৱানিলৈ অাহেঁতে বাটতে বলকণা গিৰীয়ে তা বা ৰেীতা নামে ঠাইত হে কোৰাকুচি নবাসী গায়াপাণি নামেৰে কায়স্ককুলীয়া লোক এজন পাই, তেওঁৰ সৈতে উধ্বশাক বিয়া দি, জোৱায়েকৰ ঘৰৰ চলতে নিজালৈ ঘৰ সজাই বসতি কৰিলে ! তাতে তেওঁ মাথাকে। উপনয়ন দিলে । কছুমান দিনৰ পিছত জোঁৱায়েক গয়াপাণিৰ ঘৰতে স্থা অাৰু কন্যাক গৈ বৰকণাগিৰীয়ে মাধৱক লগত লৈ তেওঁ পুৰণি ঘৰ বাকালৈ উভতি গল । বা ষ্টুঞ্চাত তেওঁৰ বৰ পুতেক দামোদৰ আছিল । বহুকালৰ মূৰত দামোদৰে পিতাকৰ পাই, অাৰু ন ভায়েক মাধৱক দেখি পৰম আনন্দিত হল, মাক [ ৩১ ] দ্বিতীয় আধ্যা ৩৫ এটাই কেইজন একেলগে প্ৰীতিৰে বাস কৰিবলৈ ধৰিলে। বাঙু কাতে মাধৱে লেখা-পটা শিকি কায়, তক, নীতি প্রভৃতি শাস্ত্ৰ । অধ্যয়ন কৰি অলপ কালৰ ভিতৰতে শাস্ত্রজ্ঞ পণ্ডিত ¢ৈ উঠিল। বা 9কাতে বৰকণাগিৰীৰ মৃত্যু হয়। পিতৃবিয়োগৰ পিছত মাধৱে ককায়েক দামোদৰৰে পৈতে পিতৃৰ অন্ত্যেষ্টিক্রিয়াদি সমাপন কৰিলে মাক তাৰ পিছত মাতৃ দৰ্শন কৰিবৰ অৰ্থে তেওঁ টেষ্ণুৱালিলৈ উভতি অহল। মনোনমাত পুতেক ও মুখৰপৰা স্বামীৰ মৃত্যুৰ বাতৰি শুনি বনকৈ শোক কৰি বৈধব্য ব্ৰত অৱলম্বন কৰি ৰল। ইয়াৰ । ‘পচত মাধৱে আকৌ বা “কালৈ গৈ ককায়কেৰে সৈতে ব্যৱসায় । কনি পীৱন নিৰ্ব'কৰিবলৈ ধৰিলে। । ‘কন্তু কিছুদিন কেফ ইকায্য কৰি থকাৰ পিছত বিলাতৰ ভfল ল ককায়েকেৰে সৈতে তেওঁৰ মনৰ নুৰ হলত এওঁ মেলুহ গোট শেধ করাহ সেই গৰ ‘মাংসা কালে শ'হে লাহে মাধৱে স্পষ্টকৈ দেখবলৈ পালে যে সেই কাগ্যত মনে ক অগ্ৰগুচষণ gয় , সেইদেৰি তেওঁ ককায়েকক নয়ৰ ভাগৰ ব্যৱসায় কায এ'ৰ দি খেতি কৰিবলৈ ধৰিলে। যাৰ । কিছু কালৰ পিছতে তেওঁ টেষ্ণুৱানিত তেওঁ? মাকৰ বৰ নৰীয় িৈল শুনি লৰালৰিকৈ মাকক চাবলৈ টেষ্ণুৱানিলৈ যায়। কৰিলে । পাট ও আছেতে তেওঁ মাকৰ ফৰীয়া জাল কৰব নিমিত্তে ৰৎকালৰ দুর্গাপূজালৈ দুটা বগণ দাগ আগ কৰিলৈ । টেৰুৱানি পাই মাধৱে দেখিলে যে মাকৰ নৰীয়া ভাল গৈছে । সেই দেখি তেওঁ %ৈনারেক গয়াপানিৰ হাতত এটকা ৰাণ দি গোসানীপুটাৰ নিমিত্তে বগা ছাগ ফুট' কিনি আনি তেওঁক দিবলৈ কলে। । শয়াপাপিয়ে ইয়াৰ আগেয়েট শৰণে ৱত শৰণ লৈ বৈষ্ণৱধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল, সেই [ ৩২ ] ৩ ৬ শঙ্কৰদেৱ । দেখি গোসানীৰ আগত বলি দিবলৈ পাঠ আমি দিয়াটো তেওঁৰ পক্ষে অসম্ভৱ কাৰ্য্য হৈছিল । দিনৌ মাধৱে । বৈনায়েকক *পাঠ৷ আনিছা নে" বুলি সোধে, আক বৈনায়েকে ঘুৰাই পকাই সেট কধাৰ ঠিক উত্তৰ নিদি "বিচাৰিছে৷” শু আনিম” ইত্যাদি কথ। কৈ গা সাৰে । -পূজাৰ ওচৰ চাপিল। এদিন মাধৱে বৈনায়ে কেৰে সৈতে মজিয়াত বহি ভাত খাওঁতে ং কৰি বৈনায়েকক স্থধিলে খোকোৰাকুচীয়া তুমি বুদ্ধিত পগল । কিছু আনি নেলা মোক পূজাৰ ছাগল ? এই দৰে কৈ ৷ মাধৱে বৈনায়েকৰ ওপৰত বৰকৈ খং কৰিলত, বৈনায়েকে তেওঁক উত্তৰ দিলে,~ “আমাৰ আগত দেখোৱাহা বনগোট। শস্কনৰ আগত হৈবাহা লোটদোট । এই উত্তৰ শুনি মাধৱে আচৰিত হৈ বৈনায়েকক সুধিলে, "মোতকৈ ও কোনোবা ডাঙ্গৰ পণ্ডিত আছে নে ' ” ৰামদালে । উত্তৰ দিলে “তুমিয়ে নিম্ভক বৰ পণ্ডিত বুলি অহঙ্কাৰ কৰা হবলা ? কাক কাইলৈ তোমাক শঙ্কৰদেৱৰ ওচৰলৈ লৈ যাম।” মাধৱে৷ এই কথাত মান্তি হৈ পিছদিনা ৰাতিপুৱা স্নান কৰি গুৱা পান গৈ। ৰামদাৰে সৈতে নৈ পাৰ হৈ শঙ্কৰৰ থান পাই শঙ্কৰদেৱৰে গৈতে সাক্ষাত কৰিলে। ৰামদাসে শঙ্কৰদেৱৰ ‘আগত মাধৱৰ পৰিচয় দিলত শঙ্কৰে কলে *এৰ, মনোৰমা বাইৰ পুক বৰ এটা হশ ; মূৰে মূৰে ঠেকা লাগিলেও চিনি নেপাওঁ । [ ৩৩ ] দ্বিতীয় আধ্য । ৩৭ ইয়াৰ পিছত দেবীৰ আগত কিয় ছাগ বলি দিব নাপায়, আৰু দেবী পূজা কিয় কৰিব নাপায়, এই কথা লৈ শৱৰ আৰু মাধৱৰ বাদ হয় । । শঙ্কৰে নিৰুক্তি যাৰ্গৰ শাস্ত্ৰৰ মাণ অংক । মাধৱে প্রবৃত্তি মাৰ্গৰ শাস্ত্ৰৰ প্ৰমাণ উদ্ধাৰ কৰি বাদ কৰি থাকোতে বেলি তিনি পৰীয়া হলগৈ । এনেতে শঙ্কৰদেৱে শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰপৰা “ঘথ তবোমূ ল নিষেচনেন। তৃপান্তি তৎস্কন্ধ তুজোপশাখাঃ { প্ৰাণোপহাৰাচ্চ যথেমিয়ানাং । তথাচ সকাহ নমুচ্যতেঙ্গ]] | এই শ্লোকটো মাতিলে । মাধৱে শোকটে গুনা মাত্ৰকতে কেরল একশ কৃষ্ণদেৱ হে উপাণ্ড বুলি মনত থিৰ কৰি শঙ্কৰ দেৱক গুৰু মানি সেৱ। কৰিলে । মাধৱে হঠং শঙ্কৰদেৱক সেৱা কৰিলত শঙ্কৰদেৱে ভাবিলে যে মাধৱে বিদায় লবৰ মনেৰে হে তেনে কৰিলে। সেই দেখি শঙ্কৰদেৱে তাৰ কাৰণ । সুধিলত মাধৱদেৱে কলে “বাপ, আহিয়েই প্রথমতে তে:মোৰাক আমি ভুল বৰলোক বুলি সেৱা পৰিছিলো, এতিয়৷ শুক মানি সেৱা কৰিছে। ।” স্বৰদেৱে যদিও মাধৱদেৱৰে সৈতে তেওঁৰ মিলন হেৱাৰ আগেয়ে। ভাগৱতী বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি অনেকক শিষ্য কৰি নমধৰ্ম্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল, তথাপি মাধৱদেৱৰে সৈতে লগ লাগিবৰপৰা সেই ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰব বল অনেক শগুণে বাচিল । মাধৱদৱ, মাধৱদেৱৰ বৈনাই ৰামদাস, ৰামৰাম গুক, ৰম্ভাকৰ কলি, ব্যাসকলাই বাপু [ ৩৪ ] শঙ্কৰদেৱ । আদি ভক্তসকলেৰে সৈত শকৰদেৱে হৰি সংকীৰ্ত্তনৰ চলেবে উজনি-মাসাম বুৰাই পেলাইছিল । * *শকৰদেৱে ৰত্নাকৰ কন্দলিক প্রত্যহ গীতা পাঠ কৰিবলৈ দিয়ে, ব্যাসকলায়ে । হৰিধনি কৰি সকলোকে ৰামনাম বোলাই তাৰ অৰ্থ বাখ্যা কৰি দিয়ে । এইদৰে শঙ্কৰে প্ৰচাৰ কৰা হৰিভক্তি মাহুহৰ মাজত চলাত পৃঙ্গা আ৷ আদি বামুণম্বকামত ব্যাঘাত হবলৈ ধৰিলে । পেইদেখি ব্ৰাহ্মণসকলে অস্থয়া কৰি শঙ্কৰৰ নামে আহোমজা চুহুমুং স্বৰ্গদেৱৰ ওচৰত গোচৰ দিলে । ৰজাৰ ৰচৰত শকৰ দেৱৰ ভয় আৰু ব্ৰহ্মণসকলৰ পৰাসু ঘটিল। একালত অসম ৰজাৰ হাতী ধৰিবাৰ মন হল। ৰজাই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ দী ধৰিবৰ নিমিত্তে লোকজন পঠিয়ালে। ভূ সকলক হাতী খেদ। পাল দিলে। শঙ্কৰ বংশীয় ভূঞাসকলে ঘি

  • গ্ৰাম ৰাম ওক ৰামদাস ওজা ছুই । মাধৱে কীৰ্ত্তনকাৰ ডাহনাপ{জী হই ।

গগণমণ্ডল চোরে কান্নৰ ধ্বনি । মানৱ-সাগৰে লোক সকে জাক শুনি । স্বভাৱে কীৰ্তন ঘোষ পৰম লৰা এখনো মিলয় গুনি আনন্দ লোকৰ । তাতে জাৰো ঈশ্বৰে আপুনি ভাল ধৰি। গাৱ মহিয়া তাৰ কোনে কৈবে পাৰি। আগেতে শঙ্কৰদেৱ থাকন্ত সাক্ষ'ত । মিলে নানা আমন্স জপৰিমিত ঠাত । শৈশুসৰি ঠাকুৰ। + ৰত্নাকৰ কনলি পট গীতা হয়। বিয়াসকলাই নামে কেক শচয় । ২ধা সম গুণ নাই ৰাতিত ব্রাহ্মণ ( শঙ্কৰদের ৫ হেঁ গৈলাচে শৰণ । ছই চা িcোক গৈলে গীতাৰ নিস্ট। খিহুগ সিটো সৱ সন্তান্ত কায় । হে নতাসদ লোক ধিৰ কৰি মন । কন সাৱধানে ইটো ককৰ ঋচন । এহি বুলি সিটো সবে লোক অনাই। গীতাৰ অৰ্ণক কহে সতাত ফুটাই। ওপৰক ছরো এাত তুলি উজ কৰি। যোলে ঘনে ঘনে সখে বোলা হৰি (ৰি ৷৷ সৰলোরে কোট বোট কৰে হৰি যাৱ। সৰাৱে৷ যন মহা আনন্দ উৎসৱ । কতোক্ষণ ভৈলে কৰি গীতা সখ৭ । হৰিষে কৰন্ত সবে গৃহক গমন । দৈতাৰি ঠাকুৰ। ¢ [ ৩৫ ] দ্বিতীয় অাধ । ৩৯ ফালে পাল পাইছিল, হর্ভাগ্যবশতঃ সেই ফালেই হাতী তাগি গল। এই দোষত শঙ্কৰদেৱকে প্ৰমুখ্য কৰি ভূঞাসকলক ধৰি নিবলৈ ৰজাৰ আদেশ হল । শকৰদেৱকে আাদি কৰি ভূঞাসকল পলাই সাৰিল, কিন্তু শঙ্কৰদেৱৰ লোৱ’ য়েক হৰি আৰু মাধৱদেৱ ধৰ। পৰিল । ৰজাই মাধৱদেৱক লৰা তিৰুতা নথক। উদাদীন দেখি এবছৰ বন্দী কৰি থৈ এৰি দিলে, মাৰু ইৰি গোৱাইক কটালে অসম ৰজাৰ এই দৌৰাত্ম্যত ঘুণা প্রকাশ কৰি শঙ্কৰদেৱে উজনি-আসাম পৰিত্যাগ কৰি জ্ঞাতি কুটুম্ব সকলেৰে সৈতে ভটীয়াই গুচি গেল। তেওঁ ভটী যাই গৈ ক্ষেত্রি মৌজাৰ কাপালা নামে ঠাঠত সত্ৰ পাতি ছমাহ আছিল , কিন্তু সেই ঠাইত লগৰীগা অনেক চকতন জৰ ননীয় । । হৈ মৃত্যু হোৱাত চূণ-পোৰাত সত্ৰ পাতি ৰল । গৈ । শঙ্কৰদেৱে চূণপোৰাত ছৰাত থাকি তাত আচল পাই তাৰপৰা কুমাৰকুচিত সত্ৰ পাতি তাত । এবছৰ খাকি তাতে অনুবিধা পাই তাৰপৰা পাটবাউসীলৈ গৈ তাত সত্ৰ পাতি আছিল। ইয়ার পিচত শঙ্কৰদেৱে বিতীর বাৰ তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ গৈ ছিল ; লগত । মাধৱদেৱকে আদি কৰি ১•o৫ ভকত গৈছিল। এইবাৰ তেওঁ যাওঁতে কবীৰৰ মঠ দৰ্শন কৰিছিল । জগন্নাথত চৈত্যদেৱৰে সৈতে তেওঁৰ দেখা হৈ অনেক শাস্বালাপ হৈছিল । পুৰীৰপৰা বৃন্দাবনলৈ শঙ্কৰদেৱ যাৰ থোও মাধৱদেৱে নাখাওঁ বুলি কোৱাত যোৱা নহল । তীৰ্থৰপৰা উভতি আহি শঙ্কৰদেৱে • হৰি দে রি'tটক কানিষম সরক্ত মাধৱদেৱে এই গওটা গাফ তেওঁক নাম সোর’ৰাইছিল, —“হুয়ো ভাই সাৱধান । যাৱে মg tট প্রধ। গোবিন্দৰ কৰমাণ । নিকট মিলাৱে কান। ইতালি । [ ৩৬ ] 3 শঙ্কৰদেৱ । টিবাউসীতে নিগাজী সত্ৰ থাপন । কৰি শ্ৰীমদ্ভাগৱত শাস্ত্ৰৰ ফুল মৰ্ম্মানুসাৰে বৈষ্ণৱধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি আাছিল । হিড়িম্বৰ বজাই শঙ্কৰৰ প্ৰচাৰিত ধর্ম | গ্রহণ কৰিবৰ ইচ্ছা প্রকাশ কৰাত, মাধৱ দেৰৰ হতুৱাই শঙ্কৰদেৱে সেই ৰজাক ধৰ্ম্ম দিয়াইছিল। চিলাৰায় দেৱানে ৰামৰায় আতাৰ কন্যা ভুবনেশ্বৰী পত্নীৰপৰা শৱৰৰ ও৭ শীল গুনি শঙ্কৰক মতাই নি বৈষ্ণৱধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি শঙ্কৰদেৱেৰ শিষ্য হৈছিল। শঙ্কৰৰ প্ৰচাৰিত বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ বেছি হৈ ব্ৰাহ্মণ - সকলৰ অৱলম্বিত তত্নোক্ত । ক্রিয়াকলাপৰ ব্যাঘাত হোৱাত ব্ৰাহ্মণ। সকলে শঙ্কৰদেৱক দ্বেষ কৰিবলৈ ধৰিলে। কোচবেহাৰৰ ৰজ। নৰনাৰায়ণক ব্ৰাহ্মণসকলে শঙ্কৰৰ বিপক্ষে নানা কথা লগাবলৈ ধনাত ৰজটি পাটবাউসীৰপৰা শঙ্কৰদেৱক ধৰাই নিবলৈ মানুহ পঠিয়ালে। এই বাতৰি পাই তাৰ আগেয়েই চিলাৰায় দেৱানে । শঙ্কৰদেৱক লৈ গৈ নিজৰ ঘৰত থৈছিল* । তাৰ পিছত দেবানৰ । • জনগৰে হেন ভৈল তাক শুনিলেক ৰাজাৰ আগত খল দিলে বি গুলোক । সমeে ৰাজ্যক নষ্ট কৰিলে শৰণ। শুভ কথং নমস্কাৰ লয়ে ব্রাহ্মণৰ রাহ্মণৰ খ্রীরা সেৱা কৰে শঙ্কৰক । । ঘৰে ঘeে fহয়৷ ফুৰাৱয় পাদোদক । পিতৃৰ গৃহ ও পুত্র ৰকৰে ভো ন বোtল ন ; কস তই হৰিত শৰণ । কৈবৰ্ত্ত কোলত কোঁ৯ ব্রাহ্মণ সমও) একে লগে থাঃ দুখ fচৰ কল যত । অল্প ৰহি জগন্নাথ প্রদদ কৰা । ই গাৱে সি গৱে তাক দিয়া ফুৰাৱণ । ব্রাহ্মণবো ওক হই দের উঃদেশ । শঘl nান জাতি যন্ত কলরয় বিণেব ॥ হেন শুনি নৃপতিৰ •ৈ কোপমন । মহাক্ৰোধ কৰি ৰাজ্য বোলয় বচন । হেন জনীতি যিটো ৰাষ্ট) ৰপ্তর । ছত্রস্তর স্বs tৰ প্ৰজাৰ ফুঃখ হয় । চাৰি গাৰগলি ই আন শৰব। অনাচাৰ কৰি মই কৰিলে ৰাe { ॥ কৰিবে বিচাৰ এতু হই নিষ্ঠে যেৰে । চাইবো দামা সত্যে শৰথ হালে তেধে ॥ নিষ্ঠ কৰি বোলে। মাংস বেঙ্গালে খুবইধো । শঙ্কৰৰ হুছে নিষ্ঠ জগনি পুৱাইবো । যদি মই নৰনাৰায়ণ ৰাজা হওঁ । তেৰৈ শৰক নিশৰ কৰিওঁ । [ ৩৭ ] দ্বিতীয় আধ্যা। ৪১ ঘৰৰপৰা আহি শঙ্কৰদেৱে ৰজাক সাক্ষাত কৰাত শৰদেৱৰ পণ্ডিত্য আৰু ধৰ্মজ্ঞান দেখি ৰজাই তেওঁৰ প্ৰতি ভক্তিযুক্ত হৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ ওপৰত বিৰক্তি প্ৰকাশ কৰিছিল । ইয়াৰ পিছত ৰজা শৰদেৱৰ পৰম অনুৰাগী হৈ পৰিছিল। । ৰজাৰ হৰবাৰ ব্ৰাহ্মণসকলৰ ওপৰত শঙ্কৰদেৱে জয় লাভ কৰি পাটবাউসীলৈ উভতি আহিল। ইয়াৰ পিছত নৰনাৰায়ণ ৰজাই শঙ্কৰদেৱক আকৌ এবাৰ কোচবেহাৰলৈ মতাই নিছিল। এইবাৰো শঙ্কৰ দেৱে ৰজাৰ ওচৰত ছমাহ থাকি পাটবাউসীলৈ উভতি আহিল । কিছুদিনৰ পিছত ৰজাই আকৌ মানুহ পঠিয়াই শঙ্কৰদেৱক নিজৰ ওচৰলৈ লৈ গল । এইবাৰ ৰজাই শঙ্কৰদেৱেৰ ওচৰত শৰণ । লৈ fশষ হবৰ হsg { । প্রকাশ কৰা প্ৰথমতে শঙ্কৰদেৱে অনিচ্ছা প্ৰকাশ কৰাতে। ৰজাত মেৰাত তেওঁ সম্মত ৮ৈ ‘আজি ব্ৰত উপ বসে থাকক , কাইলৈ যি হয় কৰা যাব” বুলি কৈ বহালৈ উভতি আহিল । পিছদিন। শঙ্কৰদেৱৰ যোৱত পলম হোৱাত ৰজাই তেওঁক লৈ যাবলৈ দোল! সাঢুং পাঠিয়াই দিলে । ৰজাৰ মান্বহে দোলা লৈ অহা দেখি শঙ্কৰদেৱে কলে যে “ধাক যাব লাগে যদি ভালকৈয়ে যাম । ” এই বুলি তেওঁ হাত মুখ ধুই নতুন কাপোৰ পিন্ধি 'অং৮ গছৰ তলত যোগাসনত বহি (১) “পাৰে পৰি হৰি, কৰে (ছে। কাতৰি, পাণ ৰখবি মোৰে । বিষয় বিষধৰ বিষে জৰ এহি কখ। চিলাৰায় দেৱালে শুনিয়া চেৰাই মাসিক চাই বুলি মাতি । একশত টকাৰ টোপলি দিবোঁ তোক। ফাট কৰি শখৰক জানি দেহ মোক । আনিলেক শৰেক দেৱানে অনিল । গৃহ অাধেৰেখে ৰজই আমিগ । জানিলাহা যাওঁ বুলি আলিঙ্গি ধৰিল । সাগৰ কৰি অভ্যৰ লাগি নিল । কহিতে শঙ্কৰৱে হযিথে বহিল। '--লৈছাৰি । [ ৩৮ ] স্বৰ, জীৱন নাৰছে থিৰে ॥” (২) ‘‘ন মেৰি ৰাম চৰণ হি লাও, তই দেখনা অন্তক আগু ॥’ (৩) “স্পামৰ মন ৰাম চিত্তক দেহ। অথিৰ জীৱন, ৰাম মাধৱকেৰি নাম মৰণক সম্বল লেহু," এই তিনটা। গীত গাই নাম উচ্চাৰণ কৰি ১৪৯০ শকৰ ভাদ মাহৰ শুক্ল দ্বিতীয়া তিথিত প্রাণ ত্যাগ কৰিলে । শঙ্কৰদেৱৰ এনে মৃত্যুৰ বাতৰি শুনি । নৰনাৰায়ণ ৰজাই অনেক শোক কৰি কৈচিল, মই অধমৰ নিমিত্তেই ওৰুজন চলিল ; নতুব তেখেত আক বা কতদিন থাকিলহেঁতেন ।” কিছু বেলিৰ মূখত ৰজাই শোক সংবর্ধণ কৰি । ৰাজ-ভ ৰালপৰা চন্দন কাঠ ঘূতাদি বস্ত্ৰ দিয়াই মৰা সমাৰোহৰে শঙ্কৰদেবৰ দহনাদি কাৰ্য্য কৰালে।

তৃতীয় আধ্যা।

শঙ্কৰদেৱ নাগৱতী বৈষ্ণবধর্ম প্রচ'ৰ কৰিবৰ নিমিত্তে ষি। বোৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল, তাৰ ভিতৰত কীৰ্ত্তনঘোষায়েট প্রধান । শিক্ষিত অশিক্ষিত য শ " তিৰুতা সকলোৱে বুজিব পৰাকৈ মতি শুৱলা অসমীযা ভাষাত তেওঁ এই অমূল্য গ্রন্থ কীৰ্ত্তন ঘোষাথন ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ শ্ৰীমদ্ভাগৱত, গীতা, পদ্মপুৰাণ, ব্রহ্মপুৰাণ। দি শাস্ত্ৰৰ সাৰ উদ্ধাৰ কৰি সকীৰ্ত্তন কৰিব পৰাকৈ গীতৰ ছন্দত কীৰ্ত্তন পুথিখন কৰিছিল ; আৰু বাস্তবিকপক্ষত তেওঁ গাত সম্পূৰ্ণৰূপে কুতকাৰ্য্যও হৈছিল । ধৰ্ম্ম-প্ৰচাৰ, ধৰ্ম্ম-শিক্ষল, আৰু ধৰ্ম-জীৱন গটিবৰ নিমিত্তে ভাৰতবৰ্গৰ কোনো ভাষাত কোনো প্রদেশত মামাৰ এই অসমীয়া কীৰ্ত্তন পুথিখনৰ নিচিনা সৰ্ব্বাঙ্গ নন্দৰ বুহৎ পুথি যে নাই সেইটো সামি ডাঠকৈ কব পাৰোঁ। [ ৩৯ ] তৃতীয় আধ্যা । কীৰ্ত্তনখন শঙ্কৰদেৱৰ ইমান মৰমৰ অাছিল যে কাছাৰীৰ ভয়ত যেতিয়া তেওঁ আন আন এাসকলৰে সৈতে লৰালৰিকৈ পলাই গৈছিল, তেতিয়া হঠাৎ বাটত তেওঁৰ মনত পৰিল যে কীৰ্ত্তন ঘোষা’ পুথিখন তেওঁ পাহৰি ঘৰতে এৰি থৈ আছিল । কথাটো মনত পৰিলতে তেওঁ অকলৈ উভতি আহি ঘৰ সোমাই কীৰ্ত্তন খন লৈ ওলাব খোজোঁতেই কছাৰীহঁতে তেওঁক বেঢ়ি ধৰিলে, অাৰু দুটা কছাৰী মুনিহে তেওঁৰ দুৱাৰ মুখত বাট ভেঁটি ধৰিলে । বিপদ দেথি শঙ্কৰদেৱে ওলাই আহি ৰণুৱা কছাৰী দুটাক ঠেলা মাৰি পেলাই দি ভো-ভো কৰে লৰি পলাই গুচি গল । কীৰ্ত্তনৰ ৰচনা প্ৰণালী কেনে সুন্দৰ, এবাৰ তাৰ বিষয় বোৰলৈ চকু দিলেই সেই চা হৃদয়ঙ্গম কৰিব পাৰি । ভাষাৰ বৰ মাধুৰ্য্য, ভক্তিৰ দৃঢ়তা, চিন্তা উচ্চতা হাদিৰ সমষ্টিৰে শঙ্কৰদেৱৰ কীৰ্ত্তন ৰচিত । তাত প্ৰথমতে ভগৱন্তৰ চতুবিংশতি অৱতাৰ বৰ্ণনা। তাৰ পিছত পদ্মপুৰাণৰ স্বৰ্গখণ্ডৰপৰা নামাপৰা ধৰ বৰ্ণনা ; " এই শাস্ত্ৰ ।

  • “এক কালে আসামে মাৰিলে টেশ্বৱানি । অসমক ভয়তে পলাইল সবে প্ৰাণী ৷

শঙ্কৰো পলায়া গৈলা লোকৰ লগ৩ ৷ কীৰ্ত্তনঘোষা পুথিখন ৰহিল ঘৰত । হাৰু নিয়ে লাগি একেশ্বৰে আসিলন্ত । জাসামে বেঢ়িলে ঘেৰে ঘৰ পশিলন্ত ॥ কছাৰী মুধি দুয়ো দুৱাৰত থিত । হেন দেখি শঙ্কৰ ভৈলন্ত ভয়ভীত । কমতে পলাইবো মনে মনে অলোচিলা ! ভিতৰৰ পৰা ধৰ ৰোগে লৰ দিলা । হেম্পোচি বা চিতে পেলাইলা দুয়োজন । গৰকিল| দুইকো দিয়া বুকুত চৰণ ॥ দেখে মাউৰ সৰে দিবা পুৰুষ পলাই । ৰহ ৰহ বুলি পাছতে খেদি যায় ।” দৈতাৰি ঠাকুৰ । + ‘পদ্মপুৰাণৰ স্বৰ্গখণ্ডত । নিৰূপি আছে কলি-ধৰ্ম্ম যত । তাক শুনা অতি একান্ত চিষ্টে । যা ইচ্ছা অাছে ভৱ তৰিতে । '* *ীন ? [ ৪০ ] ৪ B শঙ্কৰদেৱ । তেওঁ বাবাণদীপৰ। পাইছিল বুলি ভণিতাত লেখিছে। " ইয়াৰ পিছত পাষওমর্দন। । বেণা, শ্ৰীমদ্ভাগৱত, বৃহন্নাৰদ্বীয় পুৰাণ, পদ্মপুৰাণ, বৃহৎসংখ্রনাম, -সংহিতা, ইত্যাদি শাৰপৰা, বিশেষকৈ শ্ৰীমদ্ভাগৱত বাৰও স্কন্ধৰপৰা সাৰ উদ্ধাৰ কৰি বাছি বাছি যুক্তি প্রমাণ দি এই ছোৱা তেওঁ ৰচনা কৰিছিল। শঙ্কৰ দেৱে সকীৰ্ত্তনাদি কৰি হৰিভক্তি প্ৰচাৰ কৰিবলৈ ধৰিলতলোক সকলে ভক্তি ৰস পাহ পূজা অাঠা আদি ব্রাহ্মণসকলৰ হাৰাহ বি হত কার্ধ পৰিত্যাগ কৰি শঙ্কৰদেৱৰ ফালে বেছিকৈ ঢাল লোৱা দেখি ব্ৰাহ্মণসকলে শঙ্কৰদেৱক হিংস কৰি, তেওঁৰ ভকত সকলক লঘু লাহন কৰি নাম নিন্দা কৰিবলৈ ধৰিলতধাকৈ তেওলোক ক দলন কৰিবৰ নিমিত্তে তেওঁ এই পাম্ব -সদন ৰচনা কৰিছিল। { ভয়'ৰ পিছত ধ্যান বৰ্ণন।। তাৰ পিছত শ্ৰীমদ্ভা ।

  • "নব্দখিবা নিন্দ! যোক মহলে। আসিল শাস্ত্ৰ বাৰাণী৷ হ/ে

তাহাক চাই নিবৰ্পিলো পৰ হৰি হৰি বুলি তৰ। আপদ , কাঁৰ্ত্তন। + চণ্ড|:ে- কৰr ৮ হf বর্তন বুলিয়া নিদে যিটে। অর ল তাক সম্ভাষণ যি জনে কৰে । অজ্ঞৰ পুণ্য তেখনে হৰে । বিষ্ণুৰ eশ নামে জগদৃত। অ কাজে। যিৰ কৰি আছে গীত ঃ তাকে নিন্দা কৰে যিটো কুমতি। পুণ্যক নাশি যায় অধোগতি ॥' ‘হাদে ষৈক ক যিটো নিষ্কশ । পাছত সমূলঞ্চে যার জল । মুন্ন বখা বোলে মই পত্তি নষ্ট কৰি ফুৰে আনবো চিত ॥ বিকু বৈষ্ণৱক কৰে ধিকাৰ । কৰিহে আগ্নি লি হাক তৰি । ওৰে বাৰাণসী ঠাৱে ঠাৱে । কহিৰ গীত শিখৰে গারে ॥ তথাপিতো জাবি ফুটিল তাৰ । হৰিকীৰ্ত্তমস্ক কৰে ধিকাৰ । কৃষ্ণৰ কথাত যিটো ৰসিক। ব্ৰাহ্মণ ক্ৰয় কৰি করে শিক্ষর বোত মাত্ৰ হৰি দিনে ৰাতি। নাবাছে বন্তি জtস্তি স্বst ফি য় [ ৪১ ] তৃতীয় আধ্যা ৪t বতৰপৰা নজামিলে।পাখ্যান, প্রস্ফাদচৰিত্ৰ, গজেdেiপাখ্যান, হৰ যোহন, বলিছলন, অীকৃষ্ণৰ শিশুলীলা, ৰাসক্রীড়া, কংসবধ, গোপী উদ্ধব সংবাদ, কুঁজীৰ বাহা পূৰণ, আৰাগন্ধাৰে সৈতে বুদ্ধ, কালযৱন বধ, মুচুকুন্দ তি, গুমন্ত হৰণ, নাৰদে কৃষ্ণৰ গহস্থ ধৰ্ম্ম দর্শন, বিপ্ৰপুত্ৰ আময়ন, বিপ্ৰ দামোদৰ আথান, দৈণকীৰ পুত্ৰ আনয়ন, বেদস্তুতি, লীলামালা অর্থাৎ প্রীক্লকৰ ভাৰপৰা বৈকুণ্ঠ প্রগাণ পৰ্য্যন্ত সংক্ষেপকৈ বৰ্ণনা । ইৰ্ষাৰ পিছত ছয় আধ্যা সহস্রনাম স্বৰা, পদ্মপুৰাণৰ অন্তৰ্গত । * এই ছয় আধ্যা । ৰত্নাকৰ কলিব ৰচনা, শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ কীৰ্ত্তনৰ ভিতৰe ঠাই দিচে । কবিত্ব, শকযেঞ্জনা, আক পদৰ লালিতাত এই ৰ$না। । নিশ্চয় অতি স্থস্বৰ ; গতিকে, শঙ্কৰদেৱে তাক তেওঁৰ অতি মৰমৰ তীৰ্ত্তন পুথিৰ ভতৰত ঠাই দি সম্মানিত কৰাটোৰ মানে সহজে বজিব পাৰি। । ৰত্নাকৰ কন্দলি আসাম আকাশত শঙ্কৰৰূপী চক্ৰক পৰিবেষ্টন কৰি থকা বৈষ্ণৱ-তৰাসকলৰ খিতৰৰে এজন উদ্ধৱে বন্দিলা গোটৰ ধূলি । অৰে মূঢ়জনে নিলে কি বুলি। তী বুলি কৰে জগত গুদ্ধি। প্ৰতিমাত কবে দেৱতবুদ্ধি । ধৈৱত নাই ইসব মতি । গকাতা অধম কৃষ্ণ ৰদতি ॥ একান্তে মৰে মাত্ৰ কৰি । হৃদয়ে থাযি বিদূৰ হৰি । বিষ্ণু ভকতক দেখিয়া হাসে। আপুনিও নষ্ট আনকে৷ লাশে ॥ কীৰ্ত্তন গুলির সম্যকে মৰে । জলিখা নিতে মহাপাপ কৰে ৷ হৰিধ্বনি শুনি ৰিহাল হই । হিয়াত তাৰ লাগে যেন জুই ॥ সমথ শাহও কৰিয়া সাৰ । পাবওমর্থন নাম ইধাৰ ।" কীৰ্ত্তন। - “কৃষ্ণৰ চৰণে কৰি প্ৰণাম । পদ্মপুৰাণৰ সহস্র নাম । আমি বিৰচিবো কীৰ্ত্তণ সাৰ । তনি পাতকৰ হয়ে নিস্তাৰ ॥ বাৰৰ কন্দলি । কীৰ্ত্তন। [ ৪২ ] আছিল গুৰিতে তেওঁ আক বাসক পাই নামে আাক এজন পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ শঙ্কৰৰ ভাগৱতী বৈষ্ণৱ ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰত প্ৰধান। সহায়ক আছিল ৷ ব্রাহ্মণ কন্দলিয়ে কায়স্থ শৰৰ শিষ্যত্ব প্রকাশ্যে গ্ৰহণ কৰিছিল নে নাই কব নোৱাৰে, কিতু কাগ্যত তেওঁ শগৰৰ প্ৰতি যে বৰ ভক্তিমান আছিল, আৰু সৗৰ্ত্তনাদি কৰি ধৰ্মপ্ৰচাৰত শঙ্কৰৰ বৰ সDায় কৰিছিল, তাত সনেহ নাই । সেইদেখি তেওঁ শঙ্কৰৰ প্ৰিয়পাত্ৰ ভোৱান শঙ্কৰে যে তেওঁৰ ৰচনা আদৰ কৰি তেওঁৰ গ্ৰন্থৰ ভিতৰত ঠাই দিব তাত আচৰিত কি ? ব্যাসকলায়ে কিন্তু লৰৰ ওচৰত শৰণ লোৱাটো স্পষ্টকৈ লেগ। আছে * । ৰত্নাকৰ কন্দলিৰ আক এট : নাম কবিশেগব বা সুকবিশেখৰ আছিল। । তেওঁ এই দুই নামকে তেওঁৰ ৰচনা ভনিতান্ত দিছে । দয়াৰ পিছত আয়েশা বৰ্ণন । শঙ্কৰদেৱে ব্ৰহ্মপুৰাণৰপৰা । এই ওৰেষা বৰ্ণন ৰচনা কৰিচে । "প্রভাত কৰিয়া স্নান লৌহিত্যৰ বলে । বালিত ৰসস্ত্ৰ সৰে মহা কৌতুহলে ॥৩ শধৰ মাধৱ ছায়া তহিতে হসন্ত । মাখ মান কৰি সবে গীতাক গনণ : মৃত্নাকৰ কন্দলি পঢহু গীত৷ তর । বিয়াসকসাই নামে অনেক আছয় । ॥ হাক সম ২ণী ৰষ্টি জাণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ । শষণের ত তেহেঁ1 লৈখাঢ়ে শৰণ । হৈ ভ্যf ঠাকুৰ। + "মুকবিশেষ, 'তুৰ! হাসৰ যে দাস। কাতৰ কৰোহে৷ দিয়া চৰণত যাস । সুৰিশেখৰে করে মিউয়। কেহে নকৰিবা অণ্ড সংশয় । [ ৪৩ ] তৃতীয় আধ্য । ৪ ।

  • এই ওৰেষা বর্ণনতে কীৰ্ত্তন সমাপ্ত । শ্রদ্ধাস্পদ অবুক্ত

চৰিবিলাস আগৰৱাল । ডাঙৰীয়াই ছপোৱা কীৰ্ত্তনত অধৰ কন্দলি বিৰচিত “স্তুগুচা কীৰ্ত্তন’" বুলি এছোৱা ইয়াৰ পিছত দিয়া হৈছে। তাতেলেখা অনেক কীৰ্ত্তন পুথিতো কাৰ্তনৰ সামৰণি মূত্মচা যাত্ৰাত হে কৰা হৈছে । কিন্ত্র কমলাবাৰী আদি প্ৰধান প্ৰধান মহ। পুৰুষায়া সত্ৰত নাম-প্ৰসঙ্গত এই যুন্ধচ। যাত্রা ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। তাৰ কাৰণ বিচাৰিলে স্পষ্ট দেখিবলৈ পোৱা যায় যে সি বাবিক। কাওনাৰ ভিতৰত সোমানৰ উপযুক্ত নহয়। তাৰ ৰচনা প্ৰণালী কীৰ্ত্তনতকৈ তল পাপৰ । তাৰ বাহিৰে ৭ কীৰ্ত্তনৰ প্ৰধান লক্ষণেৰে । য বিব:ি । সেই দেখি সেইছোৱ। মহাপুৰুষীয। ঘাহ সত্ৰৰ সত্ৰ সধুসকলৰ ব্যৱহাৰৰ’ বা স্বভাৱ ও বাদ পৰিছে। । ধুমুচা যাত্রা - ণ ত ভক্ত কনদলি প্ৰাৰ্থ । এৰাব নোৱাৰি । শঙ্কৰদেৱে যদি ত’ক কীৰ্ত্তনৰ শেহত মাহ । দিছিল, তথাপি সি কার্যাত অনাদৰণীয় ৬ৈ পৰিল । বিশেষ এৰেষা বৰ্ণনতে কীৰ্ত্তন সমাপ্ত হৈছে । শ্ৰীধৰ কনলি বিখ্যাত “কাণ-খোৱা” পুথিৰ ৰচক। মহাভাৰতৰ "অশ্বমেধপধধৰ পদ এৱেই কৰিছিল । ওপৰত কৈ অহ৷ ‘ঘুনুচা fৰছ কবিশেখৰে কহিলা হেন সার ভৰিনাম লৈয়া ৰ হকে নিস্তাৰ ৷ " কীৰ্ত্তন । ৰত্নাকৰ কলিন্দি ৰহিলা হেন সাৰ । ৰাম নাম বিন৷ নাই সংসাৰ নিস্তাৰ । কীৰ্ত্তন ।

  • **qৰেষাৰ কীৰ্থন কনিয়ো লোকাই ।

শঙ্কৰে ৰচিলা ব্ৰহ্মপুৰাণক চাই । কাঁখন। [ ৪৪ ] শঙ্কৰদেৱ । যাত্ৰা” পুথিও এৱোঁ ই কৰিছিল । জগন্নাথপুৰাণৰপৰা এই নুমা৷৷ যাত্ৰা৷ তেওঁ ৰচনা কৰিছিল বুলি তেওঁৰ গুণিতাত আছে—

  • নিয়োক নৰ মাৰী ছর একমন। : জগন্নাথ পুৰাণৰ কথা

বিতোপন ॥ নাৰদৰ আগে যেবে ব্ৰহ্মায়ে কহন্থ। জগন্নাথ বাত্রা ঘূহচাৰ গৃহাগত । মাধৱৰ পাদপদ্ম চিন্তিয়া মনত। মতি অনুসাৰে। নিবন্ধিলো পদ যত ॥ নিবন্ধিলে। শ্লোক অর্থ অবগাই। নকৰিব। নিন। মোক শাস্ত্ৰক নাচাই। আনো শাস্ত্ৰ মত আনি মিশ্ৰ কৰি। । মাsে । পঞ্চাৰ্থে ৰচিলে যেবে বুজে সামৰাজে' —-ঘুনুচা । শঙ্কৰদেৱ ঢুকুৱাৰ পিছলৈকে কীৰ্ত্তন পুথিখনৰ একো একে। ছোৱ একে একে ঠাইত আাছিল , গোটেই খন পৃথি একে ঠাখতে নাfছল। কেতবোৰ হাজত, কিছু মান দক্ষিণ কুলত, বৰনগৰত বৰপেটাতউজানত কালঙ্গাৰত আছিল । শঙ্কৰদেৱে তে ওঁৰ মৃত্যুৰ কিছুকালৰ মাগো য় কীৰ্ত্তন পুথিখন গোটাই । একে ঠাট কৰিবলৈ মাধৱগৱক কৈছিল, কিন্তু মাধৱদেৱ বেহাৰলৈ যাৰ কগীয়া হোৱাত, ইচ্চা থকাটো তেওঁ সেই কাৰ্য্য কৰি উঠিব পৰা নাছিল। মাধৱদেৱ বেতাত থাকোতে তেওঁৰ ভাগিনিয়েক ৰামচৰণ ঠাকুৰে প্ৰায় এবছৰ কুৰি পুথিখন একে ঠাই কৰি বেহাৰত মাধৱদেৱক দিলত মাধৱদেৱে আনন্দত নৃত্য কৰিবলৈ ধৰিলে। * কৗনৰ । • পাচে কতো দিনে, জৱ ভৈলা মনে, ৰামচৰণৰ ননে। ই মই ঘোৰ কীৰ্ধন আছর, কৰে। জানি এক ধাংশ। কতো কাছে হাঁয়ে, ভক্ষিণ-কুলত৷ কাও ধনগৰত । কতোবৰপেট, অসম ৰাজ্য, ফতেছো কাল মাৰন্ত । বছৰেকাশ ফুৰি একখান কৰিলা৷ ঘোষা কীৰ্ত্তন। মাধৱদেৱক পুছ দেখিবাক গৈলন্ত ৰামচষণ । [ ৪৫ ] তৃতীয় আধ্যা ৰচনা প্ৰণালী কেনে শুৱল , কেনে কবিত্বপূর্ণ আক দি । কেনে (Mattermind) প্রতিভাশালী লোকৰ ৰচমা, তাক যি পচিছে সিয়েই সেই কথা ভালকৈ অনুণ্ডেৱ কৰিছে, অকল আমি নহয়। উদৰ সংক্ষেপ কথাৰে কেনেকৈ তাত ভগৱন্তৰ দশ । অৱতাৰ বৰ্ণনা কৰ। । হৈছে, পচিলে মনত অতুল আনন্দৰ উদ্রেক হয় । জম্মদেৱৰ "প্রলয় পয়োধিজলে কৃতবনসি বেদং,* ইত্যাদি। মুললিত সংস্কৃত কবিতাৰে হে ইয়াৰ তুলনা হয় । আৰু এটা কথা সদায় দেখা যায়, যে শঙ্কৰদেৱে সংস্রত শ্লোকৰ যত পদলৈ ভাঙনি কৰিছে, সংসুতশ্লোকটোৰ যদি জুই চৰণ বা চাৰি চৰণ থাকে, তেন্তে প্ৰায় তেওঁৰ পদৰো । তেনেকুৱা ভূফাকি বা চাৰি ফাকি হে হঘ । বিশেষভাৱে তাৰ ভিতৰলৈ নগৈ ডোখৰচেৰেকলৈ পাঠকৰ মন সকৰ্ষণ কৰিম । —‘প্রথমে প্ৰণামো ব্ৰহ্মৰূপী সনাতন। সর্ব । অৱতাৰৰ কাৰণ নাৰায়ণ” তাৰ এই আগুনেই এক মূহুৰ্তৰ ভিতৰতে পাঠকক এজন অনাদি অনন্ত সর্বপক্তিমান সৰ্ব্বব্যাপী ৪৯ মাধৱন্ধেৰে পুৰিখন পাই-- ‘ৰি পুৰিখান আমনিত যন, তাৱক্ষণে ভটিলন্ত । শিবৰ ওপৰে, পুথিখান আতি আনমতে নাচিলা ঃ ॥ খোলী উচ্চ কৰি, কেন উপকাৰী জামাৰ ৰামচৰণ । লেখা দেখা পোক, কষ্টে জমিয়োক, পূর্বে এহি পূৰিখাৰ । পায়া সংসাৰক আমি পাশৰিঙ্গে।, ইটো থানে থানে গৈল । অংক এক খান কৰিবাক যি পূর্বে মোৰ মন তৈল । এজেৰে ই বজো মাইনে, এক থান কৰিমাক নাপাৰিলে। { ৰণ চিণে আক এম মই কৰি মোৰেসে কাম কৰিল । এহিবুলি পুথি মেলি চাছিনস্থ, কৈহ কোন কথা আছে। বৈত বিৰা৷ কথ। শৈবে লাখে থৈছে, বিচাৰি দেখিলা পাছে । দৈতাৰি । [ ৪৬ ] ৫ শঙ্কৰদেৱ । পৰমব্ৰহ্ম ঈশ্বৰৰ ওচৰলৈ লৈ যায়। ; খারু স্থললিত গৃদয়স্পৰ্শী গছেৰে ; দাত-ভাগি-যোৱা ছঝোধ্য ঘল তথ্য শবসমষ্টিৰে নহয় ; অথচ তাত তাৰ লালিত্য, কবিত্ব আৰু ভাৰৰ অলপো ব্যাঘাত নহয় । যেনে,-“ন গঙ্গা ন গল্প সেতু ন কাশী নচ পুষ্কৰং জিহবাগ্ৰে বর্ততে ঘন্ত হৰিৰিত্যক্ষৰং দ্বয়ং* উত্মাৰ তেওঁ কৰ। পদ ,"চ্চৰি হেন ইটো ডগুটি অক্ষব জিহা অগ্ৰে থাকে যাৰ । গঙ্গা গয়া কাশী পুকৰ । সেতুক যাইবাক আলাগে তাৰ । ॥—“যাহাৰ। মুখত থাকে হৰি হেন নাম । গঙ্গা গয়া কাশী পুষ্কৰতো নাহি কাম ॥ প্ৰতিভাশালী ওখ শ্ৰেণীৰ পণ্ডিত কবি ৰচলাৰ বিশেষত্ব। এই । বৈকুণ্ঠৰ আাক বৈকুণ্ঠনাথৰ বৰ্ণনা কেনে সুন্দৰ $োৱ ',--“বৈ কুপ্ত নামে আচে মহ থান। ॥ শাৰী শাৰী ৰঞ্জে বিমান চর। বৈদুৰ্য্য হীৰা মৰকতময় । চন্দ্ৰ সূৰ্য্য যেন প্ৰকাশে। আতি । নাজানি যাত পশি দিন ৰাতি ৭ চাৰু সৰোবৰ নিৰ্ম্মল । জল । সুগন্ধি পদ্ম শোভে উতপল ৷ আছে ৰাজহংস সমূহে ৰহি । লীলায়ে মৃণাল ভূঞ্জে উভঞ্জি ॥ পাৰে পাৰিজাত মলয়া বাৱ । চটকে ত্যজে সুললিত ৰাৱ ! অমৰগণে গাৱে হৰি গীত। বৈষ্ণৱগণ শুনি আনন্দিত ॥ হেন বৈকুণ্ঠৰ মাজত পাছে। উচ্ছি ত ৰত্ন-মন্দিৰেক আছে ৷ বৈদূৰ্য্যপ্তম্ভ স্ফটিকৰ বাৰ। মাণিক্য কপাট হীৰাৰ দ্বাৰ। কাটিলা জিঞ্জিৰী যুবর্ণাৱলী । বিচিত্র মণি মৰকত স্থলী ॥ পদ্মৰাগ ৰত্নে লগাইল চৌতি। কোটা সূৰ্য্য যেন গৃহৰ জৌতি । বিচিত্ৰ চন্দ্ৰাতপ আছে টালি । জাৰিল মুৰাৰি মুকুন্ত৷ মণি। হেন মন্দিৰে ৰ-সিংহাসনে। আছন্ত বসি প্ৰভু নাৰায়ণে। চৌপাশে সেৱে পাৰিষদ যত। মৌক্তিক ছত্র [ ৪৭ ] তৃতীয় গাধ্যা । ৫১ ধৰি ওপৰত৷ ধৱল চমৰে। হপাশে বিঞ্চে। সঘনে মুৰতি কুহুম সিঞ্চে ॥ চৰণে অনেক ভকতিভাৱে । উপাসন্ত লক্ষ্মী জগত-মাৱে ॥ চৈতন্যময় শুদ্ধ ৰূপ ধৰি । পৰম আনন্দে আাছ হৰি ॥ অতি চমৎকাৰ ৰাপ বিপুল ) কন্দৰ্প কোটা যাক নোহে তুল॥ কোটা সন্দুসম আছে প্রকাশি | স্মৰণে দহয় পাণ্ডক ৰাশি ॥”- (কীৰ্ত্তন )। বৈকুণ্ঠত থকা শ্ৰীকৃষ্ণৰ কেনে ৰূপ ভকতে ধান কৰিব। লাগে চোৱা—“স্থিৰ বুদ্ধি কৰি ভকতজনে : প্রত্যেক তাঙ্গক চিন্তিৰ মনে ॥ চৰণ-পদ্ম দেখি সুগী হুই । অৰুণ অতি পদতল দুই । অস্তুশ। পদ্ম ধ্বজ বজ্ৰ যৱ । দেখি চিহ্ন তাতে মিলে উৎসৱ ॥ চৰণ-পঙ্কজ আছে প্রকাশি । অঙুলিপাণ্ডি হাৰ ভৈল পাসি । দেখিয় প্ৰভুৰ । পাকৰি নয় ; প্রকাশে তায়ে নখ-চন্দ্ৰচয় । ৰতনে উজ্জল উজটি যত নূপুৰ প্ৰকাশে পাদপৃঃ ওঁ । ৰত্নৰ হোড়ৰ জ্বলে জজঘাত। উৰু কগ্ৰীক ২ স: সাক্ষণ । কটিত প্রকাশে বদন পীত। বান্ধিছে মেখলা পঢ়ে ৰঞ্জিত । নাভি-সবোৰুহ ৰুচিৰ কান্তি ; হৃদয়ে প্ৰকাশে শ্ৰীবৎসপান্তি । উকস্থলে লক্ষ্মী দিলন্ত দেখা । কষটিত যেন সোণৰ ৰেখ । ॥ পীত বস্ত্ৰে শোভে হামল কায় । তড়িত জড়িত জলদ প্রায় | বহল হৃদয়ে মুকুতা হাৰ । প্রকাশে জিলিমিলি পেচন্দাৰ ॥৷ চিকিমিকি কৰে ৰত্ন উজ্জ্বল। । আপা দলম্বী গলে বনমালা ॥ তাহাৰ মধুগন্ধে হয়৷ ভোল। বেঢ়িল্লা । মধুকৰে কৰে ৰোল ॥ চাৰু চতুহু জ শোভে সুঠাম। ললিত বলিত নীল মোলান ॥ কেয়ুব কন্ধন বলয়া তাত। প্রকাশে নৱ কিশলয় হাত। ৰত্নৰ শলাকা অসুলিপান্তি। অদুঠিচয় তাতে কৰে কান্তি ৷ অৰুণ নখ চন্দ্ৰমাৰ শাৰী। শখ চক্র গদা পঞ্চজ [ ৪৮ ] শঙ্কৰদেৱ । ধাৰী ॥ গলত গলপতা সাতসৰি৷ উৰে নৱ গুণ পীত উত্তৰী । শ্যামল শৰীৰে শোভে অধিক । ময়ুৰ পুচ্ছ যেন চিকমিক ॥ কম্বুকণ্ঠে শোভে কোম্রাডমণি । প্ৰভাতে উদিত আদিতাজিনি ৷ পুর্ণচিত্র কচি মুখমণ্ডল । কৰ্ণত মকৰ দোলে কুণ্ডল । তাৰ ৰশ্বি জলে গও পাঙৰ। কচিৰ চিবুক চাৰু অধৰ ॥ প্রৱাল ৰঘে যেন কৰে কান্থি । সুন্দৰ দন্ত মুকুতাৰ পান্তি ৷৷ সদায় । হু গুচে ঈষত হাস। নাসা তিলফুল সম প্ৰকাশ অৰুণ লোচন পঙ্কজ পাসি । ধন্সম আছে ভাৰ । প্ৰকাশি ॥ কৰে বক্সময় ত্তিলকে কান্তি কপালে লম্বিত অলকা পাতি ॥ ৰঙ্গে শিৰে ৰত্নময় মুকুট। চূড়ামণি ৰত্নে প্ৰকাশে জুট। তাৰ মাজে ৰত্ন পঙ্কজ মালা। উজ্জ্বল মুখ লাগি তাৰ জ্বালা৷৷ হেল মনোহৰ ৰূপ নিৰক্ষি । ধাকিব সমস্ত অঙ্গক দেখি ও মকৰপৰা পদ পৰ্য্যৰে । নমাইবে গনক দুনাই দেখতে ॥ ধ্বজ বজ যৱ৷ । পঙ্কজ ঘাৱে প্ৰদক্ষিণে নমি পৰিব পাৱে ॥” কৃষ্ণৰ এনে কবিত্বময় ৰপৰ বৰ্ণনা পৃথিবীৰ কেইজন । কবিয়ে এনেকৈ অলপ । কথাৰ ভিতৰতে কৰিব পাৰে ? তপত দিয়া যমদূতৰ ভয়ঙ্কৰ অথচ অতি চমূ বৰ্ণনায় পঢ়িলে ভয়ঙ্কৰ যমদূত আগতে থিয় হৈছে যেন লাগে। "অনেক অধৰ্ম্ম কৰন্তে বিপ্ৰৰ আয়ু ভৈল সমাপত । ভয়ঙ্কৰ তিনি গোটা যমদূত আগে ভৈল উপগত t হতে পপ জৰী, চক্ষু টেৰ কৰি, থুলন্তৰ তাৰ জাঙ্গ। কৃষ্ণবৰ্ণ কায় দেখি ধাতু যানু, হাতত লোহাৰ ডাঙ্গ ॥ ব্ৰাহ্মণক ধৰি, জীৱ বাজ কৰি বান্ধিলেক হাতে তুলি। য়ে অজামিলে পুত্ৰক ডাকিলে, আইস । নাৰায়ণ বুলি ॥” হিৰণ্যকশিপুৰ ক্ৰোধ আৰু তপতাৰ নংক্ষেপতে [ ৪৯ ] তৃতীয় জাধ্য । ও কেনে জল বর্ণনা চোৱ11—“শুনিয়া হিৰণ্যে ভ্ৰাতৃ বধ । ক্রোধে আৰকত চক্ষু তবধ ॥ শূলক তুলি গজি । দৈত্যনাথ । দশন কামুৰি ঝঙ্কাৰে মাথ। দামরগণক মাতে সৰোধি । মাৰিরে। বৰাহক শূলে বিন্ধি ॥. . ...কথায়ে আশ্বাস কৰি দিতকি। তপক মনে গৈল মন্দৰক ।। আকাশ চাত উৰ্ববাহ হই। থাকিল ভুনিক প্রলুতে তুষ্ট জণ্টাৰ দীপিতি দেখন্তে ত্রাস । প্রলয় স্থৰ্ঘ্যৰ যেন প্ৰকাশ # ব্ৰহ্মাক চিস্তিয়া আছে মমত। বহি গৈল দিব্য বৰিষ শত । ঢাকিল তবু উই মাটি তুলি। শৰীৰৰ মাংস পাইলে সমূলি ॥ গজিল তাক ঢাকি বেক জাৰ। তথাপি কটাক্ষ নাহিকে তাৰ৷ শিৰত বরি বলাই তমোময় । তাৰ তাপে ভৈল জগতে ভয় ॥ সঘনে ভূমি কম্পে নিৰন্তৰ । পলকিল ত্ৰাসে পাতো সাগৰ । সঞ্চাৰে তাৰা গ্রহ অসংখ্যাত , দশো দিশে ভৈল উলক পাত ।” তলত দিয়া নৰসিংহৰ মূৰ্ত্তিৰ বৰ্ণনা পচিলে গাৰ নোম শিম’ৰি উঠে। যি তাত ভয়ানকৰো এনে বর্ণন। হব পাৰে, সেই ভাষা তুৰীয়া বুলি কোৱাটেও ভয়ানক কথ।। —“ঘোৰ মূৰ্ত্তি ধৰি নৰসিংহ ভৈল বাজ । মহাত্ৰাসে কল্পে দেখি দানরসমাজ ও তপ্ত সুবৰ্ণৰ বৰ্ণ বলে চক্ষু চষ্ট। পৰ্ব্বত । সমান কায় আছে স্বৰ্গ চুই । শৰীৰৰ লোম চলা সম ও ৰণ । তুলি আছে উর্ধক তবখ ভুত কৰ্ণ । বাইল মুখ যেন গিৰি গহবৰ পৰাই প্ৰচণ্ড বতাপ যেন নিশ্বাস বজাই ৷ প্রকাশষ কেপ শিৰে ৰবিৰ কিৰণ। অকুটিকুটীল মুখ বিকট দশন ৷৷ লহ লহ কৰে জিহব। বেন সুৰ-ধাৰ । জলে বাহু শত তীন্দ্ৰ নখে চমৎকাৰ । বহল হৃদয় গ্ৰীৱা কৃশ কটি । ৰিহৰা। [ ৫০ ]

শঙ্কৰদেৱ । মেলি আছে ঘই দশন প্ৰকটি ॥” হিৰণ্যকশিপুৰে সৈতে নৃসিংহৰ যুদ্ধবৰ্ণন । —“মনে বিমৰিষি পাছে গদাক উচ্চাই। দানৱ-মাতঙ্গ গৈল নৃসিংহক ধাই। নেদেথিয় দৈত!জক নৃসিংহৰ পাশে লুকাই পতঙ্গ যেন অগণিত জাসে ৷ ছিদ্ৰ চাই পাক ফুৰে দৈত্য দুৰাচাৰ । নৃসিংহক দিলে ঘোৰ গদাৰ প্ৰহাৰ ॥ এড়াইলন্ত নৰসিংহে কাতি কৰি কায। পাজৰত ফুৰে দৈত্য পতঙ্গ পৰাই ॥ গদায়ে সহিতে ধৰিলম্ব দিয । । । গৰুডৰ হাতত বাজিল যেন সৰ্প ॥ । এড়াইল হাত Hেত্য আাৰিমুৰি কৰি । লীলায়ে এডিল তাক অপুনি নৃহৰি ।.. ..দৈত্যশ্বৰে বোলে বা কটালিলো আৰ । কৈক যাইবি নৰসিংহ কৰিবে। দোহাব । এহি বুলি থাও। বাৰু ধৰি সেহি চেগে । । শ্ৰম কৰি পক্ষী যেন ধাইল মহাবেগে । ধোৰ নাদ ত্যাজি অধো উদ্ধে ফুৰে পাক । বাকতে লুকায় কায় নাকলিল তাক । প্ৰহাৰিবে লাগি ছিদ্ৰ চাৱে মহা । পৃৰ । .. দানৱ ফুৰন্তে যেবে আছে । দেখি খঙ্গে নৰসিংহে পাছে H কম্পাই শিৰ কেশৰ উল্লাসি। তুনিল । আটোপে ঘোৰ টাসি ॥ স্বৰ্গকো ভেদিল ঘোৰ ৰিঙ্গে বেগে চাম্প দিয়া নৰ। সিংহে ॥ আলগতে দৈতাক ধৰিল । । নাহি মাত চেতন হৰিল । সৰ্পে যেন ধৰিল উলুৰ । নিশবদ দানৱ দন্দুৰ ॥ । সাধিবাক লাগি দেৱ কাজ । দ্বাৰৰ কৰিল তাক বাজ ॥৷ চিত কৰি উৰুত থাপিল। নখে ভাৰ হিয়া বিদাৰিল ॥ যেহেন সৰ্পক পাৱে ভিৰি । গড়ে পেলাইল ঠোটে ছিৰি ॥ চকুপকাই দৈত্যঅন্তকাৰী। চেলেক, ঙ্গিহবারে কোৱাৰি ॥ কধিৰে দিগিধ দেহ৷ হই। শিৰত মেৰাইল। জন্ত্র জুই ॥ .. .দৈত্য জিনি ত্যজিলা৷ আটাস । পলায় দিগ গঙ্গ [ ৫১ ] হুয়া ত্ৰাস । বাৰহে শিৰৰ কেশৰ । উৰায় সবে বিমান স্বৰ্গৰ । গলকে সাগৰ স্বাস লাগি । বেগত পত পৰে ভাগি ॥ নৃসিংহৰ চৰণৰ গতি। টলবল কৰে বঝুমতী ॥ চক্ষুৰ বৰ্গিৰ ভৈল ছন্ন । নিম্প্রভ সমস্ত গ্রহগণ ।” তলত দিয়া, ক্ষীৰ সাগৰৰ আৰু তাৰ মাজৰ ত্ৰিকুট পৰ্বতৰ কবিত্বপূর্ণ বর্ণনা পঢিলে মুগ্ধ হব লাগে । - ক্ষীসাগৰৰ মাঝে ত্ৰিকুট পঞ্চত। প্রকাশন্তে আছে তিনি লোকত বেকত। সুবৰ্ণ ৰজত লোহা জলে তিনি সঙ্গ । চক্ষুত জমক লাগে দেগিতে বিৰিঙ্গ । আন যত শৃঙ্গ ৰত্নে কৰে তিৰিমিৰি । দশোদিশ প্রকাশিয়া শোতে শুক্ল গিবি ॥ অযুত যোজন যুৰি জলে গিৰিবৰ । উচ্ছ ত দেখিয়া দশ হাজাৰ প্ৰহৰ । ক্ষীৰ সা"ৰৰ ঢউ চৌভিতি উথলে। পথাগে। পৰ্ব্বত মূলতল হস্থজলে ॥ থানে থানে থাছে ভূমি অনেক উষ্ঠান। ফুলে জকমক গন্ধে নাহিকে সমান 4 নদী নদ অশেষ বিশেষ। সৰোবৰ। ফটিক নিৰ্ম্মল ক্লল দেপি মনোহৰ । বিঙ্গাধৰী সবে তাত নামি কৰে মান। । পখালি শবীৰ বহে জগদ্ধত প্ৰাণ ৷৷ পৰম আমুল। গন্ধ উথলে সদায় । দশ দিশ যুৰি তাৰ গন্ধ বহি যায়। দেখি সুশোভন বম নব উপখনে । যাত নিতে ক্রীড়ে দেৱ। দিব্য নাৰীগণে ॥ শাল তাল তমাল মন্দাৰ পাৰিজাত । চম্পক অশোক আানো পুষ্প অসংপাত ॥। , জাম, নেবু, জৰাজামীৰ থাৰ { । অগুৰু জুৰী বেল নাৰিকল তাল । তাম্বুল পাকডি চন্দন পদ্ম সৰল সোণাৰু প্ৰানো যত ত সব যেন কল্পতৰু ৷ ছয় ঋতু এক স্থানে বসন্ত উচ্চ। অমৰে গুঞ্জৰে কুলি পঞ্চম পূৰয় । বহয় লয় বা আমোদিত মন । নৃত্য গীত কৰে তৈত আপেসৰ।। [ ৫২ ] t৬ শঙ্কৰদেৱ । গণ। হৰিগুণ গীত গাৱে গন্ধা কিল্পৰ “ আক এঠাইত এখন উপবনৰ বৰ্ণনা চোৱা । -“পাছে ত্রিণয়ণ দিব্য উপবন দেখিল ৰিদ্ধমান। ফল ফুল ধৰি জকমক কৰি আছে যত বৃক্ষমান । শিৰীষ সেউতী তমাল মালতী লৱঙ্গ বাগী গুলাগ । কৰবীৰ বক কাঞ্চন চম্পক ফলভাৰে ভাগে ডাল। দেৱালী নেৱালী পলাশ পাৰলী পাৰিজাত ফুতী জ’ইি । বকুল বন্দুলী আছে ফুলি ফুলি তাৰ সীমা সংখ) } নাই । কনৌৰ কনাৰী কদম বাবৰ নাগেশ্বৰ সিংহ চম্পা। অশোক অপাৰ, দেৱাঙ্ক মন্দাৰ মণিৰাজ ৰাজচম্পা ৷ কুন কুৰুবক কেতেকী টগৰ গন্ধে মোকে বহপুৰ। ভটিমালী ভেটি । ৰঙ্গণ ৰেৱতী মৰুৱা । মধাই ধুৰ । চন্দন অঙক দিব্য কল্পতক দেৱদাক পদ্ম বসি। প্রতি গাছে গাছে ভিস্তা বান্ধি আছে সৰণ মাণিকে খচি ৷৷ মণি মৰকত । স্থলী নানা মত দীপ্তি কৰে তাৰ কাছে । মহা মনোহৰ দীঘি সৰোবৰ তাৰ মাঝে মাঝে আছে । চাৰিও কাখৰে পোৱাল বাখৰে ৰন্ধাইছে বিচিত্ৰ কৰি। বৈদূৰ্য্যৰ ৰাট, চটিকৰ ঘাট, মৰকত খাট পৰি॥ মুবৰ্ণ কমল ভেট উতপল ফুলি ফুলি আছে ৰহি । শোভে চক্ৰবাক, ৰাজহংসজাক কৃপাণ । । তুঞ্জে উভঞ্জি ॥৷ কোঢ়া কঙ্ক বক বিবিধ চটক অমস্থ মিঙত ভাৱে ।। অমৃত সমান জল কৰি পান ত্যজে সুললিত ৰাৱে । চাৰিও পাৰত দিৰ। পুপ যত গন্ধে দশোদিশ বাসে । অনেক ভ্ৰমৰে বেঢ়িয়া গুঞ্জৰে মধুপান অভিলাষে ॥। যত দিব্য পক্ষী ফল ফুল ভদি কাচন সুস্বৰ ৰাৱ । কুছ কুছ ঋনি কোকিলৰ শুনি বহয় মলয়া বাৱ ॥” ওপৰত তুলি দিয়া উজ্জল ললিত বর্ণনা ডোখৰে পৃথিবীৰ সবন শ্রেষ্ঠ কবিৰ লেখনীকো সন্মানিত কৰিব পাৰে। যি জলধীয়া [ ৫৩ ] তৃতীয় আাধ্য। ও ৭ ভাষাই এনে বর্ণনা হয়ত ঠাই দিছে, সেট অসদীয় ওাব সম্পদত নিশ্চয় কুবেৰ। স্বভাব বর্ণনাৰ অমির মাধুৰী পানকৰে ’তা অসমীয়া কবিসকলে, শঙ্কৰদেৱৰ ৰচিত এই কাব্য সৰোবৰত চিৰকাল ‘কোঢ়া কঙ্ক বক বিবিধ চটকৰ দৰে নিৰ্ভয়ে আমি তাৰ। “অমৃত সমান জল পান কৰি মলনিত” কবিতাৰ ৰৱ ত্যজি নিজক নিশ্চয় ধত্ব কৰিব । শঙ্কৰৰ অমৃতনিখুন্দিনী লেখনীৰপৰা ওলোৱা এই উপবনৰ জীৱন্ধু চিত্ৰৰ তুলনা নাট । যেনে উজু শবদৰ সমাৰেণ, তেনে ৰচনাৰ লালিত্যতেনে ছন্দৰ লহৰী । এই বর্ণনা পচিলে কোনোবা ভাৰতীয় ৰাফেলে (Raphaelসঁক। উপধনৰ চিত্র পট যেন লাগে। । অসমীম ভাষাক শঙ্কৰদেৱে যে কি ৰত্বেৰ বিভূষিত কৰি গৈছে, ভাগিলে শৰীৰ বোমাঞ্চিত হয়। সেই দেখি হে ক, যি অসামদেশত কীৰ্ত্তন পুথিৰ নিচিনা গ্রন্থ জনম সেই মালাম দেশ সাহিত্যত কেতিয়া ও দুখীয়া হব নোৱাৰে , যি তাষ৷ এনে ৰফুেৰে খচিত ভাষ৷ সেই ভাব চিৰউজ্জল । কি উচ্চ ভাব কি প্রার্থন, কি আতি, কি কৰুণ, কি শোক, সকলে বর্ণনাতে শঙ্কৰদেৱে মুখ ফুটাই গৈছে । । শধৰদেৱে যদি আন কোনো পুথি ৰচনা নকৰিলেহেঁতেন, আক আন কোনো কাম । নকৰিলে। হেঁতেন, তথাপি অকল এই কীৰ্ত্তনখনৰ বাবেই তেওঁ জগতত অমৰ হৈ থাকিলহেঁতন । কির আসামে এনে ৰত্ব লা কৰি, ছিল, যে তেওঁ ইয়াৰ বাহিৰেও এনে অনেক পুথি ৰচনা কৰি গৈছে, অনেক কাম কৰি গৈছে যিবোৰে আসামআশ অমস্ত কাললৈকে পোহৰ কৰি খব। তেওঁ প্ৰচাৰ কৰা ধৰ্মৰে সৈতে প্রীতি নথকাসকলৰ নিমিত্তে । যদি তেওঁৰ প্ৰচাৰিত হৈ পূৰ হকে। তেওঁ [ ৫৪ ] ৮ শঙ্কৰদেৱ । লোকৰ লেখৰপৰা বাদ দিয়া যায়, তেন্তেও তেওঁ ৰচা কীৰ্ত্তন, দশম, নাট, গীত, ভাটমাৰে অকমকীয়া অসমীয়া সাহিত্যৰ অমৃতসমুদ্ৰৰপৰা তেওঁলোক কোনোমতে পাৰিলৈ উঠিব নোৱাৰে। আসামত যি লোকে তাৰপৰা আঁতৰি থাকিব খুঞ্জিব তেওঁ গহন বনত চৰাই পহুৰে সৈতে বাস কৰি চকু মুদি বহি নাথাকিলে আৰু উপায় নাই ; আক সেইদৰে থাকোতেও, সম্ভৱত: দূৰৈত খয়িকটীয়াই ৰিঙিয়াই গোৱা কীৰ্ত্তনৰ সুমধুৰ পদ তেওঁৰ কাণত নপৰাকৈ নাথাকে। শঙ্কৰদেৱৰ ৰচনাৰপৰা উদ্ধত । কৰি সৌন্দৰ্য্য দেখুৱাবলৈ গলে অন্ত নপৰে। শ্ৰীময়াগৱতৰ বেদস্তুতিৰ কেনে সুম্বৰ ভাঙনি, চানেকী স্বৰূপে এডোখৰ । তলত দিলোঁ,---“বুদ্ধি অহঙ্কাৰে আবৰিলে আতি মতা মূট ভৈলে। স্বামী । তোমাৰ অৰ্থও আনন্দ ৰূপক কিমতে জানিবো আমি | দীন দয়াশীল, দিয়ে উপদেশ তোমাৰ চৰণে ধৰে1 । প্ৰৱণ কীৰ্ত্তন স্মৰণ ভক্তিক সদায় যিমতে কৰো । মিছা তর্কবাদে ভৈল অন্ধকাৰ তাতে আমো মন্দমতি। তযু জ্ঞান-পথ খুজিয়া নপাওঁ, কৰ ইৰি মোৰ গতি । তযু গুণ নাম মুখে। | নাছাৰোক, কৃপা কৰা চক্ৰপাণি । মাধৱ বামন গোবিন্দ বোলন্তে মুকুত হৈবে কৈসানি ॥। তুমি সত্য ব্ৰহ্ম, তোমাতে প্রকাশে জগত ইটো অসন্ত । জগততে সদা তুমিয়ে! প্রকাশ্য অস্বৰ্য্যামী ভগৱয় ॥। এতেকেসে জ্ঞানীগণে । অৱশেষি জগতকে বোলে হৰি ।। আৱে জগজীৱ তোমাৰ চৰণ ভজে1 হৃদয়ত ধৰি । যত তপ আছে সমস্তে কৰোক পৰোক পৰ্ব্বতে উঠি । সমন্তে । তীৰ্থত মানিয়া ফুৰোক, বেদক পঢ়োক তুষ্টি ॥ যত যজ্ঞ আছে। সমস্ত বজোক, কৰোক যোগ 'অভ্যাস। । হৰিৰ কীৰ্ত্তন নকৰি [ ৫৫ ] তৃতীয় আধ্যা । ৫৯ তথাপি নেৰয় মৃত্যুৰ ত্ৰাস ॥ নাহি দেহেজিয়, সমস্ত কৰ্ত্তাৰ শক্তিক ধৰা অকলে । তুমিসি সৰ্ব্বজ্ঞ । তুমি সৰ্ব্বকৰ্তা তোমাক সেৱে। সকলে ॥ যেন চক্ৰবৰ্ত্তী ৰাজাক যোগাৱে সামৰাজে কৰভাৰ৷ ব্ৰহ্মা আদি কৰি জীৱৰ ঈশ্বৰ তযু পাৱে নমস্কাৰ । তোমাৰেসে মায়া কৰ্ম্মে বন্দী হুয়া সংসাৰে ওপজে। মাৰে।। 5থ-সাগৰত প্ৰাণ। কৰা হৰি তোমাৰ চৰণে ধৰো । তুমি অসুৰ্য্যামী সমস্ত লোকৰ তুমি মহেশ্বৰ দেৱ । তুমিসি সৰ্ব্বজ্ঞ নৃসিংহ তোমাক মনে কৰো আমি সেৱ । সংসাৰ-চক্রৰ কৰৱতে চিৰে নেৰে মহা মোহ ভয় । (তামাৰ চৰণে পশিলো শৰণে ৰক্ষা কৰা কৃপাময় । তুমি মই ঙক তোমাৰ চৰণে মন যদি লৱে বাস । তোমাৰ কৃপায়ে সবে ‘সদ্ধি হৈব, নালাগে জ্ঞান অভ্যাস । তুমি আত্মা তেন জানিয়া তোমাক চিত্তে ভজে যিটো জন । তুছ পুল দাৰা বিষয় ভোগত ংহি তাৰ প্ৰয়োজন । তোমাৰ নামক মুখে ফুৰে। গাই, হিৰে উষ্ণু ৰাপ ধৰি। শুনে মানে ধ্বনি পলায় পাতক ডাকি বোলা হৰি হৰি । ‘তোমাৰ চৰণ চিন্তি যথাত ভকত থাকে সেহি পুণ্য সেহি তীর্থস্থান ! তোমাৰ অমৃত কথা ধাৰায়ে বহয় যথা তাক যিটো কৰ্ণে কৰে পান ॥ এৰাস্থ সংসাৰ ক্লেশ কুৎসিত বিষয় হগে তাসম্বাৰ মুহি অভিলাষ । একবাৰ মাত্ৰ তযু চৰণ চিন্তিলে যিটে। , তাৰ মুখ সুহি গৃহবাস। অসন্ত জগতখান তোমাত উদ্ভৱ ভৈল সস্থ হেন প্ৰকাশে সদায় কৰ্ম্মজড় মসুষ্যৰ মন মগ্ন ভৈল তাতে বেদৰ সুবুজে অভিপ্রায় । তোমাৰ অদ্বৈত রূপ, পৰম আনন্দ পন, তাতে মোৰ মগ্ন হৌক চিত । ভৈলোহে লসৰো দাস, জানি এবে নৰহৰি, আমাক নেৰিবা কদাচিত ৷৷ মুকুট কুণ্ডল যেন [ ৫৬ ] শঙ্কৰদেৱ । সুবৰ্ণৰ ভিন্ন মুহি, মিছা মাত্ৰ নাম ৰাপ যত । অহঙ্কাৰ পঞ্চভূত তোমাত পৃথক সুহি প্রত্ন পৰমাৰ্থ বিচাৰত । তোমাত। পৰম জ্ঞান মাধৱ দিয়োক মোক যিটো খণ্ড ২থ হথহীন । মুহি নাৰাষণ দিখা শ্ৰাৱণ-কীৰ্ত্তন ভক্তি নোহো যেন বেদৰ অধীন । ওৰেবা খণ্ডত । ইগ্ৰছমৰ । সুতি, ~“‘মায়াতেসে দেখয় বিবিধ পৰিচ্ছেন । স্বৰূপত তোমাৰ নাহিকে কিছু ভেদ । চৈতন্ত । স্বৰাপে ব্যাপী এক নিৰঞ্জন । তোমাক বুলিবে দ্বৈত কোন অজ্ঞজন ॥ নিশ্চল নিৰ্ম্মল সূক্ষ্মৰূপ যিটো স্বামী । দেৱে । নজানস্থ। তাঙ্ক কেনে আানো আমি ॥” “লভিলোহো জন্ম প্রড় অসংখ্য প্রমাণ। পচিলোহো বেদশাস্ত্র অনেক পুৰাণ ॥ অসন্তোষ । সন্তোষক লভিলেঅপাৰ। । ক্ষয় বুদ্ধি উদয়ক পাইলে। বাৰেবাৰ ৷ সংযোণ বিযোগ শক্র মিত্র বান্ধৱৰ। । দেখিলো সংসাৰে পিতৃ মাতৃক বিস্তৰ ॥ দুখ হৈ অমুভৱ ভৈল অসংখ্যাত । পাইলে। পুত্ৰ ভ্ৰাতৃ স্নাতি অনেক ইহাত ॥ বিষ্ঠা মূত্ৰে পচিলো নাৰীৰ উদৰত। গর্ভবাস দুখ প্ৰভু পালে। নানামত ৷ জানিলোঁ ছো দুগ শিও যুবা বুদ্ধকালে। মৰণ পীড়াক প্ৰভু জানিলেহে তালে ৷৷ কৃমি কীট হস্তী ঘোবর মৃগ পশু পক্ষী। গৰু উট মছি পশুক যত দেখি । নিজ শূদ্ৰ ধনী হবী তপস্বী যতেক । ৰাজা । ৰাজভৃত্য আন্তো মফুষ্য অনেক ॥ সবাৰে গুহত বাৰে বাৰে ভৈলে' জাত। অনেকৰ ভৈলো প্ৰভু ভৃত্য অসংখ্যাত ॥ হওঁ । কতো। দৰিদ্ৰ ধনৰ অধিকাৰী। কতো যোক মাৰে কতো মরো আছে। মাৰি ॥ মই আনি কাটে। কতো মোক ধৰি কাটে ।” পিতৃ [ ৫৭ ] ৩১ তৃতীয় আধ্যা । মাতৃ ভাতৃ ভাৰ্য্যাৰ সংযোগে । কতোহো মিলে সন্তোষ । তাহাৰ বিয়োগে কতো শোকে কান্দো পায়। মহা অসস্কোয ॥... . .জল যন্ত্র চ েজৰী বন্ধ হুয়া খণ্ড ঘট যেনমতে { কতো উদ্ধগতি। কতো অধোগতি কতোহো থাকে। মধ্যতে । কৰ্মে বন্ধ হয়৷ সংসাৰচক্ৰত সেহিমতে ভগৱন্ত । ভ্ৰমো চিৰকাল, কদাচিত মই ছখৰ নেদেখো অত্ত / মোক শোক তৃষ্ণা আকুল কৰা, ভৈলে। অতি অচেতন । কিবা কৰোঁ সবে একোকে নাজানো, তোমাত লৈলোঁ শৰণ । । তোমাৰ ভকত মই হওঁ যেবে, জগন্নাথ কৃপা কৰ1 । সংসাৰসাগৰে মজিলে। মাধৱ আমাক প্ৰভু উদ্ধাৰ। .. যৈতে যৈতে গৈয়া জন্ম লভো মই আপোন কৰ্ম্মৰ গতি ভৈতে । েৈত হৰি তোমাৰ চৰণে থাকোক দৃঢ় ভকতি ॥ .. তি কৰি। বাক নোৱাবে তোমাক ব্ৰহ্মা আদি দেৱজাক। মনুষ্য বুদ্ধিৱে কোন মতে মই কৰিবে প্ৰতি তোমাক ॥৷ ঘিটে মূঢ়ভাৱে কৰি লোহো স্তুতি তাক ক্ষমিয়োক মোক। যদি অপৰাধ কৰে তথা পিতো ক্ষমা কৰে সাধুলোক ॥ হেন জানি প্ৰভু হুয়োক প্ৰসন্ন তোমাৰ ভকত আামি । ভক্তিভাৱে যিটো কৰিলে’হে। ওতি, সাঙ্গ হোক সবে স্বামী ॥* কেনে ওখ আক জটিল দাৰ্শনিক তত্ত্ব কেনে উজু ভাষাত প্ৰকাশ কৰা হৈছে! কেনে অম্ভর্নিহিত গভীৰ ভাব জয়ণী কথাৰে । বাহিৰলৈ উলিয়াই শুভিৰনিজৰ] বোৱাই দিয়া হৈছে । শহৰদেৱৰ প্রতিভাপ্রদীপ্ত হাতত পৰি ছৰহ বিষয়ে কেনে সৰল আাক ফুল লিত হয় । এনেজন প্রতিষ্টাশালী পুৰুষ যদি মহাপুৰুষ নহয়, তেন্ধে মহাপুৰুষ কোন ? [ ৫৮ ] ৬২ শঙ্কৰদেৱ । কীৰ্ত্তনৰ ব্ৰাস্বতিৰ এঠাইত আছে-“জ্ঞানপথ এৰি প্ৰভু । তোমাৰ কথাক। কাযবাক্য মনে সেৱে যিটো সাধুজাক ৷ ব্যপি অজিত তুমি তিনিও জগতে তথাপি তোমাক জিনে সেহিসে ভকতে ॥ মুকুতি ৰসকে। মুৱে তোমাৰ ভকতি । তাক এৰি যিটো জ্ঞান-পথে কৰে ৰতি | ক্লেশ মাত্ৰ পাৱে সিটো নিষ্কল প্রয়াসে { বাহানে পতান বেন তা ভুল ক আশে ।" জ্ঞান-পথতকৈও কায়-বাক্য মনে সেৱা কৰা ভক্তিৰ পথক । শ্ৰে৮ত। দিয়া কথাটো । শঙ্কৰৰ লেথনীয়ে কোনে মুখকৈ প্ৰকাশ কৰিছে। ঈশ্বৰক অকল জানিবলৈ গলেই নহয়, কাৰণ সেইটো। এক ৰকম অসাধা, গতিকে সেই প্রয়াস নিল , সেই দেখি তেওঁত বিশ্বাস স্থাপন কৰি কায় বাবা মনে তেওঁক ভকতি কৰি সেৱা কৰাই । শ্রেয়। ; কাৰণ ভকতিগ্রেহে মুকুতিৰসক শ্ৰৱাখ । বিশ্বাস কৰি ভক্তি কবিকে ঈশ্বৰ-বস্তুক পোৱা যায়, জ্ঞানময় ভকতে নহয়। । “বিশ্বাসে পাইবে বস্তু, তকে বহুদূৰ । ।” হৰমোহনত ঋষিসকলে । শঙ্কৰৰ বিপৰ্য্যয় অৱস্থা দেখি —“বিষ্ণু বিষ্ণু স্মৰি সবে চাপৰাইলা মাথ কিনো বিপৰ্য্যয় ভোল ভৈল গৌৰীনাথ ।" শঙ্কৰ-দেৱৰ শক-যোজনা কেনে স্থানোপযোগী চোৱ। দ্বিতীয় তৃতীয় শ্ৰেণীৰ কৰিয়ে ঠয়াত গৌৰীনাথ শব্দটো । ব্যৱহাৰ নকৰি কিজানি ভূতনাথ বা তেনে আন শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিলেহেঁতেন ; কিন্তু শঙ্কৰদেৱে জানে যে গৌৰীনাথ শব্দটোহে এই সময়ত {expressive) অর্থপ্রকাশক । -“লুম্পং প্রবালোপহিতং যদিস্তান মুক্তাফলং বা ফুটবিভ্রমন্থম। কতোহফুকুৰ্য্যাদ্বিশদ্য অ্যাস্তাশ্ৰেীষ্ঠপৰ্য্যন্তশ্চমিতপ্ত ॥ [ ৫৯ ] তৃতীয় আধ্যা ৬৩ সর্বোপমাদ্রব্য সমুচ্চয়েন যথাপ্রদেশং বিনিবেশিতেল । সানিৰ্মিতা বিখপৃঙ্গা প্রবল্পাদে কহু সৌন্দৰ্য্যদিদ্বক্ষযেব। ” (কালি দাস)। এনে ৰূপৱতী গোঁৰী ঘৰত থা*ো ও এ যে মহাদেৱে আন স্বীৰ ৰূপ দেখি মুগ্ধ হৈছিল, এই কথা "গোৰীনাথ’ শব্দটোৰে "ঙ্কৰদেৱে সম্পূৰ্ণৰূপে বুজাই দিলে । বিপ্ৰপুত্ৰ অনবলৈ আীকৃষ্ণই অৰ্জ্জুনেৰে সৈতে ৰ’ ৩ উঠি বা তে-‘ধৰিল উত্তৰ দিশ পথ । অৰ্জ্জুনে ডাকন্তে যান্ত ৰথ । সাতোখান পৃথিবী এৰাইল । । গৈয়া সাতো সাগৰ। ইৰাহল । wৰ মহা মনোজয় গতি ।। গৈলা লোকালে। কৰ সিভিতি ॥ পবেশিলা ঘোৰ অন্ধকাবে । ঘোৰ। তা'ৰ যাহবাক নাপাৰ । ১ম দে।খ যোগেশ্বৰ হৰি । । 'অংগক হানিলা চক্ৰ ধৰি । মহ৷ ৰশ্মি পুঞ্জে পোসৰাই । আগত কিৰণে । স্বাৰি ঘাষ ॥ "লোকালোকৰ সিভিতি’ত থকা ঠাইৰ এই উৎকৃষ্ট বর্ণনাত । ভাণার্থ প্রকাশক শব্দযোজনা দেখিলে । আচৰিত মানিব লাগে । লোকালোকৰ সিভিতিৰ ঘোৰ অন্ধকাৰত প্ৰবেশ কৰিলত যেতিয়া ঘোৰা আক যাব নোৱাৰা হল, তেতিয়া আগলৈ চক্ৰ হানিলে । কোনে ? যোগেশ্বৰে । মনোজৱ গতি আক লোকালোকৰ সিভি তিৰ অন্ধকাৰ ভেদি পোহৰ উলিৱা কাম ষো।বলেৰে বলী যোগে স্বৰৰ হে ; সেই দেখি কৃষ্ণ বা তেওঁৰ অন নামব্যঞ্জক শব্দ ব্যৱহাৰ। নকৰি এই খিনিত শঙ্কৰদেৱে যোগেশ্বৰ শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিলে। সাধাৰণ কবিয়ে এনেবোৰ (nice distinction) হুল্ম প্রভোলৈ। দৃষ্টি নাৰাথে । [ ৬০ ] কৰদেৱ । কীৰ্ত্তনৰ প্ৰহলাদচৰিত্ৰ ছোৱাত শঙ্কৰদেৱে দুই চাৰি উজ্জ কথাৰে চাৰি পিন্ধৰ এনে বর্ণনা দিছে, যে আন কবিয়ে কিজানি পৃথিৰ দুপাঠ পূৰাহ হে সেই কাম কৰিব পাৰিলেহেঁতেন। কাল । মাঘ' আদিৰ অধিকাৰী । কৃষ্ণ যেনে, কঙ্কৰ বৈকুণ্ঠধাম যেনে, তাত ফুৰে’তা চাৰিজন নিৰ্গয়া ঋষিও তেনে -'পঞ্চ বৰষীয়া শিশু- শাশ। নাহিকে বস্ত্ৰ সবে দিগবাস। ॥ আনন্দে লোকক চাহন্তে । ফুৰি। দিনেক দেখিল বৈকুণ্ঠপুৰি । বেৰিয়পাছে হেন, চাৰি । সিদ্ধ । দেখন্তে শিশু বয়সত বৃদ্ধ ।” বৈকুণ্ঠ পুৰীৰ প্ৰধান লক্ষণ কি ?—“বৈকুপ্ত নগৰী নিপঞ্চম । নাহি যাত কালৰ বিক্ৰম ॥" বৈকুণ্ঠত কেনে লোক । থাকে { --“দূৰঙে ধৰ্ম্মক পৰিহৰি। যিটো চিত্তে হৃদি ৰূপ ধৰি ॥ নিতাতে কীৰ্ত্তন মাত্ৰ কৰে। বৈকুণ্ঠত থাকে সিটো নৰে * বৈকুণ্ঠত বৈষ্ণৱসকলে যে হৰি গুণ গায়েঠ, ভোমোৰা আাক চৰাই আদিয়েও গায় আক শুনে। “দুমৰ-ৰাজে গাৱে হৰি গীত । যতেক । পী তাতে দিয়ে চিত ॥ নকৰে জাৰাৱ থাকে নিচুকে । কৃষ্ণৰ চৰিত্ৰ শুনৈ উৎসুকে ॥”. মূৰ্ত্তি ধৰি বেদশাস্ত্ৰগণ৷ । কৰে বেঢ়ি মহিমা কীৰ্ত্তন ৷” প্ৰৱৰী হুজনে। এনে বৈকুণ্ঠৰ অতৃপযুক্ত আচৰণ কৰা । বাবে ঋবি চাৰিজনে। তেওঁলোকক ঠিক কথাকে কৈছিল--"বৈঞ্চৰ বোলা তোৰা । দুয়োজন । বৈকুণ্ঠবাদীৰ মুছি লক্ষণ। প্রশাশ্বপুরুষ আনন্দময়। তাহাঙো তোমৰা কৰা সংশয় ॥ পাৰিষং বোলাই কৰস চটি । মুহিকে বৈষ্ণৱ গুয়ো কপটী ॥ বৈকুণ্ঠৰো আন জুৰ্যশ বৰ ।” বৈকুণ্ঠৰ অধিপতি যদিও নিৰাকাৰ, নিৰ্বিকাৰ, তথাপি তেওঁ ভকতৰ অৰ্থে হে মূৰ্ত্তি পৰিগ্ৰহ কৰে —“স্বৰিছ৷ মূৰ্তি ভকতৰ [ ৬১ ] চতুৰ্থ আধ্যা ৫ পদে ॥" তেওঁক ভকতেখে: পাঘ, কৰ্ম্মীয়ে। নাপায় । পম ও ভূতৰে যদি তুমি হৃদিগত। তথাপী কর্মীৰ মন মুহিকা বেকত { ভকতেসে পারে খুজি তুমি অন্তৰ্য্যামী ।" ঈশ্বৰৰ চৰণত শৰণ। পোৱা ভকতে স্বৰ্গসুখ যে । নিবিচাৰেই োক্ষ প্রসাদকে। মামাগে । ভকতৰ হেঁপাহ মাত্র ঈশ্বৰৰ নাম শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তনত। "তোমাৰ পাৱত, শৈলে যিজনে শৰণ - তযু গুণ ন'ম কৰে । শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তন ॥ মোক্ষ প্রসাদকে প্র তৃ .£ম। ত নামাগে । ছাৰ স্বৰ্গ-সুখ কোন তাসম্বাৰ আশে । উয় গুণ নাম যদি কৰ্ণে । থংকে ভৰি । সদায় বদমে ন দি বোলে ৰাম ভৰি ॥ vৰওকে। ন্ত চিত্তে বিঘ্নিকো নগণি। নাৰকী জন্মতে৷ তেবে আমাৰ। বা নিী ॥ " এটাকি দুফাকি উজু কথাহে শঙ্কৰদেৱে কেনে গভীৰ তত্ব ঘলকৈ প্ৰকাশ কৰিছে । অসম ভানাক মহাপুৰুষ শঙ্কৰদেৱে দু’থবীত । উন্ম ত ভাষাবোৰেৰে সৈতে সমানে জোৰ মাৰিব। পল কৰিলে । -- :: a —— চতুৰ্থ আধ্যা। শঙ্কৰদেৱে পাটবাউসীত । থাকোতে আদশম পুথিখন ৰচনা কৰিছিল। । বৰদোৱাৰ । গুচৰিত্ৰ পুথিত আছে,-– “শঙ্কৰদেৱে শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ দশম স্কন্ধৰ আগছোৱা ৰচনা কৰি সঁতাইছে, যাক। [ ৬২ ] ৬৬ শঙ্কৰদেৱ । আক শেষ ছে৷ ৱ৷ বাকী আছে; এনেতে এদিন শঙ্কৰদেৱৰ ভোজনৰ সময়ত অনহ ককলি উপস্থিত হৈ শঙ্কৰ দেৱত জনালে “বাপ ! আজি আমি আপোমাৰ উচ্ছিষ্ট লবলৈ আহিছে৷ ; অনুগ্রহ কৰি দিয়ক’ । পুকষে ইঙ্গিত বুজিব পাৰি কলে- আমি এথনি কৰিলে1; থৈনি বাকী আছে’। শঙ্কৰদেৱে কলিৰ আভ্যন্তৰিক ভাব উন্ন। দেখি আচৰিত হৈ কন্দলিয়ে শম্বৰদেৱক প্ৰণাম কৰি কলে—“আপুনি সিদ্ধ পুৰুষ, ঈশ্বৰৰ অ&তাৰ, মনুষ্যভাৱে জাপোনাকে দেখা উচিত নহয় । হে প্ৰভু, কৃপা কৰক, আপোনাৰ প্ৰসাদত যেন আমাৰ। মনোভিলাষ পুণ হয। শঙ্কৰদেৱে ‘তথাস্তু’ বুলি কন্দলিক আশীৰ্ব্বাদ । কলি কল এই কথা মাধৱদেৱে শুনি অ্যাক্ষে । কতি শঙ্কৰদেৱক জনােৈল, -“অংগলৈ সুবিধামতে নাচণিাৰ ; শ্রীহশুৰ শ্ৰীমুথৰ নিসৃত হোৱা হলে ভাল আছিল ' শঙ্কৰদেৱে উত্তৰ দিলে,-“কি কৰিব, ভকতে বাঃণ কৰা ফল দিব লাগে । ব* আমি এবাৰ সৃষ্টি কৰি । । দিয়া হব । শঙ্কৰদের ও যrই থাকোতে কিন্তু দশমৰ শোহভাগৰ ভাঙনি তানন্ত কন্দলিয়ে শেষ কৰিব পৰা নাছিল । শঙ্কৰদেৱৰ মৃত্যুৰ পিছত eে যে কনদলিৰ ৰচল। শেষ হৈছিল সেই কথা কন্দলিৰ দশমৰ শেহৰ ভনিতাত স্পষ্ট ঃ- শঙ্কৰদেৱ “কৃৎ । স্মৰি মৰি স্থিত ভৈল। বৈকুণ্ঠত ।” আদ্য দশম ৰচনাৰ পিছতে শঙ্কৰদেৱে মাধৱদেৱ আদিৰে সৈতে দ্বিতীয়বাৰ তীৰ্থলৈ গৈচিল অনুমান হয়। শঙ্কৰদেৱে পুৰীত সমুদ্রত স্নান কৰোতে সাগৰৰ টেী লোৱাৰ সময়ত “সাগৰঘুলি কাপোৰ পাই সেই কাপোৰৰ একোডোখৰ সকলো ভকতক ভগাই দিছিল, [ ৬৩ ] চতুৰ্থ তাধা। ১৭ মাক তাৰে এডোখৰ মাধৱদেৱে দশম পৃথি মোই থবলৈ ৰাখিছিল। এই কথাৰ পৰা অনুমান হয় যে দশমখন তেতিয়া নতুনকৈ ৰচনা কব পুথি দেখি তাৰ ওপৰত মাধৱদেবৰ মৰম বেছি হৈছিল । "ৰদেরে এইবাৰ ১৫৩৩ খৃষ্টাব্দত তীশ শ থৈছিল বুলি শমি পিছত প্ৰমাণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে । তাৰ এবছৰ আগেয়ে সম্ভৱতঃ দশম আৰম্ভ হৈ এই বছৰত সনাপ্ত :ৈব লা। সেচসেবি .৫৩২ খৃষ্টাব্দৰ পৰা ১৫৩৩ গুষ্টাৰ ভিতৰত দেৱে হওঁৰ আগচোৱা দশম ৰচনা কৰিছিল বুলি আমি ধৰি৮ো । এইটো ঠিক যে মহাপুৰুষীয়া ধৰ্ম্মৰ চাৰিখন ঘাই গ্রস্তব fতও ধৰ্ম্ম সংস্থাপক শঙ্কৰদেৱৰ পৰাই । ৰচিত কীৰ্ত্তন আৰু দশম এ পদেই ধধ্যা জ’ ৱনৰ আগুন লক সামৰণৰ ফল । । বাৰ স্কন্ধ ছাগলত তাক গীতা । তা নি শ। } সাৰ কীনে পৃথি শঙ্কৰদেৱে ও °ৰ ধৰ্ম্ম জানৰ আগছোৱা কালতে ১ম ] কৰিছিল , তাক , বাৰ এ প্রমদ্ভাগৱতৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্টম দশম স্কন্ধৰ শাদিছোৱ। তেওঁ ? দ্য ইৗৱনৰ চেচোৱা কালত বচন' ক{ৰচিল । দশমৰ মাজছোৱা তাক শেহছোৱা তেওঁ অনন্ত কন্দলিক এৰি দি তাৰ পিছত ক্ৰমদ্ভাগ একাদশ মাক দ্বাদশ স্কন্ধৰ পদ কৰি গাগৱত প্ৰচাৰ কাৰ্য্যৰ সামৰণি কৰে। কিন্তু ক্লধ্বজন্মৰ পৰা গোপী-উদ্ভৱ-সংবাদলৈকে (সক্ট কীৰ্ত্তন ছোৱা তেওঁৰ অস্কাৰশমৰ চুম্বক সংগ্রহ যেন দেখি ; আৰু সেট দেথি কীৰ্ত্তনখন দশমৰ পিছত ৰচিত হৈছিল যেন ধাৰণ হয় । কিন্তু বাস্তবিকতে তেনে নহয়। কীৰ্ত্তন হে আগদশম আাগ নহয় । কীৰ্তনখন বাৰ স্কন্ধ ভাগৱতৰ সংক্ষিপ্ত সাৰ। কীৰ্ত্তনত বৃন্দীৰ বাহপূণবপৰা শ্ৰীকৃষ্ণৰ বৈকুণ্ঠ প্ৰয়াণলৈকেও (যি ছোৱা দশমৰ [ ৬৪ ] । শঙ্কৰদেৱ { পদ শঙ্কৰদেৱে কৰা নাছিল স্ক যি ছোৱ। শঙ্কৰদেৱ “চলাৰ” পিছত সমাপ্ত হৈছিল। তয়াৰ দ্বাৰাই আমি ভালকৈ বুজিব পাণে । যে প্রথম গোটে ভাগৱতৰ সংক্ষিপ্ত সাৰেৰে তেওঁ <ম্ম প্ৰচাৰ কৰিবলৈ, আৰু সেই ধৰ্মমত একেঠাইতে সুবিধাকৈ সকলোকে দিবলৈ তেওঁ বীৰ্তন পুপি ৰচল কৰিছিল , তাৰ পিছত লাহে লাংচে ((তও । ভাগৱতৰ স্বন্ধবোৰং বাছলাকৈ পহ কৰে । । তেওৰ দশমৰ ভিত৭৩ অনেক পদ োৱা যায যি শাৰীয়ে শাৰীয়ে কীৰ্ত্তনৰ পদেৰে সৈং০ মিলে , আক ম•েক আছে যাৰ ফুটা এট। শৰ ব৷ ফকিহে লৰচৰ হৈছে । বোনো কোনো ঠাশত কীৰ্ত্তনৰ প্ৰায় একে। একে। সাধ্যায় দশম “ভতৰুৱ) হৈ থক।। পোৱা যায় । তলত তামাৰ কথাৰ প্ৰমাণ স্বৰূপে দশমৰ পৰ কিছু মান তুলি দিলে,- - ‘কস্মিণক কৰিলাহা ে প্ৰেমে পৰিহাস । হুইল ভয়ত দেধী প্রাণতে৷ নৈৰাশ ॥ চতুচ্ছ জ হয়২ৰি তাঙ্ক আঙ্কোৱালি কৃষ্মীণীক স্বাস কৰিলা বনমালী৷ ৷ বহৰি বধ ক'ব নালা জগতৰ নাহে । মহল' ক স্মক অনিৰুদ্ধৰ ‘ববাহ" । চক্র ধৰি থো। গৈ লাবাৰাসী থান দক্ষিণ পৌণ্ড কৰ তুম লৈলা প্ৰাণ* ‘ঘাৱে বণ। বেণু অঙ্গশিক্ষাৰ নিশান । ক°শ বধিবাক কুন কৰিলা প্রয়াণ ॥" কৈত কিবা আাবে খুৰ দেখিলা অস্তৃত। সত্বৰে কহিযে কথাগান্দিনীৰ ওত ॥হেন শুনি অঞৰে বুলিলা বাক্য পাছে। সমস্ত প্ৰভু তোমাতেসে আছে। “ভজ্বৰক পঠায়া গৃহক আাণ কৰি। লৈয়া গোপগণ সঙ্গে ৰঙ্গে ৰাম হৰি ॥ পৰম উৎয়কে প্রবেশি। মথুৰাত। সিতো বিতোপন পুৰী দেখিলা সাক্ষাত ॥ ফুটিয়ে [ ৬৫ ] চতুৰ্থ আধ্যা ৬ ৯ ঠিত পুৰ দ্বাৰ তুতি খাট। লাগাট আছে সুবৰ্ণৰ বৃহত কপাট ॥ মমব তোৰণ চিৰলে অলক্ষ্মত। চতুৰ্ভিতি গডপাষ্ট দেখি ভয়ভীত ॥ বঙ্গ বিধ উষ্ঠান শোভিত কাছে কাছে। শাৰী শাৰী গুসব প্রকাশত্তে ‘গাছ । হীৰা মৰকত ৰত্নে ৰঞ্জৈ ঠংরে ঠাৱে { শোভা কৰে প. শহত ম মূৰৰ ৰাৱে ॥" “তাই বড় ভৰি চৰণক শাগে অম্ভি" পৰক তুলি চিবুকত ধৰি হাতে । কৰিল চপ {নfম ৰে »ৈ * । •খে ॥* এতিমতে ৰামরষ্ণ ভ্ৰমন্তে পথত। ধনু’াগশালা । প'ষ্টপা । পৃয়ি লো কত দে িলা ক°শৰ দিব্য ধন্ত কৃষ্ণে পাছে যেন লগঞৰ চাপ প্ৰকাশন্তে আছে ...... অপ্ৰয়াসে ধন্তু ক কৰিল। । উ থ ণ্ড । যেন মত্ত মাতঙ্গে + ‘ল ' ইক্ষপ & ! *াবল শবধ - * বিদিশ মাকাশ। বজd পতনে ন জবে মহা ত্ৰাণ ॥...... অধিয়া ৰখীয। সটে। কটক কিটাইল৷ অস্ব স্ব ধৰি ক্রোধে । মাধৱক ধাইল ॥ বেঢ়িলেক চতুৰ্ভিতি ধৰ মাৰ বুলি । খঙ্গে । ভগা ধনু এাম কৃষ্ণে লৈলা তুলি ৷৷ .প্রভাৱ প্ৰগলভ কপ দেখি নিকপমা । সবে বোলে ইটো দুই দেৱতে) উ যম ।। অনন্তৰে শাগ্য পাইলা অস্তশিৰ গই । ‘মবলি৷ ৰামকৃষ্ণ গোপগণ লই ॥ নগৰৰ বাজত ৰহিলা বাসা কৰি। পাছে ৰামকৃষ্ণ দুই পখালিল। •বি । গোপগণ সঙ্গে লৈয়া ভুঞ্জি দধি ভাত । ব’ঞ্চল। ৰজনী সুৰে শুতিয়া শয্যাত ॥ , ধনুৰ্ভঙ্গ এণীয়া সেনাৰ শুনি বধ । নাসে নিদ্র। কস ভৈল ভয়তে তবধ ॥ মিলে নানা বিমঙ্গল চিত্ত নুহি থিৰ । tয়াতো নেদেখে সিটে। আপোনাৰ শিৰ। ॥ ধূলি কদমতো নিজ খোজকো নাকলে । আকাশত দেখে কতো জই শণা জলে । [ ৬৬ ] শঙ্কৰদেৱ । স্বপনতো আদি ধৰে মৃতকে সাবাট । বিষক ভোজন কৰে। র্দেভত উঠি ॥ ওডফুল মালা পিন্ধি হুয়া দিগধৰ । তৈল ঘসি। দক্ষিণক ঘাষ একেশ্বৰ । ॥ আনো নানাবিধ বিমঙ্গল দেখে ক্ষতি । ভদতে নাপাইলে নিদ্ৰা কংসে সিটো ৰীতি ॥” ““কৰিল৷ একশ । ৰাম সমে সমজ্যাত। দেখে দশ প্ৰকাৰে কৃষ্ণক সিবেলাত । মালে বোলে কিনো ৩টে। তসু বন্ধুপম । অত্য জনে বোলে । এন্তে নৰত উত্তম ॥ মূৰ্ত্তিমস্ত কাম নংত্ৰীসকলে বখানে। আমাবে সে বন্ধু বুলি গোপগণে মানে । ৰাজাগণে দেখে এওে শাস্ত আমদ তৃত । বস্তুদেৱ দৈৱকী বোলন্ত মোৰ সু । কংসে বোলৈ । এপ্তি মোৰ মৃত্যু বনমালী। অজ্ঞানী সকলে বোলে ছোট সে ঢৱালী ॥ ৰোগাগণে বোলে। এহেন্তেসে ব্ৰহ্মতত্ত্ব । । ষ্ণিবংশে

iানে এত্তে কুণব দত " ‘মাৰিলন্ত ৰাম পর্কে দেবে নহামল । কোপে কম্পমান জাতিশয়। কংস কাল । এস্কিবে লাগিলা মহাক্রোধে অন্ধ হুহ। করেন। অসজন বসুদের ত দু" ॥ ..নগৰৰ বাজ কৰি °ে দাযে , । অামাৰ । । সমাজত থাকিবাক নলাগে হহাৰ ৯ গুৱালৰ ধনক আগ্ৰহি । লৈয়ো জুম্মত নক্ষক লোভ লগাই বান্ধি থৈয়া । • পিতৃ উগ্ৰসেনক এখনে মাৰ নিধা । নাৰথিবি আউৰ আৰ ঘত । এগৰায়। "... লঘিমা গুণক আগুইয়) কৃষ্ণদেৱে। ধ্বংসৰ উদৃত চাঙ্গে উঠিল & ডেরে । . দেশি কংসে আসনৰ উঠি তাৱক্ষণে । ধৰিলেক খাণ্ডা ব্যক যুজিবাক মনে। বাৰুক ফুৰারে লুঙ্কি ফিঙ্কারে গা ওাক। যেন শেন। গোটে আকাশত ফুৰে পাক অচিন্ত্য মহিমা হৰি লীলায়ে হাসিয়া। আলাগতে কংসক থৰিল চাম্প দিয়া৷ ॥• গুচিল প্ৰভাৱ সব হত । [ ৬৭ ] চতুৰ্থ আধ্যা । ৭১ ভৈল দপ। গড়ৰ হাতে যেন বন্দী ভৈলা সৰ্প ॥ • কিৰীটি সহিতে চলে খৰি ঘণ্টা লাৰি । উছল চাগৰ পৰী পেলাটক। মা জুৰি ৷” কৃষ্ণত নিৰাশা হুয়া গোপীপবে বালিত নামি দুনাই। কৃষ্ণ । দৰশন মনে গীত গাৱে কৃষ্ণৰ গুণ বৰ্ণাই । (হ বন্ধ তযু সনম । নিমিত্তে গোকুল বাচে সম্পন্নে । লক্ষ্মীয়ো সাক্ষাতে ব্ৰজত বঞ্চস্থ সুখে আছে সবজনে ॥ তোমাতেসে প্ৰাণ সুম্পি গোপীয় চ্যত ফুৰে। দশোদিশ। গুচোক নিকাৰ প্ৰাণৰ বল্লভ দেথঃ বঘা। ভগদাশ । শৰত কাণৰ বিকচ পদ্ৰৰ । উদৰৰ শ্ৰীক নিন্দে । হেনয় নেত্ৰৰ কটাক্ষে আমাক মাৰিছ৷ তুমি গোবিন্দে নিকি নিলাw: সী: • জলোহা গসি, গীতত হুয়া' দগধ । । । কটাক্ষে মাৰিলে বৰ । 'লা- কি ? অস্ত্ৰে কাটিলেসে নৰ ॥" ঘোৰ ৰজনী প্ৰেত পিশাচৰ শr" । ঐত নাথাকিবা তোৰাসব স্বামতি ৷” “বিদুৰত থাকি কৰে শ্ৰবণ কীৰ্ত্তন । বাঃ মোত ভকতি নিৰ্ম্মল হোৱে মন। দেখন্তে গুমন্তে সদ। হেল! চোৰে মতি । জানিয়া গৃহত থাকি কৰিয়ো ভকতি ॥..হেনয় বিপ্ৰিয বাণী শুনি । গোপীগণ । পাইলেক হুৰন্ত চিন্তা বিবৰ্ণ বদন ॥ ওলমাইল মুথ। আতি পায়৷ এথ ভাৰ । সঘনে নিশ্বাস কাঢ়ে শুকাইল অধৰ ॥.. চৰণে ভূমিক লেখে দেখে অন্ধকাৰ { নাই যুতি জ্ঞান আতি একো গোপিকাৰ ॥” - ‘শুক নিগততি শুনা ৰাজা মহাশয় । ...গোপিকাৰ । মোক্ষ দেৰি নুহিবা বিস্ময় । দ্বেষ কৰি শিশুপালে লভিল মুকুতি । বুদ্ধিক নাপেক্ষে মহৌষধিৰ শকতি ।... . বিষ বুলি অমৃতক পীলে যিটো নৰ । নুহিবে । কি হেন জন৷ অজৰ অমৰ ৷ যেন । [ ৬৮ ] শঙ্কৰদেৱ তেন মতে মাত্ৰ স্তৰোক সততে । এতেকে মুকুতি পাৱে কহিলে। বেকতে ॥” “বন্দি হুয়া আছে নন্দে কৃষ্ণক দেখিল ॥ হাসিলন্ত কোনে হেন কৰিলন্ত বুলি । বান্ধ মেলি কৃষ্ণক কোলাত লৈল তুলি । কতো গীত গান্ত কৃষ্ণ গোপীৰ বচনে ৬াযা পুতলাক যেন নচাৱে যতনে । । কেহো বেলা গোপিকাৰ শুনি শ্লাজ্ঞাবাণী । কোনে ফল লটাব বুলি ডাকিলে পসাশী ; ধান দিযা হাত পাতি থাকন্ত মুৰাৰি। কৃষ্ণৰ হস্তক ভৰি দের ফশ বাছি সুবৰ্ণ ৰতনে তাইৰ উপচিল পাচি । আর্ন্যুনত লাগি ভৈণ উৰল পথালি । ক'শ ফান্দিয়া টান । দিলবনমালী। “দিনেক যশোদা নাৰী নন্দৰ ঘৰিণী । মথিবাক লাগিল । আপুনি দধি আসি । স্মৰি কৃষ্ণৰ সব বালক চৰিত । দধিক মথন্তে যাশাদাই জাবর গীত । ক্ষেীম বঙ্গ প্রকাশে নিতম্ব । কৃশ কটি। সোণাৰ মেথল। ত৷ত ৰান্ধিযাাছ সই । আজোপাত্ত লৰে আতি ৰূওল কঙ্কণ পুত্ৰৰ শ্নেহত শ্রাণ কম্পে ডযো স্তন ॥ কৃষ্ণক বান্ধন্ত জহি যশেদ আরব । মুযুৰিলে দেখন্ত আন্দুল । দুই জৰী ॥ "আটি মুক জৰী সতী তাতে জোৰা দিল। বাস্কি চারে সিয়ো দুই আসুল নাটিল ॥ ছনাই জুৰী পুৰিয়া গাৱব। বাল আচে । দেখে গোপী তথাপি আঙুল দুই নাচে ৷ এহিমতে গৃহত পাইলন্ত যত জৰী। আলি আনি বোৱা দিয৷ বান্ধঃ পুনৰী ॥

  • বৰিষে কণিকা মেঘে ওপৰত গাজে । ফণায়ে ধৰিলা ছত্র

আসি সৰ্পৰাজে । ওপৰত দিযা দশমৰ এই পদবিলাক কীৰ্ত্তনত [ ৬৯ ] চতুৰ্থ আধ্যা । ৭৩ ক। পদেৰে সৈতে কেনেকৈ মিলি যায়, যি কীৰ্ত্তন পটিডে সিযেই দেখিবলৈ পাব। শকৰদেৱ ৰচিত দশমৰ ভণিতাবো । এনে সুন্দর উপদেশ পূর্ণ যে সেই বোৰ অসমীয়া মান্নতৰ মুখে মুখে । উদাহৰণ স্বৰূপে ইটা। দিলে - ---“শুনিয়োক সৰ্ব্বজন কৃঞ্চৰ ১f আতপৰে আন পুণ্য নাহিকে কলিত ॥ | লডিয়াদা জন হয়ে • যাবে। ব'ণ্ডত । জানি যত্নে কৰ৷ পান কৃষ্ণকথামৃত । ক্ষণক 'দীৰ পলম্বত কার্যা নাই। চিন্তামনি জন্ম হেৰা হাত হৰায় নাচ ক চেতন ক’সজাগৰে গিংলা । ধন জনা জাইন ওবক এক মিলে । দেখ ভাৰ্য। পুল সবে সক ৰ্বণ। চা’ মান থাকে কাণে মেতিক্ষণ। বিষযৰ ফুখ এক তিলে কৰি চল । যমৰ কিঙ্কৰে |ৰ নিবে যমপুৰ ॥ যমৰ মূৰ্ত্তিক ৮ে ই হবইবে চেতন। আৰ্ঘোৰ । ম শাক পেলrt ভুঞ্জাইবে যাতনা । হে, জানি কৃষ্ণৰ চৰিত্ৰ কৰা৷ । {গ। তেবেসে তৰিবা ঘোৰ সংসাৰ নিকাৰ । বিচাৰি শাস্ত্ৰত পাইবা এহিসে যগুতি। কৃষ্ণৰ নামেসে সাধে ভুকুতি মুকুতি । কলিৰ পৰম। ম্ম জানা হৰি নাম শঙ্কৰে ৰচিলা ডাকি বোলা ৰাম ৰাম ॥" স° সৰ সাগঃ ঘোৰ দুখৰ নাহিকে ওব, কেবল তাপত মাত্র । মজি । জানি এৰ। আন ৰতি, কমিযা একান্ত মতি, হুয়া পাৰ । । মধৱক ভজি ॥ যি লক্ষ্মীত অ্যাশ; কবি, সদায় আকুল মম তেটে মত চঞ্চল সৰ্ব্বথা । বিষ্যৰ যত সুখ, অনন্ত সমস্ত জগ, তাক যন্ত্র কৰি মৰে ৰূপা যিটো শৰীৰৰ পদে, অনেক প্রবন্ধ কাৰে, ইয়ো। মহা আপদৰ ঘৰ । যতেক বাঢ়য় ধন, ততেক বাচয় মন, আপদ নাহিক আতপৰ ॥ যতেক তাছয লোক, সবাৰো আগত শোক, [ ৭০ ] ৭৪ শঙ্কৰদেৱ । ট্রথম সকল সংসাৰ । । যতেক সুন্দৰী নাৰী, পৰম অনৰ্থকাৰী আতপৰ নাহিক নিকাৰ ॥ আনো যত মনোৰথ, পৰম তুৰ্ঘোৰ । পথ, তথাপিতো তাতে মাত্ৰ ৰতি । যিটে। আত্মা প্ৰিয়তম, যুগৰ সাগৰ দেৱ, কদাচিতে। তাস্ত নাই মতি ॥" ইত্যাদি । শঙ্কৰদেৱে দশমৰ এটা ভনিগাত নিজৰ বংশৰ এইদৰে চিনাকি মিছে-“বৰদোৱা নামে গ্রাম, শস্তে মৎস্তে অস্তৃপাম, লোহিতৰ অতি অমুকুল। সেই মহ। গ্রামেশ্বৰ অচিলন্ত ৰাজধব, কায়স্থ কুলত পদ্মফুল। তান পুত্ৰ সূৰ্য্যবৰ, মহা বৰা দেশধৰ, দানী মানী পৰম৷ বিশিষ্ট। যাৰ যশ এ জলৈ, জয়ন্ত মাধৱদলৈ, গুয়ো ভাট যাহাৰ । কনিষ্ঠ । তানপুত্র কুলোদ্ধাৰ, ভৌমিক মধ্যত নাৰ প্রসিদ্ধ কুত্স নাম যাৰ। তান পুত্র । শিশুমতি, বঞ্চ পাৱে কৰি নডি, বিৰচিল। শঙ্কৰে যাৰ ।' vশমল কিছুমান ০ 'দ এনে সুৰ যে 'অশিক্ষিত সৰ্বসাধাৰণ মায়ুতে ও সেইবোৰ মিতেী কথা কওঁতে ব্যৱহাৰ কৰি থাকে। । যেনে,- "আজি মৃত্যু হৌক, জহি শতেক অন্তৰ ; অবশ্যে মৰণ। আছে সব জগতৰ কৰ্ম্মৰ তাধীন ভ্ৰীৱ তেতিক্ষণে যায়। এটি পূৰ্ব্ব দেহ আউৰ শৰাই পায় যেন জোকে তৃণ পাইলে এৰে। আৰ তৃণ। জীৱন মৰণ থলুয়েৰে আহি ভিন ॥', "কিব। দৈৱকীৰ গৰ্ভে পুত্ৰ নোপজা । কিবা কংস মৰি আগে । যায যমালয় । কংসে' যেবে নমৰয় পুত্র হোৱে জাত । তাৰ গাতে হোৱে কিবা। অব কন্ধপাত ।”

  • চিৰকাল প্রাণী একত্রে না থাকে, বিষম দৈৱৰ গতি । [ ৭১ ]
    চতুৰ্থ আধ্যা

‘প্রথম ব্যাধিত যদি নেদয ঔষণি। পাছে পীড়া কৰন্তে হৰযু । স্যা বুদ্ধি । অলপ কথাৰ ভিতৰতে দশমই ক’লীয স্তুপৰ কেনে সুলৰ বর্ণনা আছে চোৱা । অসমীয়ওজাই পানী : । সেতে যেতিয়া কালী wমনৰ এট ছোৱা তান্তৰে শুঙ্গি দি 'বয়াহ গায় তেতিয়া হে শ্ৰোন্ত । । যাক দৰ্শকৰ মন আকৰ্ষণ কৰিব পৰা কেনে শজি ভt প্রবেশ কাথ, ঘি সেত বিয়া গোৱা শুনিছে । দি চ সাভৱ কৰি । । পাৰে { “শুক নিগদতি ৰাজা শুনিছে৷ সৰু থn । কালীয় ভুলৰ ‘টে। । “ক কঠিৰে কথা । হাঘোৰ অগাধ জল বাপিয়াডে সাচ্ছে। ৩য রেল fবয-বহ্নি প্রক প। ওপনে উপণ্ডে ক্ষী পৰে স"ৰ মৰি । লকত ঘাৰ ফুল চুৰক উৰি ॥ মৰয় তীৰব তৰু আলাগে বলব । জায়ে একগাছি মা এ । তীৰত কদম্ব । পূৰ্ব্বত গৰুড়ে হৰি আনিলে তামৃত। সেহি কদম্বত পৰি ৰতিল কিঞ্চিত ॥ অমৃতৰ পৰশ পাই লেক সিটো গাছে । সিহেতুপে কলৰ জীয়ন্তে

  • আছে । কৃষ্ণে পৰশিব হেন তাহাৰে। লিথিত । তাতেসে

নমৰি বৃক্ষ ৰহিল তহিত । পাছে বিষমশ্ব সিটো দেখি হৃদখণ্ড । জানলা৷ কালায়ো প্ৰভু, প্ৰভাৱে প্ৰচণ্ড ॥ গুণন্ত মনত, সর্প ভষ্ট দুৰাচাৰ। । ইষ্টক দণ্ডিবে লাগি মোৰ অৱতাৰ । এই বুলি মাধৱে বধিবে প্ৰবন্ধিলা । । পীত বস্ত্ৰ তুলি আটি কটিত বান্ধিলা ॥ আফোট কৰিয়া বাছ ডাফি মাৰি । পাছে । উঠিলত গত উচ্চ কদম্বৰ গাছে । টলবল গাছ যেন যায় ভূতি কম্প দিলা কৃষ্ণে তাটোপে চূণৰ জলে জাম্প ॥ জগতৰ গুৰুভাৰে পৰিল প্রকাশি । [ ৭২ ] ৭৬ শঙ্কৰদেৱ { প্রচণ্ড শবদে উথলিল জলৰাশি ॥ উন্মৰ আন্দোলে তল প্রলম্পিল। পুৰু । চড়ভিতি গৈল জল গজশত ধয়ু ৷ অনশু বীৰ্য্যৰ ইটো কোন অদভুত । পাছে আডম্বৰে লুঞ্চে ক্রীড়িলা বহুত ॥ উই বাছ দ েগু ডান্দি মাৰি মহাৰঙ্গে । উথলা জল যেন প্রমন মাতঙ্গে } চোটত অটাস যেন ত্যক্ত হয় ও যায় দশোদিশ তাই পদ প্ৰচ গু ॥” ইত্যাদি == = ০:প: ২ । পঞ্চম আধ্য। দশম আ ক কীৰ্ত্তনৰ বাগিাৰ ও মহাপুৰুষ শবদেরে আক অনেক পুথ ৰচনা কৰিছিল , তাৰ ভিতৰৰ সমচেৰেক মাথোন উল্লেখ তঘাত কৰিম বঃ স্বন্ধ ৰাৱতৰ অাছোৱা অজামিলোপাখ্যান শঙ্কৰদেৱে কথি'চল । , (শতছো ব’ বুৰাসুৰ বধ, সুনন্ত কন্দলিয়ে কৰিছিল। শঙ্কৰদেৱৰ দশম তাৰু । আন আন পৃথিৰ দৰে একাদশ স্বান্ধ ও সুল“লত ভাষাত ৰচিত উদৰ আগত । জ্ঞানযোগ, ক্রিয়াযোগ মক ভক্তিযোগ নিরূপণ পৰমাৰ্থ নির্ণয, সম্বাধি গুণৰ বৃত্তি নিৰূপণ, স“প্যাযোগ কথন, তত্বসম্বন্ধে নানামতৰ বিৰোধ ভঞ্জন, দ্রব্যাদিং গুণদোষ বিস্তাৰ কথন, মঙ্গল সকলৰ ভেদ নির্ণর্য, ঘতিধৰ্ম্ম নিণা, । বর্ণাশ্রম ধন্য কথন, মহাবিস্তৃতি কথন, আাণিমাদি অষ্ট সিদ্ধি কথন, সাধনেৰে সৈতে ধ্যানযোগ বৰ্ণন, সাধুসঙ্গ মহিম। আক কৰ্ণামুষ্ঠান কৃত্যাগৰ বিধি, বম্বমূ কাদিৰ লক্ষণঅষ্ট গুৰুৰ বিষয় বর্ণন, নিমি [ ৭৩ ] পঞ্চম আধ্যা ৭৭ নৱসিদ্ধৰ সংবাদ, তবুল ধবংস, কুন্ধৰ বৈকুণ্ঠ । প্ৰয়াণ আদি মুল। একাদশ স্বন্ধ ভাগৱতত যি যি ভঠে হে কঠিন আ গতাৰ ‘অষধবোৰৰ সাৰাংশ প্রাঞ্জল ভাষাত চমুকৈ শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ কত একাদশ স্কন্ধত এনেকৈ ৰচনা কছে যে পণ্ডিত মুখ জ্ঞানী অজ্ঞানী সকলোৱে যেন অনাঘসে সেইবোৰ বজব পাৰে। আৰূহ। এঞ্চোধ্য জ্ঞানৰ কথাৰে মূল একাদশ সন্ধান এ P । একো অধ্যায়ৰ [ ওঁ পাঠ, ছয় ফাকি পদেৰে উজুকে কে নিষ্ঠে । তলত উদাহৰণ স্বৰূপে টকছুমান তুলি দিলে ,- কুৎই উদ্ধৱক কৈছে, - “আই দেখ মাখাময় সব স্বপ্ন সম । পৰিষা লেখি দৰ কৰা মতিভ্ৰম । জ'ন কত ভকতি বাহুলো ।

  1. fত তাঁ। ভকতি পৰম পদ্ধ দিলে । পৰিছেদ ৷ .. নাছাৰে। ।

এক শ্যেক ড:নে প্রতিদিনে। জ্ঞানতো নাহিকে গতি ভকতি বছনে ..মই বিনে ভকতে নিfচ3ে fকছু আন । ময়ে ভকতক বিনে নজানোহো আন । .. মোৰ উদৰত আছে ব্ৰহ্মাণ্ড যতেক । তক তৰ ধূল পৰি প বত্র প্রত্যেক । । লোভ মোহ কাম ক্ৰোধ বিষয় আক্ৰোশে । নোচোৱথ মোৰ ভকতক একো দোষৈ। । তপ জপ সন্ন্যাস পৰম মহাদানে । নাপারে আমাক সখি যোগ মহাজ্ঞানে | কেৱলে ভকতি এক মোক কৰে বখ্য । কহিলে। উদ্ধৱ । ইটে৷ তোমাত ৰহস্তা ” উদ্ধৱে আকে৷ প্ৰশ্ন কৰিছে, -'ভকতি পশ্ৰম গতি জানিলোঁ নিশ্চয়। । ছেদিয়োক দেৱ উনাই মনৰ সংশয় ॥ বিষয়ক পৰম সাপৰ হেন জানি। তথাপিতো আাক কিম্ব নেৰে একো প্ৰাণী ॥ মাৰন্তে ভুঞ্জহে তেবে নিগুণ কুকুৰ । তথাপি উচ্ছিষ্ট ভুঞ্জে ত্যজি [ ৭৪ ] ৭৮ শঙ্কৰদেৱ । নাঘাষ দূৰ ॥ কাটিবাক আনন্তে নিৰ্গত যেন ছাগ । লাথি পায়ো গাধ গভীৰ নেৰে লাগ । . তোমাক নভজি কিয় আত্মাঘাত কৰে। | কৃষ্ণই উত্তৰ দিছে,--“মাধৱে বোলন্তে সখি গুনা পৰিছেদ৷ । পচে সবে মাত্ৰ যেবে অ্যানি চৰি বেগ কৰিব নোৱাৰে মোত তথাপি ভকতি। নলবয নবে যেৰে সন্তৰ সঙ্গতি । কৰ্ণত । কহন্ত কষ্ণকথাগোপ্য কৰি। নাতিকে উপায় সপি সৎসঙ্গত সৰি । আমাক নপাৱে মহাজ্ঞানী কৰ্ম্মা লোক । সাধু-সঙ্গে 'অৱশ্যকে বত্য কৰে মোক | নপাৱয় মোক যোগ যাগ যজ্ঞ দান । মহামন্ত্ৰ জি কোটি শত তীৰ্থ স্নানে ॥ নপারে আমাক এক দশা উপবাসে : নকৰয় বখ্য মোক পৰম সন্ন্যাসে । আন কৰ্ম্ম কৰিয়া মিছাত মৰে লোক । ভকতৰ সঙ্গে শেষে মাত্ৰ জানে যোক দেৱতে । তাৰ্থতে৷ কৰি ভকতে’স বৰ { ভকতৰ সঙ্গ পালে গুচে কৰ্ম্ম। জড # .... এক মোত মাত্ৰ তুমি লয়োক শৰণ। নকৰিবা ভয় মন্ট কৰিবেঁ। বক্ষণ ॥ . . সব ধৰ্ম্ম এৰি এক শণ সাক্ষাত * । সুন্দদ বিশ্বাস সখি লৈয়োক আমাত। উদ্ধৱে শুধিচে–হে প্ৰাণনাথ মোক কতিয়া বুজাই । ঋষি । সকলৰ কিয় । এক মতি নাই বেঁহো বোলে কর্মে, কেহে৷ বোলে ফ্রানে গতি । তোমাৰ সম্মত পথ পৰম ভকতি ॥ এক বেদ বাক্য কিয় মত ভৈল ভেদ| কিঙ্কৰ কেশৱ সংশয় কৰা ছেদ ॥ কৃষ্ণাই উত্তৰ দিছে—“......বাৰ যেন মতি কৰে বেদক । ব্যাখ্যান । নিজ অর্থ । ভকতিক ত্যজি বুজে আন । কেহো । ' সৰ্ব ধৰ্ম্মাদৃ পৰিতাজা মামেকং শৰণং ব্ৰজ ।”—গীত৷ [ ৭৫ ] পঞ্চম আধ্যn { ৭৯ বোলে বেদে কৰে যজ্ঞ ব্ৰত দান । কতো বোলে ক্ষুদ্র দেৱ পূজা তীর্থস্নান ॥ কতো বোলে বেদে ক৯ে স্থানতেসে গতি ।। গুণৰ আচ্ছাযে বুজে যাৰ যেন মতি । কতে ' মন্দমতি শাস্ত্ৰ নকৰে। ‘প্ৰসাৰ। । কৰে ধৰ্ম্ম কন্তু পুৰুষ স চাৰ । লয় কতো তাক এৰি পাষ ও মতি। যায় লোক পা্য আধা মাধাগতি । নাছৰ বগক শোক দুখে প্রতি বিনে । জ্ঞানহে। না সকে গন উকলি <ানে । । ‘‘জ্ঞান গতি কয় বেদ, লৈয়ে ত্যৰ দ-প্ৰচেদ, ৬ ছে জ্ঞান ভকতিৰ মাজে । ভকতি কৰন্তে জান, আপুনি ওপজে জ্ঞান, ..। { রথ পুছিলা ৰাণী, তাক শুনা মহ'মানী, ঘটে। নাম নধৰে আমাৰ ম গোৱাহ বৃথা নুশুনে আনা কথ , তাৰেসে কৰ্ম্মৰ অধিকাৰ । চিত্তে যিটোজন, কথ। কৃথ। বৃথ । মন, তাৰ কৰ্ম্ম সকলা বিফল। লেকে। নাথাকে বই, তেতিক্ষণে ঘায়, ব: , এওঁৱা ঘটৰ যেন । জ" ॥ ইটে। কথ। সাবেসাৰ, জ্ঞানজ কৰ্ম্মত , নকৰিব বিশ্বাস “কঞ্চিত । শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তন কৰাৰ স্থতে সংসাৰক তৰা, দিয়া মোৰ চৰণত চি৩ ॥ তপ জপ যজ্ঞ দান, যিটো ফল মহাথানে, জ্ঞান বৈৰাগ্যত মহাফল । যিটো হৰিনাম গাৱে বসি সবে সুখ পাৱে, দেখ৷ সবে ভকতিৰ বল ॥" উদ্ধৱৰ। প্রশ্নৰ উত্তৰত শ্ৰীকৃষ্ণই কৈছে। “ন দেৱ ধৰ্ম্মক কৰিয৷ পৰিহাব। মোতে মাত্র একনিষ্ঠ মতি ভৈল যাব ॥ বিজনে জানিলে মই পৰম বান্ধৱ । তাহাক বোলয় শম শুনিয়ো উদ্ধৱ ॥ মোৰ নাম চিত্মতে যেখনে কৰে অ’ । জানিবা৷ উদ্ধৱ । সখি তাক বুলি দম ৷ মোত চিত্ৰ দিয়া যিটোজন মহাশয় । [ ৭৬ ] = শঙ্কৰদেৱ ! হানি তপমান শোক দুখক সন্থ ॥৷ তাৰ নাম মৃ মা তুমি জানিব।। উদ্ধৱ ।। মোত চিত্ত দিয়া ত্যজে ভোগ অভিলাধ। । জান। তাৰ নাম মঠ। আপ অবিনাশ ॥ সমস্ত জগত যিটে। দেখে । হৰিময় । তাৰ নাম সত্য সখি জানিবা নিশ্চয় ॥ যোক জানি যিটোজমে ত্যজে কয় মল। তাকেসে বুলিয শৌচ জানা মহাবল। ঈশৰ । প্র:নন্ত যিটে। দেয় উপদেশ হাকেসে দক্ষিণা ধুলি নাস্তিকে সনৈত ॥. .. তাকেসে বুলিয় জ্ঞান দেখে , ভৰিষয় । মোক জানি । ঘিটে, কাম বক্ত নিবৰ্ত্তয় ।। ৩ জানে যিটো ধটো কৰ্ম্ম ধৰ্ম্ম মোৰ । বন্ধ । তাক এৰি কৰৈ মোৰ সেৱাক প্ৰৱন্ধ । নপঢ়িলে । শত্ব স্ব একো নপাৰে পণ্ডিত । তথাপি জানিবা সৰ্প সেহিসে পণ্ডিত ॥ আমাক চিনাৱে যিটে৷ গুৰু কৃপাময় । গেদিসে পৰম বন্ধ । জানিবা নিশ্চয় ! মোত চিন্ত দিলে fয৫৮ 'মিলয় । সেটি স্বৰ্গফ্লপ সখি জানিবা নিশ্চয় । কাম ক্ৰোধে অন্ধ যেবে কণে পুৰুষক । মোক পাৰিলে মিলে ক্ষণেটেক নৰক ॥ মোহোৰ সেৱাৰ যোগ্য মনুষ্য শৰাণ । তকেসে বোলয় গৃহ জান। মঞ্চাধীৰ ॥ নকলে কঁতি যোত । ষ্ট নাচি যাৰ। তাকে বুলি । দৰিদ্ৰ 'অধম কুলাঙ্গাৰ । হক ও যথাত থাকে যেহি পুণ্যভূমি। ঘোৰ কথ¥ ঘথাই নি গু ণ সেটি থান । ঈশ্বৰক জানিলে নিগুণ । হোৱে জ্ঞান ৷ বোলয় নৈপু ণ শ্ৰদ্ধা মোহোৰ সেৱাৰ । নি ৭ গতিক পাৱে ভকতে সামাৰ। . ভকতৰ সঙ্গ সখি লৈয়া প্রথমত । শ্ৰবণ কীৰ্ত্তন মোৰ কৰিব সতত ॥। অনেক একত্র হুয়া কৰি হৰি ৰৱ। । কৰিবা আমাৰ মহা বাত্ৰ মহোৎসৱ ॥..... মোৰ যশ গায়া যিটোজনে ফুৰে নিত্য । মহি তাৰ চিন্তা সিটে৷ [ ৭৭ ] পঞ্চম অধ}া ভল কৃতকৃত্য ॥ বাৱে হাততালি যিটে' কৰিয়া কীৰ্ত্তন। মোৰ প্ৰেম ভাৱত আন্দোল কৰে মন । ..য ও সত্যে সতো দখি তাহাত বিক্রয় ! ” ‘মোকেসে দেখিবে। মাত্র সমস্ত প্ৰাণীত । আপোনাত । দেখিবে ঈশ্বৰ অন্তৰ্য্যামী । জ্ঞ নদৃষ্টি কৰি মোক কৰিব, প্ৰণামি ॥ এাক্ষণ চণ্ডাল নিবিচাৰি জাতি কুল । মি৫৩ শত যাৰ দষ্টি ।ধ তুল ॥। মীচত সাধুত যাৰ ভৈল এক ফ্রান। তাকেসে পণ্ডিত বোলে সিসে সবঙ্গান ৷৷ কুকুৰ শৃগাল গৰ্দৰে আত্মা ৰাম । । এশিয় সবাকো পৰি কৰিবা প্ৰণাম ॥ সমস্ত ভুতত কৃষ্ণ বুদ্ধি ম২ে rর । কায়বাক্যমনে অভ্যাসিবা এহি ভাৱে ॥ সমস্ত প্ৰাণী ক দে খবাহা মোৰ সম । । উপায় মধ্যস্ত হটো আতি মুখাতম । {ঙ্গদেশ ত যি শ্ৰীমদ্ভাগৱত ছপ। হৈছে, ত{< একদ স্কন্ধৰে। { সৈতে শঙ্কৰদেৱ ৰচিত একাদশ স্কন্ধ মিলাই চালে দেখা যায়, কহ শঙ্কৰদেৱৰ পুথিত অনেক কথা আছে, বিৰোৰ মূল পুথিত নাই । শঙ্কৰদেৱে হৰিবংশ আৰু প্ৰথম আৰু তৃতীয় স্কন্ধ ভাগৱতৰপৰা সেই বোৰ কথ) আনি তেওঁ। পুথিত সুমাই তাক সম্পূৰ্ণ । কৰিছে । শঙ্কৰদেৱে নিজে ও সেই কথা স্বীকাৰ । কৰিছে। —“শুনা সভাসদ, ভাগৱত পদ, কথা একাদশ স্কন্ধ । ক্লঞ্চে ষেনে মতি, দিলও সম্প্রতি বিৰচিলোঁ। পদবন্ধ ॥ ঘিৱ প্ৰস্তাৱত, আনো শাস্ত্ৰমত, দিলে। কিছু ঠাই ঠাই । তাক নিনিন্দিবা, বিচাৰি দেগিব, শাস্ত্ৰ পূৰ্ব্বাপৰ চাই ॥ মোৰ বাকা বুলি, নেৰিবা সমূলি, কৃষ্ণৰ গুণসকল । যদি গঙ্গাজল, কর্ঘমে মিলিল, তাতে আছে মহাফল ॥প্রথম স্কন্ধ ভাগৱতৰপৰা কুঁতৰাষ্ট্ৰৰ সংসাৰ ত্যাগ. অৰ্জ্জুনৰ প্রতি ৬ [ ৭৮ ] শঙ্কণদেৱ । যুধিষ্টিৰাজিৰ কুশল প্রশ্ন, যুধিষ্ঠিৰাদিৰ স্বর্গারোহণ ; তৃতীয় স্বন্ধাৰ. পৰা উদ্ধৱ-বিহুৰ সংবাদ, মৈত্রেযৰ ওচৰলৈ । বিদুৰৰ গমন, ইত্যাদি কথা শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ একাদশ ঘত দি বহিব লাগে। বহুৱাই দি তাক সম্পূৰ্ণ কৰিছে । বাস্তবিক পক্ষত দেখা যায়, যে যত যত যি যি কথা শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ একাদশত সুমাই দিছে সেইবোৰ কথাই একাদশখন সম্পূৰ্ণ কৰি সৰ্বাঙ্গৰ হে কৰিছে মাথোন। যেনে,—মুলত কৃষ্ণই দাৰুকক কৈছে যে “তোমালোক মোৰ আগত বোপাতৰে সৈতে অন্তর্ভুন-প্ৰক্ষিত ¢ৈ হট্ৰন্থলৈ ৯ৈ তাত থাকিব।। ইয়াৰ পিছত শেহৰ অধ্যায়ত "াছে - ‘প্ৰিয়তম সখা শ্ৰীকৃষ্ণ বিহত বা তৰ তাতঘুনে যথার্থ বাক্যসমন্বিত রূঞ্চগতি দ্বাৰা নিজক সান্তনা ক«িলে। নিছন্ত নষ্টবংশ বন্ধুসকলক যথাক্রমে পিও জলদি fদখালে । ... ধনঞ্জয়ে হতাবশিষ্ট স্বী, বালক আক বৃদ্ধ । সকলক লৈ তন্ত্র প্রস্তু সোনাই তাত বক্তক অভিষেক কৰিলে । অজুনৰ মুধে গ্রহধ শুনি, স্তে ৰাজন ! (পৰীক্ষিত) তোমাৰ পিতামহসকলে তোমাক বধৰ কৰি মগাপ্ৰস্থান কৰিলে।” এই কথাতে মূল একাদশ শেষ হৈছে। শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ একাদশত, অৰ্জ্জুনে দ্বাৰকালৈ সাহি কেনেকৈ শোক কৰিছিল, আৰু তাৰপৰা কৃষ্ণৰ পত্নীসকল, উগ্রসেন, বন্ধুদেৱ। আদি যাদৱসকাগৰে সৈতে আহি প্রভাপত কেনেকৈ মৃতকসকলৰ প্ৰেতকাৰ্য্যাদি কৰাইছিল, আক গাতে উগ্ৰসেন, বসুদেৱ দৈবকী ৰোহিণীআৰু ৰুক্সিণী অাদি কৃষ্ণৰ প্ৰধান অষ্ট মহিষীৰ মৃত্যুৰ পিস্থত বালক, বৃদ্ধ আক কৃষ্ণৰ আন বিধৱা পীসকলক লগত লৈ [ ৭৯ ] পঞ্চম আধ্যা ৮৩ আহোতে বাটতে তেওঁক কিলাই গৰখীয়া গুরালসকলে কেনেকৈ কুঞ্চ পত্নীসকলক তেওঁৰ হাতৰপৰা কাট লৈ গলত সেই পদ্মা সকলে প্ৰাণত্যাগ কৰিলে, কেনেকৈ হচ্ছিনাত আমঙ্গল মিলিলি, কেনেকৈ সুধিষ্ঠিৰাদি পাণ্ডৱে অঙৰ্ভনর মুখে কৃষ্ণৰ মৃত্যু আৰু তেওঁৰ বংশ ধবংসৰ কথা রনি কৰি বিঘ’কুল হৈ মই প্ৰস্তার কৰিলে, কেনেকৈ তাৰ । ভাগষে বিক্ৰৰেৰ সৈং’ত মমুনাৰ তীৰত উদ্ধৱৰ দেপা হৈছিল । আৰু বিডৰে উমিপুৰলৈ মাতি ধু তৰাই । জাক গান্ধাৰীক লৈ গল, ইত্যাদি বিষখন নিস্তাৰিত বৰ্ণনা কৰিছে । এম দেহধ শুথি পঢ়িলে, ইয়াৰ পিছত "অমুকৰ কি হল, তা 'ত তমক খ কি হল, এনে সাকামা। অপূৰ্ণ হৈ নাথাকে। বদদেরে তেওঁৰ নি'র কল্পনাৰে দোঁবোৰ আনি তা ত সুমোৱ। নই ; প্ৰথম আক তেীয় স্বন্ধ স্থাপিধ অনি হে তেওঁৰ । টপ গান সম্পূর্ণ কৰিছে । *ঙ্কৰ ৰ প্ৰা'ত ভা তেওঁৰ একাদশ মল একাদশতকৈও উজ্জল কনিছে। হসমীয়া মধ্বসাধাৰণৰ অভাৱ ত’ আকাক্ষ পূৰাবলৈ, সকলোয়ে গোটেই আখ্যানটো একে সততে পাই পৰিতৃপ্তি লভিবৰ নিমিত্তেহে তেওঁ তেনে কৰিছিল। স্কনৰ একাদশত (ম কীৰ্ত্তনঘোষাতে৷} থকা বি5ৰ উদ্ধাৰৰ কথাঅৰ্জ্জুন, দৈবকীকম্মিণীযুধিষ্ঠিৰ অাবিৰ শোক, ধাৰকা আক ভক্তিনাপুৰত অমঙ্গল ইত্যাদিৰ বৰ্ণনা একে একে ডোখৰ মন্তমূলীয়া ৰসৰ নিচিনা । “কথমপি কৃষ্ণৰ চৰণে এৰি মন । সাইলা, উদ্ধৱ পাইলা গাৱত চেতন । ত্যজিলা নিশ্বাস অতি কৃষ্ণক সুমৰি । হাতে মলছিল চক্ষু চিত্ত থিৰ কৰি ৷৷ কৃষ্ণক । বিৰহ-বহ্নি দহে দেহা প্ৰাণ। কানিয়া দিলন্ত বিপ্ৰৰক সমিধান । [ ৮০ ] ৮৪ শঙ্কৰদেৱ । কিবা কথা সোধা সখি দেখো অন্ধকাৰ । কৃষ্ণ-সূৰ্য্য অস্ত গৈল। প্রাণ যে আমাৰ ¢ কাল সৰ্পে দংশিলেক সুহৃদসকল৷ । কি কহিবো সখি আৰু আমাৰ কুশল ॥ ....বাদৱ কুলৰ কিবা মিলিল অভাগ । নাজানিল ক্লঞ্চক হাততে পাই লাগ ॥৷ একে লগে কৰে সব শয়ন ভোজন । ঈশ্বৰ বুলিযা নাজানিল একজন । ক্ষীৰ সাগৰত আছিলন্ত শশধৰ । মৎস্তে যেন বোলে ইটো এক । জলচৰ । সেহি মতে ঈশ্বৰক পাষা যন্ধুগণ। মনে মানিলেক এওঁ । জ্ঞাতি একজন ॥ । তগুণ। প্রাণীক অল্প দিয়া দৰিশন লগতে । নিলন্ত যেন লোকৰ লোচন ॥ বিঘৰৰ আগত উদ্ধৱে কৃষ্ণৰ নিযান সংবাদ দিয়এই ডোখৰ পটিপে চকুৰ পান। সামৰিব নোৱাৰি। । এই বর্ণন। যেনে ওখ তেনে মৰ্ম্মস্পর্শী। পুত্ৰৱতে অৱগৰ্ব নক‘ৰব' সfি ক।যা দেখি থাকিবাটা । কলক উপেখি ।” বিপণ হগনি তটে। আপাৰ সংসাৰ শোক উথ ভয় আত । তপত আাকাৰ । বষয বষম মাংস আছে আৰ সাজে । তাত অ্যাম্প দেই যেন বিৰাল নিলাজে { কৃষ্ণ পদ পৰশিখা আসি আছা বাপ , তোক টুট হওঁ মই পৰম নিষ্পাপ ॥। ঐ বাপ উদ্ধৱ সাৱটি ধৰা মোক । শুনি দশ গুণে উধায় উদ্ধৱৰ শোক ॥” “বোলন্ত অৰ্জ্জুনে দেপি টেন বিপৰ্য্যয় । সেই ৰথ ধভু মই সেই ধনঞ্জয় ৷ কৃষ্ণ বিনে বুথ সবে ভৈল বীৰ্য্য বল। ভয়ত স্তু । দিলে যেন নাই কিছু ফল ।” [ ৮১ ] পঞ্চম আধ্যা ৮৫

  • কেন হেন ভৈলা ভাই তোৰ এ অৱস্থা ৷ চিৰকাল প্ৰবাসত

কিবা পাইল ছথ তত্ত্ব তোৰ নিস্তেজ মলিন দেখে মুখ । ॥ নকৰিলি প্রাণীক ভয়ত পৰিত্ৰাণ । বিপ্ৰক নিদিলি কিব। প্রতি শ্ৰত দান # অতিথিক নিদি কিব। কৰিলি ভোজন। সিজিল পাতক কিবা আগম্যাগমন ॥ নকৰিলে মালা জানে তোমাক। মহন্তে ॥ 'অধমে জিনিলে কিবা পথত 'সাস , ।” ওপৰত দিল্প এই বোৰ কেনে সুন্দৰ কোন গদয়স্পর্শী। শঙ্কৰদেরে একাদশ স্কন্ধত জটিল কথাবোৰৰ কেমৈ সৰল । পদ কৰিছে, সেই বিষয়ে গুক চৰিত্ৰত এট! উল্লেখ থক। কথালৈ । এন দিলে ই বুজিব পাৰি । কণ্ঠভূষণে শঙ্কৰদেৱক বাদত জিনিবলৈ 1স্ত্ৰ পচিবৰ নিমিত্তে কাশীলৈ গৈ তাত ব্রহ্মানন্দ আচাৰ্য্যৰ 9৮ণত বেণাক্ত পাঠ কৰিছিল। এদিন সাচার্য্য এক।াদশ স্কন্ধ । •গৱত পাঠ কৰি ব্যাখ্যা কৰি থাকোতে এটা শ্লোকৰ মানে। উলিয়াব নোৱাৰি ভাবি থক। দেখি কণ্ঠভূষণে শঙ্কৰদেৱে কৰা। একাদশৰপৰা উদ্ধৱ সংবাদন ভক্তিখোপৰ পল মাতি দিলত । মাচাাই সেই সৰল অৰ্থযুক্ত পদ শুনি সেন্ট পদ কোনে কৰা বুলি সোধাত কণ্ঠভূষণে কলে । —“উজান দেশত শঙ্কৰ নামে এজন পুকষ পৃদ্ৰ কুলত জন্ম ধৰি বৈষ্ণৱধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছে, আৰু শ্ৰীমদ্ভগৱত শাস্ত্ৰখনি সৰল পন্থাৰ কৰি স্ত্ৰী শূদ্ৰই গাব বুজিব পৰ৷ কৰি ভাঙনি কৰিছে৷ব্রহ্মানন্দ এই কথা শুনি পূৰ্ব্ব কথ। স্মৰণ কৰি কণ্ঠভূষণক কালে যে বিষ্ণুপুৰী সন্ন্যাসীয়ে ৰত্নাৱলী নামে গ্রন্থ এখন ৰচনা কৰি মোৰ হাতত অৰ্পণ কৰি কৈছিল যে পূব দিশে “ক” কাৰ আদি গ্ৰামত শ” কাৰ আদি নামে পুৰুষ এজন [ ৮২ ] ৮৬ শঙ্কৰদেৱ । শূদ্ৰ কুলত ঈশ্বৰাৱতাৰ হব, তেওঁলৈ এই গ্রন্থখনি পঠাই দিবা ।” এতিয়া তোমাক লগ পালো, তুমি পুথিখনি গৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ যোৱা , তেওঁক বাদত । তুমি কেতিয়াও পৰাস্ত কৰিব নোৱাৰা ; সেইদেখি আৰু পঢ়াৰ আৱহ্যক নাই ; তেওঁৰ সমীপত থাকিলেই তোমাৰ সকলো জ্ঞান লাভ হব ।” দশমৰ নিচিনাকৈ একাদশতে৷ কীৰ্তনঘোষা পুথিৰ ভিতৰ পদ আনেক আছে ; সেইবোৰ দেখুৱাবলৈ গলে । অনেক বাটি যায় দেখি একাদশ স্কন্ধৰ কথা আমি এই খিনিতে ওৰ পেলালে। ষষ্ঠ আধ্যা । শঙ্কৰদেৱৰ একাদশ স্কন্ধ আদি আন আন পুধিৰ ৰচনাৰ বিষয়ে যি কথা কোৱা গৈছে, “দ্বাদশতো" দেই কথাই খাটে । দ্বাদশত—“যুগৰ লক্ষণ যুগধৰ্ম্ম চাৰি বিধ । কহিলা কলিত একো ধৰ্ম্মে নাহি সিধ। ) অধৰ্ম্মে কৰিবে আসি কলিত বিপ্লৱ। হৰি কীৰ্ত্তনেসে তাৰ পাপ পৰাভৱ। \ চাৰি বিধ প্ৰলয় কহিলে। মহাভাগ । । পৰীক্ষিত নৃপতিৰ তাতে তচুত্যাগ । সর্প সত্র, মার্কণ্ডেয় মায়া দৰিশন বেদ শাখা । ভেদ মহাপুৰুষ লক্ষণ ॥' আৰু বাৰও স্কন্ধৰ সাৰ সংগ্ৰহ ইত্যাদিয়েই থকা কথাৰ সংক্ষেপ লেখ । দ্বাদশৰ কিছুমান পদ সংক্ষেপতে আজিকালিৰ অৱস্থাৰ এনে প্রকাশক যে তলত স্থাকিচেৰেক তুলি দিয়াৰ লোভ সামৰিব। নোৱাৰিলোঁ11 — ‘‘তাহাৰ প্ৰভাৱ হৈব তাহাৰে আচাৰ । ধৰিবে। চাৰিও জাতি ধৰ্ম্মক ৰাজাৰ ॥” [ ৮৩ ] ষষ্ঠ আধ্যা ৮৭ একোৱে নাঙ্গানে কিছু নাপাৰে খণ্ডিত। বহ বকী ভৈলে । তাক বুলিবে পণ্ডিত ॥ ধন জন বিক্তৱ নাখাকে ঘাৰ আতি । সেইজন অসাধু লোকত অসঞ্জাতি পৰম দাম্ভিক যিটো ধনৰ। গৰ্ব্বত । "সেহিজন মহা সাধু বোণাইবে লোকত ॥ শৰীৰক ঘসিপিসি কৰিবেক স্নান । হৈবেক কলিত অলঙ্কাৰ এহিমান ৷৷ চতুৰ্ভিতি বেটি মাধে ৰাখিবেক পাস । কেশতেসে হৈবেক লাৱণ্য লয়লাস ॥ নাদধিবে মহাগুৰুজনকো হেলাত । বিদূৰৰ জলে তীর্থ বুদ্ধি হৈব জাত {.. ..•দান পুণ্য কৰিলে মোহোৰ হৈবে খ্যাতি । হেন দত্ত ভাৱে ধৰ্ম মাচৰিবে আতি । কাহাৰো সুছিবে আউৰ তনু মন শুদ্ধ। ছাগ সম হৈৰে ধেনু হৰিবেক ঘঞ্চ ॥ যতিয়ে অ!শ্রমী হৈব গৃহস্থৰ নয়। ভাৰ্য্যাৰ কুটুম্বে হৈব হৃদ নিশ্চয় ॥... ৰামপ্ৰস্থী সন্ন্যাদীয়ো হৈবে প্রামবাসা। মহা ধনলোভা হৈবে । যতেক সন্ন্যাসী ॥ ....মিছা মসতি সাউদে কৰিবে কিনা বিক।। জবেক সম্পদ কৰি নিলিত জীবিকা ৷ উৰম নায়ক যদি হোৱে ক্ষীণবিত্ত। নাদৰিবে তাক পুৰাতন যত ভূত। ৷ যদি ৰোগী ভৈল ভৃত্য অনেক পুৰুষী। দেখি স্বামী সবে তাক এৰিব নূপুষি। ধেমুকে ত্যজিব যেবে ঘঞ্চ ভৈল হীন । কলিত হৈবেক লোক তিৰী পৰাধীন ৷ পিতৃ মাতৃ জ্ঞাতি যত ত্যজিবে সোদৰ । ভাৰ্য্যাৰ কুট হৈব মূহণ লোকৰ ॥ নিজ গোত্র কুটুৰতে এৰিবেক আাশ। ভাৰ্য্যাৰ ভ্ৰাতৃত মাত্ৰ কৰিবে বিখাস ॥ শূদ্ৰ সবে ধৰিবেক তপস্বীৰ বেশ । ছদ্মে দান লৈয়া আমিবেক দেশ দেশ : মূথ ৰ উন্নতি হৈব ফুৰিবে উদি। ধর্ম বথামিবে উচ্চ সাসনত বসি ॥” [ ৮৪ ] ৮৮ শঙ্কৰদেৱ । পৰিবৰ্তনশীল জগতত প্রতিমন্ত্ৰতে আমাৰ শৰীৰৰ যি পৰি বৰ্তন হব লাগিছে, শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ পদত কেনেকৈ চমুকৈ কৈছে চোৱা —“যেনে আকাশত চন্দ্ৰ সূৰ্য্য গতি কৰে। । তাক পক্ষিবাক নপাৰয় কোনে1 নৰে । বেনে নদী সমস্তৰ জল যায় বহি। তথাপি আগতে দেখে নদী আছে ৰহি॥ এহি মতে ব্ৰহ্ম আদি কৰি যত তৃণ । সবাৰে শৰীৰ ক্ষণে ক্ষণে হোৱে ভিন । " রক্ষাজ্ঞান আৰু ব্ৰহ্মজ্ঞানীৰ বিষয়ে মুগভীৰ তত্বৰ কেনে বিশদ বে বর্ণনা, তলত দিয়া কেইফাকি পঢ়ি চোৱা। শঙ্কৰ দেৱৰ কাপৰপৰ। হে জটিল কথাৰ এনে প্ৰাঞ্জল বৰ্ণন সম্ভৱ । । "ব্ৰহ্মজ্ঞানী দেখে জগতক বক্ষাময় ৷ বুদ্ধি মন ইন্দ্রিয় মতত্ব তাত স্কাৰ । ব্ৰহ্মত পৃথক নোতে যতেক সংসাৰ । রক্ষা ব্যতিৰেকে মিছ। ঘও দেখ' আন । জৰীত উপজি যেন আচে সৰ্পদান। জাগন সপোন বদ্ধিৰেসে বুচিয়। নানাবিধ দেগা যিটো সবে মায়াময় । ক্ষণেকতে ওপজে ক্ষণেকে নাশ হয় । সমস্তে অস্তযেন টাটকৰ ম য । যেনে আকাশত মিলে সংহত মেঘৰ। ক্ষণেকে থাকিয়া হোৱে ক্ষণেকে অত্বৰ ॥ ব্রথতো জগত বাঙ্গা জানা সেহি নয। উপজিয় । ব্ৰঙ্গত ঐক্ষতে যায় লয় । ॥ এক ক্রম আছে সঞ্চ দেহত প্রকটে যেমে এক আকাশ প্রত্যেক ঘটে ঘটে ৷ জলত সূৰ্য্যক যেন দেপি ভিন ভিন । এহি মতে জানিব । ব্রক্ষতো ভেণহীন ৷ কথন। কুণ্ডল ধট গডেচ হেম হাৰ । একে থবৰ্ণক দেখি অনেক আকাৰ । সেহি মতে এক ব্রন্ধ জামে শুদ্ধ সিদ্ধ। অজ্ঞানত বাক্য বোলে। তাঙ্ক বহুবিধ । সুৰ্য্যৰশ্মি তোৱে যেন মহা মেঘগণ। সূৰ্য্য-। চক্ষুক তথাপি কৰে ছন ॥৷ ব্ৰহ্মৰ স্বৰাপ । অহঙ্গাৰ যদি হয় । [ ৮৫ ] ষষ্ঠ আধ্য । ৮৪ ব্ৰহ্ম-অংশ জীৱক তথাপি আবৰয় ॥ যেন মেঘ গৈলে চকু সূৰ্য্যক। ন্নিৰখে । অহঙ্কাৰ গুচিলে ব্ৰহ্মাকে| জীৱে দেখে । মায় এৰে আপুনি বুদ্ধিৰ গুচে ভ্ৰম । নিৰ্ম্মল হৃদয় জাঁৱে দেখে পৰংব্রহ্ম ॥ যি কালত জ্ঞান অন্বে ছেদে । অহঙ্কাৰ । দ্বিরে কৰ্ম্ম-বন্ধ তেৱে জাৱে আপোনাৰ ॥ হৃদয়ত পৰম আনন্দ হোৱে জাত। পৰিপূৰ্ণ আত্ম হোৱে মনত সাক্ষাত ॥ দেহকো নেদেখে জীবে হোৱে ব্ৰহ্মময় ।” শোক, মোহ আৰু মৃত্যুভয় দূৰ কৰি জ্ঞান মহৌষধি, নাfত জন্ম পূতো অদ্যাপি নোহে৷ জাত । আইৰ সমৰ তুমি শাসে সাক্ষাত ॥ দেহাৰেসে ধৰ্ম্ম ইটে জনম মৰণ । দেহৰেসে মস্তে হোৱে দেন্ত উতপন। ॥ দেততেসে আছা মাৱ তুমি দেওহীন । 1ন অগ্নি থাকন্ত কাষ্ঠত কৰি ভিন। ॥ যেন ঘট । ভাগি গৈলে দটৰ আকাশ । আকাশতে লীন যায় নাই কাৰ নাশ । ॥ জনম মৰণ হটে দেহাৰেসে ধৰ্ম্ম মনে ভ্রজে কাৱৰ শৰীৰ গুণ কৰ্ম্ম । মমকে। মায়'য়ে ফ্রজে জানা সাৰেসাৰ ( প্রমৰ কাৰণে হোৱে জীৱৰ সংসাৰ ॥ তৈলমানে শলা বহ্নি সংযোগ যাৱত। দীপ হেন বুলি তাৱে প্ৰকাশে লোকত ॥ দেহ মন কৰ্ম্ম আত্মা যাৱত সযোগ{ তাৱে জীৱ নাম থাকে ছখ কৰে ভোগ । ॥ দেহকন্তী মনৰেসে জানিবা সংসাৰ । । জনম মৰণ একো নাহিক আত্মাৰ ৷ যেতেন সংযোগে গুচে দীপৰ প্ৰকাশ । মহা । জ্যোতিঃ ৰূপে অগনিৰ নাই নাশ । ... মই পৰমাত্মা আৰু নাহিকে সন্দেহ । দেহতেসে আছো মই সুহি ইটো দেহ ॥ যি ম: লেহি ব্ৰহ্ম মান। হেন মনে । যি ব্ৰহ্মৰ লেট মই বোলা সৰ্ব্বক্ষণে । এতেকে গুচিবে শোক মোহ মহাৰথ । কহিলো তোমাত ইটো ব্যৱহাৰ [ ৮৬ ] শঙ্কৰদেৱ ! পথ ॥......কৃষ্ণৰ চৰণ চিত্তে চিন্ত হৃদধত। কৃষ্ণৰেসে অংশ । মই মানিবা মনত ॥” ‘সবাকো বিয়াপি আছে পুৰুষ-প্রধান। জানি হৰি বুদ্ধি কৰে । সবাকে সম্মান কৰেলগে অতিশয় নকৰি বিবাদ । একোৱে প্ৰাণীক মনে নিদিব বিষাদ । দেহৰ নিমিত্তে এৰিবেক । বৈৰ-বুদ্ধি। তেবেসে কৃষ্ণক পায় চিত্ত হোৱে ওহি ॥ মার্কণ্ডেয খষিয়ে মহাপ্ৰলয়ৰ জলত উটি বুৰি ফুৰেtতে বট বৃক্ষৰ পাতত শুই থকা ষি বালমুকুন্দক দেখিছিল, সেই বালমুকুন্দাৰ কেনে সুন্দৰ বৰ্ণনা ‘দ্বাদশত” , “হি •তে ভ্ৰমন্তে দেখিল কদাচিত। মহাবটবৃক্ষ ফল পল্লৱে শোভিত ॥ পৃথিবীক উন্নত প্রদেশে বহি আছে । লাহে লাহে সমীপ চাপিলতাৰ পাছে । কিছু কিছু কৰি পাছে দৃষ্টি বলাই চাইল। ঐশা নৰ শাখাত শিশুক ভেঙুট পাহল ॥ বটপর পুটে কৰি আছত শয়ন । শৰীৰৰ কান্তি৷ কৰে দিশক প্ৰসন্ন ॥ চৈধ্যয় ভুবনে নাই ৰূপক উপাম। ত; । সুকুমাৰ মহা ঘৰ কত খাম । ছন্দৰ বদন-চক্ষু নৱপদ্মকোষ | অৰুণ পঙ্কজ-নেত্ৰ দেখন্তে সন্তোষ ॥ সুসম নাসিক। মুবলিত দ্ৰব দুই । সচল অলকাপান্তি দেখি সুখী হই অৰুণ অধৰ চাৰু প্রবাল অফুৰ । তাঙত বৰষে বেন অমৃত প্ৰচুৰ ।। পদ্মগভ অৰুণ নেত্র প্রান্তদেশ । হাত নিৰীক্ষণ সুকোমল বক্ৰ কেশ । তিনি ৰেখা সহিতে প্রকাশে কণু গল। সিংহবন্ধ স্কন্ধ বহল। বক্ষস্থল ॥ শ প্রায় কর্ণ ছুই বলয় বলিত । মনোহৰ দাড়িম্ব কুগুলে সুশোভিত । সুন্দৰ উদৰ অৰ্থখৰ পত্র নয়। নি তিনি। ৰো তাতে জলে আতিশায় ॥ ত্ৰিবলি বলিত নিৰাপতে আতি [ ৮৭ ] আধT { ৯ ১ 'লে । পৰম গম্ভীৰ নাটীসবের জলে ॥ চাক কৰ কিসলয়। 'মাৰকত কান্তি । ৰত্নৰ শলকা নয় মাজুলিৰ পাহি । টুই হাতে ধৰি তুই চৰণ-পদ্মক । চোচতে আছন্তে সুখে বৃদ্ধ অমুঠক ।। শৰীৰৰ কান্তি দূৰ কৰে অন্ধকাৰ । দেf ঋষিৰাজ ভৈলা মতি। চমৎকাৰ 1* মাধৱদেৱৰ বালকগোপালৰ বৰ্ণনাৰ পুৱাৰ গীত এই বর্ণলীৰ । ভাত ৰচিত ।-গোবিন্দ চিন্তুছ বালগোপালং - ৰতন তলপমহ । শয়নে ৰহতু হৰি পঙ্কজ-নয়ন বিশালং | কৰ-পঙ্কজ যু!ে ধৰি পদ পঙ্কজ বয়ন-পঙ্কজে নিবেশিতং । মুনিবৰে কৈছে ছোড়ি অমিয়। মধু পদ-পঙ্কজ ৰস পীতং । বালক কেলি অমিষাৰস-সাগৰ মাধৱে। হে পৰমাং ।” দ্বাদশ” পুথিখন বে শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ বুঢ়বয়সত কৰিছিল, (সহটে। তেওঁৰ দ্বাদশৰ এক অধ্যাৰ এটা ভণিতাৰপৰা বুজিব পাৰ । ।~নভৈল ভকতি নাছাৰিব মোক দয়া। আৰ৷ ৰোগে। পীড়ে কেতিক্ষণে পৰে কায়া ।” সম্ভৱত: তেওঁ দ্বিতীয় বাৰ তীৰ্থ প্ৰমণৰ পিছত দ্বাদশ ৰচনা কৰিছিল। সপ্তম অধ্য। শঙ্কৰদেৱে ৰুক্সিণী হৰণ” পুথি, আৰু ‘কল্মিণী হৰণ নাট” এই থৈনৈা ৰচনা কৰিছিল। নাটখন তেওঁৰ আন ‘মান নাটৰ দৰে । সংস্কৃত নাটৰ আfহঁত ৰচিত ; আৰু সাজিলৈকে তাৰ ভাৱনা সত্ৰ [ ৮৮ ] ৯২ শঙ্কৰ সভাদিত হব লাগিছে । কৰ্ষিণ•ণ পুথিখনৰ বিষয়ে আমি । সম্প্রতি আষাৰচেৰেক কম। । এইখনৰ নিচিনা সুললিত সুশ্ৰাব্য আক পটি বা শুনি যাওঁতে মন মুহি যোৱা পুথি আৰু আসামত । দ্বিতীয় নাই। ই শঙ্কৰদেৰ । অমৃতময় লেখনীৰ অমৃতৰ ধাৰ । অপমীয়া লৰা বুট) মত। তিৰুতা এই পুথিৰ গুণত মুগুধ । অস- সীয়াৰ মূপে মুখে কহ্মিণী হৰণ পুথিৰ সুমধুৰ পদ।। মান কি, "তাসমীয়া নিৰক্ষৰ তিৰুতা মানুহৰ মুখতো ইয়াৰ মধুৰ পদৰ মধুৰ । সোৱাদ সততে লাগি আছি । অসমীয়া তিৰুতামামুহে কথা বাৰ্ত্তা কওঁতে ৰুক্সিণহৰণ পুথিৰ দুই চাৰি ফাকি পদ মাতি তাৰে তেওঁৰ কথাত তেল মাৰি" তাক সুগন্ধ কৰে । । শঙ্কৰদেৱে তেৰ পুথিৰ আদিতে কৈছে--"একে হুধিবশ কথা অমৃত সাক্ষাত। আৰু ভাগৱত কথা মিশ্র দিলে৷ তাত।। হয়ে কধ। পদবন্ধে কৰিচো মিলাই । যেন মধুমিশ্র রায়ে মতি স্বাদ পাঠ ॥" বাস্ত- বিকতে তেওঁৰ যন্ত সফল গৈছে। । তেওঁৰ পুথিখন সচাস’চি কৈয়ে মেী-সনা গ'গৗৰৰ নিচিনা অতি সোৱাদ যে হৈছে তাক । নিঃসন্দেহৰূপে কৰ্ণ পাৰি । মহাকবি । কালিদাসৰ গাতত পৰি । ৰ’ব’শৰ বৃত্তান্তৰ নিচিনা গঙাময় কথা যেনেকৈ অপম কাব্যময় ঢ়ৈছে অসমীয়া ভাষাত মহাকবি শৰ্মৰদেৱৰ হাতত পৰিও হবি । ব•শ মাক ভাগৱতৰ বৃত্তান্ত তেনেকৈ মত্পম কাব্যময় । হৈছে । কম্মিণীৰণ পুথি অসমীয়। সৰ্বসাধণৰ মন-মোহ হোৱাৰ প্ৰাপ্ত কাৰণ শঙ্কৰদেৱে অসমীয়াৰ ঘৱকথাৰে , ঘকর ভাবেৰে, ঘৰুৱা গাডেৰে সৰ্বসাধাৰণৰ মনোজ্ঞ কৰি পুথিখন ৰচনা কৰিছে। ভৗগক অসমীয়াৰ এজন আহি ৰজা । শদীপ্রভা অস। [ ৮৯ ] সপ্তম আধ্যা

Aীয়াৰ আাছি ৰাণী । তেওঁৰ কথা অসমীয়া ”কন্যাৰ মাকৰ কথ। । তেওঁক আক ছোৱালীৰ বাপেক ভীষ্মকক অসমীয়া বচিাকৈ চিনি পায় । কক্সৰ নিচিনা মই মত খাল, বাপেক-মাকৰ মত কথা কুটা এগছৰ নিচিনাকৈ উৰাহ fধ নিক্সৰ মত কথা সদায় “বাহল” কৰি চলা “বৰ পো' ‘বৰ বোপ} ' ও অসমৗযাও অনেক দেখিছে , মাক বলে নোৱাৰা ৈে৷৷ বৰ। ব'পালে ভয় কৰি 'অশান্তিৰ হাত সাৰিবলৈ • বৰ বোপাছ । ষি কৈছে, সেয়েই হওক । ভাৱে চলো ভালুকৰ নি'চনা বাপ ক ও ভৰ মান্ধ হা অসমীয়াত নেদেখি থক। নাত । অ' ৰ কালৰ অসমৗযা kৰ মাতুহৰ ঘৰত জীয়ৰা ছোৱালীক সকলৰো তু তালি। ৫ ব কৰি বিয়। দি উলিয়াই দিবৰ কাললৈকে আতোল- (তাঁত কৰি ম«ম কৰি থাক। স্মালিনীৰ নিচিনা ধাও অসমীয়াৰ ও চনাকি নহয় । দৈৱকীৰ নিচিাকৈ সাদৰ-কৰি কথা কৈ ‘স্বয়মা মেল পতা৷ বিঘনীও অসমৗষাৰ ভিতৰত ভূৰি ভূ'ব। উদ্ধ “ক্সিাৰ এক শিশুপালৰ লিৰ f•চন} গালি ও আৰু কফৰ উত্তৰ- উরৰিও অসমীয়া সমাজত আটকীয়া নহয়। । তত্যাদি অসমীয়া ধরা জীৱণ ব ফটুফটীয়া চিত্ৰৰে শঙ্কৰদেৱৰ কষ্মিণীহৰণ ভৰপূৰ। (দখি তাৰ পদ কথাবোৰে অসমীয়াৰ হাড়ে হাডে মগজুৰ । মগজুৱে সোমাইছে । মুঠতে শঙ্কৰদেৱৰ কস্মিণীহৰণ অসমীয়া ম'ত। মানুহৰ কাণৰ লং-কেক, হাতৰ গাম-খাৰু, আফুলৰ বাপৰ, পতোৱা আঙ্গঠি, আৰু তিৰুতামামুহৰ ডিঙিৰ কোট-মণি, গল-পত। আৰু সাতশৰী হাৰ। শঙ্কৰদেৱৰ যতবিলাক সুমধুৰ গঙ্গিত ৰসাল ৰচনা । সেইবোৰৰ ভিতৰত কম্মিণীহৰণ শ্ৰেষ্ঠ । আাছে । [ ৯০ ] ১৪ শঙ্কৰদেৱ । বাস্তবিকপক্ষত কঋিণী হৰণ পুথি পঢ়িবলৈ ধৰিলে “মাছি ক্ষুধা তৃষ্ণা নবাধয় একে ছথে ॥ যতেক শুনোহো শুনিবাক যায় মতি । অমৃত-পীয়ন্তে যেন নগণ্ডে তৃ িতি॥" তত্ব । দুই চাৰি ফাকি পদেৰে শঙ্কৰদেৱে 'ভীমকৰ কেনে চৰিত্ৰ আঁকিছে চোৱা—“সেহি । নগৰত ভৈল ভীমক নৃপতি । পৰম ধাৰ্ম্মিক মতি জুতা মুৰপতি ॥ পকুল তিলক কামিনী মনোহৰ । পৃথিবীত সমান নাহিক ধৰ্ম্ম দ্ধৰ ৷ পুত্ৰৱতে কৰে ৰাজ প্ৰজা স পালন । আগত পাচত তা একেসে বচন ॥ চাটুৱাৰ চ’ টুত নেদ ও ৰাঙ্গা কাণ । স্ব্যর্থ নুহি তাৱহে মাগিলে পাই দান ।। ভুপ্ত স্তু পৃথিবী যেন ধ ব্যৱহাৰ । ‘অঙুচিতে পিম্পৰাৰে। নিfচহা মাৰ । যেন জলময় ৰাজ্য নাহি কোপ তাপ । দণ্ডবন্ধ নাকি প্রজাৰ যেন বাপ ॥ ছুইলে পাপ হৰে ৰাজা অতি গন্ধকার। - উচিতত পরে । কিছু । নাহিক অহ্যায় ৷ পাটমাদৈ শনা প্রভাট জীযেক ক'মুণীক বিয়া দিবৰ তল বুলি নাক কণত ৰজাই যদিও কুঞ্চলৈ জীয়েকক বিয়া দিয়াটো উচিৎ ভাবিছিল তথাপি মইমত ভাবে কোনো এটা থিৰ নকৰি জ্ঞাতি। সকলক জাক পাঁচো পুতেকক মতাই মানি পৰামৰ্শ কৰি তেওঁ কেন অস্থতি বিচাৰিলে,--“হেন শুনি নৃপতি অনাইলা জ্ঞাতি । লোক । কল্লি আদি কৰি পাঞ্চ তনয়ক আনি । সবাকে। সদৃদ্ধি ৰাজা বুলিলন্ত ৰাণী ॥ কম্মিণীৰ অবে উকলিল কন্যাকাল । জিজ্ঞাসি ও কৈত কোন বৰ মাছে ভাল ৷ গোটে গোটে চাইলে। পৃথিবীৰ ৰাঙ্গা মানে। জীয়াইৰ সদৃশ বৰ নাই একো থানে । দৈৱকী নন্দন এক মাধৱত পৰে । কষ্মিণীক বিবাহ কৰিব কোন [ ৯১ ] সপ্তম অ্যাথ}} । ৯ @ নকে ৷ জ্ঞাতি পুত্ৰগণ মোক দিয়া। অমুমতি । কৃঞ্চত সম্বন্ধ কৰে । । ছাক সদগতি জগততে সাৰ প্র; পুৰুষ প্ৰধান। স িহাতে মাধৱক কৰোক্য দান ৷ ত্ৰিজগত পতি যেবে হোৱঙ জামাত । তাছোক মনুষ্য দেতাকে। । শঙ্কা নাই হং পৰলোকে হৰি চায়া লোকে গতি । হেন জানি বিবাহ ক ‘দয়ে| তাতুমতি ॥ মোৰ কথা শুনি “জ্ঞাতি লোকে বোলে প্ৰভু স কব৷ সুধি । আবু সাধু ৰাজ ধনু সম্পজিল বৃদ্ধি ৷৷ মাধৱত পৰে বিভ্ৰভ্ৰমতে .rতি তান । পুৰম উদ্ধাৰ হৌক কৰা কহ দান । ( ছাৱালীৰ মাক মাণৈ শশা প্রভায়ো উলাহেৰে মত দি কলে "নস্তৰে মহাদহ মাতিলা স্বামীক , যুধিব নালাগে বিহা দি ? সৃণ ক । কত ‘ভাগ্যে পাহৰে। ত* ম কৃষ্ণক জমাই । সুখদৈ " মাঙ্কিৰ মোৰ করুিণী জায়াই ।” এই কথা শুনি "মছা লয়াৰ দুষ্ট দারুণ দপিষ্ট,” “‘পিতৃৰ মাতৃৰ বোল মুগুনে দুৰ্ম্মতি' “স্বত স্তুতি কুটুম্ব সকলে তাৰ চেৰ, । tধৱৰ নামে সিটো জুতোনেদে খেৰ” কল্লিযে। ‘মহাকোপে। « 1 ফান্দি” মাত লগালে,“আমাৰ ভগিনী কোনে । দিযে। 'Tধৱব । বাঙ্গা নোহে সিটে উগ্ৰসেনৰ সেবক ॥ যাক বুলি । হাৰাজ বীৰ নিশুপাল। । অনেক পুৰুষে ৰাজ্য যুঞ্জে চিৰকাল ॥ একশত গুণে যাক কৃষ্ণ চুহি সম । .. হেন শিশুপালকেসে মই ‘দবে বিযা। বাহাৰ শকতি আছে মাধৱক দিব ! শিশুপাল ৰাজ৷ কস্মিণীৰ হৈবে স্বামী। নিশ্চয় কহিলোঁঅঙ্গীকাৰ কৰি আমি ৷” দাম্ভিক কম্মিৰ এনে কথা শুনি বাপেক ভীষ্মকে ভয়ত বৰকৈ একো টানি নকৈ অগপাছ চিনাই লাহে লাহে আষাৰচেৰেক [ ৯২ ] শঙ্কৰদেৱ । কৈ পুতেকক বুজাবলৈ চেষ্টা কৰিলে,--“জানিয়া ভীমকে তনয়ৰ অভিপ্ৰাই । কম্মিৰ বচন বাধিবাক শক্য নাট ॥ আগ পাছ । চিন ৰাজা বুলিলা বিস্তৰ । মাধৱক তই বাপ বিৰোধ নকৰ ॥ চৰাচৰ গুৰু হৰ জগতৰ বাপ । তাহাক নিদিলা কেনে । চপাৱস পাপ ॥ কৃষ্ণক বিৰোধ কৰি না পাগবি কল্যান। যোহোৰ বাক্যক বেদ বাক্য হেন মান i যাক নাটিলেক কেলা কংস । বকাসুবে । মিছ। বাদ নকৰস যেন নাকে খুৰে । দিয়ো অনুমতি পুত্ৰ বংশৰ প্ৰধান fবধিৱতে মাধৱক কৰে। কৃষ্ঠাদান । কৃষ্ণ হেন স্বামী পা ওক তীযান্ট করিাণী। মঙ্গণ কাব্যত বাপু নপাত বিঘিনি ॥' বাপেকৰ বুজনত বক্সিৰ স্থত তিনি গুণ চৰিল (হ । তেওঁ বুঢ়াক যিকে প'ষ তাকে কৈ বাক্য প্রয়োগ কৰিবলৈ ধৰিলে —“হন শুনি ৰশ্মিৰ উঠিল বৰ .ক্রাধ । কুস্ক বয়সত তুমি এৱে।। অবোধ । জানতো নভৈল! তুমি পিতৃ নামে পাইলা । যাদৱ | গোটক বৰ জামাই খুজি পাতলা ॥ হেন ৰণ ভঙ্গুৱাক বখানাহ৷ । কিক। প্রণাস্তিকো কৃঞ্চ ক নেদিবো ক্সিণীক ৷ শিশুপাল। ৰাজাকে সে দিবো সাৰেসাৰ । একো কালে নলাৰিবে পূ অঙ্গীকাৰ ॥৭ শাস্ত বাপেক বুঢ়া ৰজাই কি কৰে, গতি বিষম দেখি কিছু পর্ব তল-মূৰকৈ থাকি নৈৰাশ হৈ ভয়ত পুতেকৰ কথাতে মত দি কলে—“পুত্ৰ বাক্য শুনিয়া ভীস্মক । মহাৰাই অধেগুথে আছি। লন্ত মাথা চপৰাট ॥ মনত বোলন্ত জানো আক পাৰে গালি। মাতন্ত নৃপতি কুমাৰক আশা পালি । হিয়াত অঃছিল মানে [ ৯৩ ] সপ্তম আধ্য

কহিলোহো তোক। তযু যনে যেন সুৱাই তাকে কৰিয়োক । কম্মিণীৰ আাবে উকলয় কষ্ঠাকাল। বিহা দিবে লাগি অনায়োক পশুপাল ॥ বিহাৰ সম্ভাৰ মানে অনায়ো বহুত । নৃপতিগণকে লাগি পাঞ্চি দিয়ো দূত ॥ দেশে দেশে কফ্লিপৰ বিবাহ ঘোষোক। বঙ্গ সচিবাক সবে নৃপতি আসোক । কুণ্ডিলা নগৰ মোৰ হোক জাতি: +াব । পিন্ধহোক নৰ নাৰী বস্ত্ৰ আন্ধাৰ ॥ বাঙাণ ৰহিবাক । । সঞ্জয়ে বাসৰ { কৰিয়ো নিয়েজ কিব৷ বুলিবো বিস্তৰ ।” ৰজা ইমান ভদ্র, আক তেওঁৰ এনে সুৰ স্বভাৱ যে পুতেকে বৰণেৰে শিশুপাললৈ জাঁয়েকক দিব খুজিছে বুলিও যে তেওঁ বেজাৰ ব“, গপ পতি, বা খং কৰি শিশুপালক নিজে ভালকৈ আদৰ সব নকৰি পুতেকলৈ এৰি দিছিল এনে নহয় । । যেই শিশুপাল তেওৰ ৰাজলৈ অহা শুনিলে, তেওঁ নিজে পাত্ৰ মন্ত্ৰীৰে সৈতে লগলাগি আগবাঢ়ি গৈ fশশুপালক আদৰি আনিলে,--“তাক শুfিন লেক পাছে ভীষ্মক ভূপাল । বিহা কৰিবাক আইলা বাজ শিশু পল ॥। আপুনি গৈলন্ত পাত্ৰ মন্ত্ৰী সমন্বিতি । আগবাঢ়ি আনিলন্ত । তে 4 নৃপতি ৷৷ যাক যেন যোগ্যে । আনি দিলা। বাসা ঘৰ। । পঞ্চমৃতে ভোজন কৰাহুল নৃপবৰ ॥” কল্লি কুমাৰ কৃষ্ণৰ হাতত মৰিল বুলি উৰা মিছা বাতৰি শুনি। ভীষ্মকে পুতেকৰ শোকত বিহল হৈ কান্দিওশেহত পুতেকে নিজৰ কুকৰ্ম্মৰ ফল ভোগ কৰিলে বুলি ভাবি, পুতেকে অনাহকত প্ৰজাবোৰ মৰালে বুলি ভীষ্মকৰ শোক পুতেকৰ নিমিত্ত্বেতকৈ প্ৰজাবোৰৰ নিমিত্তে তে বেছি হৈছিল । ।–“হেন শুনি নৰনাখ, জানুত দিলন্ত মাথ, দশো দিশ দেথে অন্ধকাৰ । হা পুত্ৰ কি ৭ [ ৯৪ ] শঙ্কৰদেৱ । কৰিলি, অপুনিও মৰি গৈলি, প্রজাৰ চিণ্ডিলি মহামাৰ ॥ সর্থ কালে জুৰ চিত, হিতক দেবিলি তিত, মুওনিলি মোৰ হাক ডাক। ক্লঞ্চক বিৰোধ কৰি, সামৰাজে গৈলি মাৰি, একেখৰ কৰিলি আমাক।। কৃষ্ণক যুজিয়া বলে, পুজ গৈল ৰসাতলে, তাত খেদ নাহিকে আমাৰ । মৰাইলে পদাতিগণ, ত’তেসে দগধ মন, কি লৈধা চচ্চিবো ৰাজ্যভাৰ ৷ যুঙ্গত হাবি, অপমান পাই, যুদ্ধক্ষেত্রত মৰভাও জুৰি পৰি থক। পুতেকক 'ভীষ্মকে বুজাই মাতিছে-“উঠ উঠ বাপ তই ত্যজ ইটে'। মৰ্ম্ম । লাজ অপমান ক্ষত্ৰিয়ৰ কোন ধৰ্ম্ম ॥৷ হাৰিয়া জিনধ । কতো জিনিয়; হাৰয় । সৰ্ব্বকালে সংসাৰত কাৰো নাই জয় ৷ কোন কাৰ্য্যে বাপু , ও যুজস কৃষ্ণক । অকাৰ্ঘে। মৰাইলি আনি সমস্তে কটক । লঘু ভৈলি আপুনি মুনি মোৰ বুদ্ধি। স্বতন্তৰ। কগীয়াক কিকৰে ঔষধি । .. নৃপতি বোলন্ত পুত্ৰ চলিয়ে ' নগৰ । চেম গুনি অল্প কৰি মাতিল , কুমৰ ৷ .. ..শুনিয়োক পিতৃদেব বচন আমাৰ । পূর্কে যেন কৰি যাtছা সত্য অঙ্গীকাৰ । করুিণীক নেমেলাই নিজিনি কৃষ্ণক । কদাচিতে৷ মই নপশিকে। কুণ্ডিলক ॥া .. ইঠাৱতে ৰহে। আজ্ঞা দিয়া মোক । ” ৰজাই মান্তি হৈ তাতে পুতেকক থাকিবলৈ আজ্ঞা দি ভোজ- কট নামে নগৰ সজাই দিয়ালে।--'হেন শুনি নৃপতি বোলন্ত এহি হোক ॥া ..সিটো নগৰৰ নাম থৈলা ভোজকট । কৃষ্ণই দ্বাৰকাত কম্মিণীক বিয়া । কৰিবৰ সময়ত উগ্ৰসেনক কলে, যে যোৰ শহৰলৈ বাতৰি দিয়া ; যদি তেওঁ বিধিৱতে কন্থাগান কৰি কুটুম্বিতা কৰিব খোজে তেহে আহক।–“ফুণ্ডিলাক লাগি মোৰ [ ৯৫ ] সংম আধ] । seৰ ঠাই ৷ পত্তিত ব্ৰাহ্মণ চাহি দিয়ো ক পঠাই ॥ ফুটুৰিতা ক বিবাক বাহ। অাছে তান । বিধিমতে আসি কৰোক কন্যা। দান ॥” ৰজাই বাতৰি । পায়েই পুত্ৰ ভাৰ্য্যা সমন্বিতে দ্বাৰকাথৈ গৈ। এক ক3া সম্প্ৰদান কৰিলে। কবি আক শি হনএওঁলোক । জয়ো হে মাথোন লাজ ত বিয়ালৈ যোৱা নাছিল । ৰাণ শলপ্রভা ভীমকৰ উপযুক্ত ভাৰ্য্যা ।~'tশাপ্রভ নামে এত তান মহাদত । অতি । সতী অ-স্তস পুৰত সবমস্ত্ৰী ॥ নৃপ ৩ মনোময়ী মু'ভগা সুন্দৰী। বীপে গুণে অনিন্দিতা যেন বিষ্ঠা বন ॥ এই চাৰি কঁাকি পদেবেই শঙ্কৰদেৱে শশীপ্রভাৰ এনে নকী দিলে যে দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ কবিয়ে এপাতমান লেখি হে g'ক পাৰিলেহেতেন । শশীপ্রভ) দীৰ সৰ্ব্বশ্ৰেষ্ঠ আৱশ্যকীয গুণ সত, "মহেশপুৰত অৰ্থাৎ গৃহস্থৰ ঘৰত ঘৈণীৰ proper place

  • থাৎ ঠিক নিজা ঠাইত তেওঁ সৰ্বময়ীস্বামীৰ মনোময়ী ভাৰ্য্য ,

সৗন'বে সুভগ', আক ৰূপে। গুণে তেওঁ অনিন্দিতা সুন্দৰী । সম্পূর্ণ সুৱাগীৰ ঘৰৰ-ঘৈণী হবলৈ আৰু কি লাগে ? লাগে পুত্ৰৱতী অব। শশীপ্ৰভা কল্পি, কন্নৰথ, কক্সবাহ, কৰ্মকেশা আক কন্য যালাঁ এই পাঁচোটা লৰাৰ মাক ; আৰু তেওঁলোক অপৰাথ পো, নহয় ; জগতৰ মধ্যত প্ৰখ্যাত প্ৰধম শ্ৰেণীৰ বীব । শশীপ্ৰতাৰ এনে গাহস্থ্য জীৱনৰ সোণত সুৱগ,—-এজনী মাথোন জীয়েক ; তেৱো পাচোট। লৰাৰ পিছত হোৱা মুমলী ছোৱালীককায়েক হতৰ মৰমৰ, আক। বাপেক মাকৰ প্ৰাণতো অধিক চেনেহৰ। “সবাবে কনিষ্ঠা তৈল নামত কঘিণী । পাঞ্চ ভাইৰ মাজে । অতি [ ৯৬ ] ১ 0 শঙ্কৰদেৱ দয়াৰ ভগিনী পিতৃৰ মাতৃৰ শ্নেহ প্ৰাণতো অধিক।” তাৰ ওপৰত এই অতি মৰমৰ ছোৱালীটী৷ এনে কপৱৰ্তী ঘে "ত্ৰৈলোক্যতো ৰূপে সম নাহি কম্মিণীক ” কহ্মিণ বিবাহযোগ্যা হল । : বাপেকতকৈ মাকৰ হে সেইটো আগেয়ে চকুত পৰা স্বাভাবিক , কারণ বাপেক বাহিৰত বাজ কার্পাদিত দিনে ৰাতিয়ে বৰ ব্যস্ত থাংক, সেইদেখি মাকে হে সে কথালৈ স্বামীৰ মনোযোগ আকর্ষণ কৰাটো । স্বাভাবিক। এই । কথ) শব্দৰৰ বৰ্ণনাত কেনে সুনৰ হৈছে চোৱা,--“এক দিনা । এশীপ্ৰত ৰাজ মহাদই । ভীষ্মক স্বামীক হেম ললন্ত গই । (এইখিনিত ৰজাক বা আন শব্দ বাৱহাৰ নকৰি । “স্বামীক" শব্দ ব্যৱহাৰ কৰাটে', শম্বৰে উপযুক্ত ১’তত উপযুক্ত শব্দ ব্যবহাপ কৰাটোং এটা উদাহৰণ ) স্মিণ জীয়াই ক সবে gৈল কন্যা। কল বিচাৰিখে) বধ ৰাজা কৈত আছে ভাল । সাত পাঞ্চ নাছি মোৰ ভাৱ এক গুটি । কেন মতে শাপে প্র- নিশ্চিন্তে ঘুমটি । কম্মিণা সদৃশ বৰ টাতিও সকাল ! প গুণ চাচি যেন দশে বোলে ভাল ॥ ভাল চাতি দিলে দৈবে যেটি লাগে হোক অসমীয়া সজ গৃহ স্থৰ ঘৰৰ ছোৱালীৰ মাকৰ কেনে স্বাভাবিক চিত্র এই শলাপ্রভাক কোনোব। অধষীয়া জিমুৰী বোৱাৰীয়ে নিজৰে নিচিনা বুলি শ্ৰদ্ধা ভক্তি নকৰি পাৰে নে ? ৰজাই যেতিয়া ভাহি সকল আক পুতেকহঁতেৰে সৈতে কমিণীৰ বিয়াৰ বিষয়ে পৰামৰ্শ কৰিছিল, ঘৈণীয়েকে সেই মেলত থকাটে। স্বাভাবিক ; সেই দেখি আছিলও। কৃষ্ণক জোৱাই কৰা ৰজাৰ প্ৰস্তাৱত খেতিয়।। জ্ঞাতিসকলে আনন্দেৰে সৈতে হয়° দিলে, তেতিয়া শশীপ্রভাষ্ঠ [ ৯৭ ] সপ্তম আধ্যnt ১৩১ মাত লগাই তেওঁৰ মন-খোৱ সেহ কথাৰ Kড়ান্ত নিষ্পত্তি কৰাটো। কেনে স্বাভাবিক ! —“অনন্তৰে মহাদত মাতিলা স্বামীক । সুধিব। নালাগে বিহা দিও ৰুণিীক । কত ভাগ্যে পাইবে আমি কৃষ্ণক জামাই। মুগতে । থাকিব মোৰ করূিণ জীয়াই ॥ ” বিয়া থিৰ কৰোতে সকলো বাপেকৰ চিন্তা-- গাঁঠে । জোখ ইব বুল শীল। ভtল হয , মাকৰ চিন্তা চোৱালীৰ্থ না এনে জোরটত পৰিব লাগে যাতে তাত সুখে থাকে । এই মেলত বহি মেন ৰ ঘাষ্ঠ ভাগ শণাপ্ৰতাত লৈছে , মেলত “ৰাই”s তে’েত লৰালৰিকৈ দছ , অথ৮ তেওঁ কেনে ধীৰ গম্ভীৰ আৰু নিজৰ প্ৰকৃত ঠাত বুজি ‘মজক চলা ঐতা চোৱাচোন,-তেওঁ নিজৰ স্বামীক সম্বোধন কহে তে ওন *ৰাতটো” দিছে, জ্ঞ'তিসকলক বা পুতেকসকলক দম্বাধন কৰি নহয় । অহিঁ ঘৰৰ শ্ৰেণীৰ । মুকীঘা মই নাই, তেওঁ স্বামাণ মুপেদি হে কথা কয় । যোৰ পিছত যেতিয়া তেওঁৰ বৰ পুতেক কস্মিয়ে বাপেকৰ কথ। । একে ফুতে উৰাই দিলে, তেতিক্সা। "পেক ভীমকে হে পুতেকক অলপ বুজনি দিবধৈ চেষ্টা কৰিছিল, “ক স্ব মাক শশীপ্রভাত একোকে নামাতি মনে মনে ৰল , কাৰণ । তেওঁ perfect lady নিজৰ position স্থান আৰু সন্মান কেনেকৈ ৰাখিব পাশে বীিয়াকৈ জানে । কাল্প যুজন্ত কৃষ্ণৰ হাতত মৰিল বুলি যেতিয়া কুণ্ডিলত বাতৰি ওলাল, ভীষ্মকে পুশোকত মনত নথৈ কষ্ট পাই বিলাপ কৰিছিল, সেত বিলাপত তেওঁৰ ব্যায় অ্যায় ধর্ম অধৰ্ম্মৰ পৰিণামৰ বিবেচনা ৷ আছিল , সেইদেখি কম্মিন্ধুে যে নিজৰ কুকৰ্ম্মৰ ফলভোগ কৰিলে সেইটো তেওঁৰ মনত উদয় হৈছিল । , তেওঁ পুত্ৰশোকত পৰি ও [ ৯৮ ] ১ + ২ শঙ্কৰদেৱ । কৃষ্ণৰ বিৰুদ্ধে একেষাৰো বাক্য প্রয়োগ কৰা নাছিল। কিন্তু শদপ্রভা তিৰুতা মাস্তুহ ; মাকৰ আন সকলো এফলঅপত্য- স্নেই এফাল ; অপত্যস্নেহৰ আগত জোৱাইও উৰে ৷ পুতেক চোৰ হওক, ডকাইত হ ওক, পাপী হওক, মুর্থ হওক, তথপি তাৰ মৃত্যুতে মাক অধৈৰ্ঘ্য ; সেইদেথি শশীপ্ৰভাই পুতেকৰ । মৃত্যুৰ কাৰণ জোৱায়েককে শুনষ্ট নেৰি বেজাৰত টান মাত্ত দিলে “পুত্ৰ শোকে দহে গাৱ, হিয়ে হানে । মুঠি ঘাৱ, হ৷ গাবিয়াসৰ পুতাই । কৃষ্ণঃ ঘমাষ্ট যমদূত, হুয়া তোক নিলে পুতমোক শোক সাগৰে পেলাই ॥ মা কৰ চকুত জীয়েকৰ গাতো দোষ নাই, পৰৰ লৰা ােৱায়েকৰ গাত হে সমৃলি দয়।-“তোহোক । কাটৰে চাই, থাকি বা কষ্মিণী আই, প্ৰাণক ধৰিব কোন সতে ভ্ৰাতৃ শোক পায়া ঘোৰ, সি কি জীয়াই জীয়ে মোৰ, জানিলেtগ্রো মলি লগতে । পুত্র জীক হকৱাত, থাকিবো কাহাক চাই, জাওঁ কিন্তু কুলক্ষণী নাৰা ।। এহি বুলি পাটেশ্বৰী ক।ন্দে আৰ্ত্তনাদ কৰি, পৃথিবীত লোটালুটি পাৰি ৷” ওপৰৰ কথাৰ লগতে তেওঁ বেজাৰত কোৱা কথা কেইষাৰ কেনে স্বাভাবিক ঢ়োৱY. জ্ঞাতিগণে দিলে হাক, তোক দল। কৰিবাক, ওনিলি কিনো স্বতন্তৰ । ওলাই গৈলি নাচি বাগি, পুত্র ইজন্মক লাগি, উলটিল্প নপশিলি ঘৰ ॥ পাঞ্চো পুত্ৰে ভৈলোঁ স্নথী, আছিলে। মুবৰ্ণ । কুক্ষি, সিও নাম খণ্ডাৰ্চলি কুমাৰ। কিশে) ভৈল হৃদি শোক, ‘বধাত৷ দণ্ডিলে । মোক, যমপুৰে আমাক সুমৰ । ৰাজাৰ কুমাৰী গুণে, তোক গেৱে সৰ্ব্বক্ষণে, শীতল শয্যাত থাক শুই । ভাঙ্গি বাপু প্রপাশ এৰি, কোন খানে আছ পৰি, কাক শৃগালৰ ভন স্থাই ।” [ ৯৯ ] সগুণ আধ্য । ১০৩ ৰাণীৰ শোক দেখি তেওঁৰ দাসী অাৰু আস্তেসপুৰৰ আন আন নাৰীসকলে তেওঁক বুজালে যে “কম্মি সচাকৈয়ে মৰিলে নে নাই এই বাতৰিটোকে আগেয়ে ভালকৈ জামি লোৱা ; আমি । শুনিছে1, কল্পি মৰা নাই । এষ্ট । বুজনি শুনি শশীপ্ৰভাই অলপ উশাহ পাই তেওঁলোকক উত্তৰ দিলে “তোমাসাৰ বাকা সিদ্ধি হোক । মোৰ দুই পুত্র জীয়, হৌক ভাজি এঞ্জীৱ, মামাৰ । পণ্ডোক হৃদিতাপ এই বুলি তেওঁ অলপ শযস্ত হৈ যুদ্ধ ক্ষেত্ৰলৈ লৰি গল। যুদ্ধক্ষেত্ৰত যেতিয়া মৰভেশ যুৰি থকা পুত কক মাকে দেখিলে তেতিয়া পুতেক মৰা নাই বুলি তেওঁ সৰfথৰ পৰা শুনি পুতেকক বুজনি দি মাতিলে- “উঠ উঠ বাপু তই লাজ । পৰিহৰি । তোহোৰ সন্থাপে ক্ষণেকতে যাওঁ ম’ৰ । লথগুয মোৰ । স্বাদযুৰ গুল গুলি। এতো মোক ‘কসক নমাত মুণ্ড তুলি ৷ কতনো বুজাইলে। মুশুনিলি হাক ডাক । তোহোৰ আগত নপাইলে হে মৰিবাক ৷৷ জমায়েৰে তোহোৰ যুজিবে কিয় লাগে। এৰাইলি প্ৰমাদ আজি কত পুণাভাগে । জীয়েকৰ বিয়ালৈ দ্বাৰকালৈ গৈ শশীপ্ৰভাই দৈবকীৰে সৈতে কেনে বিনয়ী-মেল অ্যাক আত্মীযতা পাতিলে চোৱা - “আবেগপুৰত এশীপ্রভা পয়োসাৰ । ।। বিহানীক দেখিয়া দৈৱকী গাৱ চালি । অনেক সাদৰে ধৰিলন্ত আঙ্কোৱালি ॥৷ মহালৈও দৈবকীফ সাবটিলা ৰঙ্গে। হুয়োজনে আসনে বসিয়া একসঙ্গে ॥ মাৱক দেথিয় কষ্মিণীৰ ৰদ চিত্ত । উৰুক মুৰুক কৰি গৈলা সন্নিহিত ॥ শাওক প্ৰণামি পাছে নমিলা মাতৃক । মহাদৈ ও গলে বান্ধি । এৰি কম্মিণীক ৷ মোহোৰ কেশৰ আয়ু লৈয়া তুমি জা।। দেখিবাৰ [ ১০০ ] > • B শঙ্কৰদেৱ । পৰাসে জুৰাইল মোৰ হিয়া ৷ হেন জানো আউৰ নেদেখিবো। তোক আই। নয়নৰ তহে নীৰ ধাৰে বহি যায় । ৰুকমিণী ও । ভৈলা পাছে সজণ নসন । দৈবকী বোলন্ত দুইকো প্রবোধ । বচন । বস্ত্ৰৰ অঞ্চলে জুইৰো মলছিলা মুখ । কি কাৰণে বিহান৷ । কৰিছা মন দুখ ॥ তোমাৰেসে জী জমা তোমাৰেসে ঘৰ। তুমি সে আপোন হৈব। আমি হৈবো পৰ ॥ জামাই পাইলা। । কৃষ্ণক কতেক পুণ্য ভাগে । আনন্দ উৎসব মাতি কৰিবাক । লাগে । " কম্মিণীৰ বিয়াৰ পিছত কুণ্ডিনলৈ আহিৰৰ সময়ত শশাপ্ৰভাই বিয়নীয়েকৰ হাতত ধৰি বিদায় লৈছে - ‘দৈবকৗক হাত ধৰিয় বোলন্ত শশীপ্রভা মছাদই । পাঞ্চপুত্ৰ মাজে জীয় এক খানি, সম্যকে মোহোৰ জীৱ । কাবৌ কৰো হেৰা, পালিব। গোসানী , তোমাৰেসে ভৈল জীয় । সুৱাগতে মোৰ, ৰ। ঢিলা কম্মিণী, ধৰে কৰে নিতে ৰোষ । চাকি ৰাখি তুমি আপুনি চাহিয়া মৰষিব৷ দশ দোষ ॥ তোমাৰ গাতত । সম্পিলে। জশুয়ুক , কৰিলে। হেৰ৷ মেলানি ॥|” ওপৰত দিয়া পদবোৰ পঢ়াৰ পিছতো কৰ লাগিব । নে যে শঙ্কৰদেৱৰ কায়া ণ হৰণ কিয় অসমীয়াৰ আদৰৰ ধন হৈছে ? বেদনিধি বামুণৰ মুখে কই কম্মুিণীৰ কথা শুনি লৰালৰিকৈ ৰথত উঠি কুওিনলৈ গুচি আহিল; ঘৰত তেও । যাক ককায়েক আাদি কাকে সেই কথা ভাঙি নকলে ; কাৰণ । তেওঁ তেতিয়াও প্রথম বয়সীমা লাজকুৰীয়া ডেকা। তেওঁ বেদনিধিক বিশ্বাসে কৈছে, কম্মিণীৰ ৰূপ gণৰ কথা যি দিনা তেওঁৰ কাণত পৰিল সেই কাল ‘ [ ১০১ ] সপ্তম আধ্য { ১ ৫ হত্তে মোৰ চিত্ত নোহে থিৰ ॥ নাহি সুখ শাৰি মোৰ সুৰুচয়৷ ভাত । উগুল থুগুল নিদ্ৰা নাসয় শয্যাত ॥ ৰশ্মিণীৰ যত হওঁ কহিলা বিপুল। তাতো দশগুণে আতি আমিসে মকুল ।” কিন্তু মোৰ মনৰ কথা কাক কয় ? কাক মোৰ প্ৰেম-বেদনা অনাম ? a তুমি বেদনিধি । "প্ৰাণ সম মিত্র মোৰ। কঠিবাৰ ঠাট ।” এইবানে তোমাকে মনৰ কথা ভাঙি কৈছে'। এতোকে বল '। "স্বাটে যাওঁ তৈত। জানো মিলে মাথা স্তৰ কাপ। কুণ্ডিনলৈ অকলৈ গুচি খোর শুনি অনে। বিশেষ । একোকে নাভাবিলে , কিম্বু মাক দৈৱকীয়ে সেই কথা শুনি ভাবিবলৈ ধৰিলে । মাকৰ পেট অলপতে পুতেকৰ নিমিরে পাৰে , সেইদেখি তে ওঁব। মহ। চিন্তা হল । ;–“ একেশ্বৰে । লৰি ষো ব গৈলন্ত শোবন্দি । । শুনি দৈৱকীৰ নয়নত। নাসে নন্দ৷৷ পুত্ব বলভ গদ । সাত্যকিক আনি। সৰাকো সম্বোধি হেন বুলিলন্ত বাণী । এ কলেৰে কুণ্ডিনক গৈল গোবিন্দাই । লগত নলৈল পুত্র কাiাকে সহায় । শুনৈ আছে। ৰাজাগণে । আছে গোষ্ঠা কৰি । বিস্তৰক একেশ্বৰে কি কৰিব হৰি ॥ সকলে শঙ্কৰ মেল মিত্ৰ কেহে৷ নাই। জানিলেী ক্যৰ । লোভে লৈ গোবিনন্দাই ॥ ৰাজাগণ সমে তান সদায় বিবাদ । কিবা কূটনাট কৰি মিলাৱে প্রযাদ।। শুনিযো সাতাকি গদ। শুনিয়ো বলাই . ভযেৰৰ ল’ ; ঝাণ্টে পৈযোক বপাই ॥ একেশ্বৰে মাত্ৰ পুত্ৰ গৈলেক বজাই । কেতিক্ষণে কিবা নৈা। ডৰে ধাতু যায় ৷ গোবিদে সহিতে সবে ঝাণ্টে হোৱা ভে ’ট। নসহে পৰাণ মোৰ পোৰে আাতি পেট ॥” সততে পুতেকৰ [ ১০২ ] ১ ০৬ শঙ্কৰদেৱ । নিমিত্তে মাকৰ কেনে চিত্ত। কোনে ভাবনা তাৰ জলন্ত উদাহৰণ। ইয়াতকৈ আাক কিব। অাছে নে ? কেনে স্বাভাবিক বর্ণনা। মাকৰ সহজ জ্ঞানে (instinet এ ) তেওঁক কৈ দিলে, তেওঁ জানিলে -“জানিলো কাৰ লোভে গৈল গোবিন্দাই ।” দেই ানে তেওঁক আক কৈ দিলে যে সদা কৃষ্ণৰে সৈতে ৰজাবিলাকৰ বিবাদ, সে দেপি তেওঁলে'কেৰে সৈতে কৃষ্ণৰ যুজ তাই লাগিবৰ সম্ভৱ ; কিন্তু কৃষ্ণৰ বিক্রম যদিও তেওঁ জানে তথাপি ক্লঞ্চ অকলসৰীয়া, আৰু ৰজ। অনেক ; সেই বাবে সৈন্য সামন্ত লৈ বলভদ্ৰ গণ সাত্যকি আদি ঘএবীৰ সকল কৃষ্ণৰ সাহাযাৰ নিমিত্তে যোৱা উচিত। কোৱা বাহুল্য যে মাকৰ মনত যি ওলাইছিল, ঘটনা তেনেকুৱাই ঘাটছিল, আৰু ঘবীৰসকলক পঠিয়াট তেওঁ বন ভালকে কৰিছিল বিয়নীয়েক শশীপ্রভাৰে সৈতে দৈৱকীৰ কেনে স্বভাৱতে গু নাৰ আদৰৰ কথাবাৰ্তা হৈচিল, ওপৰত আমি তাক দেখুৱাই আহিছে 1 । কবিগীৰ ধাই হমালিনী কেনে আমাৰ চিনাকী ধাই তাইৰ এই চাৰি আষাৰ কথা শুনিলেই সেইটো সামি বুজিব পাৰে। ৰিয়াৰ পিচত শশীপ্রভা বিয়নীয়েকে ৈ দৈবকী বিয়নীয়েকৰপৰা যেনেকৈ বিদায় লব লাগে লগে, ধাত “মালিনীয়ে ও সময় বুজি তেনে নকৰি থাকিব নে ? সকলোৰে ঘৰত সকগে। জীয়ৰী ছোৱালীক যায়ে তেনে সময়ত তেনে কৰে, শঙ্কৰদেৱৰ চিত্ৰপটৰ স্মালিনীয়েই বা নকৰিব কিয় । কিন্ত শশীপ্ৰভাই বিয়নীয়েকৰ গাত ধৰি মাত লগাই ষ্ঠীয়েকক বিয়নীয়েকৰ হাতত হে সপি দিছিল, মোর গ্রেক [ ১০৩ ] সপ্তম আধ্যা ১ - ৭ ক্লকৰ হাতত নহয়, কাৰণ শাহু তৈ তেনে কৰাটো অলপ খোচৰ কাম আৰু হিন্দুৰ ঘৰত বোৱাৰীৰ গৰাকী শাহ হে ; কিন্তু সুমকি নীয়ে সেই সঙ্কোচ কৰিবৰ সকাম নাই ; সেই দেখি সুমালিনীয়ে। জোৱ'ট কৃষ্ণকে সম্বোধন কৰি তেওঁৰ গাতত কঙ্কিণীক সযপি দিলে--"পাছে দুমালিনী ধাই মাধৱক বোলয় কৰি কাতৰ ॥ কত পুণ্যে পাটলে, মোকে মুস্বামী, ইহ পরলোক গতি । দিনে দশ । দোষ ক্ষমিবা আপুনি, কম্রিণী যে শিশুমতি । কোকায়ে বোকায়ে তুলিলেছে। দুরে, স্থখ দিয়1 মোৰ আই । চৰণত ধৰো কাতৰ কৰে, পালিবা তুমি গোস’ষ্টি । মাধৱে এই কথা শুনি সন্তোষ পাণ্ড, আৰু মুমালিনীৰো পেটৰ ঘাট কংn বজি যি কৰা উচিত তাকে কৰিলে, অর্থাৎ তাইক বট; দি সকষ্ট কৰিলে, - “মাধৱে বোলন্ত, শুনা সমালিনী, বুলিবে মোক ন'লগে । প্ৰাণতো অধিক, দের্থে কণিক, ভাৰ্য্যা পাইলো কত ভাগে । এহি বুলি হৰি ধাইৰ মন পূৰি, দিল বস্ত্ৰ অলঙ্কাৰ । " এইবোৰ বৰ্ণনা কেনে স্বাভাবিক ! কম্মিণীৰ বিশ্বাসৰ পাত্ৰ আৰু মনৰ কথা জনা সুমালিনীয়ে শুনিলে যে ককায়েক কল্লিযে শিশুপালক মতাই আনিছে, কষ্মিণীক বিয়া দিবলৈ বুলি। বাতৰিটো শুনিয়েই তাই লৰি । আহি সেই খবৰ কম্মিণীক দিলে —“হৰস-ফৰস কৰি কথা কতে তাষ্ট। অথ, স্তৰ কথা আবে নতু এন আই । যাধৱ স্বামীক লাগি তই আশা। এৰ । ক্লঞ্চত নেদেয় বিহ| কম্নি যে ভায়েৰ | শিশুপাল নৃপতিক আনি আছে বৰ । স্বৰূপে কহিলে। আবে যেহি লাগে কৰ ।” এই নিৰ্ঘাত বচন শুনি কস্মিণী থিয়ৈয়ে গুইল কিছু নাহি বোল। মাত ৷৷ নাহি ক্ষতি জ্ঞান যেন ধাতু গৈল উৰি। অচেতন হুয়া [ ১০৪ ] ১ - ৮ একৰদৈব । পৃথিবীতে ৰৈল পৰি ॥* অতি আনন্দৰ উলাস থাকোতে এনে ব্ৰাঘাতৰ নিচিনা নিৰানন্দৰ বাতৰি শুনিলে মাস্তুহৰ যেনে হয়। কম্মিণীৰ ঠিক তেনেই হৈছিল । “মালিনীয়ে কিস্ক ইমান দূৰ হব বুলি ই বা নাছিল , এতিয়৷ গতি বিষম দেখি “আকোৱালি তুলি। লৈলা “মালিনী ধাই। কি কাৰণে বিকল হৱস তই আই ॥ হৰি হৰি আই তোক ছলিলেক বিধি । তোৰ মন বাহৃিত নভৈল কিছু । সিদ্ধি । ” এনেবোৰ স্বাভাবিক বর্ণনা যে অসমীয়া মতা তিৰুতাৰ মনৰ {াহে সহে সোমাব তাত আশ্চৰ্য্য কি ? গ্রন্থৰ নাথিক। কম্মিণ ক2। যেনে পৱ ৩ী তেনে বুদ্ধিমতীও। হয়াৰ প্ৰমাণ, কস্মিণীধে বেদনিধিক মতা অনাই বুধি-ভাগ দি কৈ-মেলি যেনেকৈ কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ পঠিযাতছিল, সেই কথা পচিলেট পোৱা যায় । তমাৎ বিপন্নৰ কথা শুনি মন ছে ৱালীৰ দৰে তেওঁ অঞ্চল মুচ কচ াৈ আক কান্দি ব্যাকুল হৈযেই আশা নাৱৰ গুৰি-বঠা এৰি নিদিলে বা মাকৰ ওচৰলৈ ।ৈ কান্দি মাককো শোকাকুল। কৰাটোকেই শ্রেষঃ বুলি সা খৰিলে । তেওঁ “বিপদি ধৈর্য্যং" ধৰি বুধি উলিয়া, —-তেওঁক সকৰেপৰ তেলালেখা পচা পূজাসেৱ৷ শিকোৱা বিশ্বাসী বেদনিধি বাপুক মতাট জনাং মনৰ দুখৰ কথা কৈ, ক্লঞ্চক মাতি আানিবলৈ দ্বাৰকালৈ পঠিয়াই দিলে। । বঘসায়। পণ্ডিত বাপুক মাথোন কাকাল উকলি যোৱা ছোৱালী। এজনীয়ে কেনেকৈ শিকাট-পচাই কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ পঠিয়াইছিল। দেখিলে সেই ছোৱাদীক বাহাঙৰি দিব লাগে। ‘কল্মিণী বোলৎ তুমি মোক মাছ৷ তুলি । পিতৃত মাতৃত কৰি। [ ১০৫ ] সপ্তম আধ্যা ১ - ৯ তোমাতেসে লুলি । সর্বকালে হিতকাৰী তুমি গুক বাপ । । গওয়োক মোৰ আবে ঘোৰ হৃদি তাপ। ॥” এই কেইষাৰ কথাৰে তেওঁ বামুণৰ মনটো কোমলাই লৈ কলে। –‘দ্বাৰকাক যায়ো তুমি। মাধৱৰ পাস॥ অসে মোৰ নমস্কাৰ কহিব। আশেষ । পাছেসে । কহিবা মোৰ বচন সন্দেশ । কৃষ্ণৰ চৰণে মোৰ, হেন কথা কছি বাহ ... । তোমাৰ চৰিত্ৰ গুণ. দেশায়ৰ মুখে শুনি, স্বামী ভাৱে। বৰিলে। তোমাক । ইঠাৱৰেপৰা হেঁৰাসহস্র প্রণাম কৰে, জাডু f•ৰে চ' বায় ! ম:থ । সপোনে সচেতে মই, তোমাকসে চিন্তি গাৰো, তুমি মোৰ হৈবা প্ৰাণনাথ কায় বাক্য মনে মই তোমা৷- বেসে ভাৰ্য্যা হৈবে, মোহোক নোনাক শিশুপালে । প্ৰমত্ত সিংহৰ আগে, বঁটা থৈয়ঃ | আছে ঘেন, নহ:ৰাক অধম শৃগালে । ৷ জৰাসন্ধ । সাদি কৰি, যতেক নৃপতি আছে, তোমাৰ আগত যেন তৃণ । প্রচ ও বাঘৰ আপেযে০ গাৱ ঘেলাৱয, অতিক্ষুদ্ৰ মৃগ যে হৰিণ । ... কেন আ৷ বাট চাই, দি•ে এক যুগ যায়, মোক কিয় নেলা । অাসি ঝাণ্টে ॥। কতব) জন্মৰ ভাগে, পুণা বলে পাইবে লা, তুমি হেন স্বামী সেবিবাক ॥ সুন্দৰ তৰুণ তযু, ত্রৈলোক্য মোহন মুপ্তি, প্রথম বয়স অভিমত । তযু ৰূপ গুণে তুলি, নবৰিব স্বামী। বুলি, কোন তিৰী আছে সংসাৰত ॥” ইয়াৰ পিছত কম্মিণীয়ে কৃষ্ণলৈ বুধি শিকাই দি পঠিয়াইছে, বন্ধু বান্ধৱ জ্ঞাতি কুটুম্বক নবধি, ৰক্তপাত নকৰি, সুকলমে স্থত কৰে। কেনেকৈ কৃষ্ণই তেওঁক লৈ যাব পাবিব ।- হেনবা বুলিবা কঙ্কা অম্বেলপুৰত থাকা, কেন মতে লাগ পাইবো যাই। বন্ধু বান্ধৱক মোৰ বধিবাক নলাগয়া, শুনা কহো তাহাৰ উপায় ॥ বিবাহৰ পূৰ্ব্ব । [ ১০৬ ] ১১ • শঙ্কৰদেৱ । দিনা, অসেপুৰৰ হাস্ত, যাইবো ভৱানীক পূজিবাক। তোমাৰেসে বা স্থ। যদি, আাছে মোক প্ৰভুদেৱ, সেহি বেলা হাৰিব আমাক মোক যেবে হেলা কৰি, নেনা আসি প্ৰভু হৰি, থাকিবোহো এহি মতে পৰি । প্ৰাণাহিকো একো কালে, শিশুপাল নৃপতিৰ ছায়াতে, নিদি ওঁ মই ভৰি ॥ তবু চৰণক যেবে, নেদেখোহো প্ৰভুদেৱ, দিলোঁ পৰিছেদ এহিমানে । নিৰাeাৰ ব্ৰত ধৰি, তোমাতেসে স্ত্ৰীবধ, দিয়া তেবে মৰিবে । পৰাণে।” এনেবোৰ মন উত্তলোৱা কথ1 কৈও, সুকলমে কাৰ্য্য সিদ্ধিৰ নিমিত্তে এনে বুধি-ভাগ দিওকস্মিণীযে বেদনিধিক কৈছে – “যতেক বুলিলে। মগু, তাতে শতগুণ কৰি, আপুনি কহিল| তুমি কথা মাধৱক মাতি বুগি যেনে তেনে আনিবাহা, যেবে তযু যোত আছে বেথ। ॥ হেৰা দেখা শিশুপাল, নৃপতি পাপীঃ ইটে, তা সি ৰহিয়াছে মোক চুম্পি । বিস্তৰ বিলৰ ভৈলে, আসিয়া ন° ইিব৷ মোক, মৰিবে। তোমাতে প্রাণ । । সম্পি ॥* এই ছোৱালীটি “তাৰিফ কৰিব পর্গীয়। ছোৱালী নহয় নে ? বেদনিধি বাপুও প্ৰবোধ দিব নজনা বাপু নহয় । “ই কাৰ্য্যক লাগি। আই, চি৷ ভূগ পৰিহৰ, চকুৰ মলছ তই পানী । অাছত্ত্বেক কৃষ্ণদেৱ, আকাশৰ চন্দ্ৰমাক, । হাততে দিবাক পাৰো আনি। মোহোত কহিলি যেবে, সাধিবো সকলে কাৰ্য্য, স্থিৰ কৰি থাক দৃঢ় চিতে । । বচন শিলৰ বেথা, মোৰ মুনিবাই দেথা, আনিৰে৷ ককক তিলেকতে ॥ কাশ্মণীয়ে এই প্রবোধ গুনি সাশ্বস্ত হৈ আকৌ ব্ৰাহ্মণক সাৱধান। কৰি দিছে, কাৰণ তেওঁ জানে যে গোপনকৈ কার্ধ্য কৰিলেহে । [ ১০৭ ] সপ্তম আধ্যা। ১ ১১ ।” নিৰ্বিঘিনিয়ে সিদ্ধি হব।--“আনে যেনে নজানয়, গোপা কৰি যাইবা। গুৰু কথা যেন নোহয় প্ৰচাৰ ৷” বামুণে উত্তৰ দিলে 'মোক শিকাইবাক নলাগয় ই কাৰ্য্যে, আপুনি মই ডাঠ ।” দ্বাৰকালৈ গৈ রুদ্ধক সাঁচাকৈয়ে তেওঁ কস্মিণীয়ে কোৱা মতে সকলো কথা কলে, আক কম্মিণায়ে কোৱা মতেই ‘কহিলন্ত বেদনিধি তাতো । দশ গুণ কঙ্কিণী ঈমাম বুদ্ধিমতী ছোৱালী, কিন্তু তথাপি বহুৎ দিনৰ । পিছত দ্বাৰকাত এদিন কৃষ্ণই তেওঁক ঠাট কৰি ধেমালিতে একাষাৰ কথা কৈছিল, তাতে তেওঁ ভয় । আক বেজাৰত প্ৰাণৰো আশ। পৰিত্যাগ কৰিছিল, -‘কম্মুিণীক কৰিলন্ত প্রেমে পৰিহাস । উচুতে ভৈলন্ত দেৱী প্ৰাণতো নৈৰাশ ’ বুদ্ধিৰ প্রখৰতা থাকিলেও যে ‘মনেকে সামাতে ঠাট্টা ধেমালি বুজিব নোৱাৰে এয়েই তাৰ প্ৰমাণ। কম্রিণী পাচো তাইৰ অতি মৰমৰ ভনীয়েক, তথাপি কল্লিয়ে কৰে সৈতে তেওঁক বিয়া নিদি তেওঁৰ স্বণাৰ পাত্র শিশুপালেৰে । সৈতে বিয়া দিব থোজাত তেওঁৰ প্ৰং উঠি মনে মনে ককায়েকৰ আৰু শিশুপালৰ প্রতি unpariamentary ভাষা প্রয়োগ কৰা অর্থৎ গালি পৰাটোও স্বাভাবিক নহয় নে ? —“ভাই নোহে সিটে। পাপী পৰম চণ্ডাল। উপজি নমৰি কিয় আছে এত কাল ॥ কোন সতে বঞ্চ মোৰ কৃষ্ণ হেন স্বামী । কিনো নিদাৰুণ তই ভৈলি অধোগামী ॥......হেন মনোৰথ মোৰ কৰিলি বিফল। জ্যেষ্ঠ ভাই নোহ সাতপদ্মতো জাগল ! মোহোৰ কৰ্ম্মেসে উপদিলি ধূমকেতু। . ...তথাপি কৃষ্ণক চিন্তি এৰিবোহো প্ৰাণ। কন- চিতো মই স্বামী নবৰিবে আন ॥ মোক বিয়া কৰিবাক আইল [ ১০৮ ] ১১২ শঙ্কৰদেৱ । শিশুপাল । মোৰ মনে তেবেতো জীৱন ভৈল ভাল । তাহৰেসে। মুথে মোক বিহাইবাক পাৱে । সিংহৰ ভাৰ্য্যাক যেন শৃগালেদে। ধাৱে। ॥ (অর্থাৎ মোক বিয়া কৰোতা তাৰ মুখখন চাওঁ ; সিংহৰ ভাৰ্যnক শিয়ালে নিবলৈ আহিছে !) চক্ৰক ধৰিবে খোজে শিশু হাত তুলি। অমৃতক বাছে যেন চুকৰ ভেকুলি ॥ন সেই মতে আশা শিশুপাল নৃপতিৰ । তাৰ মুথে স্বামী হৈলে পাৱ ৰুক্সিণাৰ ॥ ত্ৰৈলোকাৰ নাথ মাধৱক এৰি যাই । কোনে শিশুপালক বৰিব । চক্ষু যাই | সিংহ এৰি শৃগালক ভজে কোন প্রাণী । ভঞ্চ এৰি কোনজনে থায় খাৰপাল ॥* ককায়েক ক খঙত এনেকৈ মালি পৰা কণিায়েও, স্বদ্ধত যেতিয়া কৃষ্ণই ৰুক্সিক হৰুৱাই কাটিবলৈ যা ডাঙ্গি লৈছিল, তেতিয়া কেনেকৈ নিৰ চকুৰ লোৰে গ। তিয়াই ৰিছাৰ মাচল পাতি ককায়েকৰ প্ৰাণ । ভিক্ষণ কৰি স্বৰ্গীয় প্রাতৃস্নেহ দেখুৱাই জগতক বিমোহি কৰিছিল ! সেই স্বৰ্গীয় গ্য: প্ৰাণত শাতল শাfও দান কৰে7— ‘হ্মথেবেথে মাধৱৰ চৰণত ধৰি । অনেক কাতৰ কৰি মাগন্ত ভুন্দৰী। ৰাখা ৰাখা প্ৰভু আৰ নলৈয়োক প্ৰাণ। । অঞ্চল পাতিয়া আবে মাগে ভ্রাতৃদান ॥ তোমাৰ আগত ইটো যেন ক্ষুদ্র মশ । এছাক কাটিলে হৰি হৈবে কোন যশ ॥ তোমাক বিৰোধ কৰি খাইলে নুই আখি । । মৰিবাক । লাগিয়া হাতীক যুজে মাখি ॥ সিংহক জোকাৱে যেন ক্ষুদ্ৰ মৃগ হুট। দোষক চাহাকে ৰাখিবাক যোগ্য দুই { তথাপিতে। মোক চান্তে কৰিয়োক ৰক্ষা । যত লাগে জানো মতে । কৰিয়োক কক্ষ ॥ যিহোক সিহোক যোৰ হৱে জ্যেষ্ঠ ভাই। ইহাক কাটতে কোন [ ১০৯ ] সপ্তম আধ্যা ১১৩ সতে থাকে চাই ॥ শশা প্রভা । ই মৰিবন্ত পুত্ৰশোক । আমাক গৰিহা কৰিবন্ত সৰ্ব্বলোক ॥ প্রাতৃদ্ধ কৰাইলেক স্বামীক অনাত । কম্মিণীত পৰে ছৰাচাৰী আন নাই । ক্ষমা কৰ। মোৰ নাথাকোক কুথিরাতি । . . মৰি 'আসিলেক টেগ৷ মার মাত বোল । তোমাৰ হাতত ঠাই ভৈল গর্ব বেল ॥। জীয়েক মূভঘাই মাৰ ॥াতে লওঁ পেৰ । তেন জানো তোমাৰ বা গুৰ ভুৈল ৬ে জাপানাৰ কু বুiঙ্কয়ে গৈল ৰসাতল । মৃতক প্ৰাণীক কাটি বাৰ কোন ফল তথাপিতো ক্ষম্য যেবে নাছিকে তোমাৰে। । ৬ ভাঁ'লীক কাটিযোক একেপাৰে ।। এহি বুলি মকমক কান্দন্ত সুন্দৰাঁ ‘ততিল লোতকে মধৱৰ 5¢ ভৰি । এ কন্মিণীৰ স্বতাঃ মা ক শশীপ্রভাত ভালকৈ জানিড়িল । অসই দেখি ত ও কৰি মৃত্যুৰ বা তৰি (মিঞ্জ। বাতৰি) শুনি কান্দি কে’ছল, "তেহোক কাটতে চাই, থাকিবা কলিণী আাক্ট, প্রাণক বাবধ কেনতে । হাং শোক প্যবা ঘোৰ, সি কি জীয়া জীয়ে মোৰ, ক্ষানিলেতো ঘৰিল লগতে ।” সন্ধৰ অন্তত বলঙদ্ৰত যেতিয়া কৃষ্ণৰ ৰথৰ ওচৰলৈ আহি দেখিলে, “কক্সিক দেখিলা গৈয়া বিকত কৃবেশ । গোবিনেন্দ বিগুতি চাকিলন্ত শোঙ্ক কেশ ॥ কৰিলা লা স্থনা হৰি কালি চূণে ছু । পৰি আছে কম্মিবীৰ অধোমুখ হুব ॥" আক তোকে লাগি। মহ। মম্বে গালে হাত দিয়া , কান্দিয়া মছন্ত সতী ভীস্ম কৰ। জীয়া ৷ সৰসৰি নয়নৰ পৰয় লোতক” এনে অৱস্থাতে৷ জেঠালেক বলভদ্ৰক দেখি কম্মিণীয়ে মূৰত ওৰণি লবলৈ পাহৰা নাছিল । এইটো স্বভাৱতে কেনে সুন্দৰ ! আকো চোৱা, বসভদ্রই কম্মিণীক ৮ [ ১১০ ] ১১৪ শঙ্কৰদেৱ । প্রবেশ দিবৰ মনেৰে তায়েক কৃষ্ণক কেনেকৈ বকিছে । ‘কল্পিণাৰ তাপ দেখি বলো সকৰুণ । কৃষ্ণক বোলন্ত তুলি কিনো নিদাৰুণ । কিসক কৰিল। কুটুম্বৰ মৰ্মভেদ । কোন কাৰ্য্যে দিয়া বোৱাৰীক হৃদি খেদ ॥। আনে পিন্ধাৱয় আনি চন্দন কুঙ্কম । তুমি চুণে চুইল' নৱ সম্বন্ধী৷ কুটুম । ইহাৰ অৱস্থ| দেখি মনে লাগে টুথ । কেন মতে বহাৰীৰ চাহিবাহ। মুখ ॥ কম্মিক কৰিলা এতমান বছ শাস্তি। হেনসে নিয় ভৈল৷ দৈনী কুখিয়াতি । ” কসক। এইদৰে বকি তেওঁ কস্মিনীক প্ৰবোধ দি কলে“এৰা মনকট শোক নকৰিব। সতি । ক্ষত্ৰী জাতি ভৈলে হোৱে eেন ব্যৱহাৰ । বিবাদ লাগিলে ভাই তাই চিন্তে মাৰ । দাৰুণ ক্ষয়ুি ৮াতি। {হমাস অবোধ । সংগ্রাম লাগিলে পিত৷ পুঞ্জে কৰে যুধ । হেন জানি মাৱ তুমি নকৰিব মৰ্ম্ম ॥ ন স্মি ও নেৰে কবলৰ। আশ । মন্দ কাৰ্য্য কৰিয়আপুনি হোৱে নাশ ॥ তাৰ কোন হানি হোরে কিয় আসে ধাই । উদয়াৰ বাওে যেন মৰে মাটি । খাট ॥ ইহাৰ নকাচে) দোষ বিধিৰ বিপাক । কোনে এৰাইবাক পাৰে ৰিধি লিখিতাক । হেনয় লাহন তৈৰ কৃষ্ণৰ হাতত । লিখিলে বিধাতা তৈবে আৰ কপালত ৷” কেনে সুন্দৰ বুজনি ! আক কেনে চেনেহৰ মাতেৰে দিয়া । কৃঞ্চ যেতিয়া কম্মিণীৰে সৈতে দ্বাৰকাৰ ঘৰ সোমালগৈ মাৰু দৈবকীয়ে "সধৱ হনৰী নাৰীগণ গৈাগা সঙ্গে । পুত্ৰ খহাৰীক আগ বাঢ়ি গৈলা ৰঙ্গে। মাতৃক দেথিৱ হৰি যান্ত ধীৰে ধীৰে । কম্নিলিী সহিতে প্ৰণামিলা জাছশিৰে । চিৰজীৱ হোৱা বুলি মাশী সিলা৷ সতী } কক্সিপী বংগৰীয়েৰে হোক নবসতি। করিমগীক [ ১১১ ] সপ্তম আধ্যা ১ d দখি কৰে দৈবকী হৰিৰ সাফল বহাৰী পাইলো পুত্ৰ সদৃশ । উইতাম্বৰ হওক কৰিয়া এক ঠাট । গৃহ প্ৰবেশিলা নিয়৷ আনন্দ বটট ॥ সবে কন্যাগণে হাতে হীপ ঘট তুলি । মানসে সুনাৰীগণে । পৰম্ভ উৰুলি । ৷৷ ওপৰৰ ডোগৰ পচিলে আসমত বাহাঁ বিয়াৰ দিনা ছোৱালীৰে দৈত্ত দৰা ঘৰলৈ উভতি আহ যেন নালাগে নে ? স্ব টুৱাই-ফটভৰিৰে বাটকুৰি বাহ গৈ বেদনিধি বাপ’ৰ্প দ্বাৰ কা লগ রঙ তেওঁক “মাশুগপুৰক লাগি নিলা আঙ্কোৱাসি । মন্ণ খাটত বসাইল৷ নিয়া ধৰি আপুনি ধুৱাই। কৃষ্ণে । দশৰ ভৰি ৷৷ দিৱ্য পঞ্চামৃত সচ কৰাইলা ভোজন । গৰম । 'ষ ভৈল ব্ৰাহ্মণৰ মন । তবর্ণ যা ত ঘেলাইল:-পাছে গাৱ । ১ ন লৈয় (বিকে ফিল হাত পাৱ !” উখীয়া বামুণে। এদিনলৈ সোণৰ খাট পাই কি যে পাইছিল, সেইটো ঘেলাইল)* •q ষাৰে গ্ৰন্দৰকৈ প্ৰকাশ কৰিছে ! পে জে কাটি চাৰি হিলৰ 'ত 'টকুৰি বাই যোৱা বাপুরে কৃষ্ণৰে সৈতে কৃষ্ণৰ বেগী ৰথত । মুফুৰোৱাকে তিঠে কেনেকৈ ? গতিকে ৰথৰ বেগত তেওঁৰ শ্যৰ সীমলা নাই ; “সৈবা, সুগ্ৰীৱ. মেঘপু, বলাহক ছল ঘল কৰে ঘোৰা লজ্যি শাকাশক ॥” এনে ঘোৰা ৰথত লগাই দাৰুকে যেতিয়া চাবুক মাৰি দিলে—-“শুতিতঙ্গ ভৈল বেদনিধি বেগ দেখি। দ্রুই হাতে ঢাঞ্চি মুর্দিলন্ত হুই আখি ॥ পৰম ৰিল গাৱ হয়। যিজৰাক । ফুৰশি দেখিয়া পৰিপন্থ ৰথ মাজ ॥ ৷ মালোল্য ব্রাহ্মণ প্রতি কোমল শৰীৰ । তৃক ৰথৰ । বেগে কোন হৈবে থিৰ ॥ নাবাঢ়ে উশাস অচেতন বেঙ্গনিৰি। উখনিল পেট । [ ১১২ ] ১১৬ শঙ্কৰদেৱ । । একো নাই ঋধিসিধি । ॥ বামুণৰ অৱস্থা দেখি কৃষ্ণই “অ্যাথেযেথে । সাবটি ধৰিল। আঙ্কোৱালি ॥ দেখিয় দাককে বাঘজৰীক আঘূৰি । ৰাখিলন্ত ৰথক থোৰাৰ মুধ মুৰি । নলৰয় পেট হৰি হাত । বুলাই চাইল। ফুকন্তে ফুকতে কথমপি ধাতু আইল ॥ ব্ৰাহ্মণৰ শিৰে ধৰি ঢালিলও পানী । ঢিমিকি ঢিমিকি মাত্ৰ লবে ধাতুথানি ॥ থিৰ হোৱ৷ বেদনিধি দৃঢ় ক' চিত ।" এই বলি কুঞ্চা৯ অনেককৈ বামুণক মাতিলত, বামুণ অলপ &ান পালে , কিন্তু তেতিয়া ও তেওঁৰ মূৰ ফুৰণি যোৱা না , গতিকে তেওঁ চকু নেমেলাকৈ বলিয়ালি উত্তৰ দিলে —‘মিচিনোহেঁ। তোমাক ভূমিব {কোন জন । কৈৰ হন্তে আসি আছে। কোণেৰ ব্ৰাহ্মণ । কে: নে প{< অকেঁ কি কাৰণে আসি ।" যি হওক শেহত বামুণে ভালকৈ জ্ঞান পালে, আৰু এই যাত্ৰা শৈ তেওঁ ৰক্ষা পৰিল । হেন গুন বেদনিধি কিছু অতি পাইলা৷ । ধীৰে ধীৰে ম্যধরক চক্ষু মেলি চাৰ্চলা। কৃষ্ণক বোপত্ত গোসা হ । লাগিল চমক সৰু খনিতেকে গৈয়? দেখোহে। বম ক । ৰথৰ এমুৱা বেগ নতু দেখি শুনি এৰাগলে ? প্ৰসাদ শাজি তোমাৰেসে , গুণি ॥ আউৰ জ্ঞানো হেন বেগ ধৰয় সাকক। অত্যাপি • তৰতৰি কাম্পে মোৰ বুক । ” এই কথা শুনি যাককে ৰথ গা!ে । লগতে ডকিবলৈ ধবিলে। এষ্ঠ বৃত্তান্তটো কেনে কৌতুকপূৰ্ণ । সদায় খোজ কাঢ়ি ফুৰা আাক টানি-মানি হয় তে৷ কোনোব-কাচিৎ ভোৰোণীয়া ৰথত (fঠকাগাড়ীত) উঠ। বামুণে কৃষ্ণৰ ঘৰুৱা প্রথ: শ্ৰেণাৰ ৰথত (চৌধুৰীৰে Private carriage! উটি যে এনে বিপঃত নপৰিব তাত জাচৰিত কি ? [ ১১৩ ] সপ্তম আধ্যা কম্মিণীচৰণত থকা শিশুপাল আক কল্পিৰ গালিবোৰ আা ক কৃষ্ণৰ উত্তৰবোৰ সাধাৰণত ইমান লোকৰক যে সেইবোৰ । সকলোৰে মুখে মুখে { বেনে শিশুপালে। এঙ্কক —'শুনৰে যাদৱ কালকূট অনাচাৰী। চুৰি কৰি নে, মোৰ বিবাহৰ নাৰী । স্বভাৱতে ঘড়বংশা নাৰীত লম্পট। সধৰে উপৰি কৃষ্ণ তই ভৈলি ঘট । একো নবাছপ তই নাতিকে সম্বন্ধ গুণি চায়ো। তোত পৰে আছে কোন মন্দ ঃ বাৰে বাৰে মোত ত: বারণ { ঘাটি । হেন ক জমস তোক নাপাৰোহে' মাটি ॥ আাগ ক»াক নেস এর মান স{স কালে গ্ৰাসিলেক আ সেক্টনে { • বাস " ইয়ান উকৰ বুক শালি-যো ন কৃষ্ণৰ কথা,-“হেম । আ ন ই1ি. মাধৱে বোলন্ত , গু- ক্ষনে 'ল । কৈত শুনি

  • ছ, সিংহক সমুণে, জিনিবে পাৰে শুশল ॥ তোৰ কি নিন্দাত,

আনি অল্প ই ওঁ, এৰ পাপী শব্দ বোল হেন কি জানস, কাকে “চিলে, অপবিত্র হোসে দেশ ।। তোৰ মন থক, আজি কনে । চুৰ, পানিতেক থাক থাক * হত্যাদি , কল্লিয়ে ক্লজুক ,-“গুল অৰে ষড়বংশী কৃষ্ণ হুৰাচাৰ কেনে চুৰি কৰি নেস ভগিনী আমাৰ ॥। নুশুধিবি কষ্ঠা তঠ মোত । নখুজিলি। আৰে কোন লাজে চাম্প দেস যেন চিলি । যেন টেও কাকে লৈয়া যায সোন্দাকল । পানিতেক ৰহ আজি দিবে। প্রতিফল। ॥। আম নুপতিৰ মতে আমাক জোঙ্কাস র কম্মি কুমৰ ৰ৷ তত আটা নতু পাস ॥। প্ৰমত্ত বাঘৰ আগে ঘেলাৱস গাৱ । +ংসাল সৰ্পৰ যেন লাগে দেস পাৱ । মৰিবাক লাগিয়া যমত কৱ খেৰি । আজি তোক নামাৰি সেন্থৰে নাখাও এৰি । [ ১১৪ ] ১১৮ শঙ্কৰদেৱ । কম্মিণীক মেলাই যেবে নকৰাঁ। উদ্ধাৰ ।। নপশিবো কুণ্ডিন ও । মোৰ অঙ্গীকাৰা৷ ” ঠয়াৰ কুঞ্চৰ চোক৷ । উত্তৰ গুনা, -*হেন শুনি হৰি, হাসিয়া বোলহ, গুন আৰে কমি । চও। গুৰু গেীৰৱক, একো নমানস, তই ভৈলি যেন যাও। । পিতৃত মাতৃত তোৰ মাষ্ঠ নাহ, কাহাকো নামান আউৰ । মুখ চাই চাই, কতেক ৰক্টস, ঠোট কট৷ যেন কাউৰ ॥ তোৰ নিদ। বাণী আমাক নপাৱে ; শুন”দুৰাচাৰ ৰাম ।। যতেক কুকবে, কামোৰ মাৰম্ব, তথাপি আছুৰ নাম । মোক গালি পাৰি. কোন যশ পাঞ্জাব, দেথ গুণি চান্ত চিত্তে মাতেসে আগাল, যুদ্ধত পাগল, জানিলোঁ। তোক হঙ্গিতে । যিটো । মহাবীৰ, স্বভাৱে গম্ভীৰ, হ’তৰে লপলপারে । কৈত শুনি আছ গালৰ ঠানে, সিংহে ঘনে ঘনে ৰাৱে ॥". শঙ্কৰদেৱৰ লেধনাৰপৰ কেনে জলত ভরে যুদ্ধ বর্ণনা ওলায় চোৱা তলত দখা কল্পি আক কৃষ্ণৰ বুজৰ বৰ্ণনা পটিনে, সেহ বুজ চকুৰ আগতে দেখি থকা যেন লাগে ।- "এহি বুলি হৰি, শাৰঙ্গ ক ধৰি, বৰিষিলা শৰ আতি । ঢাকিল আকাশ র্থ্যৰ প্রকাশ মাহি, যেন ভৈল ৰাতি ৷ দেখিল্য কমৰে, মাধৱৰ। শৰে, দিনতে ভৈল আন্ধাৰ । । ক্ৰোধে ধহু ভিৰি, বায়ু বাণ । খুৰি, কৰিলা বীৰে প্ৰহাৰ ॥৷ মাধৱৰ বাণ, তুলা যেন ঠাম, উকৱা ’ বাথু বাণে ॥ সাৰথি ৰথক, ঘোৰাৰ ধজক, বিন্ধিলেক বৰ টানে ॥দেখিলা ধমক, চাৰিও ঘোটক, নাককে ৰিঙ্গতি ভৈলা । বত্ৰ সম দাত, শখ দশপাট, ধনুত চৰাই বা অ্যানি। টনি কৰ্ণমানে, সুদৃঢ় সন্ধানে, প্ৰহাৰিলা চক্ৰপাণি ॥ দশো শৰ চুটি, শৰীৰ! [ ১১৫ ] সপ্তম অাধা । ১১৯ ফুটি, পিঠিত বঙ্গাইল গোটে । ভৈল অচেতন, তীৰ্থক নন্দন, মাধৱৰ শৰ চোটে । ক্ষণেকে সাষ্টম, হুয়া যম সব খঙ্গে কল্পি বীৰ ৰাগি। অতি তীতৰ, কুৰিপাট শৰ, হানিল কৃষ্ণক লাগি ॥ তাকো নারায়ণে, অসংখ্যাত বাণে, কাটিল তিলত চোটে । মু কৰি ডাট, ভল্ল তিনি পাচ, ৰিজিলা তাৰ সলাটে ৬ কগাল ফুটিয়া, বোম্বালে তাহাৰ, বহি ঘায় তেজ ধাৰ । প্রকাশে কুমার বসন্ত কালৰ, পূপিত হেন মন্দাৰ ॥ শৰ ঘাৱ পহ, হুগুণে কিটাই কৰিয়া কাহ্ম অস্ফোট ॥ ধন্থ এৰি পাছে, তুলি আলগাইলা, ভয়ঙ্কৰ গদাগোট ।। মাথাৰ ওপৰে, তুলি সাত পাক, হানিলা । শাৱৰ বলে । ভরৰ গদ), কৃষ্ণক লাগিয়াবিম্বাদ শবদে চলে । হৰি ও হানিলা, কৌমুদকী গদশ, টাকাশ ছাস পৰিল । । পুরূিৰ 2ক, চীক্লত কৰি, ক্লঞ্চৰ ত৩ে চৰিল ॥ দেখিয়া কুমাৰে, শক্তি পুৰি কৰে, দুমাহ পঠাইলেক ক্ষেপি বা দেদীপ্যমান, দগ্নি যেন ঠানা, চলিল গগণ ব্যাপি ৷ তাকো স্ৰ শবে, দেৱ দামোদৰে৷ পথতে পেলাইল কাটি । আতি তীক্ল তৎ, যাঠি গোটা শৰ, প্ৰহাৰি পঠাইলা ডাটি । কল্পিৰ হিয়াত, পৰি দশ শৰ, পুষমানে লৈ তল । । নাকি ঐতি ক্লান, মৃতক সমান, কুমাৰ ভৈল বিহল । কৰি ঋৰি বধে, . পৰি মুচ্ছা গৈাল, সাৰথি অ্যাকগি তাক । আতি মহা ক্রতে, ৰথখান টানি ডাকিল৷ চাৰি ঘোণাক ॥ কতো দূৰ মানে, নিলা পমুৱাই, কুমাৰক ৰক্ষণ কৰি " ইয়াৰ অলপ বেলিৰ পিছত কম্মিয়ে চেতনা পাই তেওঁক যুজৰপৰা পলুৱাই অনা বাৰে সাৰথিক কদৰ্থন কবি, উভতি আহি আকৌ খুজিবগৈ কৃষ্ণৰ সমুখ হল। "কল্পিও সমুখ ভৈলা প্ৰভু ধৰি [ ১১৬ ] ১২ • শঙ্কৰদেৱ । { কাচি। কুৰিপাট শৰ তণ হস্তে লৈলা বাছি ॥ আকৰ্ণ পূৰিয়। শৰ পঠাইলেণ্ড ক্ষেপি। দেখি কুকে পথতে কাটিলা৷ অৱলেপি ॥ সেহি চেগে প্ৰহাৰিলা অর্ধচন্দ্ৰ শৰ । হা তে কাটিল ধন্ত ভীষ্মক পুত্ৰৰ ॥ চায় শৰে কৱচাকা পেলাইল কাটি । দেখি কৰি । মান ধৱ ধৰিলন্ত ডাটি । ক্রোধে জ্বলি গৈলাধে। অগ্নি প্রলয়ৰ বৰ চোটে প্ৰহাৰিলা একান ৈশৰ । ঘা ৰাকো শালিয়া থৈল । দশ দশ শৰে । কুৰি শৰে । ভেদিলেক ধ্বজৰ উপৰে । মাধৱক একাদশ, স'থিক কুনি মুষ্টি যাক যেন ধাতু গৈল উৰি । এৰিলন্ত বাঘজৰী ৰথ ফুৰে পাক । দেখি দুকে নিয়মিলা আপুনি ঘোৰাক ॥ সাৰথিক আশ্বাসিয' কৰিলম্ব গিব । দুনাই নাক । ভৈল নিৰুজ শৰা । ঘোষা কাচিয়া শৰ মাৰ্জিলৰ গাৱ । গুণন্ত মাধৱে দেখি ক্সিৰ প্রভাত ॥ কিশে} হটে। দাৰুণ অপৰ বীৰগোট মোক তেৰ আন কোনে সহিবেক চোট । ভালেতো ইয়াৰ উৰে কাষ দেৱাসুৰ । ক্তগত কপ্ট+ ককি পৰম দন্দুৰ । এতি গুলি ধ? ধৰি কৰিল B^াৰ । , কন্দ্ৰিক বোলন্দু 'মৰে গুন । চাৰ । হেলাতেসে এত বেল' মুজ তই মোক হেন জন হোক আবে পঠাওঁ যমলোক ॥ .. এষ্টি । বুলি ও‘ৰ প্ৰত(ধিলা বাণগণ। । ফুর্স্যৰ নিকলে যেন প্রচ ও কিৰণ { বিভ্যত সঞ্চাৰে গৈয় কুমাৰক পাইল । নিয়ত পৰি শৰ পঠিত বজাইল৷ বাণ ঘাৱে কন্সি বীৰ। ব্যথিত শৰী ; চোট পাই কম্পে তাৰ উক কৰ শিৰ ॥ গাৱৰ। কধিৰ বহি যায় বোম্বানলে ওনষ্ট হানিলেক টনি শৰ সেহি কালে । দুষ্ট বাণে কাতত কাটিলে ধgগ।ন । আঠ শৰে চাৰি ঘোটকৰ লৈলা প্ৰাণ ॥ ল...ঘাঠি শৰে । ৰথখান পেলাইলা। [ ১১৭ ] সপ্তম স্বাধা । + 1লি ॥......হেন দেtথ সাৰথিৰ ধাতু গৈল উৰি ॥• সাৰথিক ৰাখিলা বৈষ্ণৱ হেন নি। স্বস্থ হুহু দেখে ন্নি ৰথ ভৈল ভঙ্গ । মাধক লাগি আতি তাৰ বৰ খঙ্গ ৷ বহুতন্তে ডেৱ দিয়া নামিল মৰ। মূও জঙ্কাৰিয়া বীৰে গলি; বস্তৰ । ভয়ঙ্কৰ গদা ধৰি । বোলে থাক থাক । মাথাৰ উপৰে ফুণ। নলেক শত পাক ও । ই বুলি হানিলেক মাধৱক প্রতি। তাক কাটিল শ্ন শৰে { ভগত পতি গদা ছদ্ম ভৈল দেগি হানিল মুগ। হাকে । শৰে ছেদি- • স্থ দেৱ দামোদৰ | যেটি তাত্ন লtল তাক চেপে নাৰায। ফ্রাধে কি কৰিবে কি নপ°ে চেতন। । ত মস্ক শগ পাৰে মানে arঞ্চাত মানে । মাধৱক লা িgই হ।তে মেলি হানে । । একে । ৮ ক নাচাহ অস্ত্ৰ হানে মহ । কেপ তাকে ! কৃষ্ণে পদতে কাটিলা । 'tালেপে ॥। একো মন্ত্ৰ শস্ত্ৰ যেবে নপাৰ খুলি । পাণ্ডা বাৰু সৰি বোল "নে ? 'আাক যুৰি, 1 ডাব ভঙ্গি কৰি য। বাকত দিলে ক । উপৰক । তুলি ধতি জঙ্কাৰে পা প্রাক ॥ থাক থাক বুলি পদি যাও বা পা' সুবৰ্ণন চন্দ্ৰচয় ‘কি পাৰে আতি ॥ •তে গুষ্টি লগাত "আছে হালয় গমন - নাঘে ষে। মাধৱক খেদয় মৰ ॥ মাধৱে দেখন্ড ফ্লিবীৰ সাসে খেদি । খাগু¥ বাৰু তাৰ হাতে পেলাইল ছেদি হয়ত দশ শৰে ভেদিলন্ত হৰি । তথ্য- পিতে! থাকণে নকধে পাছ ভৰি ॥ বজুমুঠি ধৰি ধাইল দশন কামুৰি । lাৰ বেগত ভূমি লখে প্রতি ভৰি ৷ বিহুত সঞ্চাৰে গৈল৷ ৰথ । মাজে উক্ত । কৃঞ্চৰ চিয়াত বৈসাটলেক এক মুঠি । কিটাইলেক নাৰায়ণ মুঠিৰ নিপাতে । চাম্প দিয়া চুলত ধৰিলা বাম হাতে ; "সংঠৰ হাত যেন বন্দী ভৈল হাতী । ছ' বুলি দিয়াত বৈসাইল। [ ১১৮ ] eে শতৰদেৱ এক পাখি । মুচ্ছা গৈল কম্মি বীৰ ভৈল অধোমুখ ॥” কক্স গতকৈ বীৰ। কৃষ্ণমো এই কথা স্বীকাৰ কৰিব লগীয়াত

 
“কিনো ইটো দাৰুণ শেখ বীৰ গোট ।

গেছৰণত বীৰ ৰস কৰুণ ৰস ইত্যাদিৰ দৰে হাস্ত ৰসৰে Lর নাই। এডোখৰ বিখ্যাত স্কুন। তুাল দি আমাৰ কথা ডাঠ রব। -- কুকৰ বিয়াৰ সভাত বহি সকলে। দেৱতাহ ধম বস্তু উছগা ফ্লাষিছে , মহাশিৱও সেহ সততে . “কন্তু তেওঁৰ দিবলৈ একে৷ নাই ; গতিকে তে ও লাজত পৰি গুণিব লাগিছে। পেও কথ। । রায়ারমেরে ফেনেকৈ হাহি উঠাকৈ বর্ণন) কাছে চোৱা--*সবে। । রেমাণে উৎসর্গি আছে। মনে মনে হৰে গুণত পাছে ॥ কি দিবে। থাৰে কৰে । কোন কৰ্ম্ম । ৰাধৰ বশ সিরে। ব্যাড্রট # হাতে লৈয়। শূল ডক। ঘৰে বাজে মোৰ একেটি গক ৷ সৰ্পৰ কযন সৰ্পৰ ক। বঞ্চণ গায়ে৷ সৰ্প-অলঙ্কাৰ ॥ শৰত কাছে 'অদ্ধচত কলা । শব্যে ও গাস্থি আৰ্চে' মালা ৷ বোকণ্ডিত আছে ৩য়ৰ ধ্বনি । ক্লাব দিলে লাজ হৈবো সমূলি ৷ ছেট মনে গুণি নপাই খুজি । কবিলাক মনে মনে গপি মহাদেৱে তললৈ মুৰকৈ ভাবিব লাগিছে, বিক সৰ্ব্বজান , তেওঁ মহাদেৱৰ মনৰ ভাব বুজিব পাৰি হাত। যোৰকৈ গায়হকৈ মাত লগালে । - ‘কৰযোৰে ক্লফে মাত বুজি শর জানে নলাগয় আন । হুয়ো সুপ্ৰসন্ন দেব ঈশাম ।' এই তথ্য গুলি ধৰা পৰি মহাদেৱে আৰু বেছিকৈ লাজ পাই অমৃদ্ধ• বtaকহেন শুনি হৰে ছ৫শ লাগি । বুজিলনথ স্কঞ্চে অ্যাস {f । ভৈলোহো লঘু ত্ৰিদশৰ মাজে । ভৈল অহান শিখাই কাজে * কেনে (hamorou৯) সুন্দৰ কেীভুকপূর্ণ অথচ গম্ভাৰ [ ১১৯ ] সপ্তম আধ্য। ১ ২৩ সাধাত্মিক ভাবৰ বর্ণনা। এত বর্ণনা পটি সাধাৰণ লোকে তাৰ হ৷ স্থি-উঠা ফালৰ সোৱাদ লৈ আনক্ষ পাৱ, কথা দকৈ গমি চোৱা পfিওত ভক্তসকলে গতীৰ দাৰ্শনিক তত্ত্বৰ ফালৰ সম্ভেদ পাই আনন্দ অনুভৱ কৰে । কহ্মিণীহৰণ পুথিতো শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ নিজৰ বংশৰ পৰি, দিছে—“টেমুনীস বন্ধে, বসাইলা প্ৰবন্ধে, বকদ না নামে গ্রাম। হল ভনাৰায়eে, যাক বছ মানে , দিলা দেবীদাস নাগ । তাহাৰ সমৃতি, মহা ধনতি, ৰাজধৰ নাম ঘাৰ । তান উৈশ্বৰ, ভৈল, সুগাবৰ. কায়স্থ কুল উদ্ধাৰ । । ব্রাহ্মণ সজ্জনে, প্রাথি মাশা মনে, কন্ত স্বাক উপাসি যাৰ । কীৰ্ত্তিচয়, স্থা"ি ও অময়, মহা মন্দা শৰাশি ।। তাহান ইনম্ব, মইঃ । ভৈনয়. প্রসিদ্ধ কুলুম নাম । সব কম যত, সবাতো পাগতগুণতে৷ । নাকি উপাম ॥ ভৌমিকতে pভামণ মহা বৰ। ন েও কেহেঁ৷ আজ্ঞাক বংশতে প্রখ্যাত । ন্ধ সাক্ষাত, জগতে বখানে থাক ॥ । তাহান সন্ততি, আতি শমতি, শঙ্কা ৰ ভণে পৱাৰ পণ্ডিত লেকক, কৰযোৰ কৰে । ক্ষমি ও দোষ আমাৰ । কম্মিণাহথ পৃথিখন যে শঙ্কৰে তেওঁৰ ডেকাকাত ৰচনা। কৰিছিল এইটো ওপৰৰ পদৰপৰ। টপ অং ভাব পোৱা যায়, মাক তেওঁ বৰপোৰ বেলগুৰি আদি ঠাই এৰি ভাটীলৈ অহাৰ আগেয়েই যে এইটো ও বুলিব পাৰি। পুথিত ৰসাণ ৰচনা আৰু নিভজি সমীয়া কথাৰ বাহুল্য প্রয়োগে ও সেই কথাৰ সাক্ষী দিয়ে অসমীয়াৰ মাজত এই পুথিৰ দ্বাৰাই, হৰিম্বংশত থকা কৃষ্ণ-কথ কাব্যময় মনোজভাৱে বহলকৈ প্ৰচাৰ কৰাই তেওঁৰ ঘাই উদেৱ । [ ১২০ ] ১২৪ শঙ্কৰদেৱ । আছিল --"ৰিবংশ কথা ৰচিল। শঙ্কৰে, আশেষ হৌক প্ৰচাৰ ॥*

  • প্ৰণামিয়া হৰি পাৱে, কায়স্থ শঙ্কৰে গাৱে, হৰিবংশ কথাৰ পৱাৰ ।

হৰিপদ প্ৰসাদত সিদ্ধি হোক অভিমত, পৰ তোক 'আশেষ প্ৰচাৰ ৷ কে1ৱ। বাহুল্য যে । তেওঁৰ আশসাল হৈছিল । ওপৰত তুলি দিয়া তেওঁৰ বংশৰ । পৰিচয়ৰপৰা অক এটা কথাৰ আভাষ পোৱা যায়, যে শঙ্কৰদেৱৰ বাপেক কুসুমবৰ সঙ্গীত বিষ্ঠাত পাৰদশী আাছিল,--সেইদেখি তেওঁক “গন্ধৰ্ব্ব সাক্ষাত” বুপি গন্ধৰ্ব্বেৰে সৈতে তেওঁ তুলনা কৰিছে , নতুবা শকসমাবেশত সিদ্ধহস্ত তেওঁ এই খিনিত “গন্ধৰ্ব* শফটো কেতিয়া ও বাৱহাৰ নকৰিলেহেঁতেন । । গীত বা ভটি) পেযুত কৃতকৰ্ম৷ শহুৰদেৱৰ সেভ কমন্স ষে । heriditary। পুকদাষ ক্রমিক সেইটে৷ এfওয়৷ ভালকৈ বুজিব প। গণ । কমিণীহৰণ পুথিত নিভাজ থকা অসমীয়া কথাৰ ব্যৱহাৰৰ কেনে প্ৰাচুৰ্য্যহল ৬ অৰ-তৰপৰ৷ কিছুমান পদ তুলি দি তাক দেখুৱাও, —‘সাত পাক নাচি খোৰ স্নায় এক গুটি কেন মতে মাসে প্র¢ নিশ্চিত্তে সুমটি ॥" *গুণ চাহি যেন দ”ে বোলে । ভ(ল ॥ "ভাল চাতি দিলে দৈবে যেহি লাগে হোক ॥" "কক্সিণীৰ সাবে উকলিল কন্যাকলা"শুধিব মানাগে বিয়া দিও কৰুিণাঁক।' “মাধৱৰ নামে সিটো জুততো নেদে খেৰ ।” আমাৰ ভগিনা কোনে দিংয় মাধৱক। " মিছা বাদ নকৰস বেল নাকে খুৰে ॥” বৃদ্ধ বয়সত তুমি এমুৱ৷ মবোধ ॥ আনতে নভৈল। তুমি পিতৃ নামে পাইলা।। যাদৱগোটক বৰ লোরটি থুৰি পাটলা ।" তযু মনে যেন যুৱাই তাকে কৰিয়োক ।” “কৌতু [ ১২১ ] সপ্তম আধ্যা ১২ ও । তলে জুমাজুমি ফুৰে কিনি বিকি ॥” মাধন স্বামীক লাগি তই আশা এৰ । কৃষ্ণত নেগয় বিয়া কল্লিয়ে ভায়েৰ ॥" পৃথিয়ৈয়ে শুইল কিছু নাহি বোল মাত । " “উপজি নমৰি কিয় আছে এত কাল ।" ‘ অমৃতক বাছে যেন চুকন ভেকুলি ।" “গুপ্ত এৰি। কোনজনে প্ৰায় পাৰপানী । “‘মুখ লোমা কি ক্যু কৰস বদন । “+রুিণী বোলন্ত তুমি মোক আছা তুলি ! পেতৃত মাতৃত কৰি তোমাতেসে সুলি ৷ " ‘স্বৰ্ণ পাটত ঘেলানা প্যডে গাৱ।” নাহি ওখ শান্তি মোৰ আৰুচয় ভাত । উগুল থুগল নিদ্ৰা নাসয় শয্যাত । প্ৰলয়ৰ মেঘ বেন সোসাই বাথু লাগি৷ ॥" ‘ফ্রকান্ত কহে কথমপি ধাতু আহল tিামকি চিমিকি মাত লৰে

াভুপানি " লাগোপা কৰে সবে কৌশাম্বী নগৰী * “আসা

অ্যাত ব'ন্ত ধবে পদূধিক বা ওঁ । মধৱ গোসাল্ট অ্যাসে নেত্ৰ ভাৰ % ৷ ‘মাধৱৰ তেৱে সবাষ্টাৰো স্বৰষিল ।" । "পৰৰ প্ৰাদ্ধত । কেনে জা দিব লাগে " “ম। টি খাই মৰা যেন উৰায়ৰ যাও ॥' “"জ হুযসবেও আসিলো আলোচিয়া । কৈছু নতু হন্তে মুও শোলোকাক দিয় ।” ‘শুনি দেন জোকৰ মুখত দিলে চূণ { ” কম্মিণীৰ অধিক বিচাট কৰে মন । ” “চপাই হছিল যেন আম কৰমুট।" ““একো সাৰ নিসাৰ নপাইলে বাৰ্ত্তা ভাল । জানি লোহো শিশুপাল ভৈল যম কাল ৷" কাশ্মণীৰ শশৱত ঘষিবা। তৈল কুৰ আামিলা পঞ্চাশ খট জল আতি জুধ ॥” ৰঘৰ মেখলা আনি বান্ধিলা কালে । মুঠিতে লুকাই যেন বতাসতে হালে ॥" “লক্ষেক নৃপতি থোসমোস কৰি তথাতে থাকিলা চাই” কৰে। হআউল ভৈল ।” "প্রমত্ত হাবীৰ লানি নিছিগম, । হুলস্থূল সমজ্যায়ে [ ১২২ ] ১ ২ ৬ শঙ্কৰদেৱ। 1 ৫ । ৰথ চলে এক লাঞ্জি” ““ভায়েৰৰ লাগ ঝাণ্টে লৈয়োক বপাট ।” “নসহে পৰাণ মোৰ পোৰে আতি পেট (” ‘কতো পাইলে বুলি বগুৱা লাগিল, পৰিল মাটি কামুৰি ।” বাৰিষাৰ মেঘে যেন বৰিষয় ধাৰে। ।” যোৰন্তে তানসে আন নমনিয় হাত । তেবেসে উমান। । পাৱে পৰে যেবে গাত ॥” ‘দশকুপ্ত। আগ্নি যেন যুগান্ত কালৰ ।" টেৰ কৰি চাহি বোলে জানো মাজি বুৰে । পলাই পলাই বুলি যদুসেনা ৰিঙ্গ দিল।” “ক্রোধে দুই চকু সঙ1 ওৰ যেন ভৈল । ” কান্ধত নাঙ্গল দিয়া কাকো চাপৰাই ।” “সালে বাজা লালকাল ভৈল সমুদাই । ঢালে। পৰে1 কৰে পলাই পাছক নচায় ॥ বগুরা লাগিল কতো যাট আর্টকাচি । পাছত মানকে যায় কিল খুন্দা ৰrৰি ।” “পলাইবে নপাবি কতে পৰে জুটি খায় ৷” ‘দান্তে খেৰ তুলি কতো করে কাউবাউ ।" কাকে। পেলাই এৰিৱাৱে যেনে মাটি খচে ।” ‘মূখুজিবি বুলিয়। কুকুৰিব পাখি আাৰে (” “চের । লৈয়; নাচে কতে৷ চাপৰি চাপৰি ।" “সবে আপোনাক বাথৈ, ধান দিলে হোৱে আখৈ, মুখ । আতি শুকাই তৰ তfৰ ।" "মোৰেসে । ভগিনী নেয় কাৰ কিব। হানি, আনৰ ঘৰত কোনে আনে পীয়ে পালী। “অনাবাৱে ভাগৰ পৰয় বৃক্ষ ভাগি । " "আ কাশত শগুণ বনাৱে জাকে কাকে । মুখ চাই চাই তাৰ নটে চোঙা কাকে ॥" হিলদল ভাগি যায় ৰথ চক্ৰে পথ ।” 'ঘোৰায়ে হেসনি পাৰে 5ি ৰে কঁঠাল । ” ‘আমাৰ বংশত তই ভৈলি ধূমকেতু ।” ‘এছি বুলি তুমি মোক ভুৰুকুৱা আসি।” “মোক যুঞ্জিবাক অাস৷ কিনো আটাইটাই।” “যেন চোও কাকে লৈয়া যার সোন্দাকল ।" “জান নৃপতিৰ মতে কামৰ জোঙ্কাস ” ধাম ভণ্ড লৈয়া তুমি B [ ১২৩ ] সপ্তম আধ্যা ১২ ৭ দি যাহঁ৷ তাক ।" “স্বতন্তৰ কগীয়াক কি কৰে ঔধধি ।” ‘"দ্ধ পৰিহৰা তুমি বিপাঙ্গে নমৰা।” “'গুন অৰে কোনে তোক পতিলে পাতৰ । ” ওলগতে পাঞ্চ কিল. সেরি পটন্টন র” জীয়োক হেয়াই মোৱ দান্তে খেৰ লওঁ । কিক দেখিয় যেন হলেী পশুগোট । ” “নিটালে পৰিল! আমি হামখুৰি পাই।" “পৰি । আছে যেন দাত ভগ। ঢোণ্ড) সাপ ।" fথয়৬৬ দিয়া কতে৷ । মঙ্গ 'সঙ্গে নাচ ” ‘শ্রমিতে নাপাৰি কিবা তাছে না প্রাণ ।” 'সবে ভৈলে’ নিমাখিতী ৰiওী।” ই কাতি সিকতি কৰি চাছে । গৰাই ।” “হেন দেখি মন্ত্ৰীগণে বান্ধে পেৰেনি। ‘ধোৰাৰ স‘ন্ধৰ পৰ। সালি ওলাট ।” (“স্বকপে কছিলোঁ। যেন যুৱাত কন । “ঔষধক দেখি যেন নমাইলেক ফেট ' “আধাৰি কায়া সপ বসিলেক শাৰী। [বপক্ষ ৰাজাৰ দেখি মাথায় পুৱাই ।” শৱদৰ ‘সমধম মুগুনিত্ব মাত।” স্থৱ{গতে মোৰ চিল কম্মিণী, ধৰে কৰে নিতে ৰোষ " কোলায়ে বোকায়ে নিলোহো দুখে, মুখ দিয়া মোৰ আই ।" ইতাদি। যিসকল বঙাণীয়ে । অসমীয়া ভাবাক টানি আজুিৰি বঙলা + নিব খোজে, আৰু । শঙ্কৰদেৱৰ পুথিৰ ভাষণ হেনো তেওঁলোকে মসমীয়া নিশিকাকৈয়ে বুজিব, পাৰে, তেওঁলোকে, "ওপৰত দিয়া পদবোৰৰ সৰহ ভাগ আশা কৰো সৰ সৰীয়াকৈ ভূ পাব। [ ১২৪ ] অষ্টম আধ্য । অনাদি পাতন ।— এই পুথি প্ৰীমদ্ভাগৱতৰ তৃতীয় স্কন্ধৰপৰা শঙ্কৰদেৱ সঙ্কলন কৰিছে । প্ৰব শিৱনাথ ভট্টাচাৰ্য্যৰ দ্বাৰাই প্রকাশিত ‘ অনাদি পাওন”ত লেন্স আছে যে চতুর্থ স্বান্ধৰপৰা। শঙ্কৰদে?ে এই ছোৱ কৰিছে । ছপা হোৱা পৃথিখনৰ গুৰিতে শঙ্কৰদেৱে পাতো আছে। —'শুনা সাৱধান মনে যত সভাসদ । চতুর্থ স্কন্ধব মহাভাগৱতপদ । যেন মতে ভৈল ইটো অনাদি পাওa { শুনিয়োক আছে যাৰ মুকুতিত মন শুকত পুছন্ত পনীক্ষিত নৃপবৰ। শুনিলে। তৃতীয় বৃদ্ধ তোমাৰ মুখৰ ॥" স্বামন মনেৰে ওপৰৰ পদত ‘চতুৰ্থ স্বান্ধৰ’ ঠাইত তৃতীয় স্কন্ধ আক ‘তৃতী স্কন্ধ"ৰ ঠতাত দ্বিতীয় স্কন্ধ হব । হাতে লেখা পুথি নকল কৰোতে লেখকে এই ভুল কৰিছিল, মাক সেই দৰেষ্ট ছপা হৈছে বোধ হয় । মূল ভাগৱতত তৃতীয় স্কন্ধত তে বিৰাট মূর্ণিসৃষ্টি ‘মন্বন্তনাদি কাল পৰিমাণ ব্ৰহ্ম সৃষ্টি বর্ণন' “সৃষ্টি প্ৰেকৰণ' ইত্যাদি বিষয় আছে। সি যিহওক, শঙ্কৰদেৱে ভাগৱতৰ কথাৰে সৈতে বামন-পুৰাণৰ কথা মিহলাই অনাদি পাতন ৰচনা কৰিছে। বুলি কৈছে—মহা ভাগৱত গল অমৃত সাক্ষাত । বামন-পুৰাণ কিছু মিশ্ৰ দিলো তাত । শঙ্কৰদেৱে ভাগৱতৰ সৃষ্টি প্রকাণাদি কথ। বোৰৰপৰা বাছি বাছি সাৰ সংগ্ৰহ কৰি সংক্ষেপে এই পুথিখন এনেকৈ ৰচনা কৰিছে, ধে ইয়াক অনুবাদ নুবুলি মুকীয়া । [ ১২৫ ] তটুক সাধন। ১২১ থি বোল। উচিত । বাস্তবিকতে ছা জ্ঞ য় দার্শনিক তত্ত্ববোৰ। সৰ্বসাধাৰণে সহজে বুজিব পৰাকৈ এনে উজু ভাৱে তেওঁ ‘পদবন্ধে ” ৰচনা কৰিছে যে দেখি আচৰিত মানিব লাগে । শঙ্কৰদেৱৰ । ৰচনাৰ গুণহ। এনে । তেওঁৰ প্ৰতিভাৰ স্পর্শমণিয়ে যিহংক ছোৱে সিযেই উন্দ্ৰল হৈ পান। মহাপ্রলক্সন (শহ ছোৱা ত “মতা প্রতিয়ো পুৰুষত গৈল লীন । •াখ ‘ক. সান একে পৰুষতো ভন ( নাহি জল নাহি গুল দা ভকে ভকাশ শা'ত মই। বাঘ চকী শুর্গ]ৰ প্ৰকাশ ।। নাছি শা • উষ্ণ প্ৰভু নাহি । না এ দিন সমস্তে সংসাব গৈল ঈশ্বনত লা• । প্রকা ওৰো । । ঈশ্বৰ পুৰুষ স্ব ৩৪৭ । নাতিক দ্ৰ ব্ৰক্ষৰ বাহিৰ অভ গুণ ॥ জগতৰ । জ’ উদ ৰতে দিয়া বাস কেৱল ঈশ্বৰ কুৰু কৰন্ত প্ৰকাশ ৷ অনাদি অনন্ত বিটে। এহ্ম নিৰঞ্জন জ্ঞানমঘ । আনন্দ ৰসত মগ্ন মন ॥ নন-কমল মুদি যে (নি দশ ছলে । আপোনাকে চিত্ত শ' এ গছতে কেৱলে ॥ যন, বুদ্ধি, ১৭, অহঙ্কাৰ মাদ, "নান্য কৰ্ম্ম কৰিবাক । বৰে "আলোচন একো কাব্যে থিৰ নোহে তাক বুলি মন ৷ স কল্প বিকল্প ধৰ্ম্ম কৰে আলোচন । বুদ্ধি নাম বুলি তাক সানিব। লক্ষণ ॥ সমস্তে কৰ্ম্মক মহ কৰে । বুলি মানে। অহঙ্কাৰ বুলি তাক জানিবা আপোনে। ॥ নাম। । সব কৰ্ম্মক কৰঘ নিতে নিত মিশ্চয়ে জানিব৷ এাজ। তাৰ নাম চিত্ত। | আৰ যে মনৰ কথা শুনিয়ে অপেক্ষি। । কাছিলে নটক যেন ভিন্ন ৰূপ দেৰি ॥ মনৰ কল্পনা মানে সমস্ত সসাৰ। জংগন স্বপন নিদ্ৰা তিনি বৃত্তি বাৰ ৷ আছে মন সমস্ত প্ৰাণাৰ হৃদয়ত। ঈশ্বৰৰ প্রতিবিম্ব [ ১২৬ ] ১৩০ শঙ্কৰদেৱ । । লাগিছে মনত ॥ তাকে বুলি জীৱ মন এবে ভিন্ন মুই। একপিণ্ড ভৈল যেবে লোহা অ িদুই ।। মনে পুখ পাইলে জীৱে বোলে। মই পাওঁ, মনে যৈকে যাৱে জীৱে বোলে মই বাওঁ ॥ মনে। যিবা কৰে জাৱে বোলে মই কৰে । মনৰ মৰণে জীৱে ৰোলে। মই মৰে ] ॥ যেন সূৰ্য্য বিষ লাবে জলৰ লগত । জল স্থিল। ভৈলে বিশ্ব থাকে পূৰ্ব্বৱত । মনৰ কৰ্ম্মক ঘিটে মোৰ বুলি। মানে। কৰ্ম্মপাশে বনী জীৱ এৰি । মদপান । আত্মাৰ প্রসঙ্গে ম• একে অচেতন । ধনতে আছে ইটে। চৈধ্যয় ভুবন ॥ মনে পাপ মনে পুণ্য মনে সে নৰক * । মনেসে কৰিডে ভেদ আপোন পৰক ।। যতেক তন্দ্ৰিয়গণ মনৰ অধীন। মনেৰেসে আজ্ঞা পালি থাকে ৰাত্ৰি দিন । মনে উপঞ্চয় জানা মান সে মৰণ । মনুষ্যৰ মনে যে 'ক্ষ বন্ধৰ কব॥ ঘ দেখ দেহ ধন্ম মনৰ প্রবন্ধ । তাৰে বন* থাকে ড্ৰায়ে নেৰয় কৰ্ম্মবন্ধ” । , যৎসং৬াৰক কদ ৰূপৰ কি ভীষণ ‘চত্র -"যেবে গৈল একক বৱিধ ব্ৰহ্মাৰ। কদ্রব্ধ। কলে হৰে €গত সংহাৰ ॥। অধে। উদ্ধে শৰীৰত নেদেশ প্ৰমাণ। ভ্ৰকুটি কুটিল মপ দেখি চৰে। প্ৰাণ ॥ আউল জাউল জটাজ, ট হাতত ত্রিশুল ঘোৰ মূৰ্ত্তি ধৰি কৰে প্রগাক নিৰ্ম্মল ॥। কিল কিল কৰি হাসে লৰে মুণ্ডমাল। পৰ্ব্বতৰ শুঙ্গ বেন দত্ত ছইপালি । সহস্র সহS প্রজা মুখে ধৰি ড'টি । মৰমৰি মুণ্ড চোবাৱ দান্তে আতি। জঙ্কাৰ মাথ স্বৰ্গশ্বাসী যায় পূৰ। চৰণৰ প্ৰহাৰে পৰ্ব্বত হোৱে চূৰ ॥

  • '1 here 1s nothng either good or bad but thunking

mats 1t so :.. —Shakespeare . [ ১২৭ ] অষ্টম আধ্যা। ১৩১ । ধাৰ ৰিঙ্গ দিয়া দিগগজক গোঞ্চ মাৰি । ওপৰক তুলি । নচুৱাপ্ত ত্ৰিপুৰাৰি । কুধিৰে দিগিধ দেহা কৰি থোৰ ধ্বনি । তনি গোটা চক্ষ যেন জলন্ত অগনি ॥ ত্যজে ঘোৰ আটাস। মিঘত যেন পৰে । স্বৰ্গ মৰ্ত্ত্য প| ’ল একত্র হুয়া লৰে। ॥ জগত স°হাৰে হৰে পৰম বিক্ৰম । স্মক যমকে

  • অংক । মহা

সাৰাৰণত সদাশিৱৰ চি এ,—-'ক্ক,ৰা ত অ‘ধর ধৱল কলেবৰ প্ৰকাশন্তে আছে পঞ্চ বদন সুন্দৰ । প“শতয় লে।১ন । কচিকৰ ॥। জ্বলে সুবলিত মহাবাহ যে বাতুল । নান! মত্ব আছে । মত ডম্বৰু ত্ৰিশূল ॥ কটিত বাবর ছাগ গা মুণ্ডমালা । লাল । জটা আনি জল bজ কলা বিকট । ট জট জলে। tথ । সাঙ্গ ত শোভে সৰ্প জগতৰ নাথে॥ ডুবু ডুবু ডম্বক Sাৱৈ সৰ্ব্বক্ষণ। । ইদয়ে ধিয়ান্ত সলশি ন নিৰঞ্জন ।" আপাদ চিত্রপট-—"জোগুণ ব্রহ্মা ভৈল যিটে সৃষ্টিব । সুবৰ্ণ । ৰাক্ষ যেন জলে কালৰ ॥ উৰুত উদ্ববন নৰ গুণে শোভে । বতে। কবে কম গুলু জাপ্যমাল' আউৰ হাতে । হৃদ্যত ধিয়াস্ত। এক অবিচ্ছেদ। মুথে উচ্চৰন্ত উচ্চ কৰি চাৰি বেদ ৪ আ1ছত । শু তার ভারে পাছে সৃষ্টি কৰে ।” বিষ্ণুৰ পট --“সত্বগুণে ভৈলা বিষ্ণুকপে চিকৰ নীল উতপল সম হ্যাম কলেৱৰ । শোভে পীত বস্ত্ৰ যেন মেঘত বিজুলী । চাৰি হাস্ত চাৰি অস্ত্ৰ ধৰি আছে তুলি । ঈষত হসিত মুখ । আসাম পদ্মকোষ। নয়ন-পঙ্কজ অতি দেখন্তে স্তোষ ॥ কিৰীটি কুণ্ডলে আতি কৰে জাতিষ্কাৰ । আলে। হৃদয়ত মণিময় হেম । [ ১২৮ ] ১৩২ শঙ্কৰদেৱ । । হঃৰ ॥ অৰুণ অধৰ চাৰু দশনৰ শাৰী। কন্ধন কেয়ুৰ ৰঞ্জে । মহ! ভুজ চাৰি । অপাদলম্বিত পঞ্চবর্ণ বনমালা। কতিটে পঞ্চৰত্নে প্রকাশে মেখলা । পদপঙ্কজ ই জল প্ৰত্নৰ নূপুৰ ।.. . ধাৰ ক্ৰীড়াশু ইটো তিনিয়ো জগত ॥" ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, শিৱ আৰু ত্ৰিজগতেৰে সৈতে এই ব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টিকৰ্ত্তা য’ৰ প্ৰতি লোমকূপত একো একো0। এন্ধ। , সেই জ তা সাদ- পুৰুষৰ চিত্ৰপট না (মধ যেন, ‘বজুলী সঞ্চবশৰীৰত পীত বাস | মহা মনোন, ব্ৰহ্ম কলৈ«, ভুবন মোহন বেশ *ৰত প্ৰত্নৰ কিৰাট অমূলা, নাল আকুঞ্চিত । কেশ | ভুল তিলক, ললাটত শোভে, অঃ।ক। পঙ্কতি কান্ত । প্রফল পদত, যেম । পৰি আছে, উত্তম মৰা পান্তি ॥ ক ‘চকৰ কৰ্ণে, মকৰ কুণ্ডল. ৰত্নে কৰে । জলমল তাহাৰ জেউতি, প্রকাশিত মতি, সুশোভন গণ্ডস্থল আছে মদনৰধনুক নিমস্তে, এড়ৰ দ্ধব । প্রকাশ। ঈষত হসিত বদন, নবন অ #৭ পঙ্কজ পাসি । না} তিল-ফুল, অধৰ ৰাতুতৃণ, দহ মু! তাৰ পান্তি । কচিৰ চিবুক, কণ্ঠত কেIন্তুe, নব আদিত্যৰ কান্তি । চাব ম: । বাছ লগি বলিতকতল কিশলয় । ক বুৰ কে খুব , কৰ্ষ বলয়, শোভা কৰে অতিশয় । শখ চক্র গদ ধ' দ্ম চাৰিহাতে ক{ৰ অতি জাতি স্কাৰ । বহল হৃদয় তাতে ৰত্নময় মণি মুকুতাৰ হাৰ। ৬ বক্ষস্থলে শোভে শ্ৰীবৎস পঙ্কতি, কটিত ব'ছু মেথল। । আপাদ লম্বিত স্বর্ণ পয়ৰ গলে বৈজয়ন্তী মালা ॥। কৰাকৰ সম উৰু নিৰুপম, শোটে । পাট পীত তুনি । অৰুণ চৰণে, বজ্ৰৰ নূপুৰে ৰুণু জুহ্ম কবে ধ্বনি । প্রকাশে অনুলি, সুবলিত নীল, চম্পাৰ পাকৰি নয় । প্রতি । [ ১২৯ ] সপ্তম আধ্যা । অগলিত ৰত্নৰ উজ্জস্তি জল নখ চ ন্য । অবক ও তত পদপঙ্কজক গেন্তে অমৃত ৰূপে । ধ্বজ বজ যব অস্কৃশ পঙ্কজ চিন্তু সবে শো খ1 কাৰ ॥ প্র ”ৰ পাবৰ 'মাগত যে জলে অব০ পন্থ " ( ক'{ শৰ । দৰশন ভব তব মাশে পৰম মিলে সমুষ। দহ ৩ত—“দেহন মঠিম| অব শুনি যে বক - ব্য ও৭ গুণ । ১ 7ন আ7ছ শৰীৰ ত । সযত্তে বেশ তন ক দিল । ।াণ । আপোনান চ4ান্নবে তক্ষুল প্রমাণ ॥ দিশ স এক । E + \ত •। পকা উদ্ধে স্বয অধ চক বায়ুক •ি বাস । বাঁক যা ও কটা

  • ° পাঞ্জাত শৰ । তবে উঙ্গে আছে ভৰ • ব ‘ন দ্বাণ ॥ উই ।
  • 1ণ 9 নাক কহ চমু লেখ। । ন’ এ ন স ও সাউথ•

{। Yধ গুই | এই নব ত কি নাড়ী তাত বন হতা। তষ্ঠাতা সঞ্চৰি ফুণে প্ৰাণ দশ মাথ, । -বেশ পথ্যও ১লাছ শুন্নৰস , । পথ্য এপিাত হোৱে ওয ব" বট বায় তাঁৰত এটি তেজবল নাডীৰ মণ্যন “উনি ন ৬। । সুপম ৰঘুয়া পিঠ শ। হড। নাড়া আৰ নাম ! স্লযুম্ন। উ গুণ 'অ ৩

  • দেয়া আধাত যিটে। বাপি আট ৈযা “”্যম ওকাও । ছদ

পদনে ছয় চক তাড * ৗৰত ।। শুই লিঙ্গ লম সনি ও বু বলা তত । চা‘র দল দল শাভা দশ দ" ॥ ত"ডে ‘অষ্টাদশ পৰ্ম্ম। । Mদয কমল ॥ ৩ালু ও ষোড ললাটত দল ॥ । চা যে শৰ মতে ছয় । এ ক এৰি হত । সাঙ্গ৷ পৰমাত্মাৰূপে হৃদয় কম’ল ততাও ভ । জাৰক ভুঞ্জা ও কম ঘলে ॥ অধে উল্পে সন্ধাএয়া ফুৰে স্থান । স্থান পান অপান ব্যান সমান উদান । নাগ কুম্ম ক্লকত ধাযুত । চকুপাম। দেখদন্ত ধনঞ্জয় এহি দশ নাম ॥৷ সুষুম৷ আছথ মেক । [ ১৩০ ] ১৩৪ শঙ্কৰদেৱ মাৰ ভিতৰে । যাত বায়ু পশিলে অমৰ হোৱে নৰে॥ তাহাৰ মুখত ঢাকি আছে কুণ্ডলিনী । মায়াৰ শকতি যেন দেখিয়া সপিণী ॥ শঙ্কৰদেৱ যোগশাস্ত্ৰত কেনে পাৰদৰ্শী আছিল, আমি এই গ্ৰন্তৰ মাগডেথৰত কৈ আহিছে । ওপৰৰ এ সংক্ষেপ বর্ণনাতে। । তাৰ প্রমাণ পোৱা যায় । = ০ , + B০ -•e— — নবম তাধ্য। । । বলিছলন । শ্ৰীমদ্ভাগৱত অষ্টম স্বৰ্ষৰ অস্বৰ্গত । বলিছলন অষ্টম স্কন্ধৰ সাৰ বুলিব লাগে। । শঙ্কৰদেৱে ও কৈছে “অষ্টম স্কন্ধৰ সাৰ বলিক ছলন " শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ বলিছলন পুথিত ভাগৱতৰ কথাৰে ৰাঘল-পুৰাণৰ পৰা কিছু কথা মানি মিছলা ৰচনা কৰিছে বুলি কৈছে, —-“ভাগৱ: কথা ইটে। অমৃত সাক্ষাত। বামন পুৰাণ কচু, মিশ্র দিলে। তাত ॥” শস্কনদেৱৰ প্ৰচিত। ভাগৱতৰ আনবোৰ স্কন্ধৰ ৰচনা আদিৰ সম্পৰ্কে থি কোর গৈছে, এই পুথিৰ সম্পৰ্কেও সেই কথাই খাটে। এই পুথিৰপৰা । আমি দুই চাৰি ডোখৰ ইয়াত তুলি দিওঁ,—-বলিৰ ভয়ত ইদ্রাদি দেৱতাসকল পলাই বিজুবনত আছিলগৈ। , তাতে তেওঁলোক কেনে ভয়ভীত হৈ আছিল, সেই বর্ণন৷ চোৱ! —"আলোচি পশিল, গৈয়া বজুবন মাজে । কটক শারটে আবে বেক বেতৰয় । । চেন [ ১৩১ ] নবম আধ্যা । ১৩ অৰণ্যত থাকি মুগুচয় ভয় ॥ মাত জানো পায় অ্যাসি লনৱ অশিষ্ট । একো থানে মুলুকায় দেৱতাৰ পিাথ আচম্বিতে যদিবা দেথয় মূঢ৷ গছ। দৈত্য বুলি পলাৱে নচ। হে আগ পাছ । পক্ষী যেবে উৰয় তাহাতে প্র।ণ তৰৈ । সপে'নতো সুখ নাহি দৈত্য আনি ধৰৈ ॥ না মাতন্ত ডৰে কথা কহ ঠৰে ঠাৰে। ৷ ৰাত্ৰি ভৈলে বজাই ফুৰন্ত যেন চোৰে ॥হস্ত ব্রগYি ! কতে৷ সন্ন্যাসী তপদী। ভিক্ষ। মাগি ফুপ্ত নগৰ গ্ৰাস পশি ॥ তৈত সখ । নেদেখত নাথাকয় থিৰে । কোন তুমি বোলৎস্ত শৱৰ দেও লিৰে । চোৰ চোৰ বুলি নগৰীয়া পাৰৈ গেৰি। পশই ত্ৰিদশে ফুলি বোকণ্ডিক এৰি ও হৰি হৰি আশে পলাইবাৰ পুৰা নাই । খাৰতো পয় যেন দেৱৰ বিলায় ॥ মাসেকতো কাৰে। তার এৰে নাহি ভে°ট। শুখাই গৈল শৰীৰ শঙত লগে পেট ॥ জঙ্কা মাত্ৰ আছে । কথমপি জীৱৈ প্ৰাণ । দিনগোট যায় এক যুগৰ সমান। ধূলি। ধূসৰিত তস্থ প্ৰেতৰ আকাৰ । কহন নযায় আৰ দেৱৰ বিকাৰ । পুতেকহঁতৰ দুখৰ কথা শুনি । অদিতিয়ে বিলাপ কবিছে: "পুপ্ৰশোকে ঝমক দেখন্ত দেৱ মাৱ। । কৰন্ত ক্ৰন্দন দেবী অতি দখ ৰাৱ ৷ হা পুস্ত্ৰগণ ভৈল হেনসে অৱস্থ। । প্ৰাণ ফুটে তোমাসাৰ শুনি জ:থ কথা ॥। উপজিলি পুতাট এন্থি নিকাৰক লাগি । কতনো ফুৰিবি পৃথিবীত ভিক্ষা মাগি । মই পাপিনীৰ । কিনো অভাগ্য কপাল । ত্ৰদশ দেৱৰ আৰ । নেদেখিলে । ভাল । দশ দিগপাল একেবাৰে অন্ত গৈল । । তবে দিতি সতিনীৰ। মন ৰঙ্গ ভৈল ॥ হৰি হৰি ইজ হাৰিয়াসৰ পূ তাষ্ট । কোন বিধি তোৰ হেন কৰিল বিলাই । যাৰ নিদ্ৰা নাগে তুলী সুবর্ণ খাটত । [ ১৩২ ] ১৩৬ শঙ্কৰদেৱ । কেনে নিদ্ৰ। আসে অবে কেৱলে যা টত ॥ অসংখ্যত অ৷ সৰীগণে। ধৰে জালে । .. তাম্ৰাৱতী ৰঞ্জি বসি থাকা সি•হাসনে আবে লগ ভৈল অৰণ্যৰ পশুণে ॥ যাহাৰ মুখত আতি অমৃত মু'চে। । আবে ফল মূলে কেন মতে মুদ্ৰ। 'চে । ভিক্ষা মাগি ফুনা সবে তস্মীৰ পেশে। কতনো লিখিলে বিধি তোতোৰ লোটে । কত তাৰ বিপন্থি সঠিব শচী মই। জানি5ে1 জগতে তোৰ দ'ও । আগ ঘাই ॥ সৰ্ব সৌভাগিণ বাসৱং পটেশ্বৰী। পুতাইৰ লগতে তয়ো ভৈলি দেশাত্মণ। যাৰ নে ত gীত ফুল’ ভুথায় ভৰি । ভাবে ধোন বন ত ফুৰস কেন কৰি । ৷৷ ন.. তোমাৰ এতে ক থৈ । দেখি কেনে জ । । হেন মনে কনৌ কালকূট বিষ পি ৷” অদিতিয়ে নিজৰ স্বামী কণ্ঠ্যপক পুতেক হ তৰ দুখৰ কথা কৈ কাক্ষি উপ{স সোধাত কহুপ উভয় শঙ্কটত পৰিল ; কাৰণ দেৱতা- সকল ও তেওঁৰ সন্ধান অসুৰবিলংক ও তেওঁৰ স স্তান। । 'হে শুভূমি মত ঋষি, খাf তলন্ত বিমৰিষি, কিনো বিষ্ণু মাগ'ৰ প্রভাৱ । কৈব । দত কৈৰ জা, কৈত পাইল’ পুস্থ জায ॥। কণক কোনে বোলে। বাপ মাৱ ॥ সৱে সকলে । মি , তথাপি তাছাত ইsা, মোকে মৰি । বান্ধি আছে টান। কোন বুদ্ধি কৰেষ্ঠ। জ'ব, দেন দৈত্য যত সবে ভদ আছে মোহোৰ সস্থান । একদিকে হস্তা যাট, সাৰ দিকে গলে গাই', 'আবে মই ই ন কোন ভিতি ” বটৰে যেতিয়৷ বলিক তিনি পদব জেগায ভূমি দান পুজিলে ব'লয়ে তেওঁৰ 'অকিঞ্চিৎকৰ ভিক্ষ। লেখি ৈ তেওঁক তেতিযা ক’লে- — “যেন ভাগ্যৰতি দৰিদ্ৰ কোন জন।। কুবেৰক পায়া সিটে। । খোনে পুনৰণ। ৰত্নগাপ্যে পায়া যেন পাইলেক বিবুদ্ধি। বালিক । [ ১৩৩ ] নবম আধ্য ৩৭ নাৰত তোলে ৰত্নক স্মুথি " তেতিয় টুৱে বলিক কেন সুন্দৰ। উত্তৰ দিলে - “তিনিধেণ লোকত যত আছে ধান্য ধন । যত দিব্য নাথা আছে সুন্দৰী প্রেধান। স্বত শিষ্য ঘৰ বৰণ বহু অলঙ্কাৰ । সবেও সুপূৰে মন এক লুভিয়াব ॥ পৃপ গয় আদি কৰি ৰ'জ।। অপৰ্য্যন্ত । অর্থৰ তৃষ্ণাৰ কেহে ন'পাইলেক তম্ভ {। সপ্তদ্বীপা । পৃথিবা কৰিল৷ "অধিকাৰ । তথাপি তাৰ কেছো নাপহাসাক । পাণব । চান্দ্ৰয়ক দমি যিটো নকৰে আপোশ! সি পি মই তথা । যিটে। অল্পতে সন্তোধ । অসন্তুষ্ট প্রাণী নখণ্ডে সম । ত্ৰৈলোক্যৰ লক্ষ্মী পাইলে ন!'হ তাৰ ক্স }। বেহি পাৱে তাতে ই। তুষ্ট হোৱে । মন । তো দাস বি প্ৰধ তেজ বাটে অনুক্ষণ । সন্তোষে সমস্ত তে ণ ক থৰে প্ৰায় । মে জল পৰি ‘অ’গ্ন নি ফ্রা কহ • পায় । - কেনে দন কৰ উ"5 এ বিষয়ে শুক্রন লিক উপদেশ দিছে । “"rrট দান কৰন্তে বুণি হোৱে ছেদ কিছু পুণ্য নাতি “ছ। মা র পারে খেদ । জাfবক1 থাকিলে পাই সবে কৰ্ম্ম । প্রপাত দিনে সিজে দান তপ যজ্ঞ ধৰ্ম্ম ৬ শুনিয়োক বলি যেন শাস্ত্ৰৰ বহিত। প 2ট কৰি বিভেিব মঙ বিত্ত ॥ ধৰ্ম্ম অৰ্থ কাম শ পুত্ৰৰ নিদানে । তেবেসে থাকিবে পাত সুখে সরু স্থানে ॥” কেতিয়া নিছা । মাতিবে শপ নইর এ বিষযে দৈত্যগুৰু শুক্র উপদেশ হৈছে--“স্পতি বিবাহ প্রাণ শঙ্কটৰ বাদে । গো ব্ৰাহ্মণৰ । । আণে সম্মস্ব বিনাশে ।। এতেকতে মিছা মাতিলেও নাহি পাপ-.. কপটাক কপট কৰিলে নাঠি হানি চ তৎণ যেবে কীব লাশে উপায় হেন গুণ । আত্মাঘাত নকৰ মোহোৰ বুদ্ধি ওন ॥" [ ১৩৪ ] ১৩৮ শঙ্কৰদেৱ । গুকৰ এই উপদেশ । বলিয়ে মুগুনিলে ; আৰু মুঙনি তেওঁ তজু ৰ জোখেৰে সত্যৰ মান কহি কেনে উয়ৰ দিলে চোৱা— কিন্তু দান দিবো বুলি, তিল কুশ লৈলো হাত তুলি, সভাত কৰিলে। অঙ্গীকার । বিত্তৰ লোভত থাকি, বিমুথে পাঠাইবে। ডাকি, ব্ৰাহ্মণক কোন ব্যৱহাৰ । মই প্ৰহলাদৰ নাতি, ইয়া জীবে৷ মিছা মাতি, তেবে েন 'উচিত হবে মোৰ। অনাহবো বংশৰ নাম, কৰি গৰিহিত কাম, ঢেটন জুৰ; যেন চোৰ ॥ অসতাত পৰে পা , নাহি নাহি জানা বাপ, আপুনি কহিলা বস্নমতাঁ সবাকে । সহিবে পাৰে, "মসত্যবাদাত হানে। তাৰ ভৰে যাওঁ অধোগতি। নৰকত হোক বাপ, মৃতৃকো নকৰে ণ , ৰাজ। শ্ৰ সবে হোক নষ্ট । ইসে মে'গ্ৰ হৃদি খেদ, যেন দেৰি আশ ছেদ, ব্ৰ'ঙ্কণৰ হয় মনকষ্ট ॥" কি সুন্দৰ তেজস্থা স্বচন। কি 'আমণ । সতা 1 এই পুথিৰ ভণিতা ¢ আমাৰ শঙ্কৰদেৱে উপদেশ দিছে। “হেন জ।নি নৰলোক, পৰ হিংসা এবয়োক, অবিলম্বে মপোনাতে পায় ॥ যত দেখ ! তৃত প্রাণী, সবে বিষ্ণু হেন জামি, হিংসা এৰি কৰ। উপকাৰ !” কি উমাৰ জ্ঞালোপনে । বামনে তিনি পদ ভূমি দান লৈ তপদ থবলে মা পাহ, তৃতায় পদলৈ ঠাই নাপাষ্ট বণিক নাগপাশেৰে বন্ধাত কদৰ্থনা কৰিলে - “মাগ দিবে। বুলি ঘিটে। পাছে নেদে দান । ছঘোৰ ৰৌৰৱ নৰকত হোৰে স্থ'ন ॥ আগে দিবো বুলি কেনে কৈণি মঙ্গাকাৰ ॥ অসত্যধাদাৰ তোৰ জীবন নিস্ফল।” ইয়াৰ উঘৰত বলিৰ 'ক অতি ওখ খাপৰ তেজা উত্তৰ :-–“ত্ৰৈলোকৰ লক্ষ্মা । [ ১৩৫ ] নবম অধন ৩৯ প্রেছ কাটি লৈলা ছলে ॥৷ গৰুড়ৰ হা ে পুত্ৰ বন্ধাই আছ বলে ॥ শশণো৷ে ইসব উখক গাৱে সতে । বুলিলা অসত্যাবাদী ইসে । দেহা দহে ॥" বামন তৃতীয়। পদ থবলৈ ঠাহ নাই দে{থ বলিযে কলে ‘মাৰাপাতি দেও হেন নাথ নাৰাযণ ॥ rথার । পাব শিৰ। মাষ লে'। অঙ্গীকাৰ ॥ • "ভাল ভৈল গ্ৰ' গষ্য মতবিষ । নিঃকিঞ্চন ভৈলে। তাত অধিক হৰিধ ॥ এ , দূৰ কৰি ‘কনে । কৰিলা আলাদ বান্ধ নোহে ইটো মোৰ পদ্ম প্ৰসাৰ "’তক বুলিল। মোৰ নলবে মতিক তোমাৰ ক্ৰোধক দেখো পাতা অধিক / .. যন্তাপি অভ্রানী মই নাজানে ভকতি। •থাপি তোমাৰ প্ৰ ; তাৰ গুনি ॥" ধন বলি । ধন্য তোমাৰ 5’গ্ৰ ত্র। ককাক প্রলাদে বলিব দুৰ্গতি দেখি “মহামান্য চক্ষুৰ। পথাৰ খোজে শনী ॥ জ্ঞ।ন-ঘৈঘা-তাম্বুশে ধৰন্ত চিত্ত টানি । বলিক নুবলি কিছু বচন আশ্বাস। । ধাৰে ধীৰে চলিলন্ত মাধৱৰ। পাশ । প্ৰভুক প্রত্যক্ষ দেখি বৈষর প্রাধ ( শিহৰিল লোম ব। শৰীৰ আহলাদ ॥ নযনৰ পৰাপৰে হৰিষে লোতক। দণ্ডৱতে পৰি প্ৰণামিলা মাধৱক ৫.. ...তুমি দিলা বলিক ত্ৰৈলোক বা জ। ভাৰ তুমি কাঢ়ি লৈলা আত হৰিষ মামাৰ { গন্ধৰ গুচাওঁ বলিক কৰিলা বৰ দয। { আতি এন্ধ কৰে পুৰুষক শ্ৰী মায। ॥ শ্ৰী যাক পাইলে সিটো জীবস্ততে মৰা । মাতন্তে নামাতে যেন আতুৰ নপৰা | শুনিয়ো মুগুনে যেন বসি থাকে । কল। । দেখিয়ো নেদেখে যেন দিনতে অন্ধলা । কোন নো [ ১৩৬ ] ১৪ • শঙ্কৰদেৱ অৱস্থা নকৰয় ক্ৰ) চাদে । শ্ৰীপাহলে পাৰে তাক পৰম আপদে ॥ তুমি হেন স্বামীক পশৰে হতবুদ্ধি । গাজি বলি পাগলে অৱ বাাধিৰ ঔষধি ॥* হ বলিৰ কককৰ নচিন। কথা ॥ ন “লৰ ঘৈণায়েক বিন্ধা পলী ও বলি - উপযুক্ত স্বা॥! তেত। বামনৰ আগত স্বামীৰ হকে কাকৃতি ক“মোৰ স্বামী । দৈত্যপ' , দেখ কেন মূঢ়মও “ভা দ্ভ নাহিক একে জ্ঞান । বৈষ্ণৱৰ নাতি হুই বেংলে ত ে কোন খুন, ৰঘুক ত্ৰৈলোক্য কবে। । তুমিসে জগত-গু), এrহাগ দিবাৰ কৰ্ত্তাঅ্যান। দা: বা ধরন ত্ৰৈলোক্য হচে তাহষ্কা"যে• মাথ। মূল গান , ধাৰে, মতশয় পীড়। কাক লেখক । । জ'মহামুখ জানি, গণ কব 1 ১ ঐ প্লে« Fত্যু "" ? ক1ে সে । 'স•ৈ < বাপু স্ ্য ফলত, দান্তে তৃণ তুলি () হ'ব মে ঘেললো গামারু ত্বোয় , যার প্রাণ ব'+ মন, ভেদ না , দেন। মহ শন: জ্য ও “ । ক ॥ . ভ মণি মাছকোপ, গন্ধ এএf 1 । বন্ধ। মেচত মাহ প্র - স্ক'বশ । , পদ শ্ব বলিক বাম’ন বমোপা দি ংে তয়। সভা পা বহল, তেতিয়া ে তে% কম ব‘মাক ভযান নওগ কছিল, তাৰ কাৰণ। কবলৈ শ ধৰিলে । —“মে ' সন্ধু প্রা¢ সে যার প্রতি ॥ পিনৰ হবে। মন দুখ্য সম্পা। প্রথম প্রজন ভিাtৱ ধনব গত । কেকে। ন 'মানে, মোক ন লবে মন । কিশো সত্যবাদী zলি দেগি প্রত্যক্ষ । ৭ৈ তাৰ মধাত ১ টে মট) পুৰুষেক ॥ সবাতে) অধিক মাত মেত মোৰ মাক ॥ জিনিলেক বলি মোৰ তযু মায়াক।। ত্ৰৈলোক্য কাটিৰে ভণে লৈলে। ফন বিত । [ ১৩৭ ] নাম আধা । ১৪১ } . হাতে গলে লন্দি ওখ দিবে1 বিপৰা ত! একেশ্বৰ ভৈল সবে। জ্ঞাতিয়ে এৰিল। । শুক্রৰ বাক্যত ইটো সত্যক মেৰিল । | শঙ্কৰ গান্তত পৰি নিশঙ্ক হৃদঘ । অনেক ৩ৎ সি'ল। দৰ*শ? পৃেৎ মততিয় । ছল বাদে শিক্ষিয়া জ্বালিলে। নহাস । থ-পতে! বৰি নেৰিগ্য সাধয় ॥. ...তাহোৰ ভকতি মে। কফিনে তদীন মোকে সব fw ৩.") ৭ 1 গুগ নামঘ সৃণ ॥ সাত শৰে তোৰ কৰে । বিf :ণ। ॥। ব মোৰ এৰা এৰি না'হ (ডি ধ ন । ক আকৌ ন হৰি বুলি বামনে ক’লত ব"( বামনক কৈ - ‘ঈন:ষ্ট ইত্ৰ হুইবি হেন বাললা বচন হাতধে গতি উদল্পিত । ব" মন । সটে। প্র/ ম + অ ল কপি ক মন খে ন উব ৰ পদত "হি গ । নৈ প{ শশিখ •োমাত ভকতি। নুবু'জলে। প্রভৃহে টে। কোন নন' । বান্ধ গুচাই দু• াই যেন দবে পোঙ্গা কু । ॥ .. ম'গ থা fি, পিবোহে। তোমাৰ চৰণ ॥ ৱা ন কয়। উযে । তোমাৰ লৈবো নাম । গাউৰ ইন্দ্ৰ পৰ,ে ত৷ যেহেৰি ম{হি কাম ?” এ কথা শুনি বামনৰাপী বিষ্ণুরে কলে –“কি কৰিবে আউৰ তোক ইন্দ্ৰ পদ পায় ॥ মোৰ চণত ভৈল মতি চমতি । স্বৰ্গভো" ভুঞ্জোt৩ও লভিবি । মুকুতি । যিটো পুণ্য কৰি আছ ভূঞ্জিলেদে ক্ষয় । কৈত শুনি আছ ভকতৰ ভয় আছে । কৰে গদা ধৰি ৰাখি ফুৰে। পাচে পাছৈ ॥ একে। কালে নেৰে যেন শৰীৰক ছায়া ।” কীৰ্ত্তনঘোষাত যি ছোৱা৷ বলিছলন দিয়া হৈছে, সি এই বলিছলন পুথিৰ শেহৰ পাঁচ আধ্যা ॥ ~~ ~ তে

দিব্য দত্ত (talk) ১৪:৩২, ২৯ জানুৱাৰী ২০১৮ (IST) [ ১৩৮ ] দশম আধ্য। প্ৰত্নাকৰ ।--শহুৰদেৱ পুৰাণ ভাগত আদি শাস্ত্ৰৰপৰা বাছি । বাছি সাৰ শোকবোৰ উদ্ধাৰ কৰি এই ৰত্নাকৰ নামে শান্য কৰিছিল।

  • অনস্তবে দেৱ মাধৱে বোলন্ত ৰত্নাকণ এবগান পুৰাণৰ লোক

তুলি কৰিলন্ত শঙ্কৰদেৱে নিৰ্মাণ -(দৈত্যাদি । কিন্তু সি সস্থত ৰত্নাৱলী গ্ৰন্থ পোৱাৰ আগেযেই। পিছত তেওঁ ৰত্নাৱলী পাট কৈছিল যে ৰত্নাৱলীখন যদি মাগেয়ে পালেহেতেন । তেন্তে ইমান পৰিশ্ৰম কৰি ৰশ্লাকৰ নকৰিলে (হেতেন।

  • তৰশ্চন্দ্ৰ উপাখ্যান' । -পুথিঃ ন শব্দমনেৰে প্ৰথমতে কৰিছিল।

সম্ভৱতঃত তেওঁৰ কীৰ্ত্তনশেষ পুথির ও আগেয়ে বচিত। এই পিৰ বিষাদ এটা কথা গুৰুচৰিত্ৰ পুথিত আছে --শষৰদের পাটৰ 'উৰ্দাত থাকৈ হে , গোপাল মানে তে ভকত শ্ৰেেৈন। সদায় হৰিশ্চক উপাখ্যান পুথিৰ পদ গাই চাউল মাগি খুৰে। মাম্বহে সেই পদ শুনি সগোষ পাঠ শে । পালক সৰহকৈ ভিক্ষা দিয়ে আৰু "মানবোৰ ভকতে সিমান ভিক্ষ নাপায । ! এনে দেখি শঙ্কৰদেৱে এদিন গোপালক তাৰ কাৰণ সোধাত গোপালে কলে যে হৰিশ্চত্ৰখ পদ গাই শুনাই ভিক্ষা মাগিলে মাছুতে সন্তোষ পাই তেওঁক সৰহকৈ ভিক্ষা দিয়ে। । শঙ্কৰদেৱে এই কথা শুনি আক্ষেপ কৰি কৈছিল ‘ভকতিৰ চাৰি খুটি মাৰি প্ৰথমে কৰা শাস্ত্ৰখানি ভিক্ষক হল ।” [ ১৩৯ ] ১৪ ৩ দশম আধা । গুণমালা ।- বাৰ স্কন্ধ ভাগৱতৰ সাপ অতি সংক্ষেপকৈ শঙ্কৰ দেৱে এই গুণমালা পুথিখন ৰচনা কৰিছে। । মানুহে থা ওঁতে শোওঁতেউঠোতে বহোতেও কৃষ্ণগুণৰাশি গাব পৰা কৰি এষ্ট । |ালাধাৰি শঙ্কৰদেৱে। গাথিছে । গুণঃালৰ বাৰ স্কন্ধ ভাগৱতৰ। “পকেট এডিচন” অথtৎ চোলাৰ মোনাত লৈ সব পৰা তা»ৰণ { নন্দ যশোদাৰ, গৃহত অপাৰ । । কৰিল৷ বিহুৰ জ ত আধাৰ । অনেক যন্ত্রণা, কৰিল{ মন্ত্রণ। আসিল পুতম), শুষিলা চেতন ॥ কম সঙ্কট, দধি দ্বন্ধ ঘট। সহিতে শকতকবি ও ৮ । ত্য চক্ৰবাত, ভৈল কন্ধ পাত। কৃষ্ণৰ লীলা ত, পৰিয়া শিলাত । উণতৰ স্বামা, প্রভ অন্তৰ্যামী। য'তৃ কোলগামীতুলিলন্য হামি॥ ত শিfখল, গ৬ও দেখল । বিস্ময় মিলিশ, যশোদ। ডৰিল । পাছে ব্ৰজপুৰে, ৰঙ্গে আমি ফুৰে সোণাৰ মুপুৰে, ৰুণজুন < { । অগণি সৰ্পক, যা ধৰিবাক । বেশি দন্ত হাক, নওনগু শক । গোপীকাৰ ঘাৰে, পশি দামোদৰে । অপকাৰ কৰে । দেণ নিৰন্তরে ঃ গোপীগণ আসি, যশোদাত হাসি। কৃষ্ণ ১৷ ৰাশি, কহন্ত প্ৰকাশি । দেখিলে গোৱালী, শিশু বমমালী । নানা চড়বালি, কৰ ধুৱালি ৷ কি কহিবো আন্টকৃষ্ণৰ অ Tয় ) নোদোহস্তে গাই বৎসক পিয়াব ॥ শুনি হেন বাণী, শজে চক্রপাণি৷ নেত্ৰে বা পানী, দেখি নক্ষৰাণী । মেহ উপজিল, সাবটি ধৰিল । আশ্বাস কৰিল মুখে স্তন দিল ॥... “মুচকুন্দ ৰায়, গুতিয়া তথায় 1 আছে নিদ্রণ যায় তাক গৈয়া পায় । মাৰিল চৰণে, জাগিল তেখনে। চাটিল নয়নে, মৰিল যৱনে । ” ইত্যাদি এনে সংক্ষিপ্ত অতুলনীয় বর্ণনাৰে এই গুণমালা বচিত। [ ১৪০ ] ১৪ A শঙ্কৰদেৱ । গুণমালা পুথি ৰচনাৰ বিষয়ে গুৰুচবিএত আছে- এদিন নৰনাৰায়ণ । ৰজ পণ্ডিতসকলেৰে সৈতে সতা পাতি বহি আছে ; শঙ্কৰদেৱো তাতে আছিল ৷ এনেতে ৰজাই পণ্ডিত ম গুলীক সুধিলে "াৰস্বচ্ছ ভাগৱত শা, বহি ভাত ৰান্ধোতে গাব পৰাকৈ আপোনাসকলে ৰচনা কৰি দিব পাৰে নে । ?" পণ্ডিতসকলে উত্তৰ দিলে,--“মহাৰাজে যদি হাতী এটি মাৰি ভুৰুকাত ভৰাই দিব পাৰে, আমি ও এই কাম। কৰিব পাৰিম।” শঙ্কৰদেৱে গুণমালা । পৃ হৰ ৫ আধ্যা আগেযে চন। কবি ৰাখিছিল । , তেওঁ এই কথা শুনি বহালৈ উভতি আহি প্রথম মধ্যা ৰচনা ক'ৰ পুথিখনৰ পিঠিৰ পিনে হাতী এটাৰ অরতি এটসাকি পুথিখন ভুৰুকা এটাত উ<াত ৰজাক দিলে । তাই এহ কাৰ্য্যত নগোষ পাত শঙ্কৰদেৱ ব আমন দি বস্থলাত সন্মাণ কৰ সক লৈাৰে ওপৰত ধন্য ণ ৰ জ। পা। তল । শঙ্কৰদেৱে চূণপোৰা ত সত্ৰ কৰি । থাকোতে নাৰায়ণ দাসক { ঠাকুৰ আ ত৷ ) শৰণ কি গুণমাল৷ শাম্ব দিছিল । অপ্ৰত্যে সেট গুণমালাত, *ি পট৩ নাৰায়ণ ৰজাক দিবলৈ ৰচিত হো বা প্ৰথম তাধ্যা নাছিল । শঙ্কৰদেৱে বৰদোৱা এৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰপাৰে পিঙ্গৰিত এৰাতি থাকি তাৰ পিছত গাংমৌত সত্ৰ পাতি থাকেঁাতে, শিঙ্গৰি নিবাসী আ তাৰ পিছত বিশ্বনাথ দেৱালয়ত দেবীপূজা কৰি থকা সতানন্দ ব। দেবীদাস নামে কায়স্থ এজনক শিষ্য কৰি গুণমালা পুৰি দিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰাই বুজিব পৰ। যায় বে তেওঁ বৰদোৱাত থাকোতেট গুণমালা পুথি ৰচনা কৰিছিল। । অৱশ্যে সেই প্রথম আধ্যাত। বাজে । [ ১৪১ ] দশম আখT1 । ১৪৫ শঙ্কৰদেৱে পাটবাউসীত থাকোতেই ৰায় আতাৰ প্ৰাৰ্থনা মতে কালীগমন, পদ্বীপ্রসাদ, ৰাস, কম্মিণীহৰণ, পাৰিজাত হৰণ, আৰু কংসবধ নাট ৰচনা কৰি ভাৱনা কৰি সকলোকে দেখুৱাইছিল। আৰু তাতে শঙ্কৰদেৱৰ আজ্ঞ মতে মাধৱদেৱে সুবিমখন, ৰামজুমুৰ, পিপৰা-গুচুৱা, চোৰ ধৰা, ভূমি লোচিৱা, ভূষণ তেৰুৱা, কোটানা থেলা আাক ভোজন ব্যৱহাৰ নাট ৰচনা কৰিছিল । দধিমথন নাটৰ ভাৱনাত শঙ্কৰদেৱে শব্দৰ, আৰু মাধৱদেৱে উপনৰ ভাও দিছিল। নৰনাৰায়ণ ৰজাৰ আজ্ঞামতে শঙ্কৰদেৱে স্থাতীকুচিত কাপোৰৰ কাৰখানা পাতি মাধৱদেৱেৰে সৈতে পাটবাউসীলৈ আহোতে বাটত ভাট এটাই গীত গোৱা শুনি শ্বাৱদেৱকে তেনে এটা গীত ৰচনা। কৰি গাবলৈ কোৱাত, গুৰুৰ আজ্ঞা মতে মাধৱদেৱে বাটতে, “প্ৰাতঃ সময়ে, যশোৱা জননী, মুথ চুহিত হাম জগাৱন কু। উঠ মেৰি লাল, মদন গোপাল, আৱে তেৰি গোৱাল বলাৱন কু ৷” এই ভটিমাটে ৰচনা কৰিছিল । এদিন শঙ্কৰদেৱে মাধৱদেৱ, ঠাকুৰ আতাআক জয়া৷ মাধৱেৰে সৈতে বাটত যাওঁতে তেওঁলোকক ক'লে যে তিনিওজনে। তিনটি ভটিমা ৰচনা কৰি গাব লাগে। এই কথা শুনি জযষ্ঠা মাধৱে ৰচনা কৰি গালে –‘বাই গে নাৱৰ বাচক অ্যীশঙ্কৰ ঘাটে। বাব নোৱাৰে। নাৱৰ বাচক বঠা নাইকিয়া তাতে ॥ ঠাকুৰ আতাই ৰচনা কৰি লাগে—‘জয় জয় শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰ, মই তুৱা দাসৰো। দাস। উজানৰ হন্তে আসি প্ৰাণনাথ নিকটে কৰিলে। ধাস ।” মাধৱদেৱে ৰচনা কৰি গালে –“জয় গুক শঙ্কৰ, সৰ্ব্ব গুণাকৰ, যাকেৰি নাহি উপাম । ” ইত্যাদি । ১ ট [ ১৪২ ] ১৪৬ শঙ্কৰদেৱ । চিলাৰায় দেৱানে শঙ্কৰদেৱৰ কোচবেহাৰত থাকোতে তেওঁক "জ্যুৰহস্য” শাস্ত্ৰ ৰচনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰাত, শঙ্কৰদেৱে পাট, বাউসীলৈ আহি মাধৱদেৱৰ হতুৱাই সেই পুথি ৰচনা কৰাই দেৱানলৈ পঠিয়াই দিয়াত দেহানে পুথি পাই বৰ সন্তোষ পাইছিল। শঙ্কৰদেৱ শেষ বাৰ নৰনাৰায়ণ ৰাজাৰ আজ্ঞা মতে কোচ বেহাৰলৈ যাবৰ সময়ত আন আন কথাৰ শগত মাধৱদেৱক । কৈ ছিল --“কীৰ্ত্তনঘোষা শাশ্বপন সংগ্ৰহ কৰিব{। ঘোষাত {হাজ'শ্ৰী আৰু নামঘোষ , ডলবি, জুন, ছবি, জুমুৰি, লেচাৰি ছন্দ দিবা। নমস্কাৰ, শৰণ , ভজন, নিদ , শুতি, উপদেশ, প্রার্থনা, কাকুতি, খেদ, প্রশসামহিমা, কাৰুণ্যএ*বোৰ যোগ কৰিব।। আৰু ঘোষাৰ শেযন্ত ঈশ্বৰৰ নাম-গুণ লগাব " আমি ওপৰত কৈ জাহিদে৷ যে মাধৱদেং বেহাৰলৈ গুচি যোা বাবে কাৰ্বনঘোষ শার তেওঁ নিজে শোটার নোৱাৰিলে। সেই কাম তেওঁৰ ভাগিন । ৰামচৰণে কৰিলে। । "কণ ঘে’ক্ষাত শব্দদদেরে কোৱা মতেই যে সকলে৷ দিয়া হল, ঘোধ। পঢ়িলেই সেইটো বুজিব পাৰি । শঙ্কৰদেশক নবনাগায়ণ বজাই ধৰি লৈ যাবলৈ পঠিৱাৰ পিছত যেতিয়া প্ৰথমতে শঙ্কৰদেৱ য়াৰ আগত উপস্থিত হয়, তেতিয়া তেওঁ “‘মধুদানৱ দাৰণ দেৱ বৰং। বৰ ৱাৰিজ লোচন চক্ৰধৰং ॥" এই সংকুত স্তোত্রটি ৰচনা কৰি গাই এখোজ দোখোজকৈ ৰজাৰ কালে আগ বাটিছিল। সংস্কৃত শ্লোক ৰচনাত শঙ্কৰদেৱ কেনে। জুনিপুণ মাচিল এই মুম্বৰ ফ্লোৱটিয়েই তাৰ চিনাকি। , bol = [ ১৪৩ ] একাদশ অধ্য। বগীত । পুৰণি অসমীয়া সাহিত্য নানা ধৰণ ই গীত, দিৰ নিমিত্তে বিখ্যাত। কেতবোৰ লৌকিক গীত আগৰ ‘দনৰ পৰ' লাঘূহৰ মা মুথে নামি মাঠছে , সেইবোৰৰ সমরনির্ণদ কৰ ' টান, কি যনো ‘ভালোন ঠাইত সেইবোৰ আধুনিক ভাব আৰু সঘৰে সানমিহ লি হৈ °*ৰছে । তান কে তবোণক পুৰণি পুথিবোৰে । বই সাবটি ধৰি ৰক্ষা কৰি আহিছে । অসমীয়া ওজা-পালিৰ অ¥ইiন মহাপুৰুষ শঙ্কৰদেৱৰ আ বঙাইন স্বও গধেই পৰ। চলি । গঠিছিল, কিয়নো তেওঁৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ প্ৰথম অৱস্থাত ওজা শা'লৰ অসুষ্ঠানৰ । ভিতৰে'ৰ নে নৰ। গল্পপুথিবোৰৰ সাৰমৰ্ম্ম নৌ < সমাজত তেওঁ জনাজাত কৰাইছিল । । ওজ-পালিবোৰৰ ব। প্রিয় বেউলা লথিাৰ আদিৰ গীতবে৷ৰো বৰ পুৰণি কলীয়া নে প্যাগ । মুকবি নাৰায়ণ আৰু জুৰ্গাবৰৰ বেউলাৰ গীত শঙ্কৰদেৱৰ আগেয়েই ৰচিত হোৱা । বুগি ভাবিবৰ কাৰণ থক। যেন লাগে। ছৰ্গাবৰ কবিয়ে ৰামায়ণ পুথিকে গীতৰ আকাৰত ভাঙি উলিয়াইছিল। । গাতৰ আকাৰত পুথি লেখা তেতিধাৰ দিনৰ প্রচলিত এীতি আছিল। পুৰণি কামৰূপৰ ভাটি অঞ্চলত পীতাম্বৰ নামে কবি এজন আছিল। । তেওঁ শঙ্কৰদেৱৰ সমসাময়িক হলেও তেওঁৰ প্ৰভাৱৰ বাহিৰত আাছিল। তেওঁৱে গীতৰ আকাৰত কাব্য ৰচনা কৰিছিল । তেওঁৰ “উষাপৰিণয়” গীত [ ১৪৪ ] ১৪৮ শঙ্কৰদেৱ । কাব্য ছপা হৈ ওলাইছে, কিন্তু গুচৰিতত উল্লিখিত তেওঁৰ দশম ৰ পদ এতিয়াও আবিষ্কৃত হোৱা নাই ইমানবোৰ গীত, পদ আদিৰ ভিতৰতো শঙ্কৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ বৰগীতবোৰে তেতিয়াৰ সাহিত্য আক সমাজত এক । যুগান্ধৰ উপস্থিত কৰিছিল। বৰগীতবোৰৰ ভাব, ভাষা আৰু সুৰ একেৰাৰে নতুন ধৰণৰ । সান গীত দবোৰ ৰামায়ণ । আক পুৰাণ আদিক আশ্ৰয় কৰি বচিত হলেও লৌকিক ভাধত বাজে ধৰ্ম্ম আৰু ভক্তিৰ উচ্ছাস সেইবোৰত সমূলি নাই । ঠাৱে ঠাৱে ৰসাল আৰু কবিত্বপূর্ণ হলেও সেইবোৰ মুথ্যভাবে লোকজনৰ নিমিত্তে ৰচিত হৈছিল। তাৰ ভিতৰৰ ভালেমান কবিতা প্রেমৰসাত্মক, কিন্তু সেই প্রেম সাধাৰণ নায়ক-নায়িকাৰ কাম'ভাৰ পূর্ণ-প্রেম eে । শঙ্কৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱে গীত আৰু কবিতাক । নব প্ৰচাৰিত হৰিসেৰে অভিষিক্ত কৰি অসমীয়া সাহিত্যক আধ্যাত্মিকতাৰ ওখ ভেটিত পাপনা কৰি দুখৰাভিমূখী কৰি। তুলিলে ; আক লাগে লগে মাস্তুহৰ মনকো । ওপৰৰ ফাগে ঢাল। ধুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিলে। সময়ে সময়ে লৱপ্রতিষ্ঠ পুৰণি কবি- সকলৰ পদত নবপ্রচাৰিত ভক্তিৰসৰ সংযোগ কৰি সেইবোৰক সময়োপযোগী কৰি ৰক্ষা কৰিছে আৰু আন সময়ত ব) সাধাৰণ। মানুহৰ মন যোগাবলৈ পীত কবিতা ৰচোতা অজাচীন কবি । সকলকস্তাচ্ছীল্যেৰে উপলুঙা কৰি তলত পেলাইছে। ধৰ্ম আৰু নমাল গঠনৰ দৰে নাহিত্যক্ষেত্ৰতো এই মহাপুৰুষ হজনে পূৰ্বৰ গৌৰৱ অনুপ্ত ৰাখি বৰ্তমানৰ ভোট শকত কৰি ভৱিষ্যতৰ দুৱাৰ দণিত থিয় হৈছিল। [ ১৪৫ ] একাদশ আধ্য। ১৪৯ মাধৱ কনসি শঙ্কৰদেৱৰ ছপুৰুষ আগৰ কৰি ! তেওঁৰ ৰচিত ৰামায়ণ ছপা হৈ এতিরাও অসমীয়াৰ ঘৰে ঘৰে জিলিকি আছে। কিন্তু শঙ্কৰদেৱৰ সময়ত তেওঁৰ ৰচিত ৰাযায়পে ভক্তিৰসাম্র, ত জনসমাজক তৃপ্তি দিব নোৱাৰি তল পৰি যাবলৈ ধৰিছিল যেন লাগে। কিয়নো অনস্থকমলিয়ে। নব প্ৰচাৰিত । ভক্তি ধক । মুল কৰি ৰামায়ণৰ আকৌ এখন নতুন ভাঙনি উলিয়ায় । কিন্তু শঙ্কৰদেঃ আৰু মাধৱদেৱে উত্তৰ আৰু 'আমি কাও যোগ দি পুৰণি কবিৰ মূল ৰামায়ণক অক্ষত ৰাখি সমস্ত্রোপযোগী কৰি ৰাখিলে। এই বিষয়ে গুক চৰিতত গল্প এটি আছে :- "আক মাধবকলিৰ । কবিতা ৰামায়ণ ঢাকিচুকি গুচাবৰ মন দিলে অনন্তকন্দলিয়ে । তেনে গুৰুজনত ৰি েই স্বৰ্গত শৰণাপন্ন হৈ প্ৰাৰ্থিলে ৰবৰ হেতু। পাচে অক্সনে বোলে, বৰাৰ পো, তোমাৰ মিতাৰ শাস্ত্ৰ কবিতা গুচাব যে খোজে আমি ধৰো গোৰত তুমি হোৱা স্কাগে । তেহে আল উত্তৰা কৰিছে। কপোৰৰ গাৰি দৰে আগ গোৰ সমে ৰল, উপদেশ আচুকূল হ’ল । আগে উপদেশ নাট ৩s’ শুভ’ হে আছিল আধ্যাত। মাধব । কদলিৰ ছপা ৰামায়ণত এতিয়াও শঙ্কৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱৰ উত্তৰা আৰু আদি কাও সন্নিবেশিত হৈ আছে। মাধব কন্দলিয়ে এই ছই কাও নিজেও ৰচনা কৰিছিলনে নাই তাৰ প্ৰমাণ নাই কিন্তু পুৰণি ভক্তসকলে যে এই হুই কাণ্ডৰ সন্নিবেশ ভক্তিৰ আচুতুল। বুলি ধৰি লৈছিল সেই বিষয়ত সন্দেহ নাই । ভাটি অঞ্চলৰ পৰা নাৰায়ণ দাসে ( শেহত ধাকুৰ আতা নামে খ্যাত ) যেতিয়া পাটবাউসীলৈ শঙ্কৰদেৱৰ ওচৰত ধৰ্ম ধৰিখলৈ [ ১৪৬ ] ১৫০ শঙ্কৰদেৱ। মাহে তেতিয়া শঙ্কৰদেৱে সেই অঞ্চলৰ প্ৰধান প্ৰধান মান্হ সকলৰ পৰিচয় স্থধিলে। নাৰায়ণ ঠাকুৰে পীতাম্বৰ নামক কবিৰ পৰিচয় দি ক’লে যে তেওঁ দশমৰ পদ ভাঙিছে। নাৰায়ণ দালে শব্দৰদেৱৰ আদেশ অনুসাৰে কম্মিণীহৰণ পদ কেইফাকি মাতি অলীগে । তাৰ ভিতৰত এফাকি আছিল ‘কোম অঙ্গে খুন দেখি। নাইলা যদুমণি”। কৰ্ষিণ দেবাযে অঞ্চ মহাত পলম হোৱা দেখি এইদৰে বিলাপ কৰি কান্দিছে। । পদ শুনিষ্ঠেই শঙ্কৰদেৱে নাৰায়ণ ঠাকুৰক মাক পদ গাবলৈ হাক দি ক’লে-- গৰ্ব পৰ্বতত সিতো উঠিয; আডয। ধন্য ধৰিবাৰ সিতো যোগ। নোহে লোক । পদ ফাকিত পৰম পুৰুষৰ প্ৰেমত উন্মাত্ৰা রশ্মিণা দেীক যি কধ্যে নায়িকাৰ দৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে দি নিস্কাম-ভক্তি-ধৰ্ম্ম প্রবর্তক শঙ্কণ দেৱৰ মানত নঃ কামুক তাৰ নিলাজ বর্তৃক্ষাৰ দৰে প্রতিভাত হ’ল । বৰগাত অাৰু পুৰণি সাহিত্যৰ আন আন গীতবোৰৰ পাৰ্থক্য এয়ে । বৰগীতবোৰ ওখ নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক ভাবৰ ওপ। ৰত প্ৰতিষ্ঠিত। সেই কাৰণেই সেইবোৰক ‘বৰ’ গীত বোল।। হয়। ইংৰাজ । কবি হেৰিকে ৪ ( Herrick) কেতবোৰ আধ্যাত্মিক ভাবৰ কবিত। ৰচনা কৰি সেইবোৰৰ নাম দিছিল Noble Numbers. আমাৰ সাহি ত্যতো বৰগীতবোৰ Noble Numbere. এতিয়া দেখা গ’ল যে পুৰণি সাহিত্যত গীতৰ প্ৰাচুৰ্য খাস্কিলেও বৰগীতবোৰ ভাব আক ভাষাত আতিশয় বেলেগ ধৰণৰ । [ ১৪৭ ] একাদশ আাধTল। ১।

সাহিত্য আৰু ধৰ্ম্ম । জগতত সেইবোৰে নতুন যুগৰ আগমন চনা কৰিছিল। এফালে লোকৰঞ্জন আক অন ফলে অতর্কিততাবে। আধ্যাত্মিক তাৰ ওখ আদৰ্শ লৈ জনসমাজৰ মন আকর্ষণ-এয়ে । অসমীয়া গীত সাহিত্যত বৰগীতৰ ঐতগাসিক বিশেষত্ব গুৰুচৰিতত উল্লেখ আছে যে গুৰুজন সুঃদিতে বাৰ কুৰি । { ২ ৪ টি ) বৰগীত ৰচনা কৰিছিল। । বৰঢোৰ কক্ষ। গায়ন। নামে এজনে আওৰাবলৈ নিযে । চত মহীয় বন পাৰা বতাহত ঘৰ পোৰাত সেইবোৰ পূৰিলে। “গুৰুজন খেদ কৈ বে’লে, বৰাৰ পো, অনেক । শ্ৰমকৈ গীতথানি কৈলো পুইলে গীত কিছু কৰা । আমি নকৰো" ! ছ বাক্য মনত ধৰি মাধবদেৱে নকৰি এঘাৰটা ( ১৯১টি । বৰ ও ৰচনা কবিলে প্রচলিত। ছপা বৰগীত পুথিত এই সংখ্যাৰ অলপ তাৰতম্য দেখা যায় । কিন্তু মাধবদেৱৰ বাচিত গীতৰ সংখা যে কিয় বোছ ইয়াৰ পৰা বুঝা । ষায। । সকলে কতিীয় আৰু মহাজাতীয় আন্দোলনক সাহিত্যই বতাহে বন-পোৰ। জুইক সহায় কৰাৰ দৰে সহায় কৰে। । সাহিত্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হব নোৱাৰিলে কোনো আন্দোলনেই যুগমীয়াকৈ তিষ্ঠিত নোৱাৰে । আক গীতেই এই জাতীয় আন্দোলনৰ সহায়কাৰী সাহিত্যৰ প্ৰধান অঙ্গ। নাট, পদ আদিতকৈ ও গীতবোৰে শঙ্কৰদেৱৰ বৈষ্ণব আন্দোলনক বিপুলভাৱে সহায় কৰিছিল। । পাখি লগা কাৰৰ দৰে শঙ্কৰ আৰু মাধবদেৱৰ । গীতবোৰ উৰি ফুৰি ধ’তে পৰিছিল ত’তেই নব আধ্যাত্মিক ভাৱৰ গুটি সিচিছিল। চৰিত । পুথিবোৰত বৰগীতে কেনেকৈ প্ৰধান [ ১৪৮ ] ১৫২ শঙ্কৰদেৱ প্রধান শিষ্যসকলক শঙ্কৰদেৱৰ ওচৰলৈ আকৰ্ষণ কৰি আনিছিল । তাৰ উল্লেখ আছে। নাৰায়ণ ঠাকুৰে ভাস্কৰাচাৰ্য্যৰ মুণে শঙ্কৰদেৱৰ গুণ গৰিমা শুনি তেওঁৰ ওচৰত ধৰ্ম্ম ধৰিবলৈ আদি বাটত খৰি কটীয়া ভকত কেতবোৰৰ মুখত ‘মন মেৰি ৰাম চৰণহি লাও” এই গীতটোৰ ভণিতাত শঙ্কৰদেৱৰ নাম শুনি সেই খৰি-কটীয়াসকলৰ । নির্দেশ অনুসাৰে শঙ্কৰদেৱৰ পদপ্রার্যত উপস্থিত হল হি। ৰামৰায় আতাৰ কন্যা কমলাপ্ৰিয়া দেবীৰ মুথত “পামৰ মন ৰামচৰণে চিত্ত দেছ” এই গীতটো শুনি তেওঁৰ স্বামী চিলাৰায় দেৱানে শঙ্কৰৰ মহিমা বুজি তেওঁত শৰণ প্রার্থনা কৰে । শিষ)ত্ব গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত চিলাৰায় দেৱানে শঙ্কৰদেৱৰ বৈষ্ণব ধৰ্ম প্ৰচাৰত কিমান সহায় কৰিছিল সেইটো ইতিহাসৰ কথা । ৰচনাৰ মাধুৰ্য্য আক ভাবৰ গাম্ভীৰ্ঘ্যৰ লগে লগে বঙ্গীতবোৰৰ লোকপ্ৰিয়তাৰ আন এটি কাৰণ হৈছিল মাধবদেৱৰ মুগায়কত্ব । মাধবদেৱ এফালে যেনে মৰ্ম্মস্পর্শী কবি আন ফালে তেনে মনো মুখকাৰী গায়ক আছিল। এখন পুৰণি পুথিত মাধৱদেৱৰ গীত নৈপূণ্যক লক্ষ্য কৰি কোৱা আছে যে তেওঁ আগৰ অন্মত গন্ধৰ্ব্ব আছিল। আৰু পুৰণি কালত এনে এটি সময় এাছিছিল যে ভণিতাত মাধৱদেৱৰ নাম নাথাকিলে কোন গতেই গ্ৰক সমাজত লীত নহৈছিল । সেই কাৰণে দেখা যায় ৰাতিথোৱা আদি সম্প্ৰদায়ৰ ভক্তসকলৰ মুখে মুখে বাগৰি ফুৰা দেহবিচাৰৰ গীতবোৰৰ ভণিতাতো মাধবদেৱৰ নাম আছে। আজিকালিও গাৱলীয়া মাতুহবোৰে গীত ৰচনা কৰি কেতিয়াবা কেতিয়াবা "কহয় মাধৱ দাসে” বুলি ভণিতা পেলায় । [ ১৪৯ ] একাদশ অধ্যা । ১৪৩ এইবোৰ কাৰণে বৰগীতবোৰৰ ইমান বিস্তৃতি ঘটিছিল বে। মৰুভূমিত উটে পানীৰ গোন্ধ লৈ জলাশয় বিচৰাৰ দৰে তৃষিত মানব সকলেও বৰগীতৰ ধ্বনি প্রতিধ্বনিক লক্ষ্য কৰি গুৰু হুজনৰ ওচৰত উপস্থিত হৈছিল। আটাইবোৰ বৰগীতৰ ৰচনাৰ । কাল আৰু উপলক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰি। চৰিতপুথিবোৰত কেতবোৰ হে ৰচনাৰ সময় আক উপলক্ষাৰ কথাৰ উল্লেখ আছে। কিন্ধ গীত বা ব বিতা হিচাপে বৰগীতবোৰৰ সৌন্দর্য্য । এই প্রশ্নটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ । নকৰে দেখি। সেইটোৰ আলোচনা ইয়াত কৰা মংল। নাট, পং আদিবোৰৰ দৰে বৰগীত বোৰতে ওগ বান কুমাৰ বিশাল পুৰুষ ফুটি ওলাইছে। ঘৰগীতবোৰৰ বেছি ভাগতেই । এফালে কৃষ্ণৰ পৰম পুৰুষত্ব মাক জান ফালে দহজনৰ এজন হৈ মানবী লীলা প্রকাশ—এ দুফলীয়া ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ দেখা যায়। ধাতুৰ মুদ্ৰা এটিৰ এফালে ৰজাৰ ছাৰ আৰু আনফালে মুদ্রাটিৰ বেডফেৰিৰ উল্লেখ থকাৰ দৰে, গীতবোৰতো এফালে পৰম পুৰুষৰ মানবী লীলাৰ বকিহৰ ছাব আৰু আনফালে ভক্তৰ ভাযাত সেই ছাৰ খিনিৰ মূলাৰ টক্ষিত আছে। শঙ্কৰদেৱৰ ৰচিত যিবোৰ গীত এতিয়াও আছে, সেই আটাইবোৰেই প্রার্থনা চক । ষামব। জীবন প্রাপ্য অথচ ক্ষণভঙ্গুৰ আক মায়াময়, হৰি ভকতি মোহাচ্ছন্ন সুীৱন সমুদ্রত ধ্রুব তৰা ; এয়ে নানা ভাৱ আৰু ভাষাত শঙ্কৰদেৱৰ গীতবোৰৰ লাধা ৰণ তাৎপর্য্য। মাধৱদেৱৰ ৰচিত গীত কেতৰোতো। এই ভাবৰ পুনক্তি আছে। কিন্তু তেওঁৰ বেছি ভাগ গীততেই শিশুরু ”ৰ বাল্যলীৱনৰ ৰঙ-বেৰঙৰ চিত্ৰ ফুটি ওলাইছে। অান [ ১৫০ ] ১৫৪ শঙ্কৰদে । অদ প্ৰৱন্ধত দেখুৱা হৈছে যে বাৎসল্যপ্রেম মাধৱদেৱৰ ভক্তজীৱনৰ সর্বহ । গীত, পদ, নাট সকলোবোৰতেই তেওঁ শ্ৰীকৃষ্ণৰ শিশুচৰিত্ৰ সজীৱ কৰি তুলিছে। লৰ। কৃষ্ণৰ লীলাক্ষেত্র ব্রজ। আক লীলাখেলাৰ প্ৰধান প্রধান ভাৱৰীয়াসকল হৈছে যশোদাদেবীস্বয়ং ক্লঞ্চ, দাম সুদাম আদি গৰখা লৰাবোৰ আৰু ৰাধিকা আদি গোৱালনী সকল । এই নিৰীহ প্রাণীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ আৰু ভক্তিৰ গুণত আপোনামাপনি মেৰ পাক খাই । পৰম পুৰুষে গৰীন্ধ লৰাৰ ভাও ধৰি নানা ৰঙ ধেমা লীৰ অবতাৰণ। কৰিছে { তাত্ৰ ভাস্বৎ সূৰ্য্যৰ পোহৰ পাত্ৰতেৰে মিও মধুস কিৰণ বিলোৱাৰ দৰে পৰমপুৰুষে ও পাত্ৰভেদে এ তাজন প্ৰাণ সকলব ভিতৰত সৰ্ব্বক মাধুর্য। প্রকাশ কৰি সকলোৰে মন হৰণ কৰিছে। পুৱাতেই শোদাদেবীয়ে কৃষ্ণক গক চৰাবলৈ লগাই দিয়ে । । দাম সুদাম আদি গুপীয়া সকলৰ লগত eিকিয়াত ভাত বান্ধি লৈ গৰু । চৰি গধূলি উভতি আহি ঘনৰ পাতে গাটো কাটিলে বুলি মাকৰ আগত অভিমানকৈ একো নোখোৱাকৈ শুই থাকিবৰ দিহ; কৰে। তাথে বেধে মাকে আহি । শ্ৰীৰ, লনী আদি গাত ঘহি গাটে পূৰাই দিয়ে। । কেতিয়াবা ভোক লাগিছে। বুলি পেটত ঠাত বুলাই মাকৰ আগত কালে । কেতিয়াব আাকে। আনৰ লগত পৰিয়াল কৰি মাকৰ ভয়ত লুকাই ফুৰে । ইত্যাদি নানা ধৰণৰ হুবহু শিশুচৰিত্ৰৰ কল্পনা নৈপূণাত বৰগীত। বোৰে কবিতা হিচাবে জগতৰ কাব্য সাহিত্যত অতি ওখ ঠাই লাত কৰিব পাৰে। [ ১৫১ ] একাদশ আধ্যা ১৫৫ ভাৰতীয় প্রাদেশিক বৈষ্ণব সাহিত্যত এনে ধৰণৰ কবিতা অতি বিৰল । আন আন ৰস প্রকাশক গাত-কবিতা আ!ন জান সাহিত্যত বহুত আছে । কিন্তু বাৎসল ৰস প্রকাশক এনে ধৰণৰ গীতকবিত। নাই বুলিলেই হয়। । বৈষ্ণব ইতিতাসত মহাৰাষ্টায় ততু তুকাৰামৰ গীতকেতবোৰত বাসাল্য ৰস ফুটি লে'ৱা বুলি ধনা যায় । কিন্তু তেওঁৰ মূল কবিতাবোৰৰ লগত পৰিচয় নপাত সেই বঘ্য ত কেনে। মতামত দিব নোৱাৰি । কিন্তু বাংসল7সতেই বৰগী তবোৰৰ বি, ভাবৰ ওৰ পৰা। নাই। পাৰিপাৰ্থিক । অৱস্থা শ্লোভিষিক্ত হলে সৰু মৰা এটিয়ে নেকৈ মুকলিমনেৰে নানান ধেমাঙি কৰিব পাৰে সেই সকলে বোৰ ধেমালিৰেই ভক্তৰ মনত ল'ল, কৌতুক হিছাপে গীতবোৰ ত ফুটি ওলাইছে। । ঐকৃষ্ণুহ কেতিয়াববা নটবৰ বেশে লগৰীয় শৰণীয়াবোৰৰ মাজত নাচিছে কেতিয়াব; ব! গোৱালনীসকলে শ্ৰীব লৱন্ত মাদি হাতত দি তেওঁক নচুৱাই ইণ্ডি লাভ কৰিছে। ভক কবিয়ে ত্ৰিজগত পতিৰ ৰাখোৱাল ৰপৰ” তুলনা নেপাই কেতিয়াবা তেওঁক গোৱালনীসকলৰ পুঞ্জীভূত প্রেম বুলি কল্পনা কবিছে কানাইৰ ৰূপৰ উপমাৰ কিবা ক্ষেম । একপুঞ্জ হুয়া আছে গোপিনীৰ প্ৰেম ॥ সকল জগতে বোলে কানাই কালীয়া ।

-

কাল নোহে শামকপ ধৰিছে অমিয় ॥ গোপীসকলৰ আলাসৰ লাৰু হলেও বিষ্ঠাপতি চণ্ডীদাস আদি। কবি সকলৰ । পদাবলীৰ দৰে তেওঁলোকৰ লগত শ্ৰীকৃষ্ণৰ অবৈং [ ১৫২ ] শঙ্কৰদেৱ। প্রেযৰ কোন চিত্ৰ নাই। শ্ৰীকৃষ্ণ বৃন্দাবনৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতাৰ নিচিনা আছিল আৰু জীৱ-প্ৰস্তুৰ কথাকেই নকওঁ তৃণ তৰু আদিয়েও তেওঁৰ প্ৰভাৱ অনুভৱ কৰিছিল । অস্তুতঃ তেনে ভাবেই গোকুলবাসী সকলে তেওঁৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰিছিল। কিয়নো শ্ৰীকৃষ্ণ যেতিয়া গোকুল এৰি মথুৰালৈ যায়, তেওঁলোকে এইদৰে থেত কৰিছিল ৷ কি কহবো উদ্ধব কি কহবো প্ৰাণ । গোবিন্দ বিনে ভয়ো গোকুল উচান । পৃষ্ঠ ভৈল, অঙ্গিনা বিৰিন্দ। বিপিন। না শোভে ৰজনী যৈচে চান্দ বিহীন ॥ নাহি চাৰব ধেনু কালিন্দী কূল । আত্মাৰ স্নবু বেণু কদম্বকু মূল | মথুৰা ৰহল সব গোপিনীক পিউ। কেশব বিনে কৈsে ধৰব জীউ ॥ এই নানা ৰঙৰ চিত্ৰৰ ভিতৰত ভঞ কৰিয়ে কি ভাবে নিজৰ লগত এই নানান কাপ বিকাশৰ সন্ধ খুজিছিল সেক্টটো উল্লেখ যোগ্য। এইবোৰ ৰুপ কবিৰ মানস সৰোবৰত ভাহি থাকিলেও তেওঁৰ অন্তৰৰ দৃষ্টি আাছিল মানবাপী ভগবানৰ চৰণত। বৈকুণ্ঠৰ পতি প্রভু বনে চাৰে ধেভু । কহয় মাধব গতি কানু পদ ৰেণু।

  • পদৰেণু সেৱ বা দাপ্তভাবেই শব্দৰ আৰু মাধৱদেৱৰ সাধক

জীৱনৰ মূলভাব আৰু এট তাবতেই তেওঁলোকৰ সকলো সাহিতাই ভুৰ বাই আছে । সেই বিষয় ইয়াত আলোচনা কৰা নিগ্রয়োজন। [ ১৫৩ ] দ্বাদশ আধ্য । ১৫৭ আমাৰ বৰগীতবোৰৰ নিচিনা ভাৰতীয় আন আন ভাষাতো৷ তেতিয়াৰ দিনত নানাৰসবগ্নিত । আধাত্মিক গীত আছিল । কবীৰ মীৰাবাই সকলৰ নামে গীত সাত ত্যত অতি ওখ ঠাই অধিকাৰ কৰি আছে। । বৈষ্ণব আন্দোলনে ভাৰতৰ ইমূৰৰ পৰা । সিমূৰলৈ যি আধ্যাত্মিক ভাবৰ খলক লগাইছিল, ন " তক্তিৰ উচ্ছ,াস সটাগ কৰি তুলিছিল আমাৰ বৰগীতবোৰ সেই খলক আৰু উচ্ছাসন প্ৰতিধ্বনি মাথোন। ভাব ” এচুকত পৰ থাকিলে ও স্বৰগীত আদি কৰি । অসমীয়া বৈষ্ণব কবিসকলৰ পদাবলাবোৰে ৰতৰ আন আন ঠাইৰ লগত অসমবাসীৰ শিক্ষা দীক্ষ। আদিৰ ক্যমবৰ পৰিচয দিয়ে ॥৭ দ্বাদশ অধ্য । শঙ্কৰদেৱৰ জন্মৰ তাৰিখ ১৩৭১ শক (১৪৪৯ খৃষ্টাব্ধ) ; কাতি মাহ ; অমাবস্থা তিথি ; বৃহস্পতি বাৰ , মাজ নিশ। “বাহীত” ছপা হোৱা গুক-চৰিত্ৰ পুথিত এই তাৰিখ পোৱা যায়। এই গছ গুৰু-চৰিত্ৰ পুথিখন শঙ্কৰদেৱৰ আদি স্থান বৰদোৱাৰপৰ - ~ " = ~~ । = == 1 - - - =

  • বৰগছৰ বিষয়ে এই অধ্যায়টি প্রাপিং অ*াপ বাণীকাথ কাকতিৰ

মাৰাই ৰচিত । জাসি আতি সাদৰেৰে ইয়াক সামাৰ বিভাগৰ অন্তৰ্ভত কৰি নে [ ১৫৪ ] ১৫৮ শঙ্কৰদেৱ। । পোৱা হৈছে। এই শকটো মিষ্টৰ গেইটে তেওঁৰ আসাম বুৰ জীত দিয়া শকটোৰে সৈতে মিলে ; ঘদি ও তেওঁ তাত সন্দেহ প্রকাশ কৰিছে। দৈত্যাৰি ঠাকুৰে কৰা শঙ্কৰদেৱৰ জীবন । চৰিত্ৰ পুথিত শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম শকৰ উল্লেখ নাই ; মাথোন মৃত্যুৰ শকৰ হে উল্লেখ আছে , 4 এই শক মিষ্টৰ গেইটে দিয়া শকেৰে সৈতে মিলে । **াহৗত" প্ৰকাশ । গুঃবিঃৰ শক অবিশ্বাস কৰিবৰ বিশেষ কারণ আমি দেখং নার । প্রথমত, সি মিষ্টব। টেটে দয। শুকেৰে সৈতে মিলিছে । দ্বিতনুত, এই পুথিখন শধৰদেৰ অ’দি স্থান । বলদেৱ। সত্ৰত 'অতি বছেৰে ৰক্ষিত হাত লিখা গন কোনো কোনো বিষয়ত সনে কৰিলে ? জন্ম -তাৰিখটোত নকৰাই উচিত , কাৰণ , বৰদোং{৮ তেওঁৰ জন থান। বৰদোৱাৰ এই গড গু4,বি এ পুথিত লেথ সাঢ়ে। যে “এ সময়ত, অমৰ ৰজ। চুচেনফ। ৰাজ দি°াসনত মাছিল, তেওঁৰ নাম হোৱা নাছিল; তহোম নামেই প্রচলিত আাছিল " চু.চন্‌ফাৰ ৰাজত্বৰ কাপ ১৪৩৯ -১ ৪৮৮ খৃষ্টাব্দ স্কনদেৱৰ যেতিয। আন্ম হয় (১৪৪৯ খৃষ্টাক) তেতিয়া চুচেনফ। আসাম ৰাজ-পাটত দহবছৰীয়া ।। ৩৭ ন শকটো শঙ্কৰদেৱব। • 'He 1s said to have been bin In 1 49 and to have ded in 1969. rhe latter date a probably correct, so the former must be about thirty or forty years too early. ” A History of Azsam," by Gat + "চোঁৰণ নকৈ শকত নিশ্চয় শৰ বৈকুণ্ঠে গৈলা ।”—বৈকাৰি। [ ১৫৫ ] দ্বাদশ আধ্য । ১ জন্মৰ শক বুলি বিশ্বাস কৰিবলৈ মিষ্টৰ গেইটৰ বোধ কৰোঁ এইটো আপত্তি যে, তেনেহলে শঙ্কৰদেশৰ জীৱনৰ কাল বৰ। দীঘল হয় , অর্থাৎ ১১৯ বছৰ হয় । (গইটৰ মতে বোধ কৰে। সেইটো সম্ভৱ নতয় । “আমি ক , সে ঢ়ে । অসন্তৰে নহয় মাণৰ কালৰ সজ লোক সকল প্রাণু দীৰ্ঘ' হোৱা দেখা য'ত । তাৰ কাৰণ, তেওঁলোকৰ ীিৱন ? ওঁ ! বাহ সত ওত 'র সাধিত হৈছিল , তেওঁলোকৰ জীৱন - স্বাসিক' ম'¢তন আনৰ নিচিনা artificial অথrং কমি । শকিল। তেওঁলোকৰ শম্ভ *Plain tiving and high thinking”, অর্থাৎ 7. সে 'ভ’র জীৱনযাত্রা নিকাই ক. , ক ও চিস্ত কৰা। এচ© ¢ চাই যে দৰ্ঘ-জননৰ মূলমগ তাক সকলে চিন্তার্নল মাতহে লে। লেপকৰ প্রপি'মছ ১০ বছৰ, পিতামহ ১৭ বছৰ, শাক নি তুদেবতা ৮২ বছৰ জায়াই আছিল । তৃদেৱতা মৰিবৰ 1ালৈকে ভ্ৰস্ত আৰু সবল হৈ আছিল । আৰু এটা কথা

  • \, এদেৱে তেওঁৰ ভাৱৰ প্ৰথম । 'হ যোগশাস্ত্র চর্চা কৰি

{ • অভ}{স কৰি সে বিষ্ঠাত পৈণত হৈছিল। যোগীসকলৰ পার্থ জানে আৰু অনেক সময়ত ইচ্ছামৃত্যু হোৱাটো সকলোৱে জানে। কোচবেহাৰত যেতিয়া নৰনাৰয়ণ বজাই শঙ্কৰদেৱক তেওঁৰ ওক হবলৈ বৰকৈ ধৰিলে, কোনো মতে শঙ্কৰদেৱে ৰজাৰ সেই প্ৰাৰ্থনা এৰাব নোৱাৰি, ৰজাক পিছ দিনা শৰণ দিয়া হব। বুলি ত্ৰতে উপবাসে থাকিবলৈ কৈ তেওঁ থকা বহালৈ উভতি আহিল। পিছ দিনা তেওঁৰ যোৱাত পলম হোৱাত ৰজাই মানুহ আৰু দোলা পঠিয়াই দিলতশঙ্কৰদেৱে কলে যে “বাক [ ১৫৬ ] ১৬ ও শকৰদেৱ । যাব লাগে যদি ভালকৈয়ে যাম” এই বুলি তেওঁ ন কাপোৰ পিন্ধি হাত মুখ ধুই এনেকৈ প্ৰস্তুত হৈছিল যে সজৰ ভকতলকলে ভাবিছিল যে তেওঁ ৰজ-ঘৰলৈহে যাবলৈ ওলাইছে । কিন্তু ইয়াৰ পিছতে তেওঁ যোগাসনত বহি প্ৰাণ পৰিত্যাগ কৰিলে। এই ঘটনাটোত যোগী শঙ্কৰদেবৰ যোগীসুলভ । ইচ্ছামৃত্যুকে স্পষ্টকৈ দেখিবলৈ পোৱা যায়। “আসাম-বান্ধৱ” সম্পাদকে মহাপয়ে বগগ মাহৰ (১৩১৭-১৮ চল) বান্ধৱত লেখিছে. —আচলতে শঙ্কৰদেন্ত্ৰৰ জন্ম ১ ৪৬২ খ্ৰীষ্টাব্দ বা ১৩৮৩ শক, ‘আক ১৫ ৬৯ খ্রীষ্টাব্দ বা ১৪৯। কB তেওঁৰ মৃত্যু হয়। তেনে তলে দৈত্যাৰি ঠাকুৰে মতাপুৰুষ শঙ্কৰদেৱ আক মাধৱদেৱৰ জীৱনত উক । ফৰ্থা,--“চোঁধ নব্বৈ শকত নিশ্চয় শৰ বৈকুণ্ঠ গৈলা" বুলি কোৱা আৰু ৰামচৰণ ঠাকুৰে লিখা ক্ৰীশঙ্কৰদেৱৰ লীলাত ‘তেৰ বৰিষ মন, আয়ু ভৈলা ছয় কুৰি’ বুলি উক্ত কৰা কথাৰ মিল থাকিল। গতিকে ১৫৬৯ –.৪৬২ = ১৭ বছৰ শ্ৰীশঙ্কৰদেৱৰ জীবিত কাল বুলি প্ৰমাণিত হল !" আমি দেখিছে। শৱদেৱৰ মৃত্যুব তাৰিখত (১৪৯• পকত। ঝানো মতভেদ নাই , গতিকে তাক কি বুলি ধৰা গল। জন্মৰ । শক লৈয়ে গোলমাল। এতিয়া চোৱা যাওঁক, ‘তেৰ খনিৰ মদ আয় ভৈলা ছঃ কুৰি” কথাৰ মানে কি ? বান্ধন সম্পাদকে “তেৰ বৰিষ মন” মানে তেৰ বছৰ কম, অর্থাৎ ১৩ বছৰ কম ছকুৰি ধৰিছে। অসমীয়াত মন্দ মানে বেয়া বুলিহে আমি জানো, যেনে, দিন মণ। সেইদেখি এই পদ ফাকিৰ ' [ ১৫৭ ] স্বাগশ আধ্যা । ১৬১ অর্থ এনে হব। নোৱাৰে নে ?—যে শঙ্কৰদেৱ ছকুৰি বছৰ জীয়াই আাছিল, কিন্ধ তাৰে ভিতৰৰ তেৰ বঙ্গৰ তেওঁৰ শৰীৰ সিমান। ভাল নাছিল। অ্যাক এটা কথ ' - ৩ বছৰ কম ছকুৰি বোলাটো স্বাভাবিক নহয় ; কুৰিৰ উই-এক ন। *-প's কম হলেতে । সাধাৰণত মানুহে তেনেকৈ কয় পাঁ , ওঁ ৰিৰ ওপৰ পাত বছৰ পায়েই যে ত কম ছকুৰি ৰছ ব'ব এনেট"মামাৰ মতেৰে অস্বাভাবিক বেন লাগে। ত, এট' ক খান , -ঘদি মন মানে কমেই প্রমাণিত হয়, তেন্তে হাতে-লেখাসাচি’ ভীয়া। পৃথি নকল কৰেহাই ভুণ কবি “এক বৰিষদ” ঠাইত ‘তৰ । বৰিষ কৰাটোও 'অসম্ভৱ নহয়। আমি ভালকৈ জানোঁ, যে ৰাম১ৰণ মকুৰ ৰচিত হাতেলেখা। আন কেইবাখনো গুৰু চৰিত্ৰত “ড়েন । ১২) বৰিষ মস আযু ভৈল ছয় কুৰি" বুলি লেখা আছে। ডেৰ মাতিব নোৱাৰি তাৰ ঠাতত কানে। লেখকে তেব কৰাটে। সম্ভৱ । ছকুৰিৰ ১. খুব বছৰ কম হলে মাথোন ছমাহৰ গোলমাল থাকে । ৰামচৰণ ৰচিত এখন পুথিত আছে –-“ভাদ্র মাস আসিয়া দ্বিতীয়া তিথি ভৈলা। সেহি সময়ত গুক নাট্য সবিলা ৷ ডেৰ ১K) বছৰ মন অযু ভৈল ছয় কুখি। প্রভু বৈকুণ্ঠক গৈলা। নৰনাট এড়ি ।" আন দুখনত লেখিছে -“ভাদ্র মাস শুকুলা দ্বিতীয়া তিথি ভৈলা। সেহি দিনা শঙ্কৰ বৈকুণ্ঠে চলি গৈলা ॥ বৰিষেক মপ আয়ু ভৈল ছণ কুৰি। তেবেসে চলিল৷ গুৰু যৈকুণ্ঠ নগৰী ॥*।। এই পুথিৰে এঠাইত আছে ‘আশ্বিন প্রবেশি পাঞ্চ দিন বহি গৈল। সেহি দিনা শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম ভৈল । বৰগোৱাৰ ১১ [ ১৫৮ ] ১৬২ শঙ্কৰদেৱ । পুথিত কাতি মাহ বুলি আছে । কাতি হলে ও এমাহৰ ভিতৰতে অমিলটে থাকে। । শঙ্কৰদেৱৰ মৃত্যু যে ভাদত এইটো নিভু ল । আহিনৰপৰা ভাদলৈ এবছৰ পূৰা হয়, দেৰ । বছৰ নহয় ; সেই দেখি “বৰিষেক মন্দ’ অধিক সংখ্যক পুথিৰ পাঠ অধিক শুদ্ধ বুলি ধৰি শঙ্কৰ দেৱৰ জীবিত কাক ১১৯ বছৰ বুলি স্থিৰ কৰা গল । এই নিমিত্তে ‘আসাম বান্ধৱে” তেওঁৰ পুথিৰ ভুল পাঠ পচি শঙ্কৰদেৱৰ বয়স ১০৭ বছৰ কৰিছে দেখা যায় । প্রাচীন কাঞযামাল পুথি এখনত এটি শ্লোক আছে, তাক আমি তলত তুলি দিলে। “খ বাণ বিশ্ব বেদকে শকঙ্ক গণিতেশাকে । শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰ নামানৌহৱতীtণা কলেীযুগে। বিন্দু বন্ধ, বেদ চন্দ্ৰ শকে শব্দৰ সংজ্ঞক: 1 নৰভাবং সমুৎসঙ্গ্য ভাঘে মাসি ত্যাগাৎপৰং ॥* খ = • ; বাণ = ৫ ; বিশ্ব ও ; (বেদ = ৪ । বিন্দুল ৩ ; = ৯ ; বেল = 8 ; চন্দ্র =১ 1 ওপৰৰ শ্লোকৰ দ্বাৰাই জনা গল যে, কলিৰ ৪৫ ৫০ অকত শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম হৈছিল ; আৰু ১৪৯০ শকত ভাদ মাহত তেওঁৰ । মৃত্যু । বৰ্তমান কলিৰ গতান্ধ ৫০ ১২ ৪৫৫০ অব্দৰপৰ৫১২ লৈকে ৪৬২ বছৰ । শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম ১৩৭১ শকত ধৰিলে বর্তমান । ১৮৩৩ শকত ৪৬২ বছৰ হয়। এতেকে ১৩৭১ শকত তেওঁৰ জন্ম বুলি নিৰ্ভ লকৈ প্রমাণিত হয় । কলিব ৩১৭৯ অব্দই সম্ভৱতঃ শকাদিত্যৰ প্ৰথম শক । কলিযুগৰ প্ৰথম ৰজা যুধিষ্ঠিৰ । ১৫৬২ শকত কায়েথালি পুথি। । [ ১৫৯ ] দ্বাদশ আধ্য। ১৬৩ এধনৰপৰা ভঙা “মঞ্জৰী’ নামে এপন অসমীয়া অঞ্চপুথিত গাছে ঃ "কলৌ আখ ভরেৎ বা জ' ধৰ্ম্ম পুলো যুধিষ্ঠিৰঃ। চতুর্দশ শত বর্ষং দ্বাদশেন সমা যত } যিষষ্টিচ শতত্ৰয়ং মযুবেণ ভবিষ্যতি পঞ্চাধিক পঞ্চ-Sং সোমে ৰাজ্য’ কঘিাতি} অতপৰং শকে। ৰাজ{ সৰ্ব্ব গুণান্বিতভাবেৎ ৷” অর্থাৎ যুধিষ্ঠিৰক বংশই ১৪১২ বছৰ, নবংশই ৫০০ বছৰ, গৌতমৰ। ংশই ৪০০ বছৰ, মধুৰ অৰ্থাৎ মেীণা বংশষ্ট ৩৬২ বছৰ, সোণৰ স্ব•ই ৫ ১৫, হঠতে ৩১ ৭৯ বছৰ ৰাজ চ কৰাৰ । পিছত শকাদিত্য এজ জা হয়। ৩১ ৭৯ কলিৰ । অব বছৰকে ঘদি শকাদিত্যৰ ১ম বছৰ ধনা যায়, । তেন্তে শঙ্কৰৰ জন্মৰ কলি-অক ৪৫৫০ টে। ১৩৭২ শক হয়। ১৩৭১ । শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম শক হোৱাটোৰ এইটোও এটা প্রমাণ ! সাৰ্বভৌম ভট্টচাৰ্য্যই শঙ্কৰদেৱৰ জীৱন চৰিত্ৰত শঙ্কনৰ বয়সৰ কথা লেপিছে. — ‘ক বাম ছয় । বিংশ বৰিষ ভৈল { ইয়াৰ অর্থ আমি “এক কম ছকুৰি বছৰ হল” বুলি বুজিছো । বাম। মানে বা ধফালে দিয়া অৰ অর্থাৎ বাদ দিব লাগে, এনেটো অ' মি। বজিষ্ঠে । আৰু এটা : কথা—হাতে লেথ “ক ম” শব্দটো পুথি নকল কতোট ‘স্বাম”ৰ নিচিনা দেখি বাম” কৰাটোও অসম্ভৱ নহয়। সেইদেখি শঙ্কৰদেৱৰ বয়স “এক কম” ছকুৰি হলে, আমি দিয়া তাৰিখ ১১৯ বছৰেৰে সৈতে মিলে। [ ১৬০ ] ১৬৪ শঙ্কৰদোৱ । । আমি আমাৰ পিতৃদেৱতা দীননাথ বেজবৰুৱাৰ মুখে শুনিছিলো যে শঙ্কৰদেৱ ছকুৰি বছৰ জীযাই । আছিল। পিতৃদেৱতাই পদ কৰা কদ্রযামাণৰ তাত্তৰ্গত । আচার্য, সংহতি গ্ৰন্থত (শ্ৰীযুত দিবাকৰ শৰ্ম্মা দ্বাৰা প্রকাশিত মূল সংস্কৃতেৰে সৈতে ১৮১৫ শকত ইপ হৈ প্ৰকাশিত হৈছিল; শঙ্কৰা ৪১৪ দিয়া হৈছে । ১৮১৫ শক যদি ৪৪৪ শঙ্কৰাব হয়, তেন্তে শঙ্কৰ যে। ১৩৭১ শকত জন্ম হৈছিল, সেইমে স্পষ্টকৈ ওলায়। কলিকতাৰ পি, এম, বালুচীৰ । পশ্লিকাতো শঙ্কৰাব্দ ৪৬২ { ১৮ ৩৩ শক ) দিয়া আছে । ১৮৩৩ ৪৬২ = ১ '৭১ । কিন্ধ অনিৰুদ্ধ নামে এজনে ৰচনা কৰা শঙ্কৰদেৱৰ চৰিত্ৰত শঙ্কৰৰ জন্ম শক ১৩৮৫ আৰু মৃত্যু - ৪৯০ বুলি লেখি তেওঁ শঙ্কৰদেৱ ১০৫ বছৰ জীয়াই আছিপ বুলি কৈছে।~“বেতি ক্ষণে গুকদের বৈকুণ্ঠক গৈলা । ভাদ্র মাস শুকুলা দ্বিতীয়া তিথি ভৈলা৷ । বৎসৰৰে কথা কহো শুনিযোক তাক । বিন্দু । ন্ধ বেদ চত্র বুজা এই শক ॥৷ অৱতাৰ। শক কহো শুনা মন কৰি। বাণ বস্তু নয়ন চন্দ্ৰমা শক চাৰি ॥। এই শক হন্তে প্ৰয়াণৰ শক পাঠব! । পঞ্চাধিক এক শত বৎসৰক পাইব৷ ।” অনিৰুদ্ধই দিয়। মৃত্যুব শকত অমিল নায়েই ; জম্মৰ শকত হে মাথোন অমিল। । অনিকদ্ধৰ পুথি। ১৯৭৪ শকত ৰচিত—("সিন্ধু। সৈন্ধৱ চক্ৰেদূ", এতেকে ৰামচৰশঠাকুৰৰ অনেক পিছত ॥ সেইদেখি অনিৰুদ্ধৰ কথাতকৈ শকৰদেৱক নিজ চকুৰে দেখা, মাধৱদেৱৰ ভাগিনিয়েক ৰামচৰণৰ কথা বেছি মানিব লগীয়া। [ ১৬১ ] ত্ৰয়োদশ আধ্যা শঙ্কৰদেৱৰ জন্মৰ সময়ত আসামত তান্ত্রিক শক্তি-পূজা প্রচ লিত আাছিল। হাহ ছাগ পাৰ ম’হ, আন কি, মা'খুছ পৰ্য্য বলি। দি দেবী গোসানীৰ পূজা কৰা হৈছিল । সত্তৱ তঃ সেই কালতে কি তাৰ কিছু আগেয়ে ৰচিত হোৱা কালিকাপুৰাণত মাহুহ বলিৰ বিষয়ে বিশেষকৈ লেখ। আছে । বলি দিবলৈ উপযুক্ৰ মানুহৰ লাহ্মণাদি কেনে ছব লাগে, আৰু কেনেকৈ সেই বলি। দিব লাগে ইত্যাদি বিষয়ে তাত বহলকৈ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মছলমানে ভঙকামাখ্যা মন্দিৰ নৰন'গ্ৰায়ণ ৰজাই আকৌ সজাই দি কামাখ্যাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰোতে ১৪ • টা মানুহ বলি দিয়া হৈছিল ।* আন কি নৰনাৰায়ণ ৰজাৰ ভতিজাক কোচহাঙ্গোৰ জা ৰঘূদেৱে, কালাপাহাৰে ভঙ। হাজোৰ হয়গ্ৰীৱ মাধৱৰ মণিকূট নকৈ সাজি প্রতিষ্ঠা কৰাওঁতেও তানেক মাসুহ বলি দিছিল, সদিও মন্দিৰৰ ভিতৰত শিলত কাটি লেখি থোৱা বিবৰণত ৰঘুদেৱ ৰজাক কৃষ্ণভক্ত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। । সেই কালত কামাখ্যাত এক শ্ৰেণীৰ যানুহ আছিল সিহঁতক ভোগী নাম দিয়া হৈছিল । এই মামুহবোৰ নিজৰ ইচ্ছাতে দেবীৰ আগত বলি।। হবৰ নিমিত্তে সাজু আছিল। যি দিনাখনৰেপৰা সিহঁতে সিহঁতক দেবীয়ে বলি লবলৈ আদেশ দিছে বুলি । প্ৰকাশ কৰিছিল, সেই দিনাখনৰেপৰ। সিহঁতক লোকে মাত্য সৎকাৰ কৰিছিল, আৰু • গেছটৰ বুৰঞ্জী চোৰ ।। [ ১৬২ ] — ৬ শঙ্কশ্বদেৱ । সিহঁতে যি মন যায় তাকে কৰাত কোনও বাধা দিব নোৱা ৰিছিল । আন কি, সিওঁতে নিজৰ ইচ্ছামতে যেই কোনো তিক তাকে সম্ভোগ কৰিবৰ অধিকাৰ পাইছিল । বছেৰেকৰ মূৰত দেবীপূজাৰ সময়ত সেই মানুহবোৰ বলি দিয়া হৈছিল । জোতিক বিছ, ঐন্দ্ৰজাল বিস্তা, মঙ্গল চোওৱা, সুৰাপান, গৰ্ভৱতী তিৰুতাৰ । গর্ড ছিৰি হৃণপৰীক্ষা আদি * জয়কার্যাও তান্ত্ৰিকসকলৰ ভিতৰত প্ৰচলিত আছিল । উজনিত মৃ দিয়াৰ ফালে দু'টয়াবিল কৰ ভিতৰত কালীপূগা প্ৰচলিত আছিল, সেই কালীক ‘কেঁচাই, খাতী গোসানী" বুলিছিল। ৩০ পূজাৰ পুৰোহিত বা পূজাৰিক দেউৰী বোলা হৈছিল { দেউৰীবোৰ বামু" নয়ছুটিয়া। সন্ধিয়াৰ তামৰ দ’লত কেঁচাই খাতী গোসানীৰ আগত অসংখ্য নৰবলি দিয়া হৈছিল । ষোড়শ শতিকাৰ আগডোগৰত যেতিয়া আহোম বিলাকে চুটিয়া ৰাজ্য সম্পূর্ণরূপে জয় কৰি টুটিয়াবিলাকক নিজৰ তলতীয়া কৰে, তেতিয়। আৰু তাৰ অনেক কালৰ পিছতে । চুটিয়া দেউৰীযে সদিয়াৰ দ’লৰ কেঁচাই-থাতী গোসানীৰ আগত আৰু আন আন গোসানী মূৰ্ত্তিৰ আগত নৰবলি দিঘাৰ প্ৰমাণ। পোৱা যায়। বিচাৰত যিবোৰ মানুহৰ প্ৰাণ-দণ্ডৰ আদেশ, হৈছিল, আহোমসকাল সেইবোৰ ডৰিত পৰা মানুহক ধেী গোসানীৰ আগত বলি দিবলৈ দিছিল। ডৰিত-পৰা মানুহ । নাপালে কোনো এক বিশেষ খেলৰপৰা বলিৰ মাহহ বাছি লোৱা। হৈছিল। বলি দিবলৈ আগ কৰা মানুহটোক খুৱাই-বুরাই চিকুণ। কৰি থৈ বলি দিয়া হৈছিল, আৰু বঙ্গিৰ আগৰ ডোখৰ কালত

  • ম ইনি আকবৰী । [ ১৬৩ ] ত্ৰয়োদশ আধ্যা

৬৭ সেই মানুহটোৱে তাৰ যিহকে মন যার নিৰ্কিবাদে তাকে কৰিখলৈ তাক এৰি দিয়া হৈছিল । আগৰ কালত আসামৰ কছাৰ, ত্ৰিপুৰা, কোচ, আৰু জয়ন্তীয়া জাতিৰ মামুহৰ ভিতৰতো নৰবলি । প্ৰথা প্ৰচলিত আছিল । শঙ্কৰদেৱে ধৰ্মপ্ৰচাৰ কৰা কাল: তাক তাৰ আগভো- থৰতে৷ আসামত তান্ত্রিক শাক্ত ধৰ্ম্ম যে প্ৰচলিত আছিল, সেইটো ভালকৈ জানিব পাৰি। তান্ত্রিক শাক্ত হিন্দু ধৰ্মই অসত্য ও তি বোৰৰ জঘন্য ধৰ্ম প্ৰথাৰে তৈতে মিহলি হৈ আধোগতি প্রাপ হৈ কালক্ৰমত জথ্য আকাৰ ধৰিছিল। ব্ৰাহ্মণসকল লোভী অনাচাৰী হৈ বেদবিহিত ব্রাহ্মণ্য কৰ্ম্মাদিৰপৰা ভ্ৰষ্ট হৈ পৰিছিল। সে দেখি নৰনাৰায়ণ ৰজাই কামাখ্যাৰ মন্দিৰ নতুনকৈ সজাই গোদ’নী প্রতিষ্ঠ৷ কৰি গোসানী পূজাৰ নিমিত্তে বঙ্গদেশৰপৰা ভাল বামুণ অনাই কামাখ্যাত। বইৱাইছিল । । সেইদেখি ইয়াৰ আগৰ কালত । কমতেশ্বৰ ঘর ভনাৰায়ণে ধৰ্মন।ৰায়ণৰ হতুৱাই কনৌজৰপৰা কৃষ্ণ পণ্ডিত প্ৰমুখ্যে সাত ঘৰ বামুণ আৰু চণ্ডী ধকে প্ৰমুখ্য কৰি সাত ঘৰ ভাল কায়স্থ অনা তে ওঁৰ ৰাজাত পাতি ছিল। সেই কালত যে কামৰূপত বামুণ নাছিল এনে নহয়, বং অলেখ বামুণ আছিল , কিন্ধ তেওঁলোকে নিজৰ ক্ৰিয়া কলাপ ভালকৈ নাজানি আচাৰভ্ৰষ্ট হৈ পৰাৰ বাবে তলৰ শ্ৰেণীলৈ নামি হেল্প বিবেচিত হৈছিল। সেইদেখি কামৰূপীয়া বামুণ সকল কাম- ৰূপবাদী কনৌজীয়া আৰু পশ্চিমীয়া বামুণসকলৰ নামূনাচত পৰিছিল। শঙ্কৰদেৱৰ চৰিহ্মত শুনা যায় যে সেই কালত অনেক বামুণে হাল বাইছিল, স্মক হাল বাওঁতে বাহী গায়ে এহাতে [ ১৬৪ ] ১৬৮ শঙ্কৰদেৱ । এচাৰিৰে গৰু খেদাইছিল আৰু আন হাতে পিঠা লৈ মুখত দি চোবাইছিল । অৱখ্যে মিথিল, কনৌজ আদি দেশৰপৰা অহা কন্দলি উপাধি আদিৰে বিভূষিত নিষ্ঠাবান পণ্ডিত সদব্ৰাহ্মণসকল তেতিয়া আসামত নাছিল যে এনে নহয়, কিন্তু তেওঁলোকৰ লেখ তাকৰ । এই কামৰূপীয়া ব্ৰাহ্মণসকলে ঘে পূৰ্ব্বকালত ভাৰতবৰ্ষৰ উত্তৰ-পশ্চিম প্রদেশবোৰৰপৰা অসহি কামৰূপত বসতি কৰা লোক তাত সংশয় নাই ; কিন্তু তেওঁলোক এই দেশত দীর্ঘকাল থাকি, তেওঁলোকৰ আচৰ বাৱহাৰ দেশীয় আচাৰ ব্যবহাৰেৰে সৈতে কালক্ৰমত সানমিহলি হৈ পৰাৰ নিমিত্তে, হীন বিবেচিত হৈছিল। বঙ্গদেশতো এনেকুৱাই হৈছিল ; আৰু এই বাবে৮ বঙ্গদেশৰ ৰঙ্গ৷ সাদিশূৰে । কাঠ্যকুজৰপৰা তেওঁৰ দেশলৈ পঞ্চব্ৰাহ্মণ। কায়স্থ । জনাই তেওঁলোকক দেণয় ব্রাহ্মণ কায়স্থসকলতকৈ শ্ৰেষ্ঠ মৰ্য্যাদা । দিছিল মতাজত আর্য্যজাতিৰ সোত ভাৰতলৈ বওঁতেও এনে কথাহ হৈছিল। প্ৰথমতে ভাৰতত দোমাওঁত৷ মায্য ফৈর পিছত দোম। ওঁতা আর্থ ফৈদ তকৈ নীহ বিবেচিত হৈছিল, তাৰ পিছত সোমোৱ তৃতীয়ই প্ৰথম আৰু দ্বিতীয়তৰৈ শ্ৰেষ্ঠ আসন পাইছিল। এইদৰে এক আর্যজাতিৰ ভিতৰতে ওখ তল প্রতি শ্রেণী বিভাগৰ । সৃষ্টি হৈছিল । ভাৰতত সোমোৱা মুছলমানসকলৰ ভিতৰতে । এই দৰেই শ্রেণী বিভাগৰ সৃষ্টি হৈছিল। প্ৰথমতে ভাৰতলৈ। অহ! আবব তুর্কী মাৰু পাৰস্তৰ মুছলমানসকল। তেওঁলোকৰ পিছত অহা মুন্ধলমানসকলতকৈ অলপ নীহ বুলি পৰিগণিত হৈছিল ; আৰু তাৰ পিছত অহা সকলতকৈ আগৰ সকল নীহ বিবেচিত হৈছিল । [ ১৬৫ ] ত্ৰয়োদশ আধ্য{ ১৬৯ শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ পাণ্ডিত্য আৰু বুদ্ধিৰে অপণ্ডিত অথচ হিংসক যাক দম্ভী ব্ৰাহ্মণসকলৰ দম্ভ অনেক বাৰ ন'ভাঙি নেৰিছিল। সেইদেখি ব্ৰাহ্মণসকল তেওঁৰ মহ।’শক হৈ উঠিছিল । ব্ৰাহ্মণসকলৰ মতে ব্ৰাহ্মণসকলৰ হে শাস্ত্ৰ পাঠ সকbষ্ঠাত অধিকাব, শূদিৰৰ সেট অধিকাৰ নাই । শঙ্কৰ শূদিৰ, সেই দে িশঙ্কৰৰ ভাগৱত গীতা তা দি শাস্ত্ৰ পাঠ আৰু আলোচন) তে ওঁলোকৰ মতে অনধিকাৰ চর্চা ৷ 'অথচ তেওঁলোকৰ নিজৰ অধিকাৰ ‘ভতৰত্ন। শাস্ত্ৰ বিষয়ক তর্কতে তেওঁলোকক শঙ্কৰে পুৱাই মাতিব নোৱৰা। কৰিছিল ; এনেস্থলত শঙ্কৰ তেওঁলোকৰ চকুৰ কুটা আৰু দাতৰ। শাল নহৈ কি হব ? তাৰ উপৰি সৰ্ব্বসাধাৰণ লোকৰ মাজত তেওঁলোকে বিধি বিধান ধৰ্ম্ম কৰ্ম্মৰ ব্যৱস্থা দি পেটৰ ভাত মোকো লাই খাটছিল ; এতিয়া শঙ্কৰে তিকতা পৃদিৰেও মহজে বুজিব আক শুনিব পৰাকৈ শাস্ত্ৰৰ ওৱলা ভাঙনি কৰি দি, আৰু সেইবোৰ নাম, গুণ, গীত, পদ ভটিমা আদিৰে গাই সকলোৰে হাতৰ মুঠিৰ। ভিতৰুৱা কৰি দিলে, এনে স্থলত শব্বৰ তেওঁলোকৰ পৰম শত্রু। নোহোৱাটো হে আশ্চাৰ্য্য। লৰা শঙ্কৰে পঢ়াশালিত পঢ়োতে, অধ্যাপক মহেন্দ্ৰ কন্দলিয়ে শঙ্কৰৰ উীক্ষ বুদ্ধি আৰু প্ৰভাৱ দেখি শ্ৰদ্ধা কৰি শৰক আনবিলাক ছাতৰৰ দবে পটাশালি মছিবলৈ। নিদিছিল, আৰু শঙ্কৰ বুলি নামাতি শঙ্কৰদেৱ বুলি মাতিবলৈ । ছাতৰবোৰক আজ্ঞা দিছিল । বামুণ ভাৰতবোৰে সেই কথা সহিব কেনেকৈ ? সিহঁতে মহেন্দ্ৰ কন্দলি অধ্যাপকৰ নামে পঢ়াশালিৰ পৰিদৰ্শক ৰাঘৱাচার্য্য পণ্ডিতক গোচৰ দিলে, যে গৃৰ লৰা শঙ্কৰক শঙ্কৰদেৱ বুলি মাতিবলৈ অধ্যাপকদেৱে আমাক হকুম। । [ ১৬৬ ] ১৭০ শধৰদেৱ । দিছে!” সেই কালত শূদিৰব প্ৰতি বামুণৰ বিদ্বেষ পঢ়াশলীয়। কণ কণ লৰাৰ ভিতৰতো কোনে প্রবল আছিল, এই কথাৰপৰা ভালকৈ বুজিব পাৰি। শঙ্কৰদেৱে। মদন গোপাল মূৰ্ত্তি কেৰোলা বাঢ়ৈৰ হতুৱাই কৰাই ব্ৰাহ্মণসকলক সেই মূৰ্ত্তি প্রতি#া কবিবলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰাত ব্ৰাহ্মণসকলে মুঠ বান্ধি এই বুলি কৈ নাযাওঁ বুলিলে "আমি। শুনি৷ে ‘দিৰে উৰি লগাই সেই মূৰ্ত্তি কাটছে এতেকে সেই মূৰ্ত্তি আমি ব্রাহ্মণ তৈ কেনেকৈ প্ৰদক্ষিণ কৰিম |” এই কথা শুনিবলৈ পাই শহৰদেৱে প্ৰচাৰ কৰি দিলে যে যি যি ব্ৰাহ্মণে নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰি আহিব, গাইপতি তেওঁলোকক একোজনী গাই, একোখন কাপে:ৰ, এতোলা দোণ, আৰু ৫ পা5 টকাকৈ ৰূপ। দক্ষিণা দিয়া যাব। এই বাতৰি শুনি উৎসৱৰ দিনা ব্রাহ্মণপকলেৰে শঙ্কৰৰ ঘৰ ভৰি পৰিল। . ‘শ্রীশধৰদেৱে * ভাrৱতৰ সাৰ কাটি মনি হৰি ভক্তি প্ৰচাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলত লোকসকল প্রায় চলিবলৈ ধৰিলে, তকতিৰ ৰস পাই পূজাঅৰ্চনা আদি ব্রাহ্মণৰ কাৰ্য্য ক্রমে। চিলা পৰি মাহিল। গতিকে, ব্রাহ্মণসকলৰ উপন্ডীবিকাৰ পথ ক্রমে হ্রাস হোৱাত ব্ৰাহ্মণসকলে মনত বিৰক্ত পাই ৰজাত জনাই শঙ্কৰৰ মত লোপ কৰিবলৈ কাৰবাৰ লগালে। । এদিন আচাৰ্য্য, কনলি, মিশ্র, উপাধ্যায়, ভাৰতী উপাধিধাৰী ব্ৰাহ্মণসকল মিল হৈ আহোম ৰঙ্গ চুহমুং স্বৰ্গদেউৰ চাঙলৈ গৈ এই বুলি গোচৰ দিলে যে শৱৰ নামে মূদ্র এজনে শ্ৰাদ্ধবিধি বৈদিক কাৰ্য ৰহিত কৰি

  • বৰদোৱাত পোৱা পকচৰিত্ৰ পুথি । [ ১৬৭ ] ত্রয়োদশ অধ্যা ।

১৭১ ৰাজ্য নষ্টৰ উপায় কৰিছে । ৰজাই দূত পঠাই ধৰাই নি ব্রাহ্মণ । সকল আৰু শঙ্কৰদেৱক চাঙত তুলিলে । ৰজাৰ দূতে ৰাজ অজ্ঞ মতে শঙ্কৰত সুধিলে “তুমি বোলে ৰাজ্য নষ্ট কৰিলা ! গু করে। । উত্তৰ দিলে কেনেকৈ কি বেয়। কাম কৰি ৰাজ্য নষ্ট কৰিলে, মই একো নাজানো । পিছত ৰজাই যক্ষ্মণসকলত সুধিলত তেওঁলোকে জনালে যে শঙ্কৰে শুদ্ধি ন কৰে, আৰু ভকত সকলকো কৰব নিদিয়ে। । শ্ৰাদ্ধৰ কথা শুনি ৰজাই হাৰিত শু{ধলে, ‘প্রাদ্ধ কাক বোলে ? তেতিয়া হাৰিয়ে কলে “মনুষ্য মৰিলে দহা আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰে { মৰাৰ দশ দিনত দহে৷৷ ত্রিশ দিনান্তে উদ্ধ। চাউল, কল বসন, ভূষণ ইত্যাদি দ্ৰব্য দি মৃতকক বৰায় ; পিছত ব্ৰহ্মাণসকলে সেইবোৰ নি খায় ।' ৰজাই ব্ৰাহ্মণ। সকলৰ এনে ব্যৱহাৰ ওনি খং কৰি কলে ‘মৃতকৰ বস্তু খায় ইহঁতক চাঙৰপৰা খেদাই দিয়া। স্বজাৰ আজ্ঞা মাত্ৰেই ব্ৰাহ্মণ সকল ভয় পাহ চাঙৰপৰা নামি আহিল। । শঙ্কৰক ৰজাই প্রশংসা কৰি চাউল চৰু হ দিলে ।” “সেই দিনাৰপৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ মনত শঙ্কৰৰ প্ৰতি আক । অধিক কক্ষ। স্থায়ী হল। পূদ্র হৈ ব্ৰহ্মণক লা হন। ধিয়ে ; প্ৰথম অৱস্থাতে যদি এনে হল ভবিষ্যতলৈ ব্ৰাহ্মণে থানকে নোপোৱা । হব । তেওঁলোকে । এই প্রকাৰে ভাবি নানা বু মন্ত্ৰণা কৰি গাও ফুৰিবলৈ যোৱা ভকতসকলক সমযুত বহু লাস্থন দিবলৈ ধৰিলে। কাৰো হাতৰ মালা কাঢ়ি নি কুকুৰৰ নেজত আৰে, কাকো দলি ফমুটি মাৰি শৰীৰত কষ্ট দিযে । কোলে কোনোজনক অকৰ্মী চণ্ডtল বুলি গালি দিয়ে। ভকতসকলে ব্রাহ্মণৰ অত্যাচাৰ সহ [ ১৬৮ ] ১৭২ শঙ্কৰণে ৱ । কৰিব নোৱাৰি গুৰুজনত সাৱশেষ বিৱৰণ জনালে । ব্রহ্মণৰ উপদ্ৰৱত ভকত বাহিৰলৈ ওলাব নোৱাৰা হল । গুৰুজনে এই কথা বুঢ়াথাক কলে। তেওঁ গুনি কলে, -‘অলপতে আমাৰ পিতৃশ্ৰাদ্ধ হব, তালৈ ব্ৰাহ্মণসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰ যাব ; আপোনাসকল আহি মীমাংসা কৰি লব পাৰিব । সময়মতে শ্ৰাদ্ধ পৰিলছি। বুঢ়া ধাই সকলো ব্ৰাহ্মণক নিমন্ত্ৰণ দিলে ; শঙ্কৰকা ভকতসকলৰ সহিত প্রাদ্ধোপলকে মতালে । সকলো ব্রাহ্মণ সমাজ পাতি । বহিটে ; শঙ্কৰদেৱে স মুছীয়৷ ভকত সকলক লৈ আড়ম্বৰ কৰি কমলি পাৰি বহিছে । শঙ্কৰদেৱে সেইদিনা ঘৰৰপৰা যোৱাৰ সময়ত কৈছিল, “আজি কয় মাল৷ এৰি আহিম, নহয় । ভালকৈ লৈ আহিম । সমাজ যেতিয়া সম্পূর্ণ হল তেতিয়া শঙ্কৰদেৱে ব্ৰহ্মানন্দ আচার্য্যক জিজ্ঞাসা কৰিলে,--"তৈ, পাতকীৰ কৰ্ম্মত অধিকাৰ আছে নে ? অথব শতকীয়ে প্ৰায়শ্চিত্ত্ব বা তিলকাঞ্চন দান কৰিলে উদ্ধাৰ হব পাৰে নে ? আচার্যাট কলে, *পাতকীৰ কৰ্ম্মত অধিকাৰ নাই ; প্ৰায়শ্চিত্তষ্ট ওদ্ধ কৰিব নোৱাৰে, কেৱল হৰিনামে হে পাতকীক নিস্তাৰ কৰিব পাৰে। ।“ শঙ্কৰে বাৰে বাৰে দঢাই জিজ্ঞাস কৰাত ব্রহ্মানন্দই হৰিনামৰ হে মহিম ব্যাখ্যা কৰিলে। তাৰ পিছত শঙ্কৰে পুনরায় প্রশ্ন কৰিলে "স্বদি হৰিনামৰ ইমান মাহাত্ম্য হল, সকলো শাম্বই আক বেধে ও নামকে হে প্ৰশস্ত বুলি ব্যাখ্যা কৰে, তেনেহলে যি লোকে নামক নিন্দা কৰে, তাক কি বে'লা যায় ? * ব্রহ্মানন্দই শাস্ত্ৰষ সন্মত অনুসাৰে কলে —‘নাম নিক জনক চণ্ডাল অপেক্ষাও হীন বোল যায় । তাক দেখিলেও পাপ, স্পৰ্শ কৰিলেও পাপ, তাৰ নাম পৰ্য্যন্ত লব নাপায়। এই দৰে তেওঁ নামৰ অপৰাধীৰ [ ১৬৯ ] ত্রয়োদী আধ্যা ১ ৭৩ ব্যাখ্যা কৰিলে। । শঙ্কৰদেৱে পুনঃ প্ৰশ্ন কৰিলে ‘পাতকীৰ বস্তু খাব পায় । নে নাপায় ? আচায্যষ্ট উরখ দিলে ‘পাপীৰ বস্থা গ্রহণ কৰিলে পাপী হব লাগে ।" এনাজৰ সকলো ব্ৰাহ্মণে এই বাক্যটি স্বীকাৰ কৰিলে । তেতিষ শঙ্কৰদেৱে বুঢ়াই ক জিজ্ঞাসা কৰিলে, ‘তুমি পাপী নে পুণ্যশীল ? তেওঁ উত্তৰ কৰিলে, “আমি সদায় মিছাকথায় লোক, কেনেকৈ পুণ্যবান তম : পাতকীকে বুলিধ। লাগে ।” তদন্ত শঙ্কৰদেৱে ব্ৰাহ্মণসকলক বধিলে , “আপোনাসকলে পাপীৰ বস্তু গ্রহণ কৰে নে নকবে ? উত্তধ,--পূৰ্বৰ চলিত কথা, বিশেষতঃ দেশীয় প্রথ। থকাৰ নিমিত্তে খাবলগীয়া েৈছ ; সময়ত

োই।ও হৈছে । ‘প্রশ্ন, —এতিয়া আপোনাসকলে বুঢ়াখাৰ বস্তু ।

খায় নে ? উত্তৰত এই কথা সকলোৱে একমুখে স্বীকাৰ কৰিলে। শঙ্কৰে সুধিলে “আচাৰ্য্যদেৱ, আৰু এটি কথা সোধ্য। ঘা ওক ;–একজন লোক অগুচী বা ছুৱ৷ গাৰে আছে, তেওঁ নাম ললে কিবদোষ বা পাপ হব পাৰে নে ? ব্রহ্মানন্দই মনুৰ ব্যৱস্থা৷ । দেখুৱাই হৰিনামত ছুৱা নাই বুলি প্ৰকাশ কৰিলে। এই কথা শুনি। ব্যাসকলাই * শৰ্মাই হাত তুলি উচ্চবৰে কলে ‘ব্রহ্মানন্দ আচার্য্য কহিলে হেন সাৰ। । ৰম নাম পৰে ধৰ্ম্ম শ্ৰে৮ নাহি আৰ । এটাহ বাপুসকলে হৰিনামৰ শ্ৰেষ্ঠতা দেখি মাথা চপাই নিৰুত্তৰ স্থল । যুক্তিযুক্ত কথাৰে দ্বিজ মণ্ডলীক জক কৰি শঙ্কৰদেৱে কলে, তোমালোক পাপীৰ দ্ৰব্য গ্ৰহণকাৰীনাম নিন্দকী, বেদ অৱহেল কাৰী, অনাচাৰীচুবৰ অযোগ্য, তোমালোকে আমাৰ মালাধাৰী। ভকতক নিন্দা কথা, মাল কাঢ়ি নি নানা লাভূনা কৰা । যদি শঙ্কৰৱেৰ শিষ্য বৈষ্ণৰ ভকত ব্ৰাহ্মণ । [ ১৭০ ] ১ ৭৪ শঙ্কৰদেৱ । গীত, সহজনাম, শ্ৰীমদ্ভাগৱত শাস্ত্ৰত মালাৰ ব্যৱস্থা নাই, । তেৰে আমি নিজে মালা পৰিত্যাগ কৰিম । যদি শাস্ত্ৰত আছেসেই শান্ধৰ সাৰ মর্ম গ্রহণ কৰিব । নোৱাৰি মিছাতে লোকক নিন্দাকেহে কৰিবলৈ শিকিছা, তেনেহলে কি হব ? এই বুলি শঙ্কৰদেৱে সমূদায় মাল৷ শৰাইত সজাই ৰাক্ষণৰ মাজত স্থাপন কৰিলে ! তেওঁলোকে একো উত্তৰ কৰিব নোৱাৰি নমাতি থাকিল ” ব্ৰাহ্মণসকল শঙ্কৰদেৱৰ ওচৰত যিমান তাপদহ হৈছিল, যিমান তেওঁলোকে তেওঁৰ বিপক্ষতাচৰণ কৰিছিল । । ব্ৰাহ্মণৰ অস্থা আক “ক্ষণে ই ক্ষণে তুষ্ট” আহোম ৰজাৰ অনু্যায অত্যাচাৰত ত্যক্ষ বিৰক্ত হৈ শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ ভকতসকলেৰে সৈতে আহোমৰ ৰাজ্য উজনি আসাম পৰিত্যাগ কৰি কোচ ৰজা নৰনাৰায়ণৰ ৰাজ্য নামনি আধামলৈ ভটায়াই গুচি গল। কোচ ৰজাৰ ৰাজ্যতো যে তেওঁ বামুণৰ বিদ্বেষৰ ভাত মাৰিছিল এনে নহয়, কিন্তু তাতো, তেওঁ বাদত সকলো প্ৰকাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক পৰাস্ত কৰি শেহত নৰনাৰায়ণ আক চিলাৰায়ৰ শ্ৰদ্ধা ভক্তি আকৰ্ষণ কৰি তুলনাত উজনিতকৈ শাস্তিৰে অছিল। তথাপি ব্ৰাহ্মণসকলৰ লগৰীয়া কথ্য শুনি প্ৰথমতে এবাৰ নৰনাৰায়ণে শঙ্কৰদেৱক ধৰাই নি দও কৰিবলৈ মানুহ পঠিয়াইছিল, শঙ্কৰৰ ভক্ত চিলাৰায় দেৱানৰ নিমিত্তেহে ৰজাই সেই কাৰ্য্য কৰিব নোৱাৰিলে ; আৰু তাৰ পিছত ৰজাৰ খং মাৰ গলত শঙ্কৰদেৱে ৰঙ্গক সাক্ষাৎ কৰিলত ৰজাই শঙ্কৰৰ পাণ্ডিত্যৰ প্ৰভাৱ দেখি বৰং শঙ্কৰৰ প্ৰতি ভক্তিমান হৈ পৰিছিল। শঙ্কৰদেৱ বিষ্ণুৰ উপাসক আৰু বিষ্ণুৰ অৱতাৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ উপাসক আছিল। তেওঁ শক্তি পৃঙ্গা আৰু শাক্ত সম্প্রদায়ৰ বিৰোধী [ ১৭১ ] ত্ৰয়োদশ আধা । ১৭৫ আছিল। পুৰীৰ দাৰুত্ৰহ্ম জগন্নাথ বিষ্ণুৰ মূৰ্ত্তি অাৰু অগন্নাথ পূজ? বিষ্ণুৰ পূজ এই বিশ্বাসত দৃঢ় হৈ তেওঁ জগন্নাথৰ প্ৰতি ভক্তি মান আছিল। অচ্য বেবীদেৱ পৰিত্যাগ কৰি বিষ্ণুৰ হে যে উপাসনা কৰিব লাগে, । কাৰণ বিষ্ণু হে মুক্তিৰ গৰাকীএই বিশ্বাস তেওঁ প্ৰথমবাৰ তীৰ্থ কৰিবলৈ যোৱাৰ আগেই, ব্ৰহ্মপুৰাণ, পদ্মপুৰাণ, গীত, বামায়ণ, মহাভাৰত আদি পটি, তেওঁৰ মনত তাক্ষৰিত হয়, আক বৃন্দাবনগৈ গৈ বৈষ্ণবসকলৰ সদত সি ডাঙৰ । হৈ উঠে। পিছে তেওঁ ঘৰলৈ উভতি যাব কিছু দিনৰ পিছত যেতিয়া তেওঁ শ্ৰীমদ্ভাগৱত গ্ৰন্থ প’লে সেই ভাগৱত শাস্ত্ৰ পঢ়ি তেওঁ ভাগৱতী বৈষ্ণব ধৰ্মত বিশেষকৈ ভাস্থাবান হৈ সেই ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিলে। বিষ্ণুৰ আন অৱতাৰতকৈ কৃষ্ণাৱতাৰে তেওঁৰ মন বিশেষকৈ মথি পেলাইছিল। হনুমন্তই যেনেকৈ কৃষ্ণক দেখি পিঠি দিছিল, কিন্তু যেতিয়া কৃষ্ণই হনুমন্তক ৰাম। মূৰ্ত্তি দেখুৱালে, তেতিয়াহে হসুমন্তই কৃষ্ণক নিজব প্ৰভু বুলি প্ৰণিপাত কৰি ভক্তিত গদগদ হল। শঙ্কৰদেৱেও । সেইদৰে (যদিও ৰাম ৱতাৰলৈ পিঠি দিয়া নাছিল তথাপি ঘাইকৈ ষ্ণাৱতাৰক নিজৰ ঠষ্ট ওক কৰি কৃষ্ণপ্ৰেমত নিমগ্ন হৈ কৃষ্ণভক্তি প্ৰচাৰ কৰিছিল। সেইদেখি শঙ্কৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মক ভাগৱতী বৰ্ম, আৰু সেই সন্মত কান্তাক “হভ্রমস্তী কাস্তা” বোলে । দৈত্যাৰি ঠাকুৰৰ পুথিত আছে, শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ সঙ্গীসকলেৰে সৈতে দ্বিতীয় ৰাৰ তীৰ্থ কৰিবলৈ যাওঁতে বাটত এদিন ৰামৰায়ে শঙ্কৰদেৱক ৰামৰ চৰিত্ৰ কবলৈ অনুৰোধ কৰাত, শঙ্কৰদেৱে ৰামৰ চৰিত্ৰ কৈ গৈ থাকোতে লাহে লাহে অজ্ঞাতসাৰে কৃষ্ণ-চৰিত্ৰত পৰিছিল গৈ। [ ১৭২ ] চতুৰ্দশ আধা। শঙ্কৰদেৱে প্ৰথমবাৰ তীৰ্থ কৰি ঘৰলৈ উভতি আহি নামধৰ মণিকুট সজাই সত্ৰ পাতি বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি কিছু দিন থকাৰ। পিছত ভাগৱত শাস্ত্ৰ । পাই তাৰ সাৰ উদ্ধাৰ কৰি কীৰ্ত্তন। পুথি ৰচনা কৰিলে। ইয়াৰ আগেয়ে ও তেওঁ নাম প্রসঙ্গ কীৰ্ত্তন। কৰিবৰ নিমিত্তে ভটিমাগীত তা{থ ৰচনা কৰিছিল। আৰু পদ্ম পূৰণ স্বৰ্গখণ্ডৰ সহঅনাম আদিৰ পন কৰিছিল , সেইবোৰো পিছত তেওঁ কাৰ্ত্তন পুথিৰ সতর্গত কৰিলে। কীৰ্ত্তনৰ অনেক বছৰৰ পিছত হে তেওঁ শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ দশম স্কন্ধৰ আগছোৱা ভাঙছিল । তেওঁ পাটবাউসীত থাকোতে হে দশম ৰচনা । কৰে অ্যাক সি তেওঁ দ্বিতীযবা তাৰ্থলৈ যোৱাৰ আগতে । সেইদেখি ১৫৩১ খষ্টাবৰ পৰা ৫৩৩ খৃষ্টাব্দৰ ভিতৰত দশম বচিত হৈছিল বুলি ধৰিব পাৰি। ভাগৱত পোৱাৰ আগেবেও যে তেও কিছুমান গীত পৰ। গুটিমা ৰচনা কৰিছিল সেইটে। এই কথাৰপৰা জানিব পাৰি যে, জগদীশ মিশ্ৰই তেওঁক 'ভাগৱত পাঠ কৰি শুনোৱাৰ আগেযে তেওঁ ব্ৰাহ্মণক, নিজে ৰচনা কৰকিছুমান গীত তাল ধৰি গাই শুনাইছিল বুলি বৰদোৱাৰ গুৰু চৰিত্ৰ পুথিত আছে । বৰদোৱাব গড়া ওকচৰিত্ৰ পুথিত আছে যে শঙ্কৰদেৱে ২৩ বছৰ বযসত প্ৰথমবাৰ তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ গৈছিল । ২৩ বছৰত তেওঁ তীৰ্থ লৈ যোৱাটো বৰ আগ বুলি আমি ভাবিছো; আৰু ভাবিবৰ কাৰণে আছে । শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ ১২ বছৰ বযুসত [ ১৭৩ ] চতুৰ্দশ আধ্য । A ? লেখা পঢ অ’ৰম্ভ কৰে । । অলপ দিনৰ ভিতৰতে তেওঁ লেখা পঢ়া শেষ কৰে বুলি যদিও চৰিত্ৰ পুথিত আছে, ‘আচার্য সংহতি” পুথিত কিন্তু সেই ডোখৰ কাল দহ বছৰ বুলি লেখিছে, ‘মহেঞে; প্রশ্নতি স্বপ্নে মহাপুৰুষ নক্ষণং । ৰাসামেন সাকংহি শঙ্কৰং পাঠয়্যিপ্তি। যত্বা নাৰায়ণপ্তাংশং শ্ৰদ্ধয়দশ বৎসৰং। কলাপ কাব্য জ্যোতিষং ইতিহাসং অতি । স্তুতিন পূৰাণাদিনি শাস্বানি গুৰুধ্যাপয়িগুতি ॥ পঠিত্ব শাস্ত্ৰ । সংঘাচ্চ ৰামৰামেন । শঙ্কৰ: । গু ৰবে দক্ষিণাং দন্ত । ঘা িও নজ মন্দিৰী ॥” দহ বছৰ। শঙ্কৰৰ পচাৰ কাল বুলি কোৱা “আচার্য) সংহতি" কথ' আমি ঠিক বুলি ধৰিছো, কাৰণ ই স্বাভাবিক। সেইদে িস্কৰদেৱে । যেতিয়া ঢা সাঙ্গ কৰে তেতিয়া তেওঁৰ বয়স ১২ + ১• « ২২ বছৰ বুলি ধৰিব পাৰি। ধৰ যাওক সেষ্ট । বছৰতে তেওঁ বিয়া কৰাইছিল। "মাক তাৰ এবছৰৰ পিছতে তেওঁ কন্যমনুৰ জন্ম হৈছিল । মন্থক বিয়া দি শঙ্কৰ তী!থ লৈ গৈচিল । ধৰা, মনুক আঠ বছৰ। বয়সত গৌৰী বিয়। দিছিল। সেইদেখি মমুক বিয়া দিয়াৰ পিছতে যদি শঙ্কৰদেৱ তীৰ্থ কৰিবলৈ গৈছিল, তেন্তে তেতিয়া তেওঁৰ বয়স । ২২ - ১ - ম + ৮ ৩১ কি ৩২ ৷ বছৰ । এইবাৰ শঙ্কৰদেৱ । ২ বছৰৰ মূৰত তীৰ্থৰপৰা উভ' ত আহে । তেনেহলে তেতিয়া । তওঁৰ বয়স ৩২ + ১২ = ৪ ৪ বছৰ । ইয়াৰ পিছতে তেওঁ ভাগৱত শাস্ত্ৰ পায় । সেইদেখি আমি এইটো ধৰি লব পাৰো যে শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ বয়সৰ ৪ বছৰৰ পৰা ৫ a বছৰৰ ভিতৰতে কীৰ্ত্তন ৰচনা কৰিছিল। সেইদেখি ১৪৯৩ খৃষ্টাৰ আক ১৪১৮ খ্রীষ্টাব্দ এই পাঁচ বছৰৰ ভিতৰতে কীৰ্ত্তন ১২ [ ১৭৪ ] ১ > শঙ্কৰদেৱ । ৰচিত হৈছিল বুলি ধৰিব পাৰি । এতিয়া যদি আমি শেহৰটো বছৰ ১৪ ৯৮ খৃষ্টাব্দকে কীৰ্ত্তনব জন্ম বছৰ বুলি ধৰো, তেহে আমি দেখো যে তেতিয়া চৈত্য তেৰ চৈধ্য বছৰীয়া লৰাকাৰণ । চৈতন্তৰ জন্ম শক ১৪•৭ (১৪৮৫ খৃষ্টাব্দ) । যদি অামি অনিৰুদ্ধ ৰচিত পুথিৰ শককে ঠিক বলি ধৰে। অৰ্থাৎ ১৩৮৫ (খৃঃ, ১৪ ৬৩) তেন্তে শঙ্কৰদেৱে তীৰ্থৰপৰা উভতি অহ। কাল ১৪০৬ খৃষ্টাব্দ পাওঁ । তেতিয়া ২১ বছৰীয়া চৈত্য নদীয়াত টোলৰ পণ্ডিত আৰু তাৰ্কিক নিমাই, ধন্যপ্ৰচাৰক চৈতন্ত্য নহয় । বান্ধৱৰ সম্পাদকে নির্ণয় কখা তাবিধ ধৰিলে ও ১৩৮-৩ (১৪৬ খৃষ্টাব্দ । পোৱা যায় ; ১৫ • ৪ খৃষ্টাত চৈত্য ১৯ বছৰীয়া। শঙ্কৰৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰ যে চৈতষ্ঠাৰ আগেয়ে, আৰু চৈত্য যে শঙ্কৰৰ গু ক নহয়, এইয়েই তাৰ ঘাই প্রমাণ। চৈত্যাট ২৪ বছৰ বয়সত হে সন্নাস পৈ ধৰ্ম প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে ; তাৰ আগেয়ে তেওঁৰ নাম “নিমাই পণ্ডিত” আছিল আক তেওঁ টোলৰ ছাতৰক ব্যাকৰণ পটাতছিল ; ধৰ্ম্মৰ ধাৰ নাখাইছিল; বৰং অধাৰ্মিকৰ নিচিনা ৱ্যবহাৰ হে কৰি ফুৰিছিল। আৰু ১৩১৪ বছৰীয়া নিমাই তো নদীয়াত "gর্দা বালক { অথচ । অীভদ্ভাগৱত শাস্ত্ৰ পোৱাৰ আগৰেপৰ। শঙ্কৰে সত্ৰ পাতি ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল। শঙ্কৰদেৱে কীৰ্ত্তন দশম ঘাইকৈ মহাপুৰুষীয়া বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচাৰত সহায় কৰিবলৈ ৰচিছিল ; আৰু কলিত মুক্তিৰ উপায় কৃষ্ণৰ কীৰ্ত্তন হৰিনাম ধৰ্ম্ম শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তন কৰি যাতে সকলে তৰিব পাৰে। তাৰ নিমিত্তে ৰচিছিল। সংস্কৃত শাস্ত্ৰ পঢ়িব নজনা, পটি অর্থ নোপোৱা সৰ্বসাধাৰণ লোকে যাতে সহজে দেশীয় ভাষাত শাস্ত্ৰৰ [ ১৭৫ ] চতুৰ্দশ আধ্যা ১৭৯ মৰ্ম্ম পাই মুক্তিৰ অধিকাৰী হব পাৰে তাৰ নিমিত্তে তেওঁ ঘাইকৈ কীৰ্ত্তন পুথি ৰচনা কৰি পেষ্ট ৰচনা খোল তাল লৈ কীৰ্ত্তন। কৰি সৰ্বসাধাৰণৰ বস্তু কৰি দিচিল । সংঙ্গতজ্ঞ বাহ্মণ পণ্ডিত সকলৰ সাহায্য । ব্যতিৰেকে জানিবৰ উপায় নথক। শাস্ত্রান। সৰ্বসাধাৰ•ে সহজে যাতে লগিব পাৰে ও*fনমিত্তে তেওঁ শ্ৰীমদ্ভাগৱত শাস্ব ভাঙি পদ কৰিছিল। । এইটোৱেই তেওঁৰ মুখ্য উদেণ্ড । অৱষ্ঠ্যে তেওঁৰ নিচিনা বিদগ্ধ পণ্ডিত জ্ঞানা বিধান । প্ৰতিভাশালী লেখকে যে ৰচনা সাহিতাৰ ফালৰপৰা ও গুৱল সৰু কবিত্বৰ ফালব’ বা সৰ্ব্বক্ষুন্দৰ কৰিব তাক কোৱা বাহুল্য মাথোন "কলিত সদা নুসুমৰে হৰি, হেলাত মৰে আত্মাঘাত কবি।" হৰি ভকতক যিজনে হ'সে । নুবুজি বেদৰ অৰ্থ বিনাশে ॥ জগততে বিষ্ণু আছন্ত ব্যাপি ।। শুনি য়া তাক মুবযু পাপী ॥ ” স্বী স্বচ্ছ মাস সেরাৰ কথা { কৈ মৰে কবে জন্মক বৃথা । ॥” বুজে বেৰ অভিপ্রায় গুট । কৰ্ম্মক কৰিবে নজানে মূঢ় ॥ মৃগহুয়া বোলে মই পণ্ডিত। নষ্ট কৰি ফুৰে আনৰো চিত । নিষ্কামে কৰিয়া সকল কৰ্ম্ম } বিষ্ণুত অৰ্পিব সসব ধৰ্ম্ম ॥ শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তন তাহাৰ ফল । মিছাত নাজানি নিনে নিস্কল । বাস্তবিকত শঙ্কৰে শাস্ত্ৰৰ মৰ্ম্ম আৰু মুক্ৰিৰ পন্থ সৰ্বসাধাৰণৰ মাজত ইমান সস্তা কৰি দি ব্রাহ্মণসকলৰ জীবিকা আৰু প্ৰতিপত্তিৰ পানি কৰিছিল দেখি হে শঙ্কৰৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ ইমান জাতকোধ হৈছিল ; আৰু সেইদেখিহে তেওঁলোকে শঙ্কৰৰ অক তেওঁৰ ভকত বৈষ্ণৱসকলৰ অনিষ্ট কৰিবলৈ প্ৰাণপণে লাগিছিল। [ ১৭৬ ] পঞ্চদশ আধ্য । শঙ্কৰদেৱ মোটে দুবাৰ তীৰ্থ লৈ গৈছিল। প্ৰথম বাৰৰ কথা ওপৰত কোৱা হৈছে । দ্বিতীয় বাৰ তেওঁ বুঢ়া বয়সত, মাধৱদের ৰামৰয় তাত 'স্নাদি ১০ • ১৫ ভক ?তৰে সৈতে তীৰ্থ লৈ গৈছিল। এই বাৰ তেওঁ চৈতষ্ঠ্যদেৱক পুৰীত লগ পাই আলাপ তাধি কৰিছিল বুলি গুৰু চৰিত্ৰ পুথিত লেখা আছে। আমি পিতৃদেৱত৷ দীননাথ বেজবৰুৱাৰ মুখে শুনিছিলোঁ যে, পুৰীত জগন্নাথন মন্দিৰত এইবাৰ হৰিব্যাস, ৰমানন্দ, শঙ্কৰদেৱ, আৰু চৈতন্যদেৱ চবিউনৰ মিলন হৈছিল। । ও গন্নাথদেৱৰ মন্দিৰৰ ভিতৰত চাৰিউজন ৰ 'হ ৰাতি আলাপ কৰি আছিল। ; কিন্ধ ৰাতিপুৱা যেতিযা মন্দিৰৰ ছৱাৰ মেলি দিলে, তেতিয়া দেখা গলযে কেৱল শঙ্কৰদেৱ ভে মন্দিৰৰ ভিতৰত বহি 'সাচে, আন তিনিজন নাই। পাণ্ডাসকলে কয় তেওঁলোক জগন্নাথদেৱৰ শৰীৰত লয় গল আৰু মহাৰুষীয়া ভকতসকলে কয় যে শঙ্কৰদেৱৰ শৰীৰত লয় গল । এই প্রবাদৰ মুল্য বি হওক, এইটো কি ঠিক বে পুৰীত চৈতন্তদেৱৰ মৃত্যু কেনেকৈ হল কোনেও কব নোৱাৰে। বছতে কয় যে তেওঁ তেওঁৰ উন্মাদ অৱস্থাত কেতিয়াবা গৈ সমুদ্রত শুৰি মৰিল। ওপৰৰ প্রবাদবপৰা এইটো আমি বুজিব পাৰে। যে শঙ্কৰদেৱ এইবাৰ জগন্নাথত থাকোতে চৈতন্যদেৱৰ তিৰোভাব হৈছিল । । চৈতন্টদেৱ তেওঁৰ শেষ জীৱনৰ ১৮ বছৰ পুৰীত [ ১৭৭ ] পঞ্চ শ আধ্যা । ১৮১ নিগাজীকৈ থকাৰ কথা তেওঁৰ জীৱনচৰিতবোৰত পোৱা যায় । চৈতন্যদেৱে ২৪ বছৰ বয়সত সন্ন্যাস গ্রহণ কৰে, ৬ বছৰ দাক্ষিণাত্য, বৃন্দাবন, গৌড় প্রভৃতি ঠাইলৈ অহাযোৱ। কৰি কটায়, শেষ ৮ বছৰ পুৰীত কটায়, আৰু ৪৮ বছৰ বয়সত ১৫৩৩ খ্রীষ্টাব্দৰ আহাৰ মাহ, ওকপক্ষ, সপ্তমা তিথি, ৰবিবাৰে তেওঁৰ মৃত্যু ঘটে। ,‘অস্তলীলাৰ ত্ৰ এবে শুন 'ভক্তগণ বৃন্দাবন হৈতে এদি নীলাচল। আাইলা । আঠাৰ বৰ্ষ তাহ৷ বাস । কাহ নহি গৈলা ॥ চৈতষ্ঠ। চৰিতামৃত গ্রন্থ । ইয়াৰ দ্বাৰাই আমি পা যে এ বাৰ স্বৰদেৱ ১৫৩৩ খ্রীস্টাব্দ ত তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ গৈাছল। তেওঁৰ তেতিয়৷ বয়স ৮৪ বছৰ । অনিৰুদ্ধ চিৰিত পুথিত আছে যে নৰনাৰায়ণ ৰজাই আeোম ৰাজ্য এৰি ভাটীৰ ফাললৈ যায়। দ্বিজভূধণ আক দৈত্যাৰিয়ে ও এই কথাকে কয়। ধৈ তাৰি ঠাকুৰৰ পৃথিত তৰছে—নৰনাৰায়ণ নমে আছে এক ৰাজ।। তাৰ বাজে । যাই।ে মন সমস্তে প্ৰজাৰ । দে: সময়ত নৰনাৰায়ণ ৰাজ । মাৰিবে আসাম । ৰাজ্য গৈ: সাজি প্ৰজা ॥" জিভূষণে কয় যে নৰনাৰায়ণৰ বাপেক বিশ্বসিংতই প্রতাপায় তাক ৰাম ধাকে আদি কৰি প্ৰধান ভদকলক আক্ৰমণ কৰিলত তে ওলোক পলাই গৈ গোৰেশ্বৰৰ ৰাজ্যত আছিল গৈ । বিশ্বসিংহ মৰাৰ পিছত যেতিয়া নৰনাৰায়ণ ৰজা হল, তেতিয়াহে তেওঁলোক উভতি আহি নৰনাৰায়ণৰ অস্তুগত হয়হি । নৰনাৰায়ণে সেই ভুয় সকলৰ সহায়ত আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰে। । এই সময়তে শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ শিষ। সকলেৰে দৈতে বেলগুৰি এৰি কেত্রি মৌজাৰ (আজিকালি সৰলক্ষেতি [ [ ১৭৮ ] ১৮২ শঙ্কৰদেৱ । সৌজা বোলে) কাগাললৈ আহে। মি, গেইটে নৰনাৰায়ণৰ এই আক্ৰমণৰ তাৰিখ ১৪৬৮ শক (১৫৪৬ খৃষ্টাব্দ) বুলি তেওঁৰ বুৰঞ্জীত লেখিছে। শঙ্কৰদেৱৰ জন্মৰ শক ১৩৭১ হলে, এই সময়ত অর্থাৎ তেওঁ উনিৰ । আহোম-ৰাজ্য এৰি ভাটীৰ কোচ ৰাজ্যলৈ আহোতে তেওঁৰ বয়স ৮৭ বছৰ। ; আৰু অনিৰুদ্ধই দিয়া শক ১৩৮৫ সঁচা হলে ৮৩ বছৰ হয় । নৰনাৰায়ণে আহোম ৰাজা জাক্ৰমণৰ তাৰিখ ১৪৬৮ শক গুধ হলে, আক শঙ্কৰদেৱে সেই শকতে আহোম ৰাজ্য এৰি কোচ ৰাজ্যবৈ যোৱাটো নিতুল হলে, তেওঁ পাটবাউসীৰপৰা দ্বিতীয় বাৰ তীর্থভ্ৰমণ কৰিবলৈ যাওঁতে নদীয়াত বা পুৰীত (নদীখাত তো হবই নোৱাৰে, কাৰণ । চৈত তেওঁৰ জীৱনৰ শেষ ওঠৰ বছৰ পুৰীত নিগাজীকৈ আছিল। চৈত্যৰে সৈতে সাক্ষাৎ হোৱাটো অসম্ভৱ হয় , কাৰণ চৈতন্তাৰ মৃত্যু ১৪ ৫৫ শকত হৈছিল । অৱশ্যে মিষ্টৰ গেইটে দিয়া এই তাৰিখ ভুল ঘদি কব নোৱাৰে। কিন্তু এক পক্ষৰ তল নিশ্চয় । বৰদোৱাৰ পুথিত কিংবা শম্বৰদেৱৰ আন জীৱনীত, অথবা মহাপুৰুষীয়া সত্ৰত চৰিত্ৰ তোলোতে, নৰনাৰায়ণে আহোমৰ দেশ আক্ৰমণ কৰা বছৰতশঙ্কৰদেৱ আহোম ৰাজ্য এৰি ভাটীলৈ যোৱাৰ কথ নকয় । আহোম ৰজাৰ দৌৰাত্ম্যত বিৰক্ত হৈ, অ্যাক ঘাইকৈ জোৱায়েক হৰিক আহোমে কাটিলত শঙ্কৰদেৱে মনত যৎপৰোনাস্তি শোক পাই । আহোম-ৰাজ্য এৰিলে ; আৰু সম্ভৱতঃ নৰনাৰায়ণে আহোম-ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰা । বছৰৰৰ আগেয়েই । শঙ্কৰদেৱে দ্বিতীয় বাৰ তীৰ্থ লৈ যাওঁতে চৈতনাক লগ । পাইছিল, এই কথা সকলে চৰিত্ৰ-পুথিত আছে, আৰু সৰ [ ১৭৯ ] পঞ্চদশ অধ্যl { সাধুৰ মুখত আছে , আৰু এই লগপোৱা যে পুৰীত হৈছিল। তাত ভুল নাই, কাৰণ চৈতন্যদেৱে তেওঁৰ জীৱনৰ শেব ১৮ বছৰ পুৰীৰপৰা কলৈকো লৰচৰ কৰা নাছিল। । শঙ্কৰদেৱে। তেওঁৰ জীৱনৰ ৮৩|৮৪ বছৰত । ১৪৫৫ শক ) চৈতক পুৰীত লগ পোৱা, আৰু পুৰীত চৈতন্য শঙ্কৰৰ গাত লয় থোৱা। বুলি কোৱা মহাপুৰুষীয়া প্ৰবাদ, যাৰ জল মানে শঙ্কৰদেৱ। পুৰীত থাকোতেই চৈত্যৰ তিৰোতাৰ ঘটা কথা ত অবিশ্বাস কৰিবৰ গাৱখ্যক নাই, কাৰণ, সি বৰ প্রচলিত । আমি মাত্ৰ নৰনাৰায়ণৰ আক্ৰমণৰ কেইবা বছৰৰ আগেষু শঙ্কৰে আহোম ৰাজ্য এৰি যোৱা বুলি কওঁ। আৰু যহি হে আমাৰ এই অমুগান ঠিক নহয় তেন্তে মিষ্টৰ গেইটে দিয়া নৰনাৰায়ণৰ আক্ৰমণৰ শক যে নির্ভুল এই কথাও আমাৰ বৰ সমোহ হয় । এটা কথা আমি এই খিনিতে কওঁ, যে শব্দ বদেৱে বেলগুৰি এৰি ভার্টহাই লোৱাৰ ঘিটো তাৰিখ স্বৰদোৱাৰ পুথিৰপৰা সংগ্ৰহ কৰি পিচত দিছে, সেইটোতও শঙ্কৰদেৱৰ তেতিথা ৮২৮৩ বছৰ হোৱাটো ওলাইছে। শঙ্কৰদেৱে ছবাৰ তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ যোৱা কধা শঙ্কৰদেৱৰ এটাই কেইখন চৰিত্ৰ পুথিতে আছে ; আৰু সন্ত সাধুসকলে মুখেৰে তোলা চৰিত্ৰতো সেই কথ। কয় , গতিকে সি প্রমাণিত বুলি ধৰিব লাগিব । শঙ্কৰদেৱে প্ৰথম বাৰ তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ যোৱাৰ আগেয়ে যদিও তেওঁ এন সাংি গৃহস্থী আংি ভুয়1 বিষঘভোগী ডাঙৰ লোক আছিল, তথাপি তেওঁ শা চর্চাজ্ঞান চর্চা আৰু ধৰ্ম্মত অমুক্তি আদিতো ভূঞাসকলৰ ভিতৰত আদর্শ পুৰুষ আছিল। তীৰ্থ ভ্ৰমণৰ পছত, আগৰেপৰা তেওঁৰ ধৰ্মপ্ৰৱণ মন আক বেছিকৈ ধৰ্ম প্ৰৱণ। [ ১৮০ ] ১৮৪ শঙ্কৰদেৱ । হল, তাক আগৰেপৰা পৰৰ হিত চিন্তাত মন বিশেষকৈ আৰু সেই কাৰ্য্যত ব্ৰতী হল। । পৰকালৰ সম্বল ধ্যুচিস্তা হিন্দুব প্রধান চিস্তা। নিজে ও ঈশ্বৰ চিন্তা ঈশ্বৰউপাসনাৰ দ্বাৰাট লংসা ঘ-সাগৰ পৰা হম, আক লোককো তৰিবৰ উপায় দিম, এত ভাবেৰে অসুপ্রাণিত । হৈ শঙ্কৰদেৱে ধৰ্মপ্ৰচাৰত মনপ্ৰাণ সমৰ্পণ কৰিছিল তেও শিৰোমণি ভূঞা কুমুধৰৰ বৰ পুতক, নিজেও শিৰোঘণি ভূঞা। তেওঁৰ বিষয়বাসনা স্বাস-দাসা ঐশ্বৰ্য্য বিভূতি ৰজাৰ নিচিনা , ক্ষমত। অবিকাৰতো তেও ৰজাৰ নিচিন, । গ্রহ সকলোবোৰ তেও তৃণবৎ পৰি ত্যাগ কৰি, ধৰ্ম্মচঞ্চ। তৰু ঈশ্বৰ চস্তাত নিজৰ শন সমপন কৰি দুখীয়া ভ্ৰাম, বলোৰাম, সবজয় আতৈৰে সৈতে গীত পদ ভটিা চপয় পাই হৰিকীৰ্ত্তন কৰি কাল ফট’হ নিজক ধৰ্য মনিছিল । তাৰ্থপথ্যটন কৰিবলৈ যোৱাৰ আ েয়ে যদিও তে বিষ্ণুৰ অৱ তাৰ বাম, কৃষ্ণ, জনাথ আদিৰ উপাগক আছিল, তাৰ পৰা উভতি আহি তেওঁ ঘাটকৈ কৃষ্ণভক্তি প্ৰাচাৰত মনোনিবেশ কৰিছিল । এই বাৰতে প্রথম বাৰ তেও ওপৰাউপৰিকৈ ছবাৰ বৃন্দাবনলে গৈ ট্ৰফ ভক্তিও অ ৩৷প্ত তাম্ন ৰক্ত হৈ পৰিছিল , গাৰু বৃন্দাবনলৈ যোৱাৰ মানেও ও েিযট । পষ্ঠ ৩ ভাগৱত । শাৱা বহি ৩ ভাগৱ ৩ী ধৰ্ম, একমাত্র কৃষ্ণৰ পূজ, গেৱ, ভক্তি, অৰ্চনা প্ৰচাৰ কৰিলে। ‘শ্ৰৱণ, কীৰ্ত্তন, বণ, বিষ্ণুৰ তাচৰ্চন, পদসেৱন। দস্ত, সখিত্ব, বন বিষ্ণুত কৰিব দেহা অৰ্পণ ।” এই নৱবিধ ভাগবতী ভক্তি প্ৰবৰ্ত্তন কৰিলে। । ভূকলৰ। ভিতৰত শক্তিপূজা প্রচলিত আছিল , শইবদেৱ কিন্ধ তীৰ্থলৈ [ ১৮১ ] পঞ্চদশ আধ্য । ১৮৮ যোৱাৰ আগৰেপৰা, আৰু পিছ ৩ তো নিশ্চয়কৈয়ে, সেই পূজাব বিৰোধী আছিল। । পীত, পদ, ভটিমাচপয় অ্যাদি গাই, ঘোল তাল লৈ হৰিনাম কীৰ্ত্তন কৰি বা প্ৰচাৰ কৰিবৰ প্ৰণালী নিশ্চয় তেওঁ বৃন্দব: , মথুৰাউড়িষ্য, বাব।ণদীৰপৰা শিকি আহি আসামত চলছিল । কীৰ্ত্তনত আছে : বেগা বাৰাণসী ঠাৱে ঠাৱে ক‘বৰ গাত শিষ্ট সবে ৱে ॥ •থাপিা গ৷ জ্বাগি ফুটিল তাৰ । (অর্থাৎ শঙ্কৰে ৰচনা কৰা গীত পদ ; • আল কতো অসমীয়া বামুণসকলৰ) হৰি কীৰ্ত্তনক কৰে ধিক । । এ থিানতে এড কপ মন কৰিব লগীধ ঘে ওপৰৰ এত কেধাকি পল্পত বঙ্গদেশৰ নাম নাই । পোল ত'ল বজ্ঞান সংকীৰ্ত্তন কৰ। প্রণালা ও যে বঙ্গদেশে অ ন দেশৰপৰা ধাৰ কৰা সেইটো ও সম্মাবপৰা বুজিব পাৰি। সংস্থত টিপ মাঠিত নাট ক ৰ্ব ভাৱনা কৰা প্ৰণালীৰ ( idea ) ভাবও যে পশ্চিমৰ স্বামলীল আদি ভাৱ পৰা তেওঁ পোৱ৷ সেইটোও বুজিব পাৰি। । বঙ্গাদ৭৩ তেনে ভাৱনাৰ প্ৰণালী যে নাছিল সেইটোও চৈতন্থাৰ ধৰ্ম্মপ্ৰচাৰৰ ইতিহাসৰপৰাই বুন্মিব। পাৰি। । নামঘৰ মণিকূট সাজি সত্ৰ পাতি নাম কীৰ্ত্তন কৰি থাকি ধর প্ৰচাৰ কৰাটো ও তেওঁ পশ্চিমত আক বেহাৰত । আগৰ কালত প্ৰচলিত বৌদ্ধবিহাৰপৰা পোৱাটো অনুমান হয় । চৈত্যই তেনেকৈ সত্ৰ পাতি ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰা নাছিল। শঙ্কৰ- ঘেৱৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ প্ৰণালীৰ এনেবোৰ বিশেষত্বৰপৰ। স্পষ্টকৈ দেখা যায় যে তেওঁ সেই বিষয়ত বঙ্গদেশ আক চৈতনাৰ ওচৰত । সমূলি ধকৱা নাছিল । ৰামৰায়কে আদি কৰি জ্ঞাতি আৰু ভকতসকলৰ অনুৰোধত তেওঁ প্ৰথমতে চিত্নযাত্ৰা ভাৱনা পাতি [ ১৮২ ] শঙ্কৰদে । সাত দিন সাত ৰাতি ভাৱন! কৰে । । এই ভাৱনাৰ নিমিত্তে বৈকুণ্ঠ গোলোকধামৰ চিত্ৰপট শঙ্কৰদেৱে নিজ হাতে আঁকিছিল । আসামত খোলৰ ব্যৱহাৰ নাছিল। শঙ্কৰদেৱে কপিলীনৈৰ মুখৰ কুমাৰক মাতি আনি নমুনদেখুৱাই প্ৰথমতে তাৰ হতুৱাই খোল গটালে ; শালমৰা গারৰি মুচীয়াৰ মাতি আনি থোল ছিয়ালৈ ; পোলৰ মিঠা মাত উলিয়াবৰ নিমিত্তে কৰ্কৰা । ভাত আৰু লোৰ গুৰিৰে তাৰ । মুখত কেনেকৈ সুণ দিব লাগে । । সেইটে। দেখুৱাই দিলে; মনিৰাখুটিতাল, বৰতাল, ভোৰতাল। আদি বহুবিধ তাল প্ৰস্তুত কৰালে । ; সভাঘৰ সপাই সাত বৈকুণ্ঠৰ সাতোটা থাক কৰি, অৰ্থাৎ ষ্টেজ” কবি, যাবোৰ কাৰ্য্য আৰম্ভ কৰিলে ; নিজে খোল লৈ বায়ন হৈ ভায়েক বনগঞা শিৰীক গায়ন পাতি সৰ্ব ভয় আৰু কমলিধৰ পৰমানন্দ ক নতুৱা পাতি যাত্ৰা কৰিলে ; স তা. শোভা কৰিবৰ নিমিত্তে মতাচক্ৰবান, ফুলজালি প্রভৃতি নিয়মিত জোখত প্রস্তুত কৰালে । ; প্রথমে ন ধেমালি তাৰ পিছত নট ধেমালি, ৰাগ-ধেমালি, সক-ধেমালি বৰ ধেমালি আদি বাজনা ৰজাই শেহত । ঘোষাধেমালি গই। বজাই বাজনা শেষ কৰিলে । শঙ্কৰদেৱে নিজে বায়ুমণ্ডল ৰাগ। দিছিল। এইবোৰৰপৰা ফটফটীয়াকৈ দেখিবলৈ পোৱা যায় যে শস্তৰ দেৱৰ প্ৰতিভা কেনে সর্বতোমুণী আছিল। মাধৱদেৱে যে “জয় । গুৰু শৰ সৰ্ব্ব গুণাকৰ” বুলি তেওঁক "গুণমালা” বর্ণনা কৰিছিল, সেইটে। এক তিল মানে। অতিৰজিত নহয় । । এক। শঙ্কৰদেৱেই আসামক কত ৰকমে ঐশ্বৰ্য্যশালী কৰি অলঙ্কত [ ১৮৩ ] পঞ্চদশ অধ্যা । ১৮৭ কৰিলে, এই কথা ভাবিলে অবাক হব লাগে। । ধন্ত আদাম জননী, তুমি শঙ্কৰদেৱক গৰ্ভত ঠাই দি নিজেও ধ্য হলা ! শঙ্কৰদেৱে তীর্থভ্ৰমণ কৰি থাকোতে জগন্নাথ, মথুৰাবৃন্দাৱন, পুষ্কৰ আদি তীৰ্থতো কোনোক কোনোক শৰণ দি যে শিয্য কৰিছিল, দেই কথা তেওঁৰ জীৱনচৰিএ লেখক সাৰ্বভৌম ভট্টাচাৰ্য্যই লেখিছে, ‘বৃন্দাবন নামে এক মহও আছিল । শঙ্কৰক লাগ পাই তেহন্তে ভজিল ॥ ৰামকান্ত নামে শিষ্য মথুৰা পুৰত । শঙ্কৰক গুৰু মান ঋণ লৈলন্ত । ॥ ৰাধা নামে এক সন্ত আছিল। গোকুলে । শঙ্কৰক গুৰু মানি দিয়ে। উক্ত ভৈলে ॥। সন্ন্যাসী ত্ৰিজটা নামে ব্ৰজ ত আাছিল । শঙ্কৰক গুৰু মানি হৰিক ভজিল । গোপীনাথ নামে সন্ত । গুন্ধৰ তথত। সিঙ্গনেও শঙ্কৰক গুক মানিলন্ত । জান্নাথ পাঙান্থ ত বিস্তৃদত্ত নাম । খৃষ্ণ বন্দ্রনাথ কাম এহি দশজন। শঙ্কৰক গুৰু মানি লৈলন্ত শৰণ ॥” শঙ্কৰদেৱে নিশ্চয় প্রথম বাৰ তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ যাওঁতে গোকুল, ব্ৰজ আৰু পুদ্ধৰত এইবোৰ শিষ্য কৰিছিল ; কাৰণ, তিীয় বাৰ তীৰ্থ লৈ । যাতে সেইবোৰ ঠাইলে তেওঁৰ যোৱা৷ নহল । ইয়াৰ দ্বাৰাই দেখা যায় যে শঙ্কৰদেৱৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কাৰ্য্য দিশতে প্রথমে আৰম্ভ হয় । : অ্যাসাম কামৰূপতো শঙ্কৰক ডাঙৰ ডাঙৰ ব্ৰাহ্মণ আৰু গ্ৰহৰি প্ৰ শিব্য কিছুমানৰ লেখ সার্বভৌম ভট্টাচাৰ্যই দিছে--“তকতাৰ্থ বিস্কাপতি ভট্টাচার্য্য বৰ। । ৰাঘৱ আচার্য। বিভূষণ যে ভূধৰ । কবিৰত্ব বিখ্যাৰতু উমা বাস্তুদেৱ । সৰস্বতী প্রকাষ গজেন্দ্ৰ মহাদেৱ ॥ ৰামচন্দ্র কৃষ্ণচন্দ্র বিন্ধু নাৰায়ণ। গোপাল জৈমিনীদেৱ । [ ১৮৪ ] ১৮৮ শঙ্কৰদেৱ । দেৱ জনাৰ্দন ॥ তাহাৰে আপোন কুশল fচণ্ড কৰি । শঙ্কৰক গুৰু মানি ভজিলন্ত হৰি । ॥ জ্যোতিষ প্রধান শিৱ কাম নৰোত্তম । চক্ৰধৰ সূয্য সূর্য্যশৰ্মা নাম সৰ্ব্বকালে গ্রহ উপাসক সৰ্ব্বজন। শঙ্কৰক গুক মানি লৈলন্ত শৰণ ।” পদ্মপুৰাণ । বৰ্গখ গুৰ আৰম্ভনতে সাধভৌম ভট্টাচার্থ)বন্দনা লে িড়ে। *জন্য মমে । নিজ ব্ৰহ্ম কৃষ্ণ ইষ্ট দেৱ । তোমাৰ চৰণ । কৰে1 লক্ষ কোর্ট সেৱ ॥৷ শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰ দস্ত মুৰ্ত্তি অৱতাৰ । তোমাৰ চৰণে কৰে। কোটি নমস্কাৰ। । নমো মৎস্ত কুৰ্ম্ম আদি। অৱতাৰ যত প্ৰণামো মাধৱ 'দি সমস্ত ভ কত ।। অনন্ত । কন্দলি আদি ভক্ত বি প্রণ ॥ । প্রণাম কৰোঁতে পৰি সবাৰো ।। চৰণ | অনন্ত কন্দলি যে শকৰদেৱৰ ভক্ত শিষ্য আছিল, তেওঁৰ সম সাময়িক সাৰ্বভৌম । ভটাচাৰ্য্যৰ এই পদ পঢিলে । আৰু সন্দেহ লাথাকে | শঙ্কৰদেৱে দ্বিতীয় বাৰ তীর্থভ্ৰমণ কৰিবলৈ যাওঁতে যে চৈত্যাক পুৰীত লগ পাইছিল, এই কথা জামি ওপৰত কৈ আহিঠো। এই বাৰ শঙ্কৰদের পূবাত থাকোতে চৈতন্য দেৱৰ মৃত্যু বা তিৰোভাব হোৱা কথাও আমি আগত কৈ আহিছো। শঙ্কৰদেৱবে। সৈতে চৈত্যদেৱৰ সি কথাবাই িৈছল, তাৰ বিবৰণ বৰদোৱাৰ গুৰু-চৰিত্ৰ পুথিত এই দৰে আছে – "জগন্নাথ প্রতৃৰ নাট মন্দিৰত নটীৰ নাচ গোৱাত চৈতত । গোসাই আক শঙ্কৰ গোসাই । জুইজন বহি আমোদ লেখিছে।

অন্নপূর্ণাৰ মন্দিৰত ভোগ সিন্ধ হব লাগিছে। ভোগ এটি উফৰি [ ১৮৫ ]
পঞ্চদশ আধ্যা।

পাণ্ডাৰ হাতত পৰাত প্ৰসাদ পেলালেও দোষ, থবলৈকো নেপায়, থালে ও অৱশেষ হয় , ভাবি চিন্তি উপয নাপাই প্ৰসাদ টি গালে। । সেই আর্টিক। 'তাৱশেষ বুলি মহাপ্রভুত নপ ই আন এfট আাটিকা চৰটি প্ৰসাদ লগড়ে প্ৰভুৰে ঙ তক অৰ্থ "শটি গ্রহণ কৰিলে। । ইদিকে সমাজ ত নটা লহঙ্গা খহিছে। fভতৰৰ খটনাৰ fিবষণব ফ্রা হৈ শঙ্কৰদেৱে ঈষৎ হাস্ত কৰিছে । তাকে দেখ শ্ৰীকৃষ্ণচৈতন্ত ক প্ৰভুহে স্কৰদেৱক কৈছে । সমি» কত হ1হা কৰ। ভ'ল নহয় । গুৰু জন কলৈ , • সমাজৰ ব বাত নাই, ভিতৰত বুজ ল ওক । এই কথা শুনি অন্নপূণাৰ স নব ই খবৰ কৰি সমস্ত ঘটনা জানিব পাৰি। শঙ্কৰদেৱৰ শঙি দেম্বি বিস্ময। মানিছে । এই প্রকাৰে। ঈশ্বৰ পুৰুধ জ:ঞ্জন) সদালাপ কৰি কিছুদিন আছে, ক্ষেত্রস্থানপৰা বৃন্দাবনলৈ যাৱব উচ্ছ৷ হোৱাত কোনো এদিন ভকতসকল। সহিতে চৈতৱা গোদাইৰ মন্দিৰলৈ যাবলৈ সাজু হৈ মাধৱদেৱত কৈছে। বৰাৰ পো, ফকৰা দিবলৈ প্ৰস্তুত হবা। মাধৱে । গুৰুদেৱত জনাইছে, আপোনাৰ দাসে গুৰুৰ কৃপা থাকিলে কোনো কথালৈ ভয় নকৰে তেওঁলোকে ফকৰা দিয়ে যদি তোমাৰ দাসৰ মুখৰপৰাও বাহিৰ হব। চৈত্যদেৱৰ নিত্যানন্দ, শঙ্কৰদেৱৰ । বলোৰাম আলধৰা। নিতাইয়ে ফকৰা দিছে , কেন দেশৰ বৈৰাগী কোন দেশে যান্য । কোন মুখে ভিক্ষা মাগি কোন মুখে থায় ?" বলোৰামে উত্তৰ দিছে, "পূব দেশৰ বৈৰাগী পশ্চিম দেশে যায়। গুৰুৰ মুখে । ভিক্ষা মাগি নিজ মুখে খায় ৷ আকে নিত্যানন্দে কৈছে, ‘কোন দেশৰ বৈৰাগী, কি বুলি কাঢ়িছে ৰাও । সকলো জগৎ হৰিময় দেখে৷ কত দি আছিলা৷ পাও 7’ [ ১৮৬ ] ১৯৩ শঙ্কৰদেৱ । । বলোৰামে উত্তৰ দিছে,-"পূৰ দেশৰ বৈৰাগী ৰাম বুলি কাটিছে ৰাও । হৃদয় মাজে ঈশ্বৰ কৃষ্ণ আপুনি বিচাৰি চাও ৷ এই দৰে ফকৰা শেষ হলত গুৰুঈশ্বৰ চৈতাদেৱৰ মন্দিৰত প্ৰবেশ হৈছে। মাসন দি সম্ভাষণ কৰি সিদ্ধ । অন্ন সমুখত দিছেতি । শঙ্কৰদেৱে পকার দেখি কেচা হওক বুনি । কোৱাত সমস্ত অন্ন ব্যঞ্জন কেচা হৈছে । পৌৰাঙ্গ প্রত্নৰে । দেখি শঙ্কৰকে ঈশ্বৰ-শক্তি বুলি প্ৰশংসা কৰি অতি সমাপৰে বিদায় দিছে ।” ওপৰত দিয়া এই কথা আমি পিতৃদেৱতাৰ মুথেও শুনিছিলে*। । এই কথাৰপৰা। শঙ্কৰদেৱ আাক চৈতন্মাদেৱৰ ভিতৰত গুক শিষ্য ধা বহুত দিনৰ। আগৰে পৰা চিনাকী থকা এনে কোনো ভাবৰ আভাষ পোৱা নাযায় ; বৰং দুইজন স্বাধীন ভাৱৰ ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰক এনেটোহে বুজা যায়। দৈত্যাৰি ঠাকুৰে কৰা চৰিত্ৰ পুথিত আাছে যে শঙ্কৰদেৱে দ্বিতীয় বাৰ তীৰ্থ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ যাওঁতে বাটত চৈত্যৰ মঠ পাইছিল । শখ আছা শুনি চৈতন্যদেৱ মঠৰ ভিতৰৰপৰা ওলাঃ মহি শঙ্কৰৰ ফালে চাই থাকি তেওঁৰ চকুৰ লো বৈ গৈছিল ; কিন্তু ছুইৰো ভিতৰত কোনো কথা নহল,-প্ৰভাতে উঠিয়া নিত্যে গমন কৰয় । কৃষ্ণচৈতন্ত্যৰ গৈয়া থানক পাইলস্থ ॥ পথত চলন্তে শিক্ষা দিলন্ত লোকক । নকৰিব কেহেঁ৷ নমস্কাৰ চৈতন্যক ॥ যিটোজনে নমস্কাৰ কৰে চৈত্যক। উলটায়া ঠেছো প্রণাযথা সিজনক ॥ মনে নমস্কাৰ তাঙ্ক কৰিব৷ । এতেকে । এঠি বুলি। শিখাইলহ লোক সমস্তকে । কৃষ্ণচৈতনু আছা মঠৰ ভিতৰ। ব্ৰহ্মচাৰী কহিলন্ত অসিছা শঙ্কৰ ৷৷ শঙ্কৰৰ নাম শুনি ফ্ৰঞ্চচৈতন্তৰ । মিলিল আনন্দ বাজ ভৈলন্ত মঠৰ ॥ হুৱাৰ মুখত বহি আছিল। [ ১৮৭ ] পঞ্চদশ আধ্যা চাই। দ্বনো নয়নৰ নীৰ ধাৰে বহি যাই ॥ শৰিৰে নয়নৰ নীৰ । বহে ধাৰে । । পথহন্তে নিৰখিযা আছন্ত সাদৰে ॥ কতোক্ষণে সুইকো এই চাই প্রেম মনে i পশিল। মঠত গৈয়া শ্ৰীকৃষ্ণচৈতহ্যে । নামাতিলা দুইকো দুই নিদিল উত্তৰ । পক্ৰম স্তৰিষ মনে চলিল, শঙ্কৰ। ॥" দৈত্যাৰি ঠাকুৰ ৰচিত সংক্ষেপ শচবিএ পুথিৰ ইে কথাৰে সৈতে ওপৰৰ কথাৰ তাকপ অমিল হয় । । ওপৰৰ কথাত শঙ্কৰেৰে সৈতে পুবীত চৈতন্যৰ আলাপ পৰিচয় গাংদি গোৱ৷ৰ কথা ভালকৈয়ে লেখা আছে ; ইয়াৰ কৈছে যে, ”ৰ পৰা দেখা হৈছিল, আলাপ নহল । দৈত্যাৰি ঠাকুৰৰ পুতি ই বাৰন আৰু প্ৰথম বাৰৰো শৰদেৱ পুৰীত থকাৰ কথাৰ ভালকৈ বৰ্ণনা নাই, মাথোন কিঞ্চিৎ অতাষ পোৱা যায়। এই নিমিত্তে আতি সংক্ষেপ এই পুথিৰ কথা । এৰি বৰদোৱাৰ পৃথিৰ কথা মানি লবৰ পক্ষে আমি কোনো পত্তি নেদেখো । বিশেষ, । বৰপেটা কমলাবাৰী সত্রাদিত সমৃসাধুৰ মুখে বৰদোৱাৰ চৰিত্ৰত পোৱ।। কথাকে শুনিবলৈ পোৱা যায় । দৈত্যাৰিয়ে লেখা, শঙ্কৰে বাটত চৈতষ্ঠ্যৰ মঠ পোৱ। কখ। মানিবলৈ গলে আক অলপ লেঠা লাগে। চৈতন্যদেৱ তেওঁৰ জীৱনৰ শেহৰ ওঠৰ বছৰ পুৰীত নিগাজীকৈ থকাৰ কথা চৈতন্যচৰিত্ৰ পুথিত অাছে, সেই কথা আমি ওপৰত কৈ আহিছে। । তেন্তে পুৰীৰপৰা। আহোতে বা পুৰীলৈ যাওঁতে বাটত চৈতন্য আক তেওঁৰ মঠ কৰপৰা ওলাল ? এই মঠ স্বনি । পুৰীৰ ভিতৰতে, তেন্তে এই আসোৱাহ মাৰিব পাৰি ; কিছু তেওঁৰ লেখাৰপৰা সেইটো স্পষ্ট নহয়, বৰং বাটত কৰবাত হে বুলি কোৱা৷ বেন লাগে । দেইদেখি। [ ১৮৮ ] শঙ্কৰদেৱ । দৈত্যাৰি ঠাকুৰব পুথিৰ কথাতকৈ আমি বৰদোৱাৰ পুঘিৰ কথাত বেছি আস্থা স্থাপন । কৰিবলৈ বাধ্য হলে*।। সেইটো যি হ ওক, সকলে। অমিলৰ ভিতৰত । এইটে৷ মিল পোৱা যায়, যে কোনো পুথিৰপৰা 9ৈত্য আৰু শঙ্কৰৰ ভিতৰত গুৰু শিষ্যৰ সম্বন্ধ ব৷ এজনৰ ধপ্রণালী আনজনে ভাৱলম্বন কৰাৰ কে।.ে কথ1 পোৱা নাবায় ; গতিকে আমি ড’ কে৷ সুকীয়া মতৰ ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰক বুলি স্বীকাৰ কৰিবলৈ বাধ্য । চৈত্যদেবধ জীৱনচৰিত গ্ৰন্থত শঙ্কৰদেৱৰ নাম উল্লেখ ক বা না। আজিলৈকে । আমি চৈত্য সম্পর্কীয় যইবোৰ পুথি। দেখিছো, কতে! শঙ্কৰদেৱৰ নাম বা কোনো বিষয় উল্লেখ কৰা দেখা নাগ। চৈ৩ ৩০াচৰিতামৃত #স্থত কৃষ্ণদাস কবিৰাজে তন্ত্র তনকৈ চৈতাব ভক্তসকলৰ নাম ‘দছে । ; সক, বৰ, বামুণ, কায়স্থ, শ্নেজ, নীহ কুলীয়া, সকলোবোৰ উল্লেখ কৰিছে ; কিন্তু শঙ্কৰ দেৱৰ কোনো উল্লেখ না : তাণ্ড ভক্তিকল্পতক বৰ্ণনাত চৈতন্য আন্ধৰ অনেক শাপ । এশাখ ভক্তৰ নাম পোৱা যায় । ঠায়ে ঠায়ে শঙ্কৰ, দামোদ, মাধৱ নামৰ । ভক্তবে৷ উল্লেখ দেখা যায়, কিন্তু সেক্ট সকল যে মগাব ভাস মৰ শঙ্ক, মাধব আৰু দামোদৰ নহয় তাৰ এশাৰী পঢ়িলেই বুপ্লিব পাৰি ৷ যেনে, দামোদৰ পণ্ডিত শাখা প্রেমচন্ধ । প্রভুৰ ‘গাঢ় উপৰে ধেহে। কৰে বাক্যদ ও ॥ দও কথা কহিব ভাগে বিহাৰ কবিছা ! ওে তুষ্ট প্তাহে প্র পাঠাইল নদীয়া । তাহাৰ অনুজ শাখা "ধৰ পণ্ডিত । এভুৰ পাদোপদান যাৰ নাম বিদিত। “কুলীন গ্রামেৰ সত্যদাস ৰামানন্দ। স্বনাথ পুৰুষোত্তম শখৰ [ ১৮৯ ] পঞ্চদশ আধ্যা ১৯৩ বিদ্যানন্দ ৷” ‘শঙ্কধাৰণ্য-ধTEাষা বৃক্ষেৰ এক শাখা । মুকুন্দ । কংশানাথ ৰূদ্ৰ উপশ্যপায় লেখা £” গোবিন্দ ম।ধৱ বামুদেৱ । তিন ভাই। । ঘাস ভাৰ কীৰ্ত্তনে ন'১ে চৈত নিতান্ধ । “পৰণা নন দী আৰ স্বৰূপ দামোদৰ । গদাধৰ ক্ৰগদানন ইঙ্ক ৰ বক্রেশ্বৰ ॥” “পীতাম্বৰ মাধবাচায্য দাস দামেদ। গ্ৰন্থৰ মুকুন্দ। জ্ঞানদাস মনোহৰ । আন কি তিক ত" মানুহ ভকতনীৰে। নাম আছে - মাধবাদেবী শিথি-মাহিতাৰ ভগিশী। এবাধা দাবী মধ্যে ধাৰ । মাম গণি ” “তাৰ ভগিনী দময়গুী প্রভৃৰ প্রিয় দাসী । প্রত্ৰ ভোগৰ সামগ্রী কৰে ধাবমাসি।" অথচ আযাব আসামৰ । । মহাপুৰুষ অদ্বিতীয় ধাৰ্ম্মিক, বিদ্বান, ধন, মানী, শিৰোমণি ভূয়ী শবদেৱৰ হে উল্লেখ নাই । এইটে। শঙ্কৰদেৱ চৈতন্টদেৱৰ শিষ্য বুলি মাজতে উলিৱ ভেটিনথক। কথাৰ বিৰুদ্ধে যোৱা এটা ডাঙৰ কথা নহয় নে ? শঙ্কৰদেৱে চৈ তঃ ৰপৰা অলপো সহায় পোৱাৰ প্ৰমাণ নাই; বৰং নোপোৱাটে।ৰ হে আছে। চৈতন্থাৰপৰা কিব৷ সহায় পোৱাৰ কথা কৈ শঙ্কৰঃদয়ে একে৷ লেখি থৈ যোৱা নাই। তেওঁৰ ৰচিত কোনো পুথিত চৈতৰ ৰ নাম নাই। শঙ্কৰদেৱৰ সমগ্ৰত লিখা। অসমীয়। কোনো পুথিতে চৈতন্থাৰ উল্লেখ নাই । শঙ্কৰদেৱৰ পিছত বচিত তেওঁৰ জীৱন-চৰিত্ৰ পুথিত যি উল্লেখ আছে তাৰ বিষয়ে আমি ওপৰত কৈছে। । তাৰ বাহিৰেও যত যত অলপ অচৰপ । উল্লেখ আছে, তাকো তলত দিলোঁ। আহোম ৰজাৰ বাৰে বাৰে অষ্টায় অত্যাচাৰ বাৱহাত বিৰক্ত হৈ আহোমৰ ৰাজ্য এৰি ভটীয়াই গৈ যেতিয়া শঙ্কৰদেৱে ১৩ [ ১৯০ ] ১৯৪ শঙ্কৰদেৱ পালঙ্গাদিৰ চূণপোৰাত সত্ৰ পাতি আছিল, ভৱানন্দ নামে ধনী। । সাউদ এজনক তেওঁ তাতে ভকত কৰে! সেই সময়ত সেই ফালে চৈতন্য প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মক ভুই চাৰিয়ে ধৰা আতৰ পোৱা যায় । ভাৱনাই ও সেই পন্থীয় লোকৰ পল ‘যোল নাম" গ্রহণ কৰিব খুজিছিল। এনেতে তেওঁ শম্বৰদেৱৰ নাম শুনি শঙ্কৰদেৱৰ ওচৰলৈ আহি শঙ্কৰত শৰণ লয় । এতিয়াদেখ ; যা ওক এস্টটে। সুমন কোন ফকত ? সেইটে) । উলিয়াব পাৰিলেই ২, তথ্য প্রচাৰি স্বত্ব লানি-আসামত । সথাং সেই েইকালৰ কামৰূপৰ অ’ত তত । অলপ-অচৰপ সোমোৱৰ কালটে জানৰ পন! যাব । আকবধের ৬০ পছৰ অলপুখুৰী 9, ৭ বছৰ বৰদোসা জন্মাত্মপৰা "মছিল । । ১৭ বড় বয়সত তেওঁ কছাৰাৰ ভস্মত ঘৰদোহ এৰি উত্তৰ পাবলৈ ভাগি গৈ গাংমো : স? পান্তি থাকে। গীনোত তেওঁ ৫ বছৰ থাকে জাক তাতে তেওঁৰ বৰ পুতেক ৰমানন্দৰ জন্ম হয়। ডফলাৰ উপদ্ৰৱত । শঙ্কৰদেৰে গ{ংমোঁ এৰিব চাঙ্গনিত সত্ৰ পাতি ছমাহ থাকে। তেওঁ সেই ঠাই ভাল নেপাত তাক এৰি ধুৰ গাট বা বেলগুৰিলৈ গৈ তাতে সত্ৰ-স ত) পাfত ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰি থাকে। ধুৱাহাটতে শঙ্কৰ দাধৱৰ মিলন হয়, আৰু যাধৰে শঙ্কৰেখে সৈতে বাধ কৰি পৰাস্ত হৈ শকৰ শিষ্যত্ব গ্রহণ কৰে । । তাতে শঙ্কৰদেৱৰ কবিগ নামে কলাএটা জন্ম হয়। । তাতে কম্মুিলী ডাঙৰ হয়। তাতে কঙ্কিণীক বিবাই কৰিবলৈ শৱদেৱে মাধৱদেৱক ধৰে, আৰু মাধৱদেৱ অনাহি স্তর । শঙ্কৰদেৱ ধুৱাহাটত থাকোতেই, আহোম ৰজাৰ হাতী ধৰিবৰ মন হলত, ৰজাই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ হাতী ধৰিবৰ নিমিত্তে লোকজন পাঠয়ালে। সন্ধিকৈয়ে সেই [ ১৯১ ] পঞ্চদশ অধ্য । ১৯৭৫ কাৰ্য্যৰ প্ৰধান ভাৰ গ্ৰহণ কৰি গৈছিল । সকলো তৃএসকলৰ গাত হাতী খেদ পাল পৰিল { । *াস্কৰ বংশৰ ভু এাসকগেও এফালে পাল পাইছিল তুর্ভাগ্যবশতঃ গেদা হাতী এওঁলোকৰ পালেদি ভাগি গল । সেইদেখি সন্ধিকৈয়ে ভূয়সকলক ধৰাই নিবলৈ । কোটাৱাল পঠিয়াই শঙ্কৰদেৱকে তল {ক‘ধ দিকলক ধৰাই নিলে। crল গাৱত ৰজাৰ আগত বিমাৰ হৈ টে চলেংক নির্দোষী প্রমাণ হলত তেওঁলোকক এৰি দিয়া হল। কিন্তু চেঙেলায যা ভূয়ী কেজনমানক ৰজাই লিগিৰ কৰি ৰাখিলে ৷ |ঙ্কৰ জোৰহাটেদি উই‘হ ভটীয়াই আৰ্পে'বে ই যজ্ঞ'ৰ বন্ধ ৰী এজনাৰ মুত্যু হয়। জন বুঢ়া মানুহে শঙ্কৰদেৱক এট' চাটে । ভেটি দিছিল ; সেই টোক বজাৰ মায়হে ধৰি নি কুৱৰীৰে সৈতে মৈদামত পুচিলে । শঙ্কৰদেৱে এই কথা দেরি বা র ব্যৱহাৰ তেওঁ গত ঘুণ হৈ সো |া জাঁ এাৰ ভাটীলৈ তখছি বলৈ সঙ্কল্প কৰিলে। । শঙ্কৰ উভতি ত|হি ধুৱাহাটতে কিছুদিন আছে । এনেতে গণীযা মানুহৰ কথা । শুনি আকৌ শঙ্কৰদেৱকে প্ৰমু প্য কৰি ভয়াসকলক ধৰাই নিবলৈ এটাই মাgহ পঠিয়ালে। শঙ্কৰদেৱ ভকতসকলেৰে সৈতে পলল , কিন্তু মাধৱদেৱ আৰু শঙ্কৰদেৱৰ জোৱায়েক হৰি ধৰা পৰিল । তৰি সোৱ'Yইক বজাই কটালে, আৰু মাধৱদেৱক এবছৰ বন্দী কৰি ৰাখি এৰি দিলে। ( বৰদোৱাৰ পুথিৰ মতে )। শঙ্কৰ । এওঁলোকলৈ অপেক্ষা কৰি তেতিয়া ও ধুৱাহাটতে আছিল । মাধৱ দের উভতি গৈ শঙ্কৰদেয়ৰে সৈতে দেখা কৰাৰ পিছত, ৰজাই বুঙ্গ পাত আকৌ শঙ্কৰদেৱক ধৰাই নিবলৈ মানুহ পঠিয়াণও সেই বাতৰি শুনি শকৰে, মাধৱ, জ্ঞাতি কুটুম্ব আৰু ভকতসকলেৰে সৈতে নাৱেবে। ' । [ ১৯২ ] ৯ © শঙ্কৰদেব } ভাটীয়াই গুচি আহি তাটাৰ ক্ষত্ৰি মৌজাৰ কাপাল নামে ঠাত সত্র পাতি ৰলহি । ক্ষেত্ৰিত তেওঁ ছমাহ আছিল। । তাতে মাধৱদেৱৰ মাক মৰে। তঃৰপৰা শঙ্কৰদেৱ গু'চ গৈ চূণপোৰাত সত্ৰ কৰি ছমাহ থাকে। সেই চূণপোবাতৈ ভৱানন সাউদক [ ঘাৰ নাম শঙ্কৰদেৱে নাৰায়ণ ঠাকুৰ দিছিল ] শঙ্কৰদেৱে শিষ্য কৰে । । চূণ পোৰাত ছমাহ থাকি কুমাৰকুচিলৈ যায, তাত এঘৰ চড়াল বা হিৰা। প্রতিবেগৰ ওচৰত থকাৰ আঙুবিধা হোৱা ত তাপৰ৷ গৈ তেওঁ পাটবাউসীত সত্ৰ কৰে । এতিয়া আমি দেখিলে । যে শঙ্কৰদেৱে কালিপুখুৰীত ...। ৬০ বছৰ । বৰদোৱাত গাংমৌত। চাঙ্গনিত . ছ মাহ থাকে ! মোট ৭২ বছৰ ছমাহ । ইয়াৰপৰা ধুৱাহাটলৈ যায় । তাতে কষ্মিণী ক্যাৰ জন্ম হৈ বিষাৰ সমর হস । সেইদেথি ঘদি ধুৱাহাটত তেওঁ কমপক্ষেও ১০ বছৰ থকাটে৷ ধৰা যায়, তেহে আমি পাওঁ তেওঁৰ ৮২ বছৰ বয়সত তেওঁ ধুরীহাট এৰি কৃপাগলৈ আহে। তেও কাপাণত ছমাহ, চূন্সপোৰাত ছমাহ থাকে ; সেইদেখি তেওঁ ভৱানন্দক শবণ দিয়া কালত ৮৩৮৪ বছৰ বৰসীমা বুলি ধৰিব পাৰি। সেইদেখি শঙ্কৰদেৱৰ প্ৰায় ৮০ বছৰ বয়সৰ কালত চৈত প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্ম অলপ-অলপকৈ কামৰূপত সোমোৱাটোৰ আভাষ পোৱা যায়। শঙ্কৰদেৱ যেতিয়া ৮০ বছৰীয়াচৈত্য তেতিয়া ১৩ ৪৪ বছৰ বৰসায়। ২৪ বছৰ বয়সত চৈতই । সন্ন্যাস লৈ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰে। [ ১৯৩ ] ষোড়শ আধ্যা । ৯ ৭ সেইদেখি তাৰ পিছত ২০ বছৰ কাঁধ , চৈ তথা ধৰ্ম্ম নামনি- আসামত অলপ-অচৰপ প্ৰচাৰিত হোৱাrট' একো 'জাস্তব নহয় । শঙ্কৰদেৱৰ পিছত মাধদেৱৰ সময়লে চৈতন্যপgদুই চাৰিজনক। মহাপুৰুষীয়া ধৰ্ম্ম দি মহাপুৰুষীয়া কৰ । কথ ম শ্ৰেৱণ চৰি ব্ৰত উল্লেখ আছে ; তেধলোকৰ ভিতৰত বৰপেটা সত্ৰ স ঘা পুৰুষ মথুৰাদাস আতাই প্রধ:ন । ষে ।ড়শ আধ্য। শঙ্কৰদেৱে ও রঞ্চ ’ভক্তি . শুক হুবিনায়কীৰ্ত্তমূলক বৈষ্ণৱধৰ্ম্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল, চৈতন্যদেৱে ৪ তাকে কৰিছিল। শঙ্কৰদেৱে। {শক্ষ। দিছিল, --‘হৰি নাম বিনাপাপ-সাগবত, কাহা1ে7 ন!হি নিস্তাৰ ॥ মহা যোগীজনো, ব্ৰহ্ম চিন্তে যদ, হৰিৰ নাম নলৱে । সিও ভষ্ট হয়, সংসাৰত পৰে, চাৰি বেদে হেন ক'ৱ ॥ ধৰ্ম্ম অৰ্থ । কাম, হিতে অভিলাষে, যি ঢ:ৱে মোক্ষৰ পথ সিও হৰিনাম, । কীৰ্ত্তন কৰিলে, পারে সৱে মনোৰথ ॥ নাম ঃ মহিমা নাজানি ধীঘিরে, আন প্ৰায়শ্চিত্ত বিছে । মৃত্যুপঞ্জীবনী নাজানিয়া বৈছে, স্থান ঔষধক দিয়ে ” *শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তনে যাৰ তাভ্যাস। নছাড কৰি তাৰ আমি পাদ। ” “সকল ধৰ্ম্মত কৰি বিশিষ্ট । হৰি-কীৰ্ত্ত নেসে ধৰ্ম্ম গৰিষ্ঠ ॥ অনাদৰি আন ধৰ্ম্ম সম্প্রতি । দিওঁ উপদেশ [ ১৯৪ ] শঙ্কৰদেৱ। হৰি ভকতি ॥" "কলিৰ ধৰ্ম্ম হৰিনাম জান । পাপীৰ নিন্দাত। নিদিবা কাণ ॥” ‘নাম বিনে মাহি কলিত গতি । কলিৰ লোক হৈব পাপমতি। অতত্র ধন্তে নাহি অধিকাৰ । জানিবা কলিত । নামেসে সাৰ ॥” “মুথে বোল। স্বাম, হৃদয়ে ধৰা কপ । এতকে মুকুতি পাইবা কহিলোঁ স্বৰূপ চৈতন্তদেৱেও গ্রহন্নবাদীয় পুৰাণে কোৱ। “হবেন ম হলেনায় বেনামৈব কেবলং । কলোঁ নাস্তাব নংস্ত্যেব নাস্ত্যেৰ গতিৰষ্টধা ৷" এই কথাকে প্ৰচাৰ কৰিছিল। । চৈ৪াদেৱে শ্রীমদ্ভাগবতো ই "প্ৰৱণং কীত্তনং বিস্ফেr: স্মৰণ। পাদস বনম্। অচ্চনং বন্দনং দা হৎ সষ্যমাত্মনিবেদনম্। ইতি পুংসঃতি৷ বিধৌ শক্তিশেল্ডন্নবলক্ষণা । ক্ৰিয়তে উগবত্যদ্ধা। তন্মতোইধীতমুত্তমম্ ; ” এই ন বিধ উক্তি বৈষ্ণৱৰ সাৰ কাৰ্য্য বুলি প্ৰচাৰ কৰিছিল । । *স্কৰদেৱে ও —“শ্ৰৱণ, কীৰ্ত্তন, স্মৰণ, বিষ্ণুৰ অচ্চন. পদসেৱন । দাস্ত, সখিৰ, বন্ধন, বিষ্ণুত কৰিব দেহ৷ অর্পণ ॥ নৱ বিধ ভক্তি বিষ্ণুত আচৰে । সোহসে পাঠ উত্তম । এই ন বিধ ভক্তি বৈষ্ণৱৰ সাৰ কাম বুলি প্ৰচাৰ কৰিছিল। দিনে ৰাতিয়ে শঙ্কৰদেৱে সত্ৰ সভা পাতি ভকতসকলেৰে সৈতে হৰিনাম শ্ৰবণ কীৰ্ত্তন কৰি । থকাটো আৰু হৰিমন্দিৰ মানে আদি কাৰ্যা কৰাটো জীৱনৰ প্ৰধান কাম বুলি ভাৰিছিল। চৈতম দেৱেও ‘কৃগ নৃ প্ৰবৰ্ত্তাইবু নাম সংকীৰ্ত্তন। চাৰি ভাব ভক্তি। দিয়া নাচাইথু ভুবন ॥” সংকীৰ্ত্তনত মতলীয়া। কৈ দিনে ৰাতিয়ে চৈ নাচি সঙ্কীৰ্ত্তন কৰি ফুৰিছিল— অতো সত্ৰ সভা পাতি নহয় - আৰু পুৰীত শুণ্ডিচা মন্দিৰ মাৰ্জন কৰিছিল । *াৰ দিন প্ৰভাতে প্ৰভু লইBা নিজগুণ। হস্তে সভাৰে অঙ্গে লৌপল । [ ১৯৫ ] ষোড়শ আাধন । ১৯৯ চন্দন ॥। শ্রীহন্তে সভাৰে দিল একেক যানী । সবগণ লৈয়া প্ৰভু চলিলা জাপনি । গুণ্ডিচা মন্দিৰে গেলা কৰিতে মার্জন। প্রথমে মার্জনী লএ' কৰিল শোধন।”~-(চৈতনা- চৰিতামৃত")। তেওঁলোক ভযে প্রশ্ন । ত ভাবক প্রাধান্য দিছিল । কি দুইৰে। প্রেমভক্তিভাবৰ পাৰ্থক্য আছিল । চৈত্যদেৱব প্রেমভক্তিভাব গোপীৰ প্ৰেমভস্কি ভাব, ঘাইকৈ ৰাধিকাৰ প্রেমভক্তিভাব । ; শঙ্কৰদেৱৰ মেউক্তিাব কৃষ্ণৰ দাসৰ । প্ৰেম ভক্তিভাব। অধিক ক, চৈত্যাৱতাৰৰ মুখ্য উদ্দেষ্ট ৰাধিকাৰ প্রেমভক্তিভাব প্রকাশ কৰাহে । ‘অষ্টাবিংশ চড়যু গে। দ্বাপৰেৰ শেষ ।। ব্ৰজেৰ সহিেৈন হয় কুঞ্চেৰ প্ৰকাশে । দাস্তা সখ্য বাৎসল্য শুঙ্গাৰ চাৰি ৰস । চাৰি ভাবে ভক্ত ঘত কৃষ্ণ তাৰ। বশ ॥ দাস সপা পিতা মাত! কান্তাগণ লএা । ব্রজে ক্রীড়া কৰে কৃষ্ণ প্ৰেম।বিষ্ট হৈয়া ॥ যথেষ্ট বিহৰি কৃষ্ণ কৰে অস্তদ্ধান । অস্তদ্ধন কৰি মনে কৰে অনুমান । চিৰকাল নাহি কfৰ প্ৰেম- ভক্তিদান। ভক্তি বিনা জগতেৰ নাহি অবস্থান ॥..। যুগধৰ্ম্ম প্ৰবৰ্ত্তাইমু নাম সংকীৰ্ত্তন । চাৰি ভাব ভক্তি দিয়া নাচাইযু ভুবন ॥ আপনি কৰিব ভক্রভাব অঙ্গীকাৰে। । আপনি আচৰি ভক্তি শিখাইমু সবাৰে ॥”– চৈত্য চৰিতামৃত । শঙ্কৰদেৱৰ প্ৰেমতক্তি উদ্ধৱৰ ভক্তি। উদ্ধৱক যেতিয়া ত্রীরুই "বিবহে আকুল । গোপীক জানি । উদ্ধৱক মাতি বুলিল! বাণী । আমাৰ পৰম তুমি ভকত। বায়ো । গোকুলক চৰি ৰথত ৭ বচন-সন্দেশ গোপীক কই । প্ৰবোধ দিবা কতো দিন ৰই ৷" ( কীৰ্ত্তন )। এই বুলি গোকুললৈ পঠিয়ালে, গোকুলত উদ্ধৱে গোপীৰ কৃষ্ণ [ ১৯৬ ] ২ ৩ ৪ শঙ্কৰদেৱ । এেস কৃলয় ভাব দেখি । আicৰিত হৈ । তেওঁলোকক সেৱ৷ কৰি তেওঁলোকৰ ভৰি ধূ'ল নিজৰ শবত তুলি লৈছিল,—“উদ্ধৱে গোপীৰ দেগ্নি ভাব । বিশ্বস্ত হয়শিৰাইলা গাৱ নন্দৰ ব্ৰজে যত গোপীজাক। শিৰে বন্দো তান পদধূলাক ।" - কীৰ্ত্তন। শঙ্কৰৰ কৃষ্ণভ৫ি দান্ত ভাব, । তেও ‘কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰ শঙ্কৰে কহে' কথায় পfি ক্য। এফাকি ৰচনাৰ ভfণগাতো সুবিধ। পালে । সেইষাৰ কথা তেওঁ কবলৈ নাপাহৰে । চৈতন্য কৃষ্ণ ভক্তি কাপ্ত কথাৰ প্ৰেভবত । চৈতষ্ঠাদেরে কেশৱ ভাৰতীৰ ওচৰত সন্ন্যাস ধৰ্ম্ম লৈছিল। চৈত্যাদেৰ ককাষেক বিশ্বকাপে ব অনেক দিনৰ আগেগে সন্ন্যাস গ্রহণ কৰি গৃহ পৰিত্যাগ কৰি ওচি শৈছিল । সন্ন্য{সী সম্প্রদায় বেধাস্থবিহিত অদ্বৈতবাদী বৈরাগী বুলি পেথ্য'ত। চৈতন্য- Rের যদিও সন্ন্যাসী আছিল, বেদান্ডং অথৈতবাদ তেওঁৰ আস্থা নাছিল , সেইদেখি সার্বভৌম ভট্টাচাৰ্যৰে সৈতে শ্বেৰ চিনা- পৰিচয় ইণত তেওঁৰ বিষয়ে তেওঁৰ - ত গোপীনাথ আক ও'ডায্যৰ ভিতৰত এনে কথাবাৰ্ত্তী হৈ৬িণ। 'গোপীনাথ কহে ইহাৰ ন৷ম শ্রীর স্ক চৈতন । গুৰু ইহাৰ কেশবভাবতা মহাধ । সাৰ্বভৌম কহে এই নাম পর্বোত্তম। ভাৰতীসম্প্রদায় ইচ্ছে। হয়েল । মধ্যম । গোপীনাথ কহেন ইহাৰ নাহি বাহাপেক্ষণ অতএব বড় সম্প্রদায় কৰিল উপেক্ষণ ভট্টাচাধ্য কহে ইহাৰ প্ৰেট যৌবন। কেমনে সন্ন্যাস ধৰ্ম্ম হইবে ৰক্ষণ । নিৰন্থৰ ইহাৰে আমি বেদান্ত ওমাইব। বৈৰাগ্য অদ্বৈতমার্গে প্রবেশ কৰাইৰ ৷ কহেন যরি পুনৰপি যোগপষ্ট দিয় । সংস্কাৰ কৰিয়ে উত্তম সম্প্রদায় জনিয়া ” [ ১৯৭ ] ষোড়শ সাধা} । ২ ১১ ইয়াৰ পিছত সাৰ ঢৌম ভট্টাচাৰে সৈতে চৈতন্তদেৰ তক । হওঁতে অদ্বৈতবাধৰ বিকান্ধে চৈতষ্ঠাধে ’ এনে দৰে কৈছিল-

  • সচ্চিদানন্দ জয় ঈশ্বৰ স্বৰূপ { "িনি *৭ে অতি জঘ তিন কাপ ॥

গলন্দাশে হল।দিনা সদ•শে সন্ধন। । ১৭ শ দ•fবং য' ৰে জ্ঞান কৰি মানি ॥ অস্তুৰঙ্গ f wচ্ছপি ন তস্থা উী শ' ৰু বহিৰঙ্গ। মায় তিনে কৰে প্রেমভকি| মড়বধ , ঐণন্য প্রত্ৰ পচচ্ছঞি- বিলাস । তেন শকি নাছি মান পৰম সাংস। মাযাধা মায়াংশ । ঈশ্বৰে জাবে ভেদ । হেন জীব ঈশ্বৰ সনে কৰহ হ ভেদ ॥ গীশ । শাস্ত জীবশ্বৰূপ শপি কৰি সনে eেন খাrদ আভেদ কৰ ঈশ্বৰৰ । সনে ।" ইয়াৰ পিছতো তেওঁ তখন ঠাইত ম মায়াবাদী সন্ন্যাসী । মোক বৈষ্ণৱতৰত । উপদেশ দি থক, বুলি বিনয় কৰি আনৰপধা বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ তত্ব ওনিছিল । মহাবৈঞ্চব ৰামাননন্দ বায়ু ৰ সৈতে দেখা হওতে ৰাণক চৈত? ই কৈছিল "প্র, কহে তুমি মহা ভাগ বতোত্তম । তোমাৰ দৰ্শনে ‘ভাৰ দিব হৈল মন ॥ আনেৰ । ক-কথা মায়াবাগা সন্ন্যাসী । আমিই তোমাৰ স্পর্শে কৃষ্ণপ্রেমে উপসি ।” তয়াৰ দ্বাৰাই যদিও স্পষ্টকৈ দেখা যায় যে তেওঁ সন্ন্যাসী - সুলভ বিশ্বাস অধৈতবাদৰ বিপক্ষ আছিল, তথাপি তেওঁৰ বংশগত শিক্ষাগত অৰুক সম্প্রদায়গত অদ্বৈতবাদৰ ছা তেওঁ তেওঁৰ গাত নপৰাকৈ ৰাখিব নোৱাৰিছিল । কাৰণ তেওঁৰ অদ্বৈতবাদ শ্রীমতী বাধাৰে সৈতে একত্ব অভেদতাত পৰিণত হৈছিণ। । তেওঁ নিজক ৰাধাভাবৰ দ্বাৰাই অনুপ্রাণিত কৰি সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাধা সাঙ্গি ব্ৰজভাব । অস্তৱ কৰি । কৃষ্ণপ্রেম সম্ভোগ কৰাটোকেই তেওঁৰ ধৰ্মজীৱনৰ প্রধান উদ্দেশ্য কৰিছিল। [ ১৯৮ ] ২ D শঙ্কৰদেৱ । (১) “ৰাধা কৃষ্ণ প্ৰণয় বিকৃতি পদিনী শক্তি ৰমাদেক।ত্মা - নাবপি ছুবি পুৰা দেহভেদং গতৌ তেী। চৈতনাখং প্রকটমধুন। তথবং চৈকামাপ্তং। ৰাধাভাবছাতি সুবলিতং নেমি কৃষ্ণ স্বৰূপং ॥” (২) “শ্ৰীৰাধায়াঃ প্ৰণয়মহিমা কীদৃশোবানয়ৈবাম্বাস্থো । যেনভৃতমধুৰিমা কীদৃশে বা নদীঘা । সৌখ্যং ঢাষ্ঠ্য। মদগ্নভবতঃ কীদৃশং বেতি লোভাইডাবাঢ্যঃ সমজনি শচৗগার্ডসিদ্ধেী হৰীমূঃ ॥ প্রকপশোস্বামী (১) অর্থাং ত্রমতা ৰাধিকাই র ফপ্রেমৰ বিলাসকাপিণী হাদিনী । শক্তি, সেইদেখি ৰাধ কুঞ্চ একাত্মা হৈ ও অনাদিকালৰপৰoিলাস বাসনা কৰি ভগতত দেহুভেদ স্বীকাৰ কৰিছিল। সম্প্র'ত তয়ে। একত্ব প্রাপ্ত হৈ চৈতন্তপূপে আবিড় ও হৈছে। এইবাৰে ৰাধাভাব গাক বাধা কাস্থিবিশিষ্ট ব্লষযবাপ কৃষ্ণ চৈতন্যদেৱক নমস্কাৰ কৰে। ১} অর্থাৎ শ্রীমতী ৰাধিকাৰ । প্রেমমহিমা কেনেকুৱা শ্ৰীমতীযে প্রেমেয়ৰ সৈতে সি আস্বাদন কৰে মোৰ সেঙ্গ বিচিত্ৰ । আধুবিনাই বা বেনেকুৱা, আৰু মোৰ অভৱৰপৰা শ্ৰীমতীয়ে যি জানদ লাভ কৰে সেই আননষ্ট ব! কেনেকুধা, এঠ তিনটি বিষয়ত লোভৰ বশবৰ্ত্তী তৈ শচীগৰ্ভৱপ সমুদ্ৰত ৰাধাভাবযুক্ত চৈ কৃঞ্চৰূপ চক্র আবির্ভাব হল। কুমুপ আখিাদে প্ৰেম নাম সঙ্কীৰ্ত্তন ॥© *নিজভাবে কৰে| কৃষ্ণমুর্থ অস্বাধনে ॥” “আপনা আশ্বাদিতে কৃষ্ণ কবেন যতন | “ৰাধারঞ্চ এক আথা দুই দেহ ধৰি ! অন্যোচ্ছে৷ বিলসয়ে বস। আস্বাদন কৰি॥৷ সেই দুই এক এবে চৈতন্য গোসাই । ৰস আম্বাদিত দোতে হৈল এক ঠাই ।”– চৈত চৰিতামৃত । [ ১৯৯ ] যোডশ আধ্য । ২ a ৩ সস্তবিক চৈততাই নিজকে ৰাধা বুলি ভাপি কৃষ্ণপ্ৰেযত মত্ত হৈ । ফুৰা দেখা যায় , আৰু তেওঁৰ প্ৰচাৰি ত প্রেমভক্তিৰ বিশেষত্বও তাতোভ। চৈতগুচৰিতামৃত গ্র’ , আছে । “শেষ যে ৰহিল । প্রভু দ্বাদশ বৎসৰ । কৃষ্ণেৰ বিরত ধূৰ্ত্তি কখ . হৎ । শ্ৰীৰাধিকাৰ চেষ্টা যৈছে উৰৱ দর্শান । এত মত দশ প্ৰস্থৰ হয় ৰাশি । দিনে ॥৷ নিৰস্তৰ তয় প্ৰভুৰ বিৰহ উন্মাদ । সমময় চেষ্টা সদ। প্রলাপমধ বাদ ॥। চটক পর্বত দেখি শোবন্ধন না ন! ধাহযা চলে আৰ্ত্তনাদে কৰিয়া ক্রণ ন । উপবানান দে বৃন্দাবন জ্ঞান। তাহ1 7* ন'rে শ ায় ক্ষণে মাউ৷ ধান ॥ কাহ কৰে। 2 । কাহ। প্ৰাণনাথ কাণ পাও .মক্রনশনমোব। । মুৰলাসন ! । উপঞ্জিল প্রেমাঙুৰ, ভাঙ্গিল ষে দুঃখ-পূৰ, রঞ্চ তাছা নাহি কৰ পান । বাহিৰ নগিৰব।জ, ভিতৰে শাঠৰ কাজ, পৰনবী বধে সাৰান ॥ সখি তে না । বুঝিয়ে বিধিৰ । বি ন। সুখ লাগি কৈলা প্ৰীত, ভৈল দুঃখে বিপৰীত, এবে যায় নাৰহে পৰাণ ।... নাৰীৰ যৌবনধম. যাবে রঞ্চ কৰে মন, সে যৌবন দিন ছুত চাৰি ॥ ও দ্মি যৈছে নিজাম, দেথায়া অডিৰ।ম, পতঙ্গেৰে আকৰ্ষিয৷ মাৰে। * ঐছ নিজ গুণ, দেখাইয়া হবে মন, পাছে হুঃৰ-সমুদ্রেতে ডাৰে ॥ এতেক বিলাপ কৰি, বিষাদে আীশেৰহৰি, উঘাডিযা সুঃখেৰ কবাট ।... যে কালে বা স্বপনে, দেখিন্ত , ব বদনে, সেইকালে আইলা জুই বৈৰী অনন আৰ মদন, হৰি নিল মোব মন, দেখিতে না পাইডু নেত্ৰ ভৰি। “তুমি দেখব কীড়াৰত, বনেৰ নাৰী যত, তাছে কৰ অভীষ্ট, ক্ৰীড়ন । তুমি আমাৰ দয়িত, মোতে বৈসে তোমাৰ চিত, মোৰ [ ২০০ ] ২ - # শঙ্কৰদেৱ । ভ¥গ্যে গ েৈল আগমন ॥ ..তুমি নহি এজপ্রাণ, এ জৰ কৰ পৰি এণ, বহু কাৰ্য্যে নাভি জবকাশ । তুমি আমাৰ শ্ৰমণ, যুগ ধতে গমন, এ তোমাৰ বৈবিলাস }" -চৈ তসচৰিতামৃত । পদকস্তক পুথিত আছে, শ্ৰীশধিকাই তমাল গাছ দেৰি কৃষ্ণক্রম। কৰি –“বিজনে আলিঙ্গই তণ তমল” আক চণ্ডীদাসৰ কবিতাত আছে, মেঘ দেখি ‘চাহে মেঘপানে, সচলে নয়নেৰ তাৰা ।” চৈত্যাইও “চটক পর্বত দেখি গোবফনে ভনে, ধাএ চলে আৰ্ত্তনাদ। কৰিবা কননে।” “যাহা নদী দেখে তাহ। মানয়ে কালিন্দী । “তমালেব বৃক্ষ এক সম্মুখে দেখিয়া । কৃষ্ণ বুলি ধেয়ে গিয়ে ধৰে । জড়াইয় ॥" শ্ৰীৰাধিকাই—পুছয়ে কাবুৰ কথা ছন ছল 'র্ম।থি । কোথায় দেখিলা তাম কহ দেখি সখি ॥-- ( চণ্ডীদাস )। চৈতন্মাতও । -- গনাধৰ দেপি প্রচকয়ে জিজ্ঞাস। কোথা কৰি আছেন। -। শ্যামল পীতবাস।”- ( চৈত্যভাগবত । শবৰ ধত উপান্ত উপাদকৰ ভাব প্রবল ; শ্ৰীকৃষ্ণ তেওঁৰ উপাত, তেওঁ প্ৰকঞ্চৰ উপাদক । উপাস্তউপাসকৰ ভিতৰত যি দৃঢ ভক্তি দৃষ্ট মাকৰ্ষণ বঁট সম্বন্ধ সেই ভজি সেই 'তাকর্ষণ সেই প্ৰেম সেই সম্বন্ধহে শঙ্কৰং বস্তু ; প্রণয়ী আৰু । প্ৰণয়িনীব দত্তোগঙুস্থানিত প্ৰেম তৃপ্তি, তাৰ |াঘাতত ওপজা কষ্ট, আৰু দীৰ্ঘবিহজনিত কাতৰপৰা ওপজ৷ উদ্ভাশু প্রেম। নহয় । বেদা”ৰ অদ্বৈতবাদ পৰা জন্ম হোৱা। চৈতন্যদেৱৰ নতুন বৈষ্ণবী-অদ্বৈতবাদ শঙ্কৰদেৱত নাট। শঙ্কৰ সদার রুক্ষীৰ কিঙ্কৰ, কৃষ্ণদ দাস ; তেওঁ কৃষ্ণৰ দয়িতা বা প্রণয়িনী নহয় । উপান্ত উপাসকৰ প্ৰভেণ নথকাতে শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ দশম স্কন্ধত [ ২০১ ] যোড়শ আধা । ২ - ৫ বর্ণিত গোপীৰ ভাব,- "কতোজনী কৃষ্ণ হুয়া বাৱে বংশী তুলি । ন কৃষ্ণময় হুয়া কতো আননন্দতে চলে ॥ ৯ নকৰিবা ভয় বুলি কতো গোপী মাতে। মই প্ৰাঞ্চ আইো কি ক'ব বৃষ্টি বাতে ॥...... ধৰিলে। মনন্দৰ হেৰ চাপ নিৰন্তৰ । ' ইত্যাদি। । চৈতনাৰ এই সোহং ভাব, “বুঞি সেই মু' ৫ সেঃ কহি ক ও হাসে ”-চৈত্য ভাগৱত । বিদ্যাপতি গৗ ততো এহ কথ! ‘অসুখন মাধৱ মাধৱ। দোঙৰিতে সুন্দৰ ভেল মাধাই ॥” জয়দেৱৰ আনাতো এট,- “মুহুৰবলোকিতমগুনলীলা। মুৰিপুৰত শি। ত 'ভাবনশীল।। ' কিন্তু শঙ্কৰে উপস্তা উপাসকৰ প্ৰভেদ সাৱধানে বাধিছিল ; কাৰণ তেওঁ জানিছিল, যে কান্ত আক প্রণয়িণীৰ প্রেম যদিও খুৰ ওখ তথাপি সাধাৰণ লোকৰ হাতত পৰি সি নিশ্চয় অধোগতি প্রাপ্ত হব। সংসাৰীৰ সংসাৰ ধৰ্ম্মত দেইভাব কাৰ্য্যকৰ নহয় বৰং বি ।দজনক । সন্ন্যাসধর্ষ৬প্ৰতিভাশালী ধর্মংিস্থাপকে গুৰিতে সেই ভাব ভালে। ৰাপিলেও পিছত শিষ্যসকলৰ দ্বাৰাই যে । তাৰ দুৰ্দশ ঘটিব, সেইটে বদলী শঙ্কৰদেৱে ভালকৈ জানিছিল। সঁচাকৈ চৈত প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মত তেন ঘটিলোআক সেই ধৰ্মৰ অৱনতিৰ লিয়েই এটা ঘাই কাণ । ‘ষ্ঠামমেব পৰংপ । পুৰীমাধুপুৰী বৰ। বয়ঃ কৈশোৰকং ধ্যেয়মাস্তএব পৰে। ৰসং ৷”—-পদাবলী । অর্থাং ৰূপৰ ভিতৰত তামৰূপ, পুৰীৰ ভিতৰত মথুৰাপুৰী, বৰ্ষসৰ ভিতৰত কৈশোৰ আাক ৰসৰ ভিতৰত আদিৰস শ্রেষ্ঠ ; এইটো চৈতন্ত্য প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰ মূলমন্ত্র । শব্দৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মত, বাঘজৰী ছিগিলেই ভয়ানক বিপদজনক উদ্দাম আদিৰসৰ এনে প্রধাই নাই তাক দেই । [ ২০২ ] ২ ৩ ৬ শঙ্কৰদেৱ । বাবে শব্দৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰ আন চৈত্য প্ৰচাৰিত ধর্মতকৈ ওখ । শঙ্কৰদেৱৰ প্রৱাৰিত বৈষ্ণৱধৰ্ম্ম নিৰিহনিপানাকৈ শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ পৰা অনা ধৰ্ম্ম । চৈত্যৰ প্ৰচাৰিত বৈঞ্চরধয় তাকল যে শ্ৰীমদ্ভাগৱতাসুমোদিত এনে নহয়, সি ব্ৰহ্মবৈবৰ্ত পুৰাণ, বৃহন্নাৰ দীয় পুৰাণ, আৰু ঘাইকৈ অঘদেহৰ ীেতগোফি, বিছাপতি অক চ ঔীদাসৰ কবিত , ৰামান” ৰায় ৩াদিৰ নাটক , কপ সনাতনব সংস্কৃত কৃষ্ণলালাব হন্থ তাষিণ ভরবেগে সানমিহলি । তেওঁ তেওঁৰ ৰাধ-ভাবৰ নিমিত্তে ঘ’ৰপৰা যি সেই ভাবৰ পবি পোষক পাছিল তাৰেই তেওঁৰ বৈষ্ণবধ ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল । বাস্তবিকতে কবলৈ গলে, বিষ্ঠাপ'ত, চণ্ডীদাস আর জযদেৱৰ কবিতা ;ে তেওঁখ প্রচাৰিত ধৰ্ম্মৰ শাক ঘাইকৈ তেওঁৰ মত কৃষ্ণ-প্রেমৰ উৎপধিক বুলিব লাশে । চৈত্যৰ অতিৰিক্ত ভাব প্রবণ মনত বিষ্ঠাপতি চও।দাস । আ ক জগদেৱৰ প্ৰচি কবিতা অস্তুবিত বদ্ধিত আৰু পুপিত হৈ উছিঠিল । তেওলোকে কবিতা কৰি প্ৰাধাকৃষ্ণব প্ৰেমৰ বিষয়ে, স্বাধাব কৃষ্ণবিবহৰ বিষয়ে ঘি লেখিছিল, চৈতশৃঙ্গ সেইবোৰ তেওঁৰ জীৱনত তাভিনয় কৰি প্রক ত যেনকৈ দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। একেই চৈতন্ত্যৰ অতিৰিক্ত ভাবপ্রবণতা (Sentimentalism), প্রতিতাসুলভ বুদ্ধিৰ প্রখৰত। আক প্রগাটি পাণ্ডিত্য, তাব ওপৰত তেওঁৰ “জিনিয় য়চ” (Genius) মূলত অর্থাৎ নবনবোন্মেষশালিনী বুদ্ধিমূলও ‘একচেটি চিটি” { eccentricity) কেন্দ্রশ্ৰষ্ট বৈষম্য, এই এটাই বোৰে মিলি তেওঁক জয়দেৱ বিষ্ঠাপতি আক চণ্ডীদাসৰ কবিতাময় [ ২০৩ ] যোড়শ আধ্য। ২ - ৭ ভাববোৰ নিজৰ জীৱনত সাকাৰ কৰি লবলৈ সুবিধা দিছিল। আমাৰ বিশ্বাস, জয়দেৱ বিস্থাপতি আৰু চণ্ডীদাসৰ জন্ম আগেয়ে নোহোৱাহেঁতেন নিমাই বিশ্বম্ভৰ প্ৰকট চৈত্য হোৱাটো অসম্ভৱ হলহেঁতেন । চণ্ডীদাসৰ বৰ্ণিত পৃন্দবাগ, ৰাধিকাৰ ব্যাকুল বিৰহ, মধুৰ প্ৰেম আৰু দ্বিাথ্যাম্মাদ চৈত"কল কৰি। ‘নজৰ কৰি নিজৰ জীৱনত দেখুৰ’লে । Tধা: bণ্ডৗদাসৰ কৰিলন্ত “জলদ নেহাৰি নয়নে ঝক (পাৰ, রঞ্চ ত দশম কৰি ব মুসল তা আলিষন আক একদৃষ্ট মগধ মযুগীৰ কণ্ঠ নিইপক্ষণ বৰিছিল, চৈতণ্ডাই ও তেওৰ জীৱনত অনেকবাৰ তেনেক। কৰিছিল। চণ্ডীদাস রঞ্চৰিখত ৰাধাৰ অঙ্গান অৱস্থা বৰ্ণনা কৰি লেখিছে । —‘তুলাখানি দিল নাসিব। মাঝে । তবে সে । রবিল শোয়{স ‘গণসে ॥ চৈতন্তঃৰামৃত গ্রন্থত আছে "আবেশে চলিগ প্ৰভু জগন্নাথ মন্দিৰে । জগন্নাথ দেরি প্রেমে শলা তস্থিৰ ॥ জগন্নাথ লিপিতে চলিল৷ ধাইয়া। মন্দিৰে। পৰিল প্রেমে আবিষ্ট হয়৷ ॥। শ্বাস প্রশ্বাস নাহি উদৰ । ম্পদন। দেখিয়া চিহিত লৈ ভট্টাচায্যৰ মন ৯ স্বল্প তুলা আনি নাসা-আগ্ৰেতে ধৰিল । ঈষৎ চলয়ে তুলা দেখি ধৈর্য্য হৈল ॥” চণ্ডীদাসে লেখিছে - ৰাধাই কৃষ্ণ নাম গুনিলে কৃতজ্ঞ হৈ প্রেষত সেই নাম উচ্চাৰণ কৰোতাজনৰ ভৰিত ধৰিছিলি,— “অকথন বেয়াধি এ কহা নাহি যায় । যে কৰে কামুৰ নাম। ধৰে তাৰ পায় ॥ পায় ধৰি কাদে সে চিকুৰ গড়ি যায় । সোণাৰ পুতলী যেন ভূতলে লোটায় ॥” গোবিন্দ দালৰ ফচাত আছে, চৈতন্তৰ *কৃঞ্চ অফুৰাগে সদ আকুল হৃদয়। শুনিলে কৃষ্ণৰ। [ ২০৪ ] ২ ৩৮ শঙ্কৰদেৱ । নাম অশ্রধাৰণ বয় ॥ প্রাণ কৃষ্ণ বুলি ধৰি । দৈবে কেহ ডাকে। । ধেয়ে গিয়ে আলিঙ্গন কৰে৷ তাহাকে ॥। চণ্ডীদাসৰ কবিতাত আছে,--ৰাধাই “পুছয়ে কানুব কথা ছল ছল '{াখি। কোথায় দেখিল গ্যাম কহ পেখি সখি ৷” চৈতন্য ভগৱতত আছে,= চৈতরাহ ও “গদগম্বৰে দেখি প্ৰভু কৰয় জিজ্ঞাস । কোথ। হৰি। আছেন "yামল পীতবাস ॥” চণ্ডীদাসে লেখিছে, মাটিত ৰাধাই নগেৰে কৃষ্ণ নাম লেপি সুখী হৈছিল—‘ভসে তোমাৰ নাম । ক্ষিতি তলে । লিখি ॥” “চৈতনু-ভাগৱতত ” আছে—চৈত্যই “ক্ষণে পৃথিবীতে লেথে ত্রিভঙ্গ আকৃতি । চাহিয়' বোদন কৰে। ভাসে সব ক্ষিতি ॥ আমষ্টাগৱতত আছে, গোপীসকলে বাসক্রীড়াৰ মাজতে কুৰঞ্চ হেৰুৱাহ কৃষ্ণ বিৰহত কাতৰ হৈ কৃষ্ণক বিচাৰি বিচাৰি । নেপাই কৃথলীলাৰ শ মুভিনয় কৰিছিল, —‘পুতনাৰ বেশে কতোজনী দেয় স্তন। কতে৷ হুয়া কৃষ্ণশিও শোধয় জীৱন ॥ কতো গোপী থাকে যেন শকত আকাৰে । কৃষ্ণ হুয়া ওভতাৱে । চৰণ-প্ৰহাৰে ॥ কতো গোপী বসে শিশুকৃষ্ণ ৰূপ ধৰি ॥ তৃণাৱৰ্ত। হুয়া কতো । গোপী নেয় হৰি ॥ কৃষ্ণ ছয় । কেহোজনী ফুৰে। আঠু কাচি। কঙ্কালত ঘাঘৰ ঘুগুৰা কৰে সাৰি । ” ইত্যাদি । ( শঙ্কৰদেৱ প্রণীত কাৰ্তন )। কিন্ধ কৃঞ্চবিৰহত । কাতৰ ৰাধিকাৰ ভাবাপর চৈতন্তদেৱে ঘাইকৈ বিন্যাপতি, চণ্ডীদাস, আদি কৱিসকলৰ প্ৰণিত ত্ৰাধিকাৰ অভিনয় হে কৰিছিল, মদ্ভাগৱতৰ গোপীপকলে কৰা কৃঞ্চৰ অভিনয় সিমান নহয়। শ্ৰীমদ্ভাগৱতত বাধিকাৰ নাম একেবাৰেই নাই । । তাত কৃষ্ণৰ এজম । । [ ২০৫ ] যোড়শ আধ্য । বিশেষ সুৱাগৰ পাত্ৰ গোপী । যাক কৃষ্ণই লৈ আনবিলাক গোপীক এৰি এবাৰ অন্তৰ্ধান হৈ গৈছিল, এনে গোপী এজনাৰ যৎকিঞ্চিত। অ্যাভাব দেখিবলৈ পোৱা যায় মাথোন। বাধা নামৰ গোপীৰ উল্লেখ আন আন গোপীৰ লগত এবাৰ মাথোন পোর শম্ব। সেই ৰাধাও দহৰ লগৰ এভু: ' আৰু বিশেষত্ববস্মিত । অময়াগৰতৰ ৰাধা ৰাই ৰাধা নস্থয়, । প্রধনা গোপী নহয়।-“অনেক সহঅ গোপীৰূপে অনুপাম ! হন। তাসম্বাৰ মুখ্য মুখ্য কিছু নাম ॥ , মদনমঞ্জৰী, ৰত্নমালা। পদ্মাৱতী, কুন্তীকুমুদিনী, চন্দ্রকলা ৷ ৰোহিণী, হৰিণী , স্বয়ম্বন্ধী, বিম্বাধৰী। মাধবী, ৰাধিকা, মধুমতী, মন্দোদৰী ৷ ইত্যাদি,- নশম স্বদ্ধ। ইথান । “াৰ্যই স্পষ্টকৈ বুজা যায়, যে চৈত্যৰ ৰাধা শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ পিছৰ ব্ৰহ্মবৈবৰ্ত পুৰাণৰ ৰাধ ; আৰু তাৰো অনেক কালৰ পিছব মদেৱ, ব্যিাপতি, চণ্ডীদাস আদি কবিসকলৰ ৰাধা । ভগৱতী বৈষ্ণৱধৰ্ম্ম । প্ৰচাৰক শ্ৰীশঙ্কৰদেৱৰ দশম কীৰ্ত্তন আদি কোনো পুথিততেওঁৰ গীত ভটিমা আদি কতো সেইদেখি ৰাধাৰ নাম নাই, ৰাধাৰ প্ৰেমৰ বিশেষত্ব নাই ; কাৰণ। তেওঁৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰ গুৰি শ্ৰীমদ্ভাগৱত । তেওঁৰ নাট গীত পদ। ভটিমা চপয় 'আদিত কল্পিী, সত্যভাম আদি কৃষ্ণৰ মহিষীৰ গুণ। নাম আছে, মুঠতে গোকুলৰ গোপীসকলৰ কৃষ্ণভকতি কৃষ্ণপ্রেমৰ । কথা আছে, কিন্তু চৈতন্তৰ ৰাধাৰ প্ৰেম, ৰাধাৰ নাম লাই । মুঠতে শ্ৰীমদ্ভাগৱতত যি নাই, শস্কনদেৱৰ পুথিত, শঙ্কৰদেৱৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মত সি নাই। শঙ্কৰ চৈত্যৰ শিষ্য হোৱাহেঁতেন ধর্ণ বিষয়ত তেওঁলোকৰ ভিতৰত এনে Fundamental difference সৌলিক প্রভেদ । হব পাৰিলেহেঁতেন নে ? গোকুলৰ গোপীসকল শঙ্কৰৰ মানত নৃষ্ণৰ। ২০ : ১৪ [ ২০৬ ] ই 2 ০ শঙ্কৰদেৱ । মহাভক্ত, মহাপ্ৰেমিকা ; উদ্ধৱৰ দৰে শঙ্কৰে তেওঁলোকৰ ভৰিৰ ধূলি নিজৰ শিৰত লব, কিন্তু তেওঁলোকে কৃষ্ণৰে সৈতে আৰু কৃষ্ণৰ। বিৰকত কৰা কেলিৰ অভিনয় নকৰে । অকল দিয়েই নহয়, তেওঁ তেওঁৰ দশম কীৰ্ত্তনত কৈছে--"কৈৰ কামাতুৰা অনাচাৰী গোপ নাৰী। কৰিলে অধীন দেখা ঈশ্বৰ মুৰাৰী ॥ ভকতি কৰিলে কৃঞ্চে একে। নবাছও। হেন জানি সংজনে ভজা ভগৱন্ত ॥" “এঞ্চে স্বী। বমচাৰী আৰো ব্যভিচাৰী। তাহাৰো অধীন ভৈল ঈশ্বৰ মুৰাৰি। নাবাছে অজাতি জাতি পাপা পুণ্যৱন্ত । ভকতিসে বত্য কিন্তু প্ৰভু ভগৱন্ত ॥"- দশম । এইয়েই শঙ্কৰদেৱৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰে সৈতে চৈতষ্ঠাদেৱৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰ ঘাই প্ৰভেদ । চৈত্য প্ৰচাৰিত । ধৰ্ম্মৰে সৈতে শব্দৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰ এনে মৌলিক প্রভেদ । থকাতো শঙ্কৰে চৈতথ্যৰ পৰা ধৰ্ম্ম পোৱা বুলি কোৱা কথা । অতি মাচৰিত নহয় নে ? এই বাবেই শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ শেষ বয়সত চৈত্যাৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰ বিষয়ে ভালকৈ জানিও আক । মহাপ্ৰভাৱেৰে সি চাৰিউ ফালে প্ৰচাৰিত হোৱা দেখিও তাৰ প্রতি মলপো আস্তুষ্ট নহৈছিল । তেওঁ কবীব, ৰামানন্দ, ৰাপ । সনাতন আদিৰ দ্বাৰাই প্ৰচাৰিত বৈষ্ণৱধৰ্ম্ম কৃষ্ণভক্তি কৃঞ্চপ্রেম আদিৰ প্ৰতি বৰং শ্ৰদ্ধাবান হোৱা দেখা যায়, তথাপি চৈতনাৰ প্রতি নহয় । বৰং অনেক সময়ত তেওঁ বৰপেট। পাটবাউসী। আদি ঠাইত থাকোতে চৈতন্যপন্থীয়া লোকক বা চৈতন্য। পস্থীয়া ধৰ্ম্মত শৰণ লবলৈ যোৱা লোকক সেই পথ একৱাই নিজৰ প্ৰচাৰিত ধর্মমতে শৰণ দিয়া দেখা যায়। চৈত্যৰ প্রতি শঙ্কৰৰ অনুৰাগ নথকাৰ আৰু এট। কাৰণ, চৈতন্যৰ সন্ন্যাস গ্রহণ। [ ২০৭ ] ষোড়শ আধ্য । ২১১ শঙ্কৰ কলিত সন্নাস আশ্ৰমৰ বিপক্ষ সাছিল । ৷ শঙ্কৰ আদৰ্শ গৃহস্থ, ভক্ত বৈষ্ণৱ । গৃহস্থই গৃহকাৰ্য্যক সকলে ক উব্য সাধন কৰি, সকলো দায়িত্ব গাও ৰাখিও ঈশ্বৰৰ নাম কীৰ্ত্তন কৰি শুদ্ধ সত্বৰূপে থাকি ধৰ্মানুষ্ঠান কৰি থকাটো তে ও শেষঃ বুলি জ্ঞান কৰিছিল। জনক তেওঁৰ আৰ্থি গাড়িল, শঙ্কৰাচাৰ্য্য নকয়। তেওঁৰ মতে । বৈষ্ণৱ হবলৈ সন্ন্যাসী হবৰ কোনো প্রযোজ। নাই তেওঁৰ তেনেকুৱা মত থকাৰ নিমিত্তে তে কণ্ঠভূষণে বাবাণনীৰ পৰা যেতিঙ্গা সংস্কৃত ৰত্নাৱণী পুথি মানি তেওঁক দিয়ে, তাৰ এগকাৰ বিষ্ণুপুৰী সন্ন্যাসী বুলি শুনি তেওঁ প্ৰথমতে সেই পুথিৰ ওপৰত শ্ৰদ্ধা প্রকাশ কৰা নাছিল , পিছত কণ্ঠভূষণৰ অনুৰোধত পুথিখন আগৰপৰা গুৰিলৈকে পঢ়িহে তেওঁ তাৰ গুণত । মুঠ হৈ পুথিখন মূৰত লৈ 'মানন্দত নাচিবলৈ ধৰিলে । ।--*প্লাৱনী প্রন্ত বাৰাণসী হন্তে আনি। শঙ্কৰদেৱক দিয়! বুলিলন্ত । বাণী ॥ বিষ্ণুপুৰী নামে এক সন্ন্যাসী মাছিল । ইতো গ্রন্থগান বাপু তেহেঁ। বিৰচিল । • * * শুনিয়া শঙ্কৰদেৱে হেলা কৰিলন্ত । সন্নাসীৰ কৃত জ্ঞান কৰ্ম্ম কহিলত । কিবা কাম ইহাত ব{ মাছ আমাৰ । * * * পাছে একশৰণ শঙ্কৰে দেখিলন্ত ॥ কিনো মহা দিব্য গ্রন্থ মানিয়া মনত। উঠিলপ্ত গ্রন্থথান ধৰিয়া শিৰত। নাচন্ত হৰিষে আতি মনে মহ ৰঙ্গ। বোলন্ত জানিবা বিষ্ণুপুৰী মোৰ সঙ্গ । ' — দৈত্যাৰি । শঙ্কৰদেৱে “একাদশত” লেপিছে,- কৃষ্ণই অৰ্জ্জুনক গীতাত কৈছে, "তপ জপ সন্ন্যাস পৰম মহাদানে নপাৱে আমাক সখি যোগ মহাজ্ঞানে । ” কৃষ্ণই উদ্ধৱক কৈছে, “ নপাৱে আমাক একাদশী উপবাসে । নকৰয় বৰ্ণমোক পৰম সন্ন্যালে ॥” [ ২০৮ ] ১১২ শঙ্কৰদেৱ । মহাপুৰুষীয়া ধৰ্ম্ম আৰু চৈতন্তপন্থীয়া ধৰ্ম্মত শৰণ বা দীক্ষাৰ প্রণালীতও অনেক প্রভের আছে, যিবোৰৰ বিষয়ে ইহাত কৈ আমি মহাপুৰুধীয়া আৰু চৈতন্যপন্থীয়৷ লোকৰ মন ফু৷ । কৰিব নোখোজে ; কাৰণ সেইবোৰ গোপনীয় কথা । মুঠতে কওঁ চৈতন্থাৰ দীক্ষাত ষোল নাম, শঙ্কৰৰ শৰত চাৰি নাম । শঙ্কৰদেৱে ভাটাত থাকোতে জনক চৈতন্যপন্থীয়। ধোলনামৰ দীক্ষা লোৱা লোকক দেহ পথ এৱাত শৰণ দি মহাপুৰুষীয়া কবিছিল । চৈতন্যদেৱৰ । ধৰ্মপ্ৰচাৰত কৃষ্ণপ্রেমত উন্মত্ততা, কৃষ্ণভাবত আৰু ৰাস্বিকাৰ ভাবত বিভোৰতানাচি নাচি সংকীৰ্ত্তন, ভাবত মাটিত বাগৰি বাগৰি ফুৰালেন্তি লোৱা ভাববিলভাৰ। আIধক্যত স্মা, অজ্ঞানতা, ইত্যাদি । শঙ্কৰদেৱৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰত তাবপ্রবণতা গাম্ভীৰ্যৰে সৈতে মিহলি , সন্ধাত্তনত প্ৰেমৰ আাবেগ। আছেকিন্তু উচ্ছলৈতা নাই , সি মিঃমিত, মুগঠিত আৰু সুশৃঙ্গলিত। চৈতন্নাই কৃষ্ণনাম শুনিলেই বিহবল বাতুল হয়, লঙ্কাত্তন কৰি কৰি প্ৰলাপ বকে, আৰু শেহত তেওঁ অজ্ঞান। অৱস্থা প্ৰাপ্ত হয় । শঙ্কৰদেৱে কৃষ্ণনাম শুনি । ভক্তিত গদগদ হয়, গভীৰ ভাবত নিমগন হৈ স্কৃতি, প্ৰাৰ্থনা, অন্ধুতাপ কৰি নিজক ধ্য মানে। চৈত্যও কৃষ্ণপ্রেমিক, শঙ্কৰও কৃঞ্চপ্রেমিক ; কিন্ধ চৈতহ্যৰ প্ৰেমত চঞ্চলতা, শঙ্কৰ প্ৰেমত ধীতা ; চৈতহ্যৰ প্ৰেমত ধুমুহাবতাহ আৰু প্ৰবল ঢোৰ হেন্দোলনি, শঙ্কৰৰ প্ৰেমত প্রশাশ্বতা আৰু মুগভীৰ স্থিৰতা । চৈতন্যদেৱে জগন্নাথৰ ৰথৰ আগত সঙ্কীৰ্ত্তম কৰেতে কৰোঁতে-– উলও নৃত্যে প্রস্তু কৰিয়া হমাৰ। চক্রক্রমি অমে যৈছে অলাত আকাৰ ॥ । কস্ত স্বেদ পুলকাশ কম্প বৈৰণ । [ ২০৯ ] ষোড়শ আধ্যা ২১৬ নানা ভাবে বিবশত ভক্ত ইর্ষ দৈন্ত ॥ আছাড় খাষ্টজা পডি ভুমে গড়ি যায। সুবৰ্ণ পৰ্ব্বত যেন । ভুমেতে লোটায় । কড় স্তম্ভ কম্ভ প্রভু ভূমেতে পড়ঘ। শুফ কাষ্ঠ সম হস্ত পদ লাচলয় । কড় ভূমি পডে কভু ভষ শ্বাসচীন। যাহা দেখি, ভক্তগণেৰ হয প্রাণ ক্ষীণ । কতু নেত্রে মালাজল মুথে পড়ে সেন । অ ধাণা চন্দ্ৰবিন্ধে। বহে যেন ॥” এনেকুৱা অৱস্থ} স পৗত্তনত চে ন্যা দেৱীৰ সদায়। শহণৱেৰ সঙ্কীৰ্ত্তন প্ৰগাঢ ভক্ষিপণ অধচ উদাস নহয় এবাৰ ‘ক ছবাৰ তেওঁৰ সঙ্কীৰ্ত্তনত তেওঁৰ ভকতসকলৰ মতৰত এন এজনৰ। অতিৰিক্ত ভাব প্রবণতাত ক্ষণব বৰ মিমিদ জ্ঞানশূন্ম হোৱা দেখা গৈছিল, কিন্ধ তে স্থত্ব হয় যেনে,-"দিনেক শঙ্কৰদেৱ সভাত আছন্ত। মহাৰঙ্গে ৰামদাস কৗকা কৰন্ত ॥ আমৃত বৰিষে যেন শুনিয়া লোকৰ প্রলাদ চৰিত্ৰ পদ ঘোষ কাত্তনৰ 'আনন্দৰ সীম। নাত প্ৰেম উপজিণ । কীৰ্ত্তন স্থত মল সবাৰে মজিল H ঘনে ঘনে আনন্দে কৰয হৰিধ্বনি । মাজনিশ ভা মাজে জ্বালিল। অনি। দপদপ কৰি । তগ্নি জলন্তে আছয় । ৰামদাস আতৈ প্রেমমুক্ত অতিশয় ৷ শৰীৰত নাহি অক্ষুসন্ধান তাহান । মুখে । 'Iাত্ত কৗত্তন কৰন্ত মনে ধ্যান | খে ন পইলাদ ব হস্তাদন্তে ভিড়িলেক। জলে বুৰাইলেক যেন সৰ্পে দংশিলেক ও যেন মতে তাক গাত খানি পুতিলেক । আৰো যেন মতে বিষ পান । কৰাইলেক ৫ হাতে গলে বান্ধি অগনিত পেহলাইলেক । কীৰ্ত্তন কহে এহি প্রস্তারে প্রত্যেক ॥ প্রেমে পৰশিছে নাহি গাৱত চেতন। অগনিত গৈয়া পৰিলেক তেতিক্ষণ। ॥ তাতে পাৰি । মানন্দতে পদক বোলন্ত । সমস্ত সমাজে ছাৰি হৰি উচ্চৰম্ভ .॥ [ ২১০ ] ২ ; ৪ শঙ্কৰদেৱ ধৰ । ধৰ । কৰন্ত শঙ্কৰদেৱে চাই ] মাধৱে মন্দিৰ থৈল) হাতৰ খসাই ॥ ভালেখিনি ভৈল সুগনিত পৰিছহ । কতোক্ষণে মাধৱে । ধৰিষা তুলিলন্ত ॥" আৰু এদিন, - “আনন্দে শঙ্কৰদেৱ থাকন্ত সাক্ষাত । মিলে জানা আনন্দ অপৰিমিত তাত ॥ প্রেমানন্দ | সাগৰত মজি থাকৈ লোক । একদিন যেন ভৈল তাক । শুনিয়োক। ॥া কংসবধ ঘোষ ' গ্ৰামৰাম গু গাম্ভ । সেহি সময়ত প্ৰেম উপজিল তান্ত ॥অম্বষ্ঠ সহিতে কুবলয় হাতী মাৰি ॥ ভৈলা বঙ্গশালাত প্ৰবেশ ৰাম হৰি ৷ কান্ধত হস্তীৰ দান্ত শিশুগণ সঙ্গে ।। ওহি পদ ৰামৰাম গুৰু গম্ভ ৰঙ্গে ॥ সমস্ত লোকক প্ৰেম পৰশি আছয় । তান গাৱে চেতম গিয়ান নাহিকয ॥ প্রেমানন্দ সমুদ্ৰত মজিল খুলি । কান্ধত লৈলন্ত এক গোট স্তম্ভ তুলি । ॥ স্বভাৱে বকিৰে জঠ মুনিষে পাৰয় । আৰো গোৰ পুতি ঘৰে লগায়া আছয়॥ এক ঠেলা মাৰি তাক জুই হাতে ধৰি { কৌতুকে কান্ধত লৈয়। যাৎ লীলা কৰি ॥ যেন হস্তী দাস্ত কান্ধে লৈয়৷ ৰাম হৰি । বঙ্গ শালা। বঙ্গশালা প্রবেশ ভৈলন্ত লীলা কৰি । সেহিমতে ৰামৰাম গুৰু চলি যান্ত । সব লোক ভয় উ\নো গাৱত পেংলাত্ত ॥ আথেবেথে । মাধৱদেৱে গৈ ধৰিলয। কান্ধৰ নমায়া কতো দূৰত থৈলন্ত ॥" দৈত্যাৰি । দুইৰে ধৰ্ম্মৰ এই বিভিন্নতাৰ মানে, - *স্কৰদেৱ স্বভাৱতে ধীৰ আৰু গম্ভীৰ ; চৈতন্যদেৱ স্বভাৱতে চঞ্চল আক Excitable অর্থাৎ অলপতে উত্তেজিত হৈ উঠা স্বভাৱৰ । কাৰণ, চেঙেলীয়া। ডেকা অস্থিৰ চঞ্চল নিমায়েই তো আদহীয়া চৈতন্যদেৱ। শখৰদেৱ । [ ২১১ ] ষোড়শ , আধ্যা। ২ ১ ¢ মাধৱদেৱে বৰ্ণোৱাৰ নিচিনা –সদায় “গহীন গম্ভীৰ ধীৰ ধীৰমতি । এই কথাৰপৰা কোনেও যেন নাভাবে, শঙ্কৰৰ কৃঞ্চপ্রেম কম আক চৈতন্যৰ বেছি । ও গ্ৰত কৈ আছিঙে যে শঙ্কৰৰ প্রেম মুশূন্ধক, চৈত্যৰ প্ৰেম উচ্ছ স্থল । উই ন ন স্বভাৱ অমুসৰি এই প্ৰভেদ। তাক এটা কথা, শধৰ দাসীগ্না, 25 বাদ। । অসমীয়াৰ চানেকী শঙ্কৰ, বঙ্গালৰ চানেকী ৮ৈত্য। সমী) জাতি স্বভ ব্লতে “চেন্টিমেণ্টল” (Sentimental অর্থাৎ অনিৰিক্ত ভাবপ্রবণ। নতম্ব আৰু | excitable) উত্তেজনীয় নয় , অসমীয৷ ‘বিজর্ড" (reserveঅর্থাৎ সংযত , বঙ্গালীজাতি স্বভাৱতে উত্তেজ্ঞনীয় স্থা অতিৰিক্ত ভাবপ্রবণ । 'অল ও বঙ্গালীৰ চকুৰপৰা পানী ওলাখ। অলপতে তেওঁ কৃতজ্ঞ হয়, অল । ত নচামচি কাৰ, অলপতে খঙত উতলে, অমত গদ Yদ হয়, পুণাত জৰ্জৰিত হয়, আত্মসংযম পাহৰি যায়। যি বস্তু বেগেতে তপত হয়, সেই বস্তু। বেগেতে চেঞ্চাও যু । সেইদেখি । এষাৰ মিঠা মাতত, এটা মৰমৰ কায্যতেই বঙ্গালী পমি পানী হয়। ভাবপ্রবণ (Sentimental৷ মানুহৰ স্বভাৱেই এনে। বঙ্গালীজাতিৰ স্বভাৱ বঙ্গালীৰ প্ৰতিনিধি বঙ্গাব্দী ধৰ্মপ্ৰচাৰ ক চৈতষ্ঠ দেৱৰ গাত যে সম্পূৰ্ণৰূপে থাকিব আৰু তেওঁৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মত তাৰ। আতিশয্য প্রকাশ পাব তাত আশ্চৰ্য্য কি ? চৈতন্যদেৱৰ । প্লাত শঙ্কৰদেৱ আকৃষ্ট নোহোৱাৰ ইও এটা ঘাই কাৰণ । চৈত্যৰ ধৰ্মগ্রটাৰত অতিৰিক্ত ভাবপ্রবণল, অসংযত আৰু “অনুপ্রেকাটিকেল” অর্থাং কল্পনাভূমিষ্ঠ, কিদ্ব ফলোপধায়ক নোহোৱা কাৰ্য্য, দেশ কাল পাত্ৰৰ প্ৰতি তাকৰ দৃষ্টি, অদূৰশিতাইত্যাদিয়ে [ ২১২ ] ২১৬ শঙ্কৰদের । শঙ্কৰদেৱক তাৰপৰা জাতৰাই থৈছিল ; কাৰণ, তেনেকুৱা অতিৰিক্ত ভাবপ্রবণতাউন্মত্ততাবিহুৰলত শঙ্কৰদেৱৰ স্বভাৱৰ বিকদ্ধ । ভগৱতী বৈষ্ণৱধৰ্ম্ম সৰ্বসাধাৰণৰ ভিতৰত প্ৰচাৰ কৰি। তাক স্থায়ী কৰিবৰ নিমিত্তে তেনে প্ৰণালী আৱশ্যক বুলি শঙ্কৰদেৱে । নাভাবিছিল । । শবিধেৱে সদাচাৰ সুনীতি ধৰ্ম্মৰ প্ৰধান অঙ্গ কৰি ৰাখিছিল। মুঠতে ঈশ্বৰত অচলা ভক্তি, নিজৰ জীৱনত পবিত্রত , সদাচাৰ । আৰু সংযম, পৰৰে সৈতে ব্যৱহাৰত সত্য ফায়ণতা, এইবোৰেখে তেওঁ তে A শিষ্য হৰিভকতৰ জীৱন গঠন কৰিছিল। সামাজিক ৰীতি নীতি ৰক্ষ। কৰি চলিও তেওঁৰ প্ৰচাবত ধৰ্ম পালন কৰিবলৈ। তেওঁ শিক্ষ্যসকলক সুবিধা দিছিল। । তেওঁ বুsিছিল যে তেওঁৰ শিষ্যসকল সমাজত প্ৰচলিত ৰীতি নাধিপত্য একেবাৰে বিছিন্ন ভলে সমাজৰপৰা এৰ'ই ধৰি কৈকুল হব। , সেইদেখি যদিও তেওঁ প্রতিমা পূজগ না, তার্থকষা, শ্রাদ্ধ কৰআদি কাৰ্য্য তসাব বিবেচনা কৰিছিল, তথাপি সেইবোৰ উপস্থিত সমাজ-বান্ধনীৰ 'ত’জ প্রত্যক্ষ দে°ি তেওঁ একেবাৰেট দলিয়াই নেপেলাইছিল । ‘তীৰ্থ বুকি কৰে। স্থত শুদ্ধি । প্রতিমাত কৰে দেৱতা বুদ্ধি । বৈঞ্চৱত নাই ইসব । মতি । গৰুতো অধম কৃষ্ণ বদতি ॥ ” কীৰ্ত্তন । মাধবৰ বৈনায়েক গয়ডপাণিয়ে ( পিছত নাম—ৰামদাস) তীৰ্থলৈ যাবলৈ বৰ ইচ্ছ৷ কৰি আছিল ; এনেতে তেওঁ শঙ্কৰদেৱক লগ । পালে। শঙ্কৰদেৱে "তত্ৰৈব গঙ্গা যমুনাচ তত্ৰ গোদাবৰী সিন্ধু সৰস্বতী । সৰ্বানি তীৰ্থানি এসত্তি তত্র| ঘরাচাতোদ্যৰ কথা প্রসঙ্গ ॥ শ্লোক পঢ়ি তাৰ অৰ্থ কৰি গয়াপাণিৰ মনৰপব। তীর্থ [ ২১৩ ] যোড়শ অধ্য ১ ৭ কৰিবলৈ যোৱা সফল্ম এৱাই তেওঁক বৈধৰ্ম্মত শৰণ দিলে,- "সমস্তে তীৰ্থৰ আশ এৰি সেঠিক্ষণে । কৃষ্ণৰ অভয় পদে পশিল শৰণে ॥ শঙ্কৰদেৱক গুক কৰিয়া নিশ্চয় । তান সঙ্গে আনন্দে । ৰহিলা মহাশয় ॥ গয়াপাণি নাম , লন দুৰ কৰিলন্ত । ৰামদাস না দেৱ শঙ্কৰে দিলন্ত ॥" শঙ্কৰনেৰ দশম লেখিছে. —“যাহাৰ। মুখত থাকে হৰি হেন ন'ম। গঙ্গ’ শয়া কাশী । পৃদ্ধনা.েত নাহি কাম । ॥” যদিও তীর্থ কৰা সম্পর্কে শঙ্কৰদেৱৰ হেনেরা মত সছিল, তথাপি যি তীৰ্থ কৰিবলৈ যায় তেওঁক তেওঁ }ধা নিদি ছিল, বৰং নিজে ও ডনাৰ তীৰ্থ কৰিবলৈ ৈচিল : কাৰণ, সেসটে। দেশাচাৰ ; স্মক দীৰ্থ ভ্ৰমণ যে শিক্ষা আছে সেইটেতেওঁ নিজৰ জীৱণত ভালকৈ উপলদ্ধি বৰিছিল । জাতিভেদ প্রথাত যদিও তেওঁৰ মাপ মাডিল, অভ ভকতীয । * ওথ জাতৰ মীমু তকৈ ভকতীয়া চণ্ডালকে যদিও । তেওঁ শ্ৰেষ্ট অসন দিড়িল + থোপি বিকর্ষণ।

  • •zনি। ব্রাহ্মণ সম্ম, হইবেক নলাগে তাৰ যিটে৷ ফুকথাত বসি ।

যৈতে তৈাত হৌক সি সি "ন সৰ্ব্বোত্বম যাৰ প্ৰদ্ধ৷ fৰ ভকতিত ॥ জাতি কুলাচাৰ ধর্মে কোন কাৰ্য সাধিবেক, জান কোন কাৰ্য শত । জানা আপতি পাপী, ককাক দণক মাছ, তাৰে হৈবে পৰম মহত । ........কৃগৰ উ কতি আতি নচাবে আIচাৰ পাতি , ও গতৰ মহা হিতৰুণ । যেন অমৃতক পাইলেন, যেই সেই মতে খাইলে, বৰে হোৱে অজৰ অমৰ ॥" শঙ্কৰদেখৰচি ত দশম। “মচ(ৱে আচাৰ ধৰ্ম্ম হৰিৰ ভকতি । হেন শুনি ককৰ চৰণে শিয। মতি৷ বাভিচাৰী ছুট৷ যত গোপৰ যুবতী। তথাপি কৃষ্ণক পাইলে সাপ্ৰেম ভকতি । শুনিয়ো বৃত্তা ও অভকত মনুষাৰ বান্ধে গৰ মাংগ চণ্ডগিনী সুৰ দিয়া । [ ২১৪ ] ২ ১৮ শঙ্কৰদেৱ । তেওঁ তাত বেচিকৈ হেচা দি ৰজা প্ৰজা সকলোৰে খং-জুই জালাই, তেওঁৰ জীৱনৰ মহাব্ৰত বৈষ্ণবধর্ম প্ৰচাৰৰ বাটত দুৰ্ঘোৰ বিঘিনি। জন্মোৱাটো উচিত ভবা নাছিল । প্রতিমা-পূজাতো ঘদিৰ তেওঁ বিশ্বাস নকৰিছিল, তথাপি দেশীয় ৰজাৰ ক্ৰোধ উদ্রেক, আক বন্ধু বান্ধৱ জ্ঞাতি কুটুম্বসকলৰ আক ব্ৰাহ্মণসকলকে আদি কৰি সৰ্বসাধা ৰূপৰ বিদ্বেষ-বহ্নি উদ্রেক নকৰিবলৈ জগন্নাথৰ মুৰ্ত্তি, আৰু তেওঁৰ মতাৱলম্বী আন সত্ৰবোৰতো কৃষ্ণৰ আন আন মূৰ্ত্তি আস্ত ৰিক অনিচ্ছাস্বত্ত্বেও স্থাপনা কৰি ৰখা হৈছিল। শঙ্কৰদেৱে জানি, ছিল যে দেশীয় ৰজাৰ আৰু লোকৰ বিদ্বেধ-মনল প্ৰজলিত কৰিলে। আৰু দেশ কাল পাত্ৰ বুজি নচলিলে আচল উদ্দেহ ঈশ্বৰৰ উপাসনা আৰু ভক্তিমূলক বৈষ্ণবধর্ম প্রচাৰত ভয়ানক ব্যাঘাত ঘটিব। সেইদেখি নৰনাৰায়ণ ৰজাৰ সভাত ব্ৰহ্মণসকলে গঙ্গ। তুলসী ত্যাদি তেওঁ মামানে বুলি তেওঁৰ ওপৰত অভিযোগে। উপস্থিত কৰিলত তেওঁ নিজৰ মূৰৰ শিখাৰ ভিতৰৰা তুলসীৰ নিৰ্ম্মালি উলিয়াই দেখুৱাইহিল আৰু নিজে গঙ্গাস্নান কৰিবলৈ যোৱাৰ কথা কৈ তেওঁলোকৰ কথাৰ ধ গুন কৰিছিল । । বাস্ত বিকতে তেওঁ এবাৰ প্ৰাদ্ধ, মূর্তিপূজা আ ফ ব্ৰাহ্মণৰ খাৰাই মহুবাৰ মুখে আছতাহাক চাকিয়া পুছিলন্ত ইত্রে আান্তি দেখি বিপৰীত । আতো কৰি কোন বস্তু খাঞ্চে ৰিপবীত। চওলিনী বোলে ইত্ৰ কথা ন তু ৰয়। । হৰি বিনে ঘিটে। ফৰে আন ধেগুজ৷ । তাৰ চৰণৰ ধূলি পৰিষাৰ অৰে। উনি আনি দিলে। আমি ঢাকা ও পৰে।হেন শুনি ইকে ডাইক বচনে সাৰি । ৰথে চৰি লৰি গৈলা৷ আপোন নগৰী ।”—-শঙ্কৰদেবৰ দশম । [ ২১৫ ] ষোড়শ আধ্য । হ১১ প্ৰচাৰিত কৰ্মকাও একেবাৰে উঠাই দিবৰ মনেৰে নানাশাস্ত্ৰৰ তত্ত্ব উদ্ধাৰ কৰি এথন শাস্ত্ৰ ৰচনা কৰিছিল, মাধবদেৱৰ অনুৰোধত হে তেওঁ সেই পুথি নষ্ট কৰিলে । শঙ্কৰদেৱৰ ধয়া প্ৰচাৰৰ প্ৰণালীমুগঠিত আাক সুশৃঙ্কলিত আক ভক্তজীৱনৰ নিয়ম নীতি সদায়াবের নিয়মিত ’ বুলি আঃমি ওপৰত কৈছো তেওঁ গুৰিৰেপৰ। লামঘৰ, মণিক; আাক ভকতৰ হাট৷ সজাই সত্র-সভা পা'ত তিনি-প্ৰসঙ্গৰ নিয়ম বাকি দি ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল । তেওঁ উজনি ভাটী যলৈকে শৈছিল. স্বতে আছিল, ততে এই নিয়মৰ কটকটীয়া বাপে ৰ কাৰ্য৷ কৰিছিল । ভকতসকলৰ ভিতৰত কাৰ্যে, ওঁ বান্ধি দিয়া নিয়ম আক ধৰ্ম প্ৰণালীৰ অলপ লৰচৰ দেখিলে সেইজনক তেওঁ কথোৰ শাসনলৈ আনিছিল। গুণী ব্যাপকলাই খঙ্কৰদেৱৰে সৈতে গুৰিৰেপৰা থাকি তেওঁৰ ধৰ্ম্ম আশ্ৰয় কৰি আছিল, আৰু শঙ্কৰাৰ প্ৰিয়পাত্ৰ আছিল ; কিন্তু এবাৰ তেওঁ শঙ্কৰৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰপৰা অলপ ভৰিপিছলি পৰি নৰীয়া পুতেকৰ অৰ্থে শিৱৰ মন্দিৰত পূজা দিয়াত শঙ্কৰদেৱে তেওঁক একেবাৰেই পৰিত্যাগ কৰিলে। দ্বিতীয়বাৰ শঙ্কৰদেৱে তীৰ্থ কৰিবলৈ যাবলৈ ওলাওঁতে এজন ভকতৰ হাতত এটক কপ থাকিও, শৰদেৱে "তীর্থৰ খৰচৰ বাবে জানো তোমাৰ হাতত ধন আছে ?” বুলি শোধত তেওঁ নাই বুলি কলত শঙ্কৰদেৱে সেই কথা বিশ্বাস কৰি তেওঁক নিজৰ খৰচত খুৱাই লৈ যাবলৈ স্বীকাৰ কৰি । লগত লৈ গৈছিল ; পিছত শঙ্কৰদেৱে ভকতজনৰ হাতত ৰাপ এটকি থক। জানি, আগেয়ে তেওঁ মিছা কথা কৈছিল, এই অপৰাধততেওঁৰে সৈতে প্ৰায় এমাহ কথা নোকোৱাকৈ [ ২১৬ ] ২২ • শকৰণে । আছিল ; পিছত ভকতজনৰ হৈ আনে অনেক কাকূতি মিনতি কৰি । ক্ষমা প্রার্থনা কৰিলত হে শঙ্কৰে তেওঁৰ দোষ ক্ষমা কৰিছিল । এনেকুৱা অনেক উদাহৰণ আছে। । শঙ্কৰদেৱৰ ধৰ্ম্মৰ এনেবোৰ কটকটীয়া বান্ধ, আৰু সি সুগঠিত দেঙ্গি মহাপুৰুষীয়া ধৰ্ম্ম মাজি লৈকে আসামত সতেজ সবল হৈ আছে, আহাৰ কোনো বিশেষ অৱনতি ঘট। নাট । চৈতন্যৰ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ প্ৰণালীত সত্ৰ সভা পাতি সদাচাৰৰ কটুকটীয়া নিঘুম প্রচলিত নাই দেখি তেওঁৰ পিছৰেপৰাই তাৰ লাহে লাহে অবনতি ঘট দি ঘাইকৈ “নেড়। নেড়াৰ পেৰ" আৰু জাত হেৰুৱা৷ "বোষ্টম” ইতৰ লোকৰ ধৰ্ম হৈ পৰিল। চৈতর নিজৰ ভাবতে বিভোৰ ; তেওঁ কল্পনাত কৃষ্ণাঙ্গজনিত প্রেস- যুগৰ সোৱাদ লৈয়েই আক লোকৰ আৰু শিষ্যৰ মুধত কৃঞ্চনাম শুনিয়েই সময় কটাইছিল ; ভবিষ্যতৰ চিহ! অর্থাৎ ভক্ষিতত তেওঁৰ ধৰ্ম্ম মাক সম্প্রদায় টি কবন্ত চিঞ্চাই তেওঁৰ মন অধিকাৰ নকৰিছিল । সেইদেখি তেওঁ প্ৰচাৰ কৰ। ধৰ্ম্মৰ এনে প্ৰদৰ্শন । ধর্ম প্ৰচাৰক। শঙ্কৰদেৱ "ৰ " (Reformer} ধৰ্ম্মসংস্কাৰক কিস্ত ©5 ৰে টি কেল প্ৰফৰ্ম্মৰ’ ।Practical reformer অর্থাৎ দেশ কূল পাত্র। আৰু উবিষ্যত ভাবি চলা ধসংস্কাৰক ধৰ্ম প্ৰচাৰক sৈ ৭৪দেৱ । “ৰিফৰ্ম্মকৰ” কি ‘ৰূপ্রেবটিকেল” তথাৎ ওপৰত কোরান্টোৰ ওলোটে। ; আাক ঘাইকৈ তেওঁ "ড্রিমৰ” (dreamer) অর্থাৎ ভাবাবেশৰপৰা লোৱ সপোনত কাল কটোৱা লোক আছিল। উন্মাদ বাতুল নিজেতে উন্মাদ বাতুল হয়, তেওঁ লোকক উন্মাদ বাতুল কৰিব নোৱাৰে ; আৰু কৰিলেও লোকৰ কেই বা তুলতা চিৰস্থায়া নহয় । কৃষ্ণপ্ৰেমত উন্মাদ বাতুল চৈতন্যদেৱৰ ধৰ্ম্ম [ ২১৭ ] ষোড়শ আধ্যা বিহপতাত বাতুলতাৰ আধিক্য, সেইবাবে তেওঁৰ লগে লগে সেই ধবিহবলতাৰ শাহ গৈ তেওঁৰ পিছত তাৰ বাহটো মাথোন ৰ'ল, সেইদেখি চৈত্য প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্মৰ শ। এনে ঘুর্গতি দুৰত্বশী জ্ঞানী শঙ্কৰদেৱে তেওঁৰ বিদ্দশাতে চৈত্যৰ ধৰ্ম্মৰ এই দোষ (defect) ভালকৈ বুজিব পাৰিছিল, সেইদেখি তাৰ প্ৰতি অলপো তেওঁ । আকৃষ্ট নহৈছিল । শঙ্কৰদেৱে নিজ কীৰ্ত্তন দশম আদি অলেখ। ধপ্রশাস্ত্ৰ ৰচন। কৰি তেওঁৰ ধৰ্ম্মৰ সুন্দৰ সুদৃঢ় আক্ৰষ্টি গঠন কৰি দি গল চৈতন্যদেৱে তেওঁৰ প্ৰচাৰিত ধৰ্ম্ম বিবৃত কৰি এখন পুথি লেখা নাছিল যি তেওঁৰ প্ৰথমত সুদৃঢ় কৰি ৰাখে । তেওঁৰ পিছত তেওঁৰ শিষ্য সকলে হে তেওঁৰ ধন্য ব্যাখ্যা কৰিছে। নিজে নিজৰ। মন্ত আৰু বিশ্বাসৰ কথা লেখা এক, লোকে লেখা এক । চৈত্যই তেওঁৰ নত মাথোন এখন গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল, সিও তেওঁৰ জাৱনৰ মাগ ছোৱাত 'অৰ্থাৎ নিমা অধ্যাপক অবস্থাত, আক, সিও গীতাৰ টাকা, আৰু সংস্কৃতত। শঙ্কৰদেৱে ভূৰি ভূৰি অমূল্য গ্রন্থ ৰচনা কৰি অসমক । ওখ পৰ ধৰ্ম্ম দিলে, অতুল সাহিতা দিলে, নিৰ্ম্মল চৰিত্ৰ দিলে, সাধু আচাৰ ব্যৱহাৰ দিলে ; অসমীয়াক গীত দিলে, বাজনা দিলে, নাট দিলে, ভাৱন। দিলে, মহৎ আদশ দিলে ; মুঠতে অসমক সকলোপিনে ধন কৰিলে। এটজন পুৰুধে আসামক ঘি দিলে তাৰ ধাৰ আসামে কেতিয়াও গুজিব নোৱাৰে । এইজন পুৰুষে অসমীয়াক যি দি শল, ঘি উপকাৰ কৰি গল, তাৰ তুলন পৃথিবাৰ কোনো দেশতে নাই। এইজন পৃষ্ণধক অসমীয়াই মহ পুকষ বুলি এক ধনিষ্টামানো অতিৰজন কৰা নাই। ভাই অসমীয়ু ! তুমি মহাপুৰুষ শঙ্কৰদেৱক পাই ধন্ত হৈছা। তোমাৰ অনেক কালৰ [ ২১৮ ] পুণ্যৰ ফলত তুমি শঙ্কৰৰত্ন লাভ কৰিছা; চাঁবা যেন তুমি এই মানিকক কাঁচৰ মোলত নেবেচা !

চৈত্যন্য ধৰ্ম্মৰ শীঘ্ৰে অৱনতিৰ আৰু এটা কাৰণ তেওঁ সেই ধৰ্ম অতি সস্তা কৰিছিল। দুই হাত মেলি তেওঁ যাকে তাকে ধৰ্ম্ম বিলাইছিল, তেহেলৈ সেইজনৰ মনত সেই ধৰ্ম্মৰ প্ৰতি আস্থা থাকক বা নাথাকক। ফলত, তাৰ মূল্য কমি গৈছিল। “বিনা মূল্যে বিতৰণ" কৰা বস্তু সোনকালে অধোগতি প্ৰাপ্ত হয়। বহু মুলীয়া বস্তুকে এনেই বিলাই দিলে সি পাওঁতাজনৰ শ্রদ্ধা আকৰ্ষণ নকৰে। খ্ৰীষ্টধৰ্ম প্ৰচাৰকসকলে চাৰি-আলিৰ মুৰত বিলোৱা বাই-বোল কিতাপ আৰু উপদেশ এশজনৰ ভিতৰত এজনেও পঢ়ে আৰু শ্ৰদ্ধা কৰি শুনে বুলি আমাৰ বিশ্বাস নহয়। “মাৰিলে মাৰিলে কলসীৰ কাণা, তা বলিয়ে কি প্রেম দিব না" এই বুলি চৈতন্যদেৱে জগাই মাধাইক প্রেম দিয়াটো অতি ওখ খাপৰ উদাৰতা আৰু প্ৰেম যে তাব ভুল নাই; কিন্তু তাৰ আৰু এটা পিঠি তাছে, যত, এনে ধৰ্ম্ম এনে প্ৰেম, এই বিষয় বিষে জৰ্জৰিত matter of fact সংসাৰত নিৰ্ম্মলভাৱে সৰহ দিন নিটিকে,” এই বুলি অস্পষ্ট আখৰেৰে লেখা আছে। শঙ্কৰদেৱে যদিও সকলোৰ মাজত তেওঁৰ ধৰ্ম্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল, আৰু সকলোৱে তাক ঢুকি পোৱা, বুজিপোৱা কৰিছিল, তথাপি তাক অতি সস্তা নকৰিছিল; নিয়ম-কানুন সদাচাৰ সাধুজীৱনৰ বান্ধেৰে তাক ভালকৈ বান্ধিহে তেওঁ বিলাইছিল। আৰু যত তাৰ আগ্ৰহ নাই, যত তাৰ মোল বুজিবপৰা ক্ষমতা নাই তেনে অঞ্চলত তাক তেওঁ কেতিয়াও নেপেলাইছিল।

চৈতন্যদেৱে সাৰোগত কৰি লোৱা উদাৰ দানৰ ভাব যে তেওঁৰ

Flag of India.svg এই লেখকৰ লেখাসমূহ বৰ্তমান পাবলিক ড'মেইনৰ অন্তৰ্গত কাৰণ এই লেখাৰ উৎসস্থল ভাৰত আৰু "ভাৰতীয় কপিৰাইট আইন, ১৯৫৭" অনুসৰি ইয়াৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি গৈছে। লেখকৰ মৃত্যুৰ পাছৰ বছৰৰ পৰা ৬০ বছৰ হ'লে তেওঁৰ সকলো ৰচনাৰ কপিৰাইট ম্যাদ উকলি যায়। (অৰ্থাৎ, ২০১৮ চনত ১ জানুৱাৰী ১৯৫৮ৰ পূৰ্বে মৃত্যু হোৱা লেখকৰ সকলো ৰচনা পাব্লিক ড'মেইনৰ আওতাভুক্ত হ’ব।)