অসমীয়া খণ্ডবাক্য-কোষ

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
[ প্ৰথম ]

A
DICTIONARY OF PHRASES
FROM ASSAMESE AND ENGLISH
BY
BENUDHAR RAJKHOWA B. A.


অসমীয়া
খণ্ডবাক্য-কোষ।
শ্ৰীবেণুধৰ ৰাজখোৱা বি, এ,ৰ দ্বাৰা সংগৃহীত।
⸺⸺

Published by
The Managing Proprietor of
“The Assam Stores”, P. 0.-Rehabari, Assam.
⸺⸺

Printed by
S. D. Rajkhowa at the
“Assam Commercial company" Press, Dibrugarh
১৯১৭
⸺⸺


Price- { Cloth Rs. 2/8
Paper Rs. 2/0
  বেচ- { পকা বন্ধা ২॥ আঢ়ৈ টকা।
কেঁচা বন্ধা ২৲ দুটকা।

[ প্ৰকাশকৰ ]

প্ৰকাশকৰ কব-লগীয়া।

 এই পুথিখনি ছাপাখানাত দিয়াৰ পাচতে শ্ৰীযুত বেণুধৰ ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়া যোৰহাটলৈ বদলি হল। পুথিৰ ওপৰঞ্চি অংশ তেখেতে যোৰহাটৰপৰা হে পঠাইছে। সেই হেতুকে, আৰ্হি-কাতত চোৱাত অসুবিধা ঘটি, আখৰ-জোঁটনি সম্পৰ্কীয় আৰু অন্যান্য দোষ অনেক ৰৈ গৈছে। তাৰ বাবে প্ৰকাশক হে জগৰীয়া। দ্বিতীয় তাঙৰণত সকলো প্ৰকাৰৰ আসোঁৱাহ গুচাম বুলি আমি গাত ললোঁ। আমাৰ বিশেষ অনুৰোধ মতে ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়াই তেখেতৰ ছবি এটি পুথিত দিবৰ নিমিত্তে অনুমতি দিয়াত আমি তেখেতৰ গুৰিত কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিলোঁ। এই পুথিৰ কোন্ অংশ কাৰ্য কেতিয়া কৰা হৈছিল, তাৰো এটি তালিকা ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়াই আমাৰ অনুৰোধ মতে প্ৰস্তুত কৰি ব্যৱহাৰৰ নিমিতে আমাক দিছে। পাঠক সকলৰ কুতুহল নিবৃত্তিৰ নিমিত্তে তালিকাটি তলত তুলি দিলোঁ :-

খণ্ডবাক্যবিলাকৰ ফৰ্দ্দ লিখা আৰম্ভ
অসমীয়া অৰ্থ লিখা শেষ
ইংৰাজী অৰ্থ লিখা শেষ
ইংৰাজী অৰ্থ লুটিয়াই লিখা শেষ
সামৰণি
বৰ্ণমালা অনুযায়ী শৃঙ্খলা শেষ     
ছাপাৰ নিমিত্তে নকল আৰম্ভ
ছাপাৰ নিমিত্তে নকল শেষ
ছাপা আৰম্ভ
ছাপা শেষ
৪ নবেম্বৰ ১৯১৫।
১৯ মাৰ্চ্চ ১৯১৬।
২৪ এপ্ৰিল ১৯১৬।
৭ জুন ১৯১৬।
১১ জুন ১৯১৬।
১১ আক্তোৱৰ ১৯১৬।
১১ জুন ১৯১৬।
১৬ আক্তোৱৰ ১৯১৬।
৪ নবেম্বৰ ১৯১৬।
১৩ আগষ্ট ১৯১৭।

 এই পুথিত যিবিলাক খণ্ডবাক্যৱলী ভুক্ত নহল, যদি কোনো ভদ্ৰলোকে ৰাজখোৱা ডাঙ্গৰীয়ালৈ সেইবিলাকৰ তালিকা পঠিয়াই দিয়ে, তেনেহলে তেখেতে সেইবিলাক খণ্ডবাক্যাৱলী দ্বিতীয় তাঙ্গৰণত ঠাই দিব বুলি আমাক জানিবলৈ দিয়াত আমি সেই কথাৰো এইখিনিতে উল্লেখ কৰি থলো। ইতি

আসাম ষ্টোৰ্ছ, ডিব্ৰুগড়।
২৬ জুলাই ১৯১৭ চন।
}        শ্ৰীবাপাৰাম নাথ।

[ পাতনি ]

Preface.
⸺:৹:⸺

 The want of a Dictionary of Assamese Phrases has long been felt by those who are interested in the cause of the Assamese language and literature. The present work is intended to1emove this want to some extent. There are 2387 phrases in this book. There can be no doubt that the book will be found to contain numerous inaccuracies. I have not been able to give it a shape as I had desired originally, for wait of sufficient leisure. My excuse in rushing it through hurriedly is that the demand for such a book has been felt to be pressing, and I have thought that any book is better than no book.

 I have endeavoured to eliminate the phrases in in the best way possible. I have found that people use some phrases freely in their ordinary parlance, though they are absolutely ignorant of their origin. In those cases, I have given such explanations as conform as early as possible to their current meanings. Again, there are phrases which are susceptible to two or more explanations. In those cases, I have given the explanations which appear to be reasonable and bound. If any explanation of u phrase which I have given in this book is found to be incorrect, it is hopped that the generous public will communicate the fact to me, so that tho error may be removed from it in the next edition. I may add, that tho number of phrases in the Assamese language is so large that it is next to impossible to write a dictionary which call claim to be exhaustive. That the number will certainly be lot less than double in the next edition goes without saying. [ পাতনি ]  The phrases are used as ordinary parts of speech such as verbs, nouns, adjectives, adverbs etc. These are indicated in the book by means of abbreviated forms. It should be borne in mind that a phrase, though shown as a particular part of speech, can be conveniently adapted for use as some other part of speech. A phrase also can be split up and the parts used separately by themselves. A phrase again can be expanded or modified according to convenience.

 I have included in this book those phrases only, as a general rule, which are idiomatic. But some important words and compound words also have been used in it. As they are idiomatic in character al d expressive of particular ideas in a forcible way, I have not omitted them from the present volume, though really they ought to find a place in a dictionary of words.

Dibrugarh;
15th October 1916
Benudhar Rojkhowa.
 
[ পাতনি ]

পাতনি

 অসমীয়া খণ্ডবাক্য-কোষৰ অভাৱ বহু কালৰেপৰা অসমীয়া সাহিত্যৰ হিতাকাক্ষী সকলে অনুভৱ কৰি আহিছে। সেই অভাৱ কথঞ্চিৎ পৰিমাণে পূৰ্ণ কৰিবৰ নিমিত্তে আমি এই পুথিখনি যুগুত কৰিলোঁ। ইয়াত ২৩৮৭ টা খণ্ডবাক্য আছে। পুথিৰ গাত যে বহু আসোঁৱাহ ৰৈ গৈছে, সেই কথা আমি নিঃসন্দেহে বুজিব পাৰিচোঁ। আমি পুথিখনিৰ গাত যেনে সাজ পিন্ধাম বুলি ভাবিছিলোঁ, সময়ৰ নাটনিত তেনে কৰিব নোৱাৰিলোঁ। লৰালৰি কৰি ইয়াক প্ৰকাশ কৰাৰ উদ্দেশ্য এইয়ে যে এই শ্ৰেণীৰ পুথিৰ অভাৱ এনে বেচি হৈছে যে এনে পুথি সমূলি নোলোৱাতকৈ খৰচীয়াকৈ ওলোৱাও ভাল।

 খণ্ডবাক্যবিলাকৰ শুদ্ধ ব্যাখ্যা দিবৰ নিমিত্তে আমি সাধ্যমতে পুৰুষাৰ্থ কৰিছোঁ। কোনো কোনো খণ্ডবাক্য এনেকুৱা যে তাৰ চলিত অৰ্থটোকে হে মানুহে বুজি পায় মুল কি কোনেও কব নোৱাৰে। তেনেস্থলত যি ব্যাখ্যাৰ দ্বাৰা চলিত অৰ্থ সৰ্ব্বতোভাৱে বোধগম্য হব পাৰে, তেনে ব্যাখ্যা প্ৰয়োগ কৰা হৈছে। আৰু য’ত কোনো খণ্ডবাক্যৰ মুলৰ ব্যাখ্যা দুই বা ততোধিক প্ৰকাৰে হব পাৰে তেনেস্থলত যি ব্যাখ্যা আটাইতকৈ অধিক যুক্তিসঙ্গত, তাকে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। সাহিত্য-ৰথী-সকলে কোনো ব্যাখ্যা অসঙ্গত দেখিলে যেন দয়া কৰি আমাক জানিবলৈ দিয়ে, ইয়াকে গোহাৰি কৰিলোঁ। আমি দ্বিতীয় তাঙ্গৰণত সকলো প্ৰকাৰৰ আসোঁৱাহ চাবৰ নিমিত্তে গাত ললোঁ। অসমীয়া ভাষাত খণ্ডবাক্যৰ সংখ্যা ইমান অধিক যে একেবাৰে সম্পূৰ্ণ খণ্ডবাক্য-কোষ প্ৰকাশ কৰা এক প্ৰকাৰ অসম্ভৱ বুলিলেও দায় নাই। মুঠতে এই কলেই হব, যে যত দূৰ সম্ভৱ সম্পূৰ্ণৰ ওচৰাওচৰি কৰিবৰ নিমিত্তে অহা বাৰলৈ যত্ন কৰা যাব। আমি ডাঠি কব পাৰে, যে দ্বিতীয় তাঙ্গৰণত থকাৰ সংখ্যা অতি কমেও দুগুণ বাঢ়িব।

 খণ্ড বাক্যবিলাক ক্ৰিয়া, বিশেষ্য বিশেষণ ইত্যাদি শব্দ-প্ৰকৰণৰ বিভাগ মতে ব্যবহৃত হয়। কোন্‌টো খণ্ডবাক্য কেনে-স্বৰূপে ব্যৱহৃত হৈছে, তাক সংক্ষিপ্ত চিনৰ দ্বাৰা বুজাই দিয়া হৈছে। কোনো খণ্ডবাক্য যি বিভাগ দেখুৱালে ব্যাখ্যা বুজিবৰ নিমিত্তে সুচল হয়, সেই খণ্ডবাক্য সেই বিভাগত দেখুওৱা হৈছে। [ পাতনি ] সেই বুলি তাক যে আন বিভাগত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাযায় এনে নহয়। আৰু কোনো খণ্ডবাক্য বিশ্লেষণ কৰি তাৰ এটা অংশকে পৃথকে ব্যৱহাৰ কৰা যায়। সেইৰূপে, খণ্ডবাক্য বৃদ্ধি বা সালসলনি কৰিও ব্যৱহাৰ কৰা ৰীতি চলিত আছে।

 যিবিলাক খণ্ডবাক্যক ৰীতিসিদ্ধ প্ৰয়োগ-স্বৰূপে ধৰা গৈছে সাধাৰণতঃ সইবিলাকক মাথোন এই পুথিত ঠাই দিয়া হৈছে। তাৰ উপৰি, লাগতিয়াল বুজি কেতবিলাক গুটীয়া আৰু যুটীয়া শব্দকো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। যদিও তেনেকুৱা শব্দ শব্দকোষত ঠাই পাবলগীয়া আছিল, তথাপি ৰীতিসিদ্ধ আৰু বিশেষ ভাব প্ৰকাশৰ বাবে সেইবিলাককো আমি খণ্ডবাক্য-কোষত সুমাই লোৱাটো উচিত বিবেচনা কৰিলোঁ।

ডিব্ৰুগড়।
২৯ আশ্বিন ১৮৩৮ শঁক।
শ্ৰীবেণুধৰ ৰাজখোৱা
 
⸺⸺⸺

[ সংকেত ] Abbreviated forms of the parts of speech used in this book.

ক্ৰি,   ... ...   ক্ৰিয়া ... ...   verb.
ক্ৰি-বিণ,   ... ...   ক্ৰিয়া-বিশেষণ ... ...   adverb.
বিং,   ... ...   বিশেষ্য ... ...   noun.
বিন,   ... ...   বিশষণ ... ...   adjective.
ব্য,   ... ...   অব্যয় ... ...   indefinable.


⸻⸺

[ ছবি ]

SRIJUT BENUDHAR RAJKHOWA B A

[  ]

অসমীয়া খণ্ডবাক্য-কোষ।


অ।

অঁকৰা মৈত উঠা—ক্ৰি, চহোৱা মাটি মৈৰে সমান কৰা হয়। মৈৰ ওপৰত এজন মানুহ উঠে আৰু গৰুৱে তাক টানি লৈ যায়। অঁকৰা মানুহে মৈত উঠিবলৈ পালে তাৰপৰা নামিব নোখোজে। এতেকে,--কোনো কাৰ্য্যত হাত দিলে তাক এৰিব নোখোজা, কোনো কাৰ্য্য আঁকোৰ্গোজালিকৈ কৰিবলৈ ধৰা, to persist in doing a thing obstinately.

অকলশৰীয়া পহু—বিং, পহু লগেৰে চৰে। এতেকে,—লগৰীয়া নোহাৱা মানুহ, a lonely helpless person.

অকলৈ শকত—বিণ, সকাম-নিকামত দুই চাৰি ভকত লাগে। এতেকে,—পৰৰ সাহায্য নোহোৱাকৈ আপোনা-আপুনি সক্ষম, self-sufficient

অকাল-কুষ্মাণ্ড—বিং, অকালত প্ৰসৱ হোৱা কুষ্মাণ্ডৰ দৰে লোপ্ থোপ্ ভ্ৰূণ, অমঙ্গলীয়া মানুহ, an abominable person.

অগুৰুৱা—বিণ, গুৰুত শৰণ নোলোৱা, অশৰণীয়া, অনাচাৰী, uninitiated, impure.

অচলা ভক্তি—বিং, লৰচৰ নোহোৱা ভক্তি, স্থিৰ ভক্তি, unshakeable faith, deep piety.

অচলা লক্ষী—বি, লক্ষ্মী = ঐশ্বৰ্য-বিভূতিৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেবী। অচলা=স্থানান্তৰ নোহোৱা। এতেকে-চিৰস্থায়ী ঐশ্বৰ্য্য বিভূতি, abiding fortune. অচিন কাঠৰ থোৰাকো নলগোৱা—ক্ৰি, যি কাঠ চিনি পোৱা নাযায়, তাৰ থোৰাকো [  ] ঢেঁকীত লগাব নালাগে। এতেকে,-যাৰ আঁতি-গুৰি চিনি পোৱা নাযায় তেনে মানুহেৰে সৈতে সামান্য কাৰ্যতো সম্পৰ্ক নৰখা, to keep absolutely no concern in any matter, however trivial it may be, with one whose antecedents are not known.

অজগৰ সাপ— বিং, লৰিব-চৰিব নোৱাৰা গাৱাল মানুহ, উঠিব লৰিবলৈ মন নোযোৱা ধোদা মানুহ, a corpulent person, a sluggard.

অজাতিত খোৱা— ক্ৰি, খোৱা= সম্ভোগ কৰা, অজাতি=যাৰ জাতি নাই, হীন−জাতীয়। এতেকে, -হীনজাতীয় তিৰোতা সম্ভোগ কৰা, to have sexual intercourse with a woman of low caste.

অজামিল— বিং, আগৰ দিনত এই নামে এজন মহাপাপী বামুণ আছিল। এতেকে,-মহা, দুষ্ট মানুহ, a too wicked person.

অজীণ-পাতকী— বিণ যি মানুহে লোকৰ লগত জীণ যাব নোৱাৰা পাতক কৰে তেনে মানুহ, a quarrelsome person.

অজীণাশ— বি. [অজীৰ্ণাশী] যি মানুহে লোকৰ লগত খাই বৈ জীণ যাব নোৱাৰে অৰ্থাৎ মিলিব নোৱাৰে তেনে মানুহ, a quarrelsome person.

অজৌ−কালৰ বজৌ−গুটি—বি, [আজো-কালৰ বজ্ৰ-গুটি] আজো-ককাৰ দিনৰ বজ্ৰময় গুটি, অৰ্থাৎ বহু বয়স হোৱা হাড়-টান কটীয়া মানুহ (বহু-দিনীয়া গছ হলে তাৰ গুটিবিলাক নিচেই সৰু হয় এই ভাব বুজোৱা হৈছে, a strong built dwarfish follow.

অণ্ঠে-কণ্ঠে শুকোৱা—ক্ৰি, বৰকৈ বেজাৰ পালে অণ্ঠে-কণ্ঠে শুকায়। এতেকে, বৰকৈ বেজাৰ পোৱা, to be deeply aggrieved.

অ’ত থিয় হোৱা ত’ত থিয় হোৱা— ক্ৰি, অ’ত থিয় হৈ ত’ত থিয় হৈ বেলি পৰিবৰ হৈছে নে নাই চাই থাকে যাতে গধূলি হলে কাম-বন এৰি জিৰাব পৰা যায়। এতেকে -অবাবত কাল নিওৱা, to waste time in idleness

অতি চিৰী হ’লে হত-চিৰী হোৱা— ক্ৰি, [অতি-শ্ৰী হ’লে হত শ্ৰী হোৱা] কোনো কামৰ মাত্ৰা অতিৰিক্ত হ’লে ফল ভাল নোহোৱা, to come to grief if one goes to extremes.

অতি ভক্তি হ’লে চোৰৰ লক্ষণ হোৱা— ক্ৰি, যি মানুহে নিয়মিত ভক্তিৰ বহিৰ্ভূত [  ] অহি-টানে ৩ অবচন

ভক্তি দেখায়, সেই মানুহৰ শৰীৰত চোৰৰ লক্ষণ থাকে, অৰ্থাৎ সেই মানুহ প্ৰকৃততে দুষ্ট স্বভাৱযুক্ত। এতেকে -অতি ভাল বুজালে ••দুষ্ট স্বভাৱ)= to prove to be really a bad man by a ….long the limit of any good thing.

অহি-টানে- অতিকৈ টান হয় তথাপি utmost.

অ......- {নিস্ফল সেৱা} বেয়া ঠাইলৈ যোৱা অৰ্থাৎ নিস্ফল সেৱা, | : to have no effect to come to no one)

........- থাউনি নেপাৱ সাগৰ অৰ্থাৎ ডাঙ্গৰ বিপদ, deepest calamity.

অবচন- {ণ, যি আনৰ হাক বচন নামানে, অৰীতিৱ, holding b……., immoral.

অধিক মাছত বগলি কণা হোৱা- ক্ৰি পানীত মাছ অধিক দেখিলে বগলিয়ে এই টোকে খাব নে সেইটোকে খাব ঠিক কৰিব নোৱাৰি কণাৰ দৰে নেদেখাৰ ভাৱেৰে খাপ দি থাকোঁতেই এটি-দুটিকৈ আটাইখিনি মাছ পলাই সাৰি যায়। এতেকে, অধিক আনন্দত চূৰ্তি হেৰুওৱা, to be confused in the excess of joy.

অপাৰ সমুদ্ৰ -বি, পাৰ পাবলৈ নাইকিয়া সাগৰ অৰ্থাৎ উদ্ধাৰৰ উপায় নথকা বিপদ, go into .. calamity.

অপুত্ৰকৰ পুত্ৰ-বি’, যাৰ পুত্ৰ নাই তাৰ যদি পুত্ৰ ওপজে, তেনেহ’লে আনন্দৰ সীমা নাথকে। এতেকে,-আপুৰুগীয় বস্তু, a rare and valuable thing.

অপহুতা অপ্সৰা- বি, দেৱতা সকলৰ লগত অনেক অনুচৰ থাকে, সেইবিলাকক ‘অপহুতা অপ্সৰা’ বোলা হয়। সেইবলাকে নানা-প্ৰকাৰ ব্যভিচাৰ কাৰ্য্য কৰে। ডাঙ্গৰ মানুহক দেৱতাৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে, -- কোনো ডাঙ্গৰ মনুহৰ লগত কুৎচাৰণৰ অনিষ্টকাৰী অনুচবৰ্গ, the staff of attendants of a great personage who will, about doing mischief to people.

অবচন বোলা—ক্ৰি, কব-নলগীয়া কথা কোৱা, অশিষ্ট ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা, to [  ] use uncivil language.

অবাইচ্‌ মাত—বিং, [অবাচ্য মাত] কব-নলগীয়া মাত, অশিষ্ট ভাষা, uncivil language.

অভ্যাসত কৰ্ণপথে শৰ কৰা—ক্ৰি, আগৰ দিনত আসামত অভ্যাসৰ দ্বাৰা কাণৰ বাটে দি কাঁড় সৰকাই ধনুৰ্ব্বিদ্যাত পাৰ্গতালি দেখাইছিল। এতেকে,—অভ্যাসৰ দ্বাৰা কঠিন কাৰ্য্যও সিদ্ধি কৰিব পৰা, to be able to work wonders by habit.

অমঙ্গল মাতি অনা—ক্ৰি, উদ্ভণ্ডালি কৰিলে অমঙ্গল নিজে মাতি অনাৰ দৰে হয়। এতেকে —উদ্ভণ্ডালিৰ দ্বাৰা অমঙ্গল চপোৱা, to bocome sub- ject to evil by deliberately committing excess in anything.

অময়া ভকত—বিং, [অমায়া ভকত] যাৰ মায়া অৰ্থাৎ ভেদ-জ্ঞান নাই তেনে পুৰুষ, সমদৰ্শী পুৰুষ, a high-souled person in whoso eye all worldly distinctions vanish.

অময়া লৰা—বিং, [অমায়া লৰা] সৰু ল'ৰাই ৫ বছৰ বয়সলৈকে মায়াৰ অতীত অৱস্থাত থাকে। এতেকে,—কেঁচুৱা ল’ৰা, an infant.

অময়া সুখ—বিং, [অমায়া সুখ] মায়া দুখৰ হেতু। যাৰ মায়া নাই, তেওঁৰ অবিচ্ছিন্ন সুখ। এতেকে,—পৰম সুখ, bliss, highest happi- ness.

অমাতৰ মাত—বিং, যাৰ মাত বেগতে শুনিবলৈ পোৱা নাযায় তেনে জনৰ মাত, অতি শুৱলা মাত, a siren voice, sweetest voice.

অমূৰ্ত্তক জ্বৰ—বিং, চহা মতে জ্বৰ এটা অপদেৱতা। জ্বৰে কেতিয়াবা মূৰ্ত্তি ধৰি দেখা দিয়ে। এই স্থলত অমুৰ্ত্তকভাৱে আবিৰ্ভূত হৈছে বুলি কোৱা হৈছে অৰ্থাৎ সি স্বয়ং আহি অমূৰ্ত্তকভাৱে জ্বৰীয়া মানুহটোৰ গাত লম্ভিছে। এতেকে,—অতি উগ্ৰ জ্বৰ, very high fever.

অ’ৰ গোঁসাই ত’লৈ নিয়া—ক্ৰি, বামুণে ভাগ ভাগ কৰি ফুল থয়। এটা এটা ভাগক এজন এজন গোঁসাই অৰ্থাৎ দেৱতা বুলি কল্পনা কৰি লোৱা হয়। পূজা কৰোঁতে অ’ৰ ফুল ত’লৈ নিয়ে অৰ্থাৎ ইয়াৰপৰা এপাহ ফুল নি তাত থয় গৈ, আৰু তাৰপৰা এপাহ ফুল নি আন এঠাইত [  ] থয় গৈ। এতেকে,—কোনো বস্তু এঠাইৰপৰা আন এঠাইলৈ নিয়া অৰ্থাৎ বিশৃঙ্খল কৰা, to scatter about things in confusion, to put things into disorder.

অলপতে কলপ কটা—ক্ৰি, সাপে মোট সলোৱাকে কলপ কটা বোলে। অলপতে কলপ কাটিছে বুলিলে বুজা যায় যে অলপ পূৰ্ব্বতে সাপ সেই ঠাইত আছিল, আৰু ভাগ্যে হে তাত থকা মানুহ জনৰ কোনো অপকাৰ নহ’ল। এতেকে,—অলপতে ৰক্ষা পোৱা, কথমপি সাৰি যোৱা, to have a narrow escape.

অলপ পানীৰ মাছ—বিং, তাকৰীয়া পানীত মাছে চেল-চেলাই ফুৰে। এতেকে,— চেল-চেলাই ফুৰা অলপ-ধতুৱা তুচ্ছ মনুহ, a contemptible person.

অৱস্থা নাইকিয়া—বিণ, [শৰীৰৰ অৱস্থা-নাইকীয়া] অতি-ক্ষীণ, emaciated.

অ হৰি অ ৰাম বোলা—ক্ৰি, সবাহ-হুৰুষাত ‘অ হৰি অ ৰাম’ বুলি নাম ধৰা হয়। এতেকে,—ঈশ্বৰক চিত্তি কোনো কাৰ্য্য আৰম্ভ কৰা, to begin a work auspiciously.

আ।

আইটী বাইটী বুলি ফুৰা,—ক্ৰি, কোনো তিৰোতা আইটী আৰু কোনো তিৰোতাক বাইটী এনে সম্বোধন কৰি ফুৰা অৰ্থাৎ হলিগলিকৈ ফুৰা, to live in a too familiar way with all.

আইটী-মাক—বিং, জীয়েকক আইটী বুলি মতা যায়। এতেকে,—ঘৈণীয়েক, the mother of ones daughter i.e, wife.

আই ধৰ বাই ধৰ লগা—ক্ৰি, কোনো বিপদ হলে আই ধৰা বাই ধৰ বুলিৰ যাৰে তাৰে [  ] সাহায্য খোজা হয়। এতেকে,—বিপদগ্ৰস্ত হোৱা, to be over- taken by dire calamity.

আই হেৰ বাই হেৰ বুলি ফুৰা—ক্ৰি, লোকক কাবৌ-কোকালি কৰি ফুৰা, to pursue a begging policy.

আও-কঠীয়াৰ সঁচ—বিং, বেয়া জাতৰ কঠীয়াৰ সঁচ, নীচ বংশৰ মানুহ, a person of low origin.

আওমৰণেৰে মৰা—ক্ৰি, বেয়া মৰণেৰে মৰা, অস্বাভাবিক মৃত্যু পোৱা, to die an unnatural death.

আঁকৰীৰে গৃহবাস—বিং, একো কথা-বতৰা নজনা ঘৈণীৰে সৈতে গৃহস্থালি পাতিলে আমনি-জঞ্জাল সহিব লাগে। এতেকে,—অপৰিত্যজ্জ্য। অশুভ, খেদিব নোৱৰা জঞ্জাল. a necessary evil.

আঁচলত জীউ বন্ধা—ক্ৰি, অতি ভয় পাই জীউ শৰীৰৰ-পৰা বাজ হোৱাত বিহুৰ আঁচলত ধৰি বান্ধি থোৱা হৈছে, এনে ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,— অতি ভয় পোৱা to be terror-stricken beyond measure.

আঁচলৰ ধন—বিং, দুখুনী তিৰোতাই ৰিহাৰ আঁচলত ধন বান্ধি থয়। এতেকে,— অতি আদৰৰ কোনো সম্পত্তি, an object of endear- ment.

আঁচু-কাঠৰ তল পোৱা—ক্ৰি, (উপকথা) আঁচু কাঠৰ তল পাই আঁচু-পানীত গা বোলাই ৰঙ্গা হৈ শিয়ালে নিজক ৰজা বুলি ঘোষণা কৰি অন্যান্য জন্তু- বিলাকৰ ওপৰত ফাঁকি কৰি ৰাজত্ব কৰিছিল। পাচে লগৰীয়া শিয়ালে হোৱা দিয়াত সিও স্বভাৱ-সিদ্ধ ধৰ্ম্ম অনুসৰি হোৱা দিবলৈ ধৰাত তাৰ ফাঁকি ওলাই পৰিল। এতেকে,—বৰলোকৰ লগত থাকি ইতৰ লোকে বৰলোকালি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা to find oneself in the company of a great man and imitate him unsuccess- fully (said of a person of little consequence).

আঁঠ-আঙ্গুলীয়া কপাল—বিং, কপালত সৌভাগ্য লিখা থাকে। যাৰ কপাল আঁঠ- আঙ্গুলীয়া অৰ্থাৎ অধিক বহল তাৰ সৌভাগ্য অধিক। এতেকে,— অত্যন্ত সৌভাগ্য, exceptionally good luck.

আঁঠিয়া কল গিলা—ক্ৰি, আঁঠিয়া কল কপ্‌-কপ্‌-কৰে গিলিব পৰা যায়। অসমীয়া মানুহে ল’ৰাক আঁঠিয়া কল খুৱায় বাবে আঁঠিয়া কল বোলা [  ] হৈছে। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য অতি সহজে সম্পাদন কৰা, to do a thing quite easily.

আঁঠু লোৱা—ক্ৰি, [আঁঠু পাৰি লোৱা] মাটিত আঁঠু পাৰি বহা, to fall on the knees.

আঁঠুৰ মাজত মূৰ সুমোৱা—ক্ৰি, বুঢ়া মানুহ কুঁজা হৈ মূৰটো দুই আঁঠুৰ মাজত সুমাই থাকে। এতেকে,—নিস্তেজভাৱে কাৰ্য্য কৰা, এলাহত কাল-যাপন কৰা, to do a thing effortlessly, to waste time in idleness.

আঁঠুৱা চাই ঠেং মেলা—ক্ৰি, আঁঠুৱা যিমান দীঘল হয়, সেই অনুসাৰে ঠেং মেলিব লাগে। আঁঠুৱা পূৰা দীঘল হ’লে ঠেং পূৰা দীঘলকৈ মেলিব লাগে। আঁঠুৱা চুটি হ’লে ঠেং কোঁচাই থব লাগে। তাকে নকৰিলে, ঠেং লাগি আঁঠুৱা দাং খাই মহ সোমাই পৰে, নাইবা আঁঠুৱা ফাটিব পাৰে। এতেকে,—নিজৰ সামৰ্থ্য চাই কাৰ্য্য কৰ, আয় চাই ব্যয় কৰা to act according to one's means, to live within one's income.

আঁঠুৱা তলৰ মহ—বিং, আঁঠুৱাৰ ভিতৰলৈ মহ সোমালে তাক মাৰিব পাৰি। এতেকে,—সহজে যাক নষ্ট কৰিব পাৰি তেনে জন, সমূলি পৰৰ অধীন মানুহ a person who is at the mercy of another, a helpless person.

আঁঠুৱে আঁঠুৱে সাঁতোৰা—ক্ৰি, [আঁঠুৱেৰে আঁঠুৱেৰে সাঁতোৰ] বামত সাঁতোৰা অৰ্থাৎ বগুৱা বাই চুচৰি ফুৰ, মহাকষ্টত হেবাথুৰি খাই ফুৰা, to be involved in a dire calamity.

আঁঠে-পষে—ক্ৰি বিণ, আঁঠ দিনৰ মূৰত বা পষেকৰ মূৰত, মাজে সময়ে, occasionally

আঁহ ফল—ক্ৰি, বহুত আঁহ মিলি জৰী হয়। জৰী ফালি প্ৰত্যেক আঁহ বেলেগ কৰি দেখুওৱা হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—পৰিয়ালৰ মানুহক প্ৰত্যেকৰ বেলেগ স্বাৰ্থ এনে ভাব বুজাই দিয়া, মিল ভাঙ্গি অমিল কৰা, to cause disagreement among people by explaining that their interests clash with one another instead of being identical as supposed.

আঁহে আঁহে কথা থকা—বিণ, শৰীৰৰ প্ৰতি আঁহে কথা থকা, বহু বিষয় বিদিত [  ] থকা, টেঙ্গৰ possessing all manner of experiences good or evil, subtle.

আকাজ-ভাগী—বিণ, কাৰ্য্যভাগী নোহোৱা, তাঁত সূতা বব নজনা তিৰোতা, অকৰ্ম্মণ্য তিৰোতা, an unaccomplished woman.

আকাৰ ইকাৰ মতা—ক্ৰি, [ আকাৰ-ইঙ্গিত মতা ] কথাৰে নামাতি আকাৰ- ইঙ্গিতেৰে মতা, ঠাৰে-চিঁয়াৰে মতা, to insinuate, to give an oblique hint.

আকালৰ ভাত—বিং, দুৰ্ঘোৰ বিপদৰ যথোপযোগী সাহায্য, timely succour, opportune relief.

আকাশত চাং পতা—ক্ৰি, খুঁটা নোহোৱকৈ চাং পতা, মূল সঁজুলি নোহোৱাকৈ কোনো বিষয়ৰ আলোচনা কৰা, to form an utopian scheme.

আকাশৰ তৰা বিচৰা—ক্ৰি, পাব নোৱৰা বস্তুলৈ হেঁপাহ কৰা, দূৰাগত আশা কৰা, to aim at the impossible.

আকালো নোহোৱা ভঁড়ালো নোহোৱা—বিণ, ধান সমূলি নাথাকিলে আকাল হয়, অধিককৈ থাকিলে ভঁড়ালত সাঁচি থোৱা হয়। এতেকে,—অতি দুখীয়াও নহয় অতি চহকীও নহয় এনেরূপ, মজলীয়া অৱস্থাপন্ন, neither poor nor rich, of moderate means.

আকাশী চৰগ ভাগি পৰা—ক্ৰি, আকাশৰপৰা বজ্ৰপাত হোৱা, অৰ্থাৎ অকস্মাৎ বিষম দুৰ্ঘটনা হোৱা, the falling of a bolt from the blue.

আগ কৰা— ক্ৰি, প্ৰধান পাতি লোৱা; ভক্তিৰ চিন-স্বরূপে সম্মুখলৈ বঢ়াই দিয়া; ভবিষ্যতে ভক্তি-উপহাৰ দিবৰ নিমিত্তে মনতে সঙ্কল্প কৰা, to acknowledge as leader, chief or representative; to put forward as a token of respect; to promise men- tally to make an offering as a mark of devotion.

আগনি খাৰণী টোপা—বিং, যি টোপা খাৰণী প্ৰথমে সৰে সেই টোপা খাৰণী অতি চোকা। এতেকে,—অতি চোকা মানুহ, a scold.

আগ পাত আগ ঢাৰি—বিং, মানী লোকক সবাহত সকলোৰে আগত ঢাৰি অৰ্থাৎ আসন দিয়া হয় আৰু সকলোতকৈ আগৈয়ে পাত অৰ্থাৎ মাহ-প্ৰসাদ দিয়া হয়। এতেকে,—বিশিষ্ট সম্মান, foremost rank.

আগ পিচ কৰা—ক্ৰি, কোনো বস্তু কোনো লোকৰ এবেলি আগলৈ নি [  ] গোৱা আৰু এবেলি পিচলৈ নি থোৱা অৰ্থাৎ আল-পৈচান ধৰা, ওচৰতে লাগি-ভাগি মান-সম্ভ্ৰম দেখুওৱা, to attend on a great man.

আগ-মঙ্গহ খোৱা—ক্ৰি, বুকুৰ আগ-মঙ্গহ নষ্ট হলে মানুহ জীয়াই নাথাকে। এতেকে,—অন্তৰত অতিপাত বেজাৰ দিয়া, to wound one's feelings mortally.

আগ বঢ়াই অনা—ক্ৰি, [আগলৈ বঢ়াই অনা] সম্ভ্ৰম বুজাই নিজৰ আগ কৰি অলপ বাট লৈ অহা, to welcome.

আগৰ আগ ভাগ—বিং, সবাৰো আগ ভাগ, শ্ৰেষ্ঠ ভাগ, the first share, the lion's share.

আগৰ গৰু বাঘে খোৱা–ক্ৰি, জাকত যি গৰু আগ হৈ থাকে, বাঘে হাবিত তাকে ধৰি লৈ যায়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্যৰ আগত থাকি বিপদগ্ৰস্ত হোৱা, to incur risk by taking one's place in the front line.

আগ-ৰণুৱা—বিণ, যি ৰণত আগত যায়, অগ্ৰগণ্য, সাহিয়াল, forward.

আগলৈ শৰাই দিয়া—ক্ৰি, সম্মুখলৈ শৰাই বঢ়াই দিয়া, ভক্তি জনোৱা, to show mark of respect.

আগাম পুৰাম—বিং, [আগম পুৰাণ] আগম অতি প্ৰাচীন শাস্ত্ৰ, পুৰাণ তাৰ বহু পাচৰ শাস্ত্ৰ। এতেকে,—আগৰপৰা পাচলৈ সকলো কথা আদ্যোপান্ত, বৃত্তান্ত, a complete account.

আগ ধৰি—ক্ৰি-বিণ, বহু মানুহে খোজ কাঢ়ি গলে আগ পিচ কৰি যায়। যিটো মানুহে আগত যায় সি লানিৰ আগটো ধৰি অৰ্থাৎ পোনাই ৰাখি যায় বোলা হৈছে। এই স্থলত, এই বাক্য ‘স্থান-বোধক’ অৰ্থৰপৰা ‘কাল- বোধক’ অৰ্থলৈ বাগৰিছে। এতেকে’—আগৈয়ে, প্ৰথমে, at first, at the outset, beforehand.

আগ-গুৰি নোহোৱা বন—বিং, কাঠি-কামিৰ বন কৰোঁতে বাঁহৰ আগ কোন ফালে আছে আৰু গুৰি কোন ফালে আছে ঠিক কৰি লৈ সেই দিহাৰে চল লগাই কাটি কোনো বস্তু তৈয়াৰ কৰে। তাকে নকৰিলে কাম বিশৃঙ্খল হৈ পৰে। এতেকে,—বিশৃঙ্খল কাম, disorderly work.

আঘৈণী ঘৈণী হোৱা—ক্ৰি, যি তিৰোতা ঘৈণী হবৰ নিমিত্তে অনুপযুক্ত, সেই তিৰোতাই ঘৈণী হবলৈ পালে বৰকৈ আয়ম ধৰে। এতেকে,— অযোগ্য মানুহে কোনো বিষয়ে উন্নতি লাভ কৰিলে বৰকৈ আয়ম ধৰা, [ ১০ ] the mean exhibiting of power by an unworthy woman.

আঙ্গুলীৰ মূৰত দিন লেখা—ক্ৰি, সাধাৰণ মানুহে দিন লেখিবলৈ হলে আঙ্গুলীৰ মূৰত লেখে। কোনো কাৰ্য্য হবলৈ আৰু কেই দিন আছে, আঙ্গুলীৰ মূৰত দিনে দিনে লেখি থাকে বোলা হৈছে। এতেকে,—অধৈৰ্য্য হৈ অপেক্ষা কৰা, to wait impatiently for anything

আঙ্গুলীৰ মূৰত লেখিব পৰা—বিণ, সাধাৰণ মানুহে লেখ কৰিবলৈ হলে আঙ্গুলীৰ মূৰত লেখে। কিন্তু আঙ্গুলীৰ মূৰত অধিক সংখ্যা লেখিব পৰা নাযায়। এতেকে,—অল্প-সংখ্যক, that can be counted on one's finger's ends, a few.

আছে দান দিয়া, নাই সমিধান দিয়া—ক্ৰি, [দান আছে দান দিয়া, দান নাই সমিধান দিয়া] কোনো মানুহে বস্তু খুজিলে যদি দিব পৰা যায়, তাক সেই বস্তু দিব লাগে। যদি দিব পৰা নাযায়, তেনেহলে সমিধান দিব লাগে অৰ্থাৎ মুখেৰে সোধ-পোছ কৰিব লাগে। এতেকে,—অনুৰোধ ৰক্ষা কৰা বা ৰক্ষা কৰিব নোৱৰাৰ কাৰণ শিষ্টভাৱে বুজাই কোৱা, to comply with a request if possible or to explain poli- tely the reason for inability of compliance.

আজি কালি—ক্ৰি-বিণ, বৰ্ত্তমান কালত, now-a-days, at present.

আটাইৰে একো পাল—বিং, আটাই মানুহৰে একে বিধীয়া কষ্ট বা অসুবিধাৰ পাল, like difficulties for all by turns.

আড়িৰ মূৰ চিতলৰ গদা—বিং, আড়ি মাছৰ মূৰ আৰু চিতল মাছৰ গদা সমূলি কাঁইটীয়া বাবে খাব পৰা নাযায়। এতেকে,—কোনো বস্তু বা কাৰ্য্যৰ বেয়া অংশ, the worst part of anything.

আতোল-তোল দৈয়ন দিয়া—বিণ, বিয়াত দৰা-কন্যাক দৈয়ন দিয়া হয়। তেতিয়া দৰা-কন্যাক অতিকৈ আদৰ-সাদৰ কৰা হয়। দৈয়ন = দৈ+আনি। আতোল-তোল=আহ্‌ তোল্‌ তোল্‌। দৈ অনা জনে বিতত হৈ আন এজনক এই বুলি কোৱাৰপৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে:- “আহ্‌, তোল্‌ তোল্‌, দৈ আনি দে”, অৰ্থাৎ “আহ্‌, খৰকৈ দৈ-বাটি- টো তুলি দৈ দে, মই সানি দিওঁ”। এতেকে,—অতিকৈ আদৰ[ ১১ ] সাদৰ কৰা, dearly beloved.

আদৰা দৰা—বিং, যাক বিয়ালৈ পূৰ্ব্বে আদৰি অনা হৈছে তেনে দৰা, অৰ্থাৎ দ্বিতীয় বিয়াৰ দৰা, a widower bridegroom.

আদৰি অনা—ক্ৰি, যথোচিত অভ্যৰ্থনা কৰি অনা, to welcome with due ceremonies.

আধা-কটা—বিণ, নেজ এডোখৰ কাটিলে কুকুৰ চোকা হয়। এতেকে, দুষ্ট, টটাটিঙ্গা, cunning.

আধা-খুণ্ডা—বিণ, (আধা-খুণ্ডা = গুৰি নোহোৱা, খৰচীয়া)। হুঁটা, rough.

আধা-পেটী ভাত—বিং, আধা-পেটীকৈ খোৱা ভাত অৰ্থাৎ অপূৰ্ণ কামনা, a partially satisfied desire.

আধ্যা পৰা—ক্ৰি, পুথিৰ আধ্যা অন্ত পৰা অৰ্থাৎ সৰ্ব্বনাশ হোৱা, আহৰি হোৱা to be done for.

আনা-জৰীৰে গণা—ক্ৰি, সাধাৰণতে জৰীৰে মালা গথা হয়, আনা-জৰীৰে মালা গাথিব পৰা নাযায়। এতেকে,—অতি নিপুণভাৱে কোনো কাৰ্য্য- সম্পাদন কৰা, to do a thing by a skilful contrivance.

আপটৰ পট—বিং, যাৰ তুল্য পট নাই তেনে প্ৰকাৰৰ পট, অতি সুন্দৰ ছবি, অতুল সৌন্দৰ্য্যযুক্ত মানুহ, a perfect picture of beauty, an exeed- ingly beautiful person.

আপদ চোচোৱা—ক্ৰি, [ আপদ সূচোৱা] আপদৰ সূচনা কৰা অৰ্থাৎ পাচত আপদ হব এনে ভাব কোনো কথা বা কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা পূৰ্ব্বতে বুজোৱা, to say or act ominously.

আপদৰ কালত ঔৱে গল্‌ হেঙ্গোৱা—ক্ৰি, ঔ-টেঙ্গা খালে গল নেহেঙ্গায়। কিন্তু এই স্থলত কোৱা হৈছে যে আপদৰ কালত ঔৱে গল হেঙ্গায়। এতেকে,—আপদৰ কালত দুৰ্ব্বল মানুহেও দ্ৰোহ আচৰা, the doing of harm to a person who has fallen on evil times by one who is too weak.

আপদৰ মাত—বিং, আপদ-কালৰ আশ্বাস-বাণী, আপদ-কালত সহানুভূতি দেখুওৱা বুজনি, an expression of sympathy in times of distress.

আপুনি নাঙ্গঠা হৈ জগতক বৰ দিয়া—ক্ৰি, মহাদেৱে সকলোকে বৰ দি বিভূতি[ ১২ ] শালী কৰে, কিন্তু নিজে নাঙ্গঠা (দিগম্বৰ)। এতেকে,—নিজে শোচনীয় অৱস্থা পোৱা কিন্তু পৰৰ উপকাৰ কৰা, to do good to all although oneself badly off.

আপোনাৰ নাক কাটি সতিনীৰ যাত্ৰা-ভঙ্গ কৰা—ক্ৰি, (উপকথা) অমঙ্গলীয়া ঘটনা দেখিলে কোনো ঠাইলৈ যাত্ৰা কৰিব নাপায়। তিৰোতা মানুহে মাকৰ ঘৰলৈ যোৱা এটি অতি আনন্দৰ বিষয়। কোনো তিৰোতাই মাকৰ ঘৰলৈ যাবলৈ ওলাওঁতে সতিনীয়েকে খিয়ালত তেওঁক বাধা দিবলৈ আন একো উপায় নাপাই নিজৰ নাকটো কাটি পেলালে। এই অমঙ্গ- লীয়া ঘটনা দেখি সিজনা তিৰোতাৰ যাত্ৰা-ভঙ্গ হল। এতেকে,—নিজৰ মহা অনিষ্ট কৰিও পৰৰ সামান্য অনিষ্ট কৰিবলৈ কুণ্ঠিত নোহাৱা, not to shrink from doing a serious injury to oneself, only if it serves to put some one else to some sort of inconvenience however slight it may be.

আপোনে ছপোন ভৰোৱা—ক্ৰি, আপোন আৰু এপোন শব্দৰ সাদৃশ্যৰ পৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে,—আত্মীয় মানুহে অধিক অপকাৰ কৰা, to do serious injury to an intimate friend or a kinsman.

আবতৰীয়া বেঙ্গেনাই মোক তোল মোক তোল কৰা—ক্ৰি, বতৰত বেঙ্গেনা গছ ৰুলে বেঙ্গেনা যেনে ভাল হয়, আবতৰত গছ ৰুলে বেঙ্গেনা তেনে ভাল নহয়। আবতীৰয়া বেঙ্গেনাই “মোক তোল মোক তোল” অৰ্থাৎ “মই বঢ়িয়াকৈ লাগি আছোঁ, মোক তুলি লৈ যা” এই বুলি কয় বোলা হৈছে। এতেকে,—কোনো অযোগ্য মানুহে নিজক বখানি কথা কোৱা, to speak highly of oneself without the neces- sary qualification.

আবৰী জাতি—বিং, বৰী জাতিৰ ওলোটা, যাক বৰাব নোৱাৰি তেনে জাতি, অসভ্য জাতি, a savage tribe.

আবৰী বাবৰী কোৱা—ক্ৰি, [ আবৰী বাবৰী ভাষা কোৱা ] আবৰী মানুহৰ দোৱান বুজিব পৰা নাযায়। ‘বাবৰী’ অনুৰূপ অব্যয়। এতেকে,—যিহকে তিহকে কোৱা, বলকা, to speak aimlessly, to talk at random, to rave, [ ১৩ ] আভুৱা ভঁৰা—ক্ৰি, [আভুৱাক ভৰা] আভুৱাক যেনেকৈ ভঁৰা যায় তেনেকৈ ভঁৰা, প্ৰবঞ্চনা কৰা, to hoodwink, to impose on.

আভোকৰ ন মুঠিয়েই জোৰা—ক্ৰি, সাধাৰণ মানুহে ছ মুঠি চাউলৰ ভাত খায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে ৰান্ধিবৰ নিমিত্তে ন মুঠি চাউল লৈছে, অথচ কৈছে যে আভোক বাবে ইমানেই জুৰিব। এতেকে,—মুখেৰে নিস্পৃহাৰ ভাব দেখুৱাই কাৰ্য্যেৰে অতি-স্পৃহা দেখুওৱা, to show indifference or anything outwardly, although too anxious to have it.

আমঠু ক’লা পৰা—ক্ৰি, ডাঙ্গৰ বেজাৰত আমঠু ক’লা পৰে অৰ্থাৎ নিস্তেজ হয়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ বেজাৰ পোৱা, to be stung to the quick, to be mortified.

আমাৰ তেওঁ -বিং, ঘৈণীয়েকে গিৰিয়েকৰ নাম নধৰি ‘আমাৰ তেওঁ’ বোলে। এতেকে,—স্বামী, my so-and-so, i.e. husband.

আয়ুসত চাউল থকা—ক্ৰি, চাউল অৰ্থাৎ ভাত খাই কাল যাপন কৰা হয়। এতেকে,—আয়ুসত কাল থকা অৰ্থাৎ আয়ুসৰ কাল পূৰ্ণ নোহোৱা, the subsisting of the tenure of life.

আয়ুসত বল থকা—ক্ৰি, হিন্দুমতে আয়ুসৰ বল পূৰ্ব্ব জন্মৰ কৰ্ম্মজনিত পুণ্য- নিৰ্দ্ধাৰিত। এতেকে,—আয়ুসত পুণ্যৰ বল থকা অৰ্থাৎ পুণ্যৰ ফল-স্বৰূপে আয়ুস থকা, the lasting of life as a reward of virtue.

আৰৈত্‌কৈ উখুৱাৰ খচ্‌খচনি টান হোৱা—ক্ৰি, আৰৈ চাউলৰ ভাতে পেট খচ্‌খচায়, উখুৱা চাউলৰ ভাতে পেট খচ্‌নখচায়। এই স্থলত আৰৈতকৈ উখুৱাৰ খচ্‌খচনি টান বোলা হৈছে। এতেকে,—যি মানুহে খচ্‌খচাব লাগে সি খচ্‌নখচাই যি মানুহে খচ্‌খচাব নালাগে সি খচ্‌খচোৱা। [খচ্‌খচোৱা=(ভাতৰ পক্ষে) খোচা বিন্ধা কৰা। (মানুহৰ পক্ষে) নেৰা-নেপেৰাকৈ ধৰা, টানি ধৰা, জোৰ দি ধৰা, ] the making of a demand with greater insistence by an unconcerned person than by the person who is directly interested in the matter.

আৰৈয়া—বিণ, আৰৈ অৰ্থাৎ নিসিজোৱা ধানৰ চাউলৰ নিচিনা, ছঁটা-মুটা, rough. [ ১৪ ] আলচ পতা—ক্ৰি, [ আলোচনা পতা] চক্ৰান্ত কৰা, to plot, to design.

আল-লগা বামুণ—বিং, ‘পিঠিয়াল’ ‘ঘৰিয়াল’ ইত্যাদি আলযুক্ত বামুণ। এই বিলাক বামুণ পূৰ্ব্বে শুদিৰ আছিল। লেকাই চেটিয়াই লগুণ পিন্ধাই ইহঁতক ৰণলৈ পঠিয়াইছিল। ৰণৰ পাচত ইহঁতৰ লগুণ ৰৈ গল। এতেকে,—নীচ বামুণ। (নিন্দা প্ৰয়োগ) a Brahmin of impure origin, a low Brahmin.

আলাষৰ লাড়ু—বিং, কেঁচুৱা লৰাক লাড়ুৰে তুলনা কৰা হৈছে। কেঁচুৱা লৰা সোটমোচ হৈ থকা বাবে ঘূৰণীয়া লাড়ুটোৰ নিচিনা দেখা যায়। প্ৰভেদ এই যে লাড়ু মাটিত থাকে, কিন্তু কেঁচুৱা লৰা আলাষত থাকে অৰ্থাৎ কোলাত উঠি ফুৰে এতেকে,—অতি আদৰৰ মানুহ, a dearly beloved person.

আলি বাটত চালি ধৰা—ক্ৰি, কোনো মানুহে সাজ-পাৰ পিন্ধি মুকলি ঠাইত থাকিলে বতাহত কাপোৰ-কানি উড়ি ফেৰ মেলি পৰে। তেতিয়া সেই মানুহক চালি ধৰা ম’ৰাৰ নিচিনা দেখা যায়। ‘আলিবাট’ বুলি অতি প্ৰকাশ্য ঠাই বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—ৰেহ-ৰূপ প্ৰকাশ কৰি দেখুওৱা, to make a vain display of beauty.

আলুতে পোখাই উঘলা—ক্ৰি, [আলুৱেৰে পোখাৰে উঘলা] গছ উঘালিলে যদি তাৰ আলু মাটিত থাকি যায় তেনেহলে তাৰপৰা আকৌ গছ গজি আছে। আৰু যদি পোখা থাকে, তেনেহলে সিও ডাঙ্গৰ হৈ ঘাই গছৰ নিচিনা হব। এই স্থলত, এনে ভাবে গছ উঘালে বোলা হৈছে যে ভবিষ্যতে তেনে গছ হবৰ আশা কোনো প্ৰকাৰে নাথাকে। এতেকে,—কোনো মানুহক নিৰ্ব্বংশ কৰা। তাৰ পৰা,—সৰ্ব্বস্বান্ত কৰা, to destroy root and branch, to ruin completely.

আলেকৰ পালেক—বিং, [পূৰা বচন:-আলেকৰ পালেক, কুকুৰা-চোৱাৰ ভাৰীৰ ভাগিনীয়েক। ] কুকুৰা-চোৱাই ৰজাৰ কুকুৰা পুহিছিল। তেনে- কুৱা সরু বিষয়াৰ ভাৰ কঢ়িওৱা মানুহ, তাৰে ভাগিনীয়েক। ‘আলেকৰ পালেক’ ছন্দ মিলাবৰ নিমিত্তে ব্যৱহৃত হৈছে, তাৰ নিজা অৰ্থ নাই। এতেকে,—একো সম্বন্ধে নোপোৱা মানুহ। (বিদ্ৰুপ প্ৰয়োগ) one thoroughly unconnected by relationship (used ironically). [ ১৫ ] আলৌ-লৌৱা গৌৰী—বিং, পাৰ্ব্বতী মেনকাৰ আলসুৱা জীয়েক আছিল। এতেকে,—আলসুৱা ছোৱালী, a dearly beloved delicate girl.

আশাধাৰী জীৱ—বিণ, আশাৰ ওপৰত প্ৰাণ ধাৰণ কৰা মানুহ, man who lives through hope.

আশাত নিৰাশ হোৱা—ক্ৰি, আশা কৰি থাকোঁতে আশা-ভগ্ন হোৱা, to be broken-hearted.

আশা বৈতৰণী নদী—বিং, বৈতৰণী নদীৰ সোঁত অতি প্ৰৱল। মানুহ মৰিলে এই নৈ পাৰ হৈ পৰলোকলৈ যাব লাগে। এতেকে,—অতি প্ৰবল, আৰু মৰণকাল পৰ্য্যন্ত চলি থকা আশাৰ সোঁত, hope as long as life lasts.

আশীৰ্ব্বদীয়া লৰা—বিং, আশীৰ্ব্বাদৰ দ্বাৰা জন্ম পোৱা লৰা অৰ্থাৎ বাপেকৰ সম্পৰ্ক নোহোৱাকৈ ওপজা লৰা, জহৰা লৰা, (ব্যঙ্গাৰ্থ) all illegitimate child, (used ironically).

আহুদি খুওৱা—ক্ৰি, (আহুদি=অশুদ্ধি, এবিধ কুমন্ত্ৰ ক্ৰিয়া)। এই ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা মানুহক সৰ্ব্বতোভাৱে বশবৰ্ত্তী কৰিব পৰা যায়। এতেকে,— পৰৰ কুৎসা ৰটি কোনো মানুহক নিজৰ মতলৈ অনা, to convert a person to one's way of thinking by questionable methods.


ই।

ই-কাণ সি-কাণ হৈ সহস্ৰ-কাণ হোৱা—ক্ৰি, ই-কাণৰপৰা সি-কাণলৈ গলে সহস্ৰ কাণলৈ যায়, অৰ্থাৎ কোনো কথা এজনৰপৰা আন এজনে শুনিলে ক্ৰমশঃ তাক সকলো মানুহে জানিবলৈ পায় গৈ। এতেকে,— [ ১৬ ] কোনো কথা দ্বিতীয় মানুহক কলেই সি সৰ্ব্বত্ৰ প্ৰচাৰিত হোৱা, to spread far and wide if known to a second person.

ইচাট বিচাট কৰা
ইচাটি বিচাটি কৰা
} —ক্ৰি, “বিচাট" বিষাদ শব্দৰ অপ্ৰভ্ৰংশ। “ইচাট” অনুৰূপ

শব্দ। এতেকে,—বিহ্বল হোৱা, to be ill at ease, to feel restless.

ই তিনি গুণৰ বাজ—বিণ, সত্ত্ব, ৰজ, তম, এই তিনি গুণ। এই তিনিও গুণৰ বাজ বুলি কোৱা হৈছে। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্যেৰে সৈতে যৎকিঞ্চিৎ ভাৱেও সম্পৰ্কিত নোহোৱা, throughly unconnected, outside the pale.

ইন্দ্ৰৰ অমৰাৱতী—বিং, অমৰাৱতী দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ নগৰ আছিল। স্বয়ং বিশ্বকৰ্মাই ইয়াক নিৰ্ম্মাণ কৰিছিল। এতেকে,—বিচিত্ৰ নগৰ, a picturesque city.

ইন্দ্ৰৰ সভাত ফেঁচাৰ কুৰুলি—বিং, ইন্দ্ৰ দেৱৰাজ। তেওঁৰ সভাত সকলো দেৱতা থাকে, আৰু তেওঁ স্বয়ং সভাপতি। সেই সভা অত্যন্ত গহীন আৰু তাত গুৰুতৰ বিষয়ৰ মীমাংসা হয়। তেনেকুৱা সভাৰ সভ্য সকলৰ বক্তৃতাৰ মাজত ফেঁচাৰ কুৰুলি হাস্যাস্পদ কাণ্ড বুলি কোৱা হৈছে। এতেকে,—গহীন আৰু ডাঙ্গৰ সভাত অপদাৰ্থ মানুহৰ বক্তৃতা, a speech of a contemptible person in an august assembly.

ই-পুৰী—বিং, এই পুৰী, ইহলোক, this world.

ই সি—বিং, এই বস্তু সেই বস্তু অৰ্থাৎ কিবাকিবি, this or that, something.

ঈ।

ঈশ্বৰৰ হলে লীলা বোলা, মানুহৰ হলে কীলা বোলা—ক্ৰি, [ঈশ্বৰৰ দোষ হলে লীলা বোলা, মানুহৰ দোষ হলে কীলা বোলা ] হিন্দুমতে শ্ৰীকৃষ্ণ [ ১৭ ] স্বয়ং ঈশ্বৰ। লৰা-কালত তেওঁ অত্যাচাৰ কৰিছিল। সেইবিলাক কাৰ্য্যক মানুহে ঈশ্বৰৰ লীলা বুলি কয়। কিন্তু সাধাৰণ মানুহে যদি তেনেকুৱা অত্যাচাৰ কৰে, তেনেহলে সকলোৱে “তাক কীলা” এই বুলি কয়। এতেকে,—বৰলোকৰ দোষকো গুণৰ শাৰীত পেলোৱা কিন্তু ইতৰ লোকক সেই একে প্ৰকাৰৰ দোষতেই অতিৰিক্ত দণ্ড দিয়া, to call the faults of a great man accomplish- ments, but those of a common man crimes deserving of heavy punishment.

ঈশ্বৰে চকু মেলি চোৱা—ক্ৰি, ঈশ্বৰৰ দৃষ্টি পৰা, শুভ দিন উদিত হোৱা, the coming on of better days.

উ।

উঁই-চিৰিঙ্গাই জুইত পৰি মৰিবলৈ পাখি গজা—ক্ৰি, উঁই-চিৰিঙ্গাৰ যেতিয়া পাখি গজে, তেতিয়া সি উৰি গৈ জুইত পৰি জাহ যায়। এতেকে,—তুচ্ছ মানুহৰ সৌভাগ্য তাক নষ্ট কৰিবৰ নিমিত্তে দেখা দিয়া, to possess fortune light-heartedly so that it serves simply to cause one's ruin ultimately.

উকহে খোৱা—বিং, উকহ পোকে খালে অৰ্থাৎ কামুৰিলে মানুহ বিতত হয়। এতেকে,—বিতত, অধৈৰ্য্য, impatient, restless.

উগ্ৰসেন বুদ্ধি মাধৱত নোসোধা—ক্ৰি, উগ্ৰসেন শ্ৰীকৃষ্ণৰ মোমায়েক আছিল। তেওঁ শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰামৰ্শ নোলোৱাকৈ কোনো কাৰ্য্য নকৰিছিল। কিন্তু বিপদ-কালত তেওঁৰো বুদ্ধি হত হল। এতেকে,—বিপদ-কালত [ ১৮ ] মুগ্ধ হলে ‘যোগ্যতম’ মানুহৰো পৰামৰ্শ নোলোৱা, not to take advice even from the worthiest man when one loses his head in dire distress.

উচটাই গাই-গৰু বোওৱা—ক্ৰি, হিন্দু মানুহে গাই-গৰুৰে হাল বালে জাতি-ভ্ৰষ্ট হয়। এই স্থলত, উচটাই হিন্দুৰ দ্বাৰা গাই-গৰু বোওৱা হৈছে বোলা হৈছে। এতেকে,—কোনো অন্যায় কাৰ্য্য নিজে নকৰি উচটনিৰ দ্বাৰা পৰৰ দ্বাৰা কৰোৱা, to incite some one else to do a wrongful act.

উজটিত পৰি মৰা—বিণ, নিশকতীয়া মানুহে উজটি খাই মাটিত পৰিয়েই প্ৰাণ হেৰুৱায়। এতেকে,—অলপ ধতুৱা, wanting in calibre or stamina.

উঠি-অহা—বিণ, (উঠা = বঢ়া) বয়স বাঢ়িলে বিদ্যা-বুদ্ধিও বাঢ়ে। এতেকে,— জীৱনৰ প্ৰথম আধা ছোৱা কালত বয়স পাই যোৱা, উন্নতিশীল, growing, promising, rising.

উঠি পৰি লগা—ক্ৰি, গধুৰ বস্তু লৰাবলৈ উঠে, কিন্তু লৰাব নোৱাৰি পৰি যায় এই দৰে চেষ্টা কৰা অৰ্থাৎ অত্যন্ত পুৰুষাৰ্থ কৰা, to make utmost effort.

উঠি বহা—ক্ৰি, নৰিয়া মানুহে ঢাৰি-পাটীত পৰি থাকে, উঠি বহিব পৰা হলেই ৰোগ ভাল হ’ল বুলি ধৰিব পৰা যায়। এতেকে,—বিপদৰপৰা উদ্ধাৰ পোৱা, to get rid of any difficulty.

উঠি-ৰজা—বিং, [উঠি ফুৰা ৰজা] উঠি-লৰি মানুহক চলাই ফুৰা ৰজা। এতেকে,— পৰৰ ওপৰত প্ৰভুত্ব চলোৱা মানুহ, ক্ষমতাশীল পুৰুষ, a man of power and influence.

উদক ভেঁটা-ৰখীয়া পতা—ক্ৰি, মাছ ধৰিবৰ নিমিত্তে মানুহে পানীত ভেঁটা বান্ধে। খল-খলনি শুনি মাছে ভেঁটাৰ ওপৰে জঁপিয়াই যাবলৈ চেষ্টা কৰে বাবে কোনো এজন মানুহক ভেঁটা-ৰখীয়া পতা হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে উদক অৰ্থাত স্বভাৱতে যি মাছৰ লুভীয়া তেনে প্ৰাণীক ভেঁটা- ৰখীয়া পতা হৈছে। এতেকে,—যাৰ যি বস্তুলৈ অতিৰিক্ত লোভ তাক সেই বস্তুৰ ৰখীয়া পতা, to appoint a naturally hostile person as guardian or protector. [ ১৯ ] উদৰ সাত পুৰুষে কেঁচা মাছ খোৱা—ক্ৰি, মানুহে মাছ সিজাই খায়। ঈদে পূৰ্ব্ব কালৰপৰা কেঁচা মাছ খাই আহিছে। এতিয়া সি সেই অভ্যাস এৰি মাছ সিজাই খাব নোৱাৰে। এতেকে,—পূৰ্ব্ব কালৰ চলিত ৰীতি সহজে এৰিব নোৱৰা, to be unable to give up easily a custom which has been prevalent since a long time.

উধনীয়া ভেম—বিং, উধানৰ সমান অৰ্থাৎ ডাঙ্গৰ ভেম, great vanity.

উধৰ পৰা মুধলৈ—ক্ৰি-বিণ, [ অধৰ পৰা উধলে ] (অধ = অধঃ। উধ =উৰ্দ্ধ)। ‘অধৰ’ পৰ ‘ওধ’ আৰু ‘ওধৰ’ পৰা ‘উধ’ শব্দ বাগৰি ওলাইছে। অধ শব্দে ‘উধ’ ৰূপ ধৰাত পিচৰ ‘উধ’ শব্দে উচ্চাৰণৰ সুচলৰ অৰ্থে মুধ আকৃতি ধৰিলে। এতেকে,—তলৰ পৰা ওপৰলৈ, গোটেই, সমূলি, from top to bottom, entirely.

উপকাৰীক অজগৰে খোৱা—ক্ৰি, যদি কোনো মানুহে সাপক বধ নকৰি এৰি দিয়ে, তেনেহলে সাপে চল পালে সেই মানুহকে খুটিব, উপকাৰ মানি তাৰ প্ৰাণ ৰক্ষা নকৰে। এতেকে,-ক্ৰুৰ প্ৰকৃতিৰ মানুহে উপকাৰ নামানি উপকাৰীৰ সৰ্ব্বনাশ কৰা, অকৃতজ্ঞ হৈ মহা অনিষ্ট সাধন কৰা, to harm the benefactor.

উপজি গোট ভাত গিলা—ক্ৰি, কেঁচুৱা লৰাক ভাত ফেনেকি খুওৱা হয়, সি গোটা ভাত গিলিব নোৱাৰে। এতেকে,—কোনো ডাঙ্গৰ কাৰ্য্য লাহে লাহে কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰি একে দোপতে কৰিবলৈ যোৱা, to try to do a difficult thing all at once instead of step by step.

উপজি ৰাতিপুৱা—বিং, [ উপজি হোৱা ৰাতিপুৱা ] ৰাতি মানুহ টোপনিত মৰাৰ নিচিনা হৈ থাকে। ৰাতিপুৱা হলে টোপনিৰপৰা উঠি ওপজাৰ নিচিনা হয়। এতেকে,—নিচেই ৰাতিপুৱা, the first stage of the morning.

উবুৰি খাই ধৰা—ক্ৰি কোনো টান কাৰ্য্য থিয় হৈ কৰিব নোৱাৰি উবুৰি খাই ধৰি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। এতেকে,— অত্যন্ত পুৰুষাৰ্থ কৰা, to try to the utmost.

উভতি নচা—ক্ৰি, ওভত হৈ অৰ্থাৎ মূৰ তললৈ আৰু ভৰি ওপৰলৈ কৰি নচা, অতপালি কৰা, to act perversely.

উভতি বাট বোলা—ক্ৰি, ওভত হৈ অৰ্থাৎ মূৰ তললৈ আৰু ভৰি ওপৰলৈ কৰি [ ২০ ] খোজ কঢ়া অৰ্থাৎ বিপৰীতভাৱে কাৰ্য্য কৰা, to act in an unusual manner.

উভলা গছ দেখি আটায়ে বাগি কুঠাৰ মৰা—ক্ৰি, যি গছ থিয় হৈ থাকে, তাৰ ওচৰলৈ কোনো মানুহ নাযায়। কিন্তু যি গছ উভলি পৰি থাকে, যেয়ে সেয়ে গৈ তাক বাগি কুঠাৰেৰে কাটে। এতেকে,—পৰি থকা অৰ্থাৎ দুৰ্ব্বল মানুহ দেখি যেয়ে সেয়ে অপকাৰ কৰা, the injuring by anybody and everybody of a person who has fallen on evil times.

উভঁহা উত্তৰ—বিং, [ উভঁহীয়া উত্তৰ ] (উভহা= উভ+আঁহ+ঈয়া) আঁহৰ দিহেৰে কোৱা নহয় এনে উত্তৰ অৰ্থাৎ প্ৰশ্নানুযায়ী নহয় এনে উত্তৰ, an evasive reply.

উভৈ নদী—বিণ, [উভয় নদী] পানী অধিক হলে নদীৰ উভয় পাৰ উপচি যায়। এতেকে,—উপচি যোৱা, অপৰিমিত, overflowing, enormous, too much.

উমনি লোৱা—ক্ৰি, চৰায়ে পোৱালি জগাবৰ নিমিত্তে কণীৰ ওপৰত বহুদিন উমনি লয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্যত অতিৰিক্ত কাল ব্যাপৃত থকা, to keep oneself employed in anything for an unduly long time.

উমৈহতীয়া শ বাহি শ হোৱা—ক্ৰি, যাৰ আত্মীয়-স্বজন সৰহ, সেই মানুহ ৰাতি মৰিলে শ বাহি হয় অৰ্থাৎ বেগতে তাৰু ৰাতি নৌ পুৱাওঁতেই মৰিশালিলৈ নিব পৰা নাযায়, কিয়নো শ কান্ধত লবলৈ ইটোৱে সিটোৱে বাগি ধৰি থকে। অসমীয়া মানুহৰ মতে শ বাহি হোৱা ঘৃনিত কাৰ্য। এতেকে,—উমৈহতীয়া কাৰ্য্য সুকলমে শীঘ্ৰে সমাধা নোহাৱা, the doing of a joint business in a bad way

উৰহিৰ ওৰ—ক্ৰি, (ওৰ = গোড়, মূল) উচ্চাৰণৰ সাদৃশ্য বশতঃ উৰহিৰ ’ওৰ’ বোলা হৈছে। এতেকে,—কোনো মানুহৰ কথা, বিষয় বা কাৰ্য্যৰ মূল, the root cause of anything.

উৰি অহা—ক্ৰি, বাহৰপৰা চৰাই-পোৱালি কাঢ়ি নিলে মাকে উৰি খুঁটিবলৈ আহে। এতেকে,—কোবেৰে খং-মুৱাকৈ অহা, to rush threateningly. [ ২১ ] উলাহৰ মাদলি—বিণ, (মাদলি – ডিঙ্গিত পিন্ধা অলঙ্কাৰ)। উলাহ বুজোৱা মাদলি। এতেকে,—হৰ্ষোৎফুল্ল মনুহ a person in high glee.

উলুৰ লগত বগৰি পোড়া—ক্ৰি উলুৱনীৰ মাজে মাজে বগৰি গছ থাকে। খেতি- বাতিৰ নিমিত্তে মাটি মুকলি কৰিবলৈ উলুৱনীত জুই লগাই দিয়া হয়। সেই জুইত উলু যে পোড়েই বগৰি গছো পুড়ি যায়। এতেকে - সঙ্গদোষত অপৰাধী মানুহৰ লগত নিৰপৰাধী মানুহক দণ্ড কৰা, to punish an innocent person along with a guilty person on the ground of association.

উৱাই ৰাতি পুৱাই যোৱা—ক্ৰি [পুহাই ৰাতি পুৱাই যোৱা] পুহ-মহীয়া ৰাতি বৰ দীঘল। এতেকে,—দীঘল ৰাতি অতিবাহিত হোৱা, the passing away of the longest night.

উশাহতে ক্ৰি-বিণ, এবেলি উশাহ লওঁতে যিমান পৰ লাগে সিমান পৰতে, মুহূৰ্ততে, at once, immediately.

উশাহ পোৱা—ক্ৰি [উশাহ ঘূৰি পোৱা] উশাহ নিৰুধ হৈ থাকি আকৌ পোৱা, শকাহ পোৱা, বিপদত অলপ তৰণি পোৱা, to be relieved.


ঊ।

উণৈছত বা বলোৱা—ক্ৰি , [উণপঞ্চাশৎ বায়ু বলোৱা] বায়ু উণপঞ্চাশ প্ৰকাৰ বুলি প্ৰসিদ্ধ। বেগেৰে লৰি-ধাপৰি ফুৰিলে বতাহ বলি যায়। এতেকে,— আনন্দত মতলীয়াভাৱে ফুৰা, ৰঙ্গত উধাৱ হোৱা, to be excessive- ly hilarious

ঊণৈছ বিছ—বিং, উণৈছ আৰু বিছৰ ভিতৰত যিমান প্ৰভেদ, সিমান প্ৰভেদ; নিচেই অলপীয়া প্ৰভেদ, a slight difference. [ ২২ ] ঊষা পটেশ্বৰী—বিং, ঊষা শোনিতপুৰৰ বাণ ৰজাৰ জীয়েক, আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ নাতি অনিৰুদ্ধৰ ঘৈণীয়েক। তেওঁ অতি সুন্দৰী আছিল। (পটেশ্বৰী = ৰাজ-পাটৰ ঈশ্বৰী অৰ্থাৎ প্ৰধান ৰাজ-মহিষী; তাৰপৰা, ৰূপৱতী তিৰোতা। এতেকে,—অতি ৰূপৱতী তিৰোতা, an extremely beautiful woman.


এ।

এই অনা দেওৱা—ক্ৰি, সান্দহ, কৰাই আদি জলপানৰ নিমিত্তে খোলাত এবাৰত যিমান চাউল দিয়া যায় তাক ‘অনা’ বোলে। সেই চাউল দেই গলে ’এই অনা দেলে’ বুলি কোৱা হয়। এতেকে, কোনো এবাৰৰ কাৰ্য্য নিস্ফল হোৱা, the coming to nothing of a particular venture.

এঁহ গছৰ পৰা কেঁহ গছলৈ—ক্ৰি, [ আঁহ গছৰপৰা কেশ গছলৈ] আঁহ-ডালৰ- পৰা চুলি-ডাললৈ, নিচেই ক্ষুদ্ৰ বিষয় পৰ্য্যন্ত, to the minutest things.

এক গাৱঁৰ এক মাৱৰ—বিং, [এক গাৱঁৰ প্ৰজা এক মাৱৰ সন্তান] একে মাকৰ সন্তানৰ ভিতৰত যেনে প্ৰীতি-স্নেহ থাকে, একে গাওঁৰ প্ৰজাৰ ভিতৰতো তেনেকুৱা প্ৰীতি-স্নেহ থাকে। এতেকে—একে গাওঁৰ প্ৰজা- বিলাকৰ ভিতৰত সহোদৰ ভাই-ককাইৰ তুল্য প্ৰীতিভাৱ, brother- ly feelings among persons of the same place.

এক দেৱ এক সেৱ বিং, “এক দেৱ এক সেৱ এক বিনে নাই কেৱ” এইটি মহা- পুৰুষীয়া ধৰ্ম্মৰ মত। (এক দেৱ = এক মাত্ৰ দেৱ, অৰ্থাৎ শ্ৰীকৃষ্ণ, এক সেৱ = এক মাত্ৰ সেৱ অৰ্থাৎ কৃষ্ণৰ সেৱা। ) এতেকে,— একমাত্ৰ ধ্যান-ধাৰণা, whole-hearted devotion, warm [ ২৩ ] attachment.

একছি পুৰুষ—বিং, একৈছ পুৰুষ, বহু পুৰুষ, many generations.

একা-চেকা মানুহ—বিং, ম’হ-গৰুৱে চঁক খালে যি পোনে যাব সেই পোনেই গৈ থাকে, তাক ওভোতাই আনিব পৰা নাযায়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্যৰ পোনে ঢাল ললে সেই কাৰ্য্যৰপৰা ওভোতাই যাক আনিব পৰা নাযায় তেনে মানুহ, a wayward fellow.

একালে সোমাই একাণে ওলোৱা—ক্ৰি, কোনো কথা একাণে সোমাই তেতিয়াই একাণে (আন কাণে) ওলোৱা অথাৎ শুনা মাত্ৰকতে পাহৰি যোৱা, কথা মনত নথকা, to forget a thing as soon as it is heard.

একাদশত গুৰু হোৱা,—ক্ৰি, (‘একাদশত বৃহস্পতি হোৱা’ চোৱাঁ। বৃহস্পতি দেৱতা সকলৰ গুৰু। )

একাদশত বৃহস্পতি হোৱা—ক্ৰি, ( জ্যেতিষীয়া মাত ) জন্ম-পত্ৰিকাৰ একাদশত যদি বৃহস্পতি থাকে তেনেহলে ফল অত্যন্ত শুভ হয়। এতেকে,—ভাগ্য সুপ্ৰসন্ন হোৱা, the smiling of fortune.

একাদশীয়া বামুণে গৰাহ গৰাহ কৰা—ক্ৰি, একাদশী তিথিত বামুণে লঘোন দিয়ে। লঘোন ভাঙ্গোতে ভোকত ডাঙ্গৰ-ডাঙ্গৰকৈ একো গৰাহ ভাত খায়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য হুঁটাহেৰে কৰা, to do a thing with extreme avidity.

একীল খালে এবুধি চপা—ক্ৰি, যদি এটা কীল খোৱা যায় তেনেহলে তাৰ লগতে এটা বুদ্ধি চাপে অৰ্থাৎ মাৰ-কীল খালে হে শিক্ষালাভ হয়। এতেকে,—ঠেকা পাই শিক্ষা পোৱা, to learn a lesson by sad experience.

একে মুখেই ধান-চিৰা দিয়া, একে মুখেই চাউল-চিৰা দিয়া—ক্ৰি, এবেলি এখন মুখেৰে ধান-চিৰা দিম বুলি কৈ ঘূৰি সেই মুখেৰেই চাউল-চিৰা দিম বুলি কয়, এনে বোলা হৈছে। এতেকে,—কথা সলাই কোৱা, to change opinions one after the other.

একে খুণ্ডাতে যোৱা—ক্ৰি, [একে খুণ্ডাতে মৰি যোৱা] মহ গৰুৱে মানুহক মূৰেৰে খুণ্ডা মাৰে। টানকৈ খুণ্ডা মাৰিলে একে খুণ্ডাতে মানুহ মৰে। [ ২৪ ] গুল্ম পিত্ব আদি কোনো কোনো ৰোগেও বুকুত খুণ্ডা মাৰি ধৰে আৰু কেতিয়াবা তেনেকুৱা একে খুণ্ডাতে মানুহ মৰে। এতেকে,— তৎক্ষণাৎ প্ৰাণ হেৰুওৱা, to meet with instantaneous death.

একে পাতত খোৱা একে কান্ধত লোৱা মানুহ—বিং, একে পাতত অৰ্থাৎ একে শাৰীত খায় আৰু একে চাঙ্গিতে মৰা-শ শ্মশানলৈ নিয়ে এনেকুৱা মানুহ অৰ্থাৎ একে খেলৰ মানুহ; লগৰ সঙ্গৰ মানুহ; অতি মিলৰ মানুহ, persons belonging to the same clan, communi- ty, class; companions in weal or woe.

একৈয়া বোটলা—ক্ৰি, খলি-খেল খেলোঁতে যি একৈয়া গুটি বোটলে সি মুঠৰ ওপৰত বহু গুটি পায়। এতেকে,—ঠায়ে ঠায়ে অলপ আৰ্জ্জন কৰি বহু আৰ্জ্জনৰ গৰাকি হোৱা, to make a fortune by securing small but constant gains.

এখন তাল নবজা—ক্ৰি, তাল বজাবলৈ হলে দুখন তাল লাগে, এখন তাল নাবাজে। সেইৰূপে, দন্দ কৰিবলৈ হলেও দুজন মানুহ লাগে। এতেকে,— দুই পক্ষৰ এক পক্ষ ভাল হলে দন্দ লাগিবৰ স্থল নোহোৱা, the existing of no room for quarrel when any one of the two parties does not want to quarrel.

এখনকে দহখনকৈ লগোৱা—ক্ৰি, এখন বন যদি বেয়াকৈ কৰা হয় তেন্তে সেই এখনকে ডাঙ্গি দহখন বন বেয়াকৈ কৰা হৈছে বুলি দেখুৱাই কথা লগোৱা, অতিপাতকৈ কথা লগোৱা, to speak ill of others by coloured statements.

এগোট হোৱা—ক্ৰি, কেইবা গোট মানুহ লগ হৈ এগোটৰ নিচিনা হোৱা, একমত হোৱা, to be of one mind, to be united.

এচহীয়া মানুহ—বিং, কাঠ ফালিলে পোনে পোনে নাফাটি কেতিয়াবা সি বেঁকাকৈ ফাঁটি যায়। (এচহীয়া = এটা চাহিৰ সমান অৰ্থাৎ আগৰ ফাললৈ একণিমান। ) এতেকে,—পোন বাটে কাৰ্য্য নকৰি তৎক্ষণাৎ যেই বাটে মন যায় সেই বাটে কাৰ্য্য কৰা মানুহ, a perverse person.

এছাল ছিগিলেও কথা নেৰা—ক্ৰি, ইমানকৈ কথা কয় বোলা হৈছে যে জিবাৰ এছাল [ ২৫ ] অৰ্থাৎ এখন ছাল বা প্ৰথম ছাল ছিগি যায়। এতেকে,—তৰ্কত হাৰ নামানি যেনে তেনে প্ৰকাৰে নিজৰ মত এৰি নিদিয়া, to adhere to one's opinion dogmatically.

এটকা মহন্তৰ শপথ—বিং, ‘এটকা’ শব্দে পূৰ্ণসংখ্যা বুজাইছে। এটকা মহন্ত = পূৰ্ণসংখ্যাৰ মহন্ত অৰ্থাৎ পূৰ্ণাঙ্গ ধৰ্ম্ম। এতেকে,—যৎপৰোনাস্তি ডাঙ্গৰ শপথ, an oath in the name of all that is sacred.

এটা চকু কণা কৰা, এখন কাণ কলা কৰা—ক্ৰি, এফালে নেদেখাকৈ আৰু এফালে নুশুনাকৈ থকা, আওকণীয়া ভাও ধৰি থকা, বৰকৈ মন কাণ নিদিয়া, to be inattentive.

এটা চাউল পিটিকিলে এচৰু ভাতৰ গম পোৱা—ক্ৰি, ভাত সিজিছে নে নাই সিজা চাবলৈ হলে এটা চাউল হাতেৰে পিটিকি চোৱা হয়। তাৰপৰা গোটেই চৰু ভাত সিজা নিসিজাৰ গম পোৱা যায়। এতেকে,—কোনো মানুহৰ এটা কথা জানিলেই তাৰ সমুদায় স্বভাৱ জনা, to be able to know tho character of a person by knowing a single incident of his life.

এঠাইত কাটিলে সাত ঠাইত গজা—বিণ, কোনো গছ যদি কাটি দিয়া হয়, তেনে- হলে কটা-ঠাইৰ তলতে পোখা ওলায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে তাক এঠাইত কটা হৈছিল, কিন্তু সি সাত ঠাইত গজিল, অৰ্থাৎ আগৈয়ে এডাল গছ আছিল, কিন্তু এতিয়া সাত ডাল গছ হ’ল। এতেকে,— যাক কোনো মতে অপকাৰ কৰিব পৰা নাযায় তেনে মানুহ, অতি টেঙ্গৰ মানুহ, a too clever person.

এডালি চুলিকে দুডালি কৰা—ক্ৰি, একণিমান বস্তুকে দুফাল কৰা অৰ্থাৎ সামান্য বিষয়তো বেলেগ ভাব দেখুওৱা, to show a spirit of disunion even in the minutest affairs.

এডালি চুলিকে সাত ফাল কৰা—ক্ৰি, এডালি চুলিকে অৰ্থাৎ নিচেই একণিমান বস্তুকে ভাগ কৰি সাত ফাল কৰা অৰ্থাৎ অতি কৃপণতা কৰা, to act miserly in an extreme degree.

এডিঙ্গি পানীত পৰি পিয়াহত মৰা—ক্ৰি, ডিঙ্গিৰ ওচৰলৈকে পানী থাকিলে সেই পানী মুখ মেলি খাবৰ নিমিত্তে নিচেই উজু। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে সিমানতো পানী খাবলৈ নাপাই পিয়াহত মৰে। [ ২৬ ] এতেকে,—ধন-সম্পত্তি থকাতো তাক ভোগ কৰিবলৈ নোপোৱা, সম্পত্তি থকা স্বত্বেও কৃপণত কৰা, to comfort oneself as a poor man though living in plenty.

এডেও দুডেওকৈ লোটা নিবৰ চেও ধৰ,—ক্ৰি ডেও মৰাৰ ছলেৰে লাহে লাহে লোটাৰ পোনে চাপি আহি কোনেও নেদেখাকৈ লোট, চুৰ কৰি লৈ যায় বোলা হৈছে। এতেকে,— নিৰ্দ্দোষ কাৰ্য্য কৰাৰ ফাঁকটি কৰি পৰ?-অপহৰণৰ চেষ্টা কৰা, to attempt to rob a person by arming an attitude of innocence.

এডোখৰ বেলি—বিং [সৰহীয়া এডোখৰ বেলি] বহু সময়, a considerable time

এধমকত— ক্ৰি-বিণ, ধম্‌-ধম্‌ কৰে অহা কোনো এবাৰত, suddenly and precipitately on one occasion.

এধুমুহাত— ক্ৰি-বিণ, ধুমুহাৰ দৰে কোবেৰে অহা কোনো এবাৰত, suddenly and precipitately on one occasion.

এনেই উৰ্ব্বশী দুৱাৰে বাট দিয়া—ক্ৰি, উৰ্ব্বশী স্বৰ্গৰ অপ্সৰী। তেওঁ ইন্দ্ৰৰ সভাৰ নাচনী আছিল, আৰু আকাশেদি উড়ি ফুৰিব পাৰিছিল। এই স্থলত, উৰ্ব্বসী=অতি চঞ্চলা তিৰোতা। এনেকুৱা তিৰোতাক বন্ধ কৰি ৰাখিলেও তেওঁ যেনে তেনে প্ৰকাৰে এপোনে বাট উলিয়াই ঘৰৰপৰা বাজ হয়। তাকে নকৰি যদি দুৱাৰ মেলি সেই পোনে যাবলৈ বাট থোৱা যায়, তেনেহলে তেওঁ যে ঘৰৰপৰা ওলাই যাব, তাৰ কোনো সন্দেহ নাথাকে। এতেকে,—দুষ্ট মানুহক দুষ্টালি কৰিবলৈ চল লগাই দিয়া, to put a wicked person in a field where he can give full play to his evil propensities.

এনেই বুঢ়ী নাচনী তাতে নাতিনীয়েকৰ বিয়া হোৱা— ক্ৰি বুঢ়ী মানুহৰ নাতিনী চাবলৈ বৰ হেঁপাহ। নাতিনী ডাঙ্গৰ হৈ বিয়া হলে বুঢ়ীৰ আনন্দ বৰকৈ বাঢ়ে। তাতে যদি বুঢ়ী নাচনী হয়, তেনেহলে সেই বিয়াত তাইৰ নাচোনৰ সীমা নাথাকে। এতেকে,—অতিৰিক্ত আনন্দৰ কাৰণ হোৱা, the coming of pleasure to a person who is by nature pleasurably disposed.

এন্দুৰক সেন্দূৰ পিন্ধোৱা—ক্ৰি, এন্দুৰ ঘিণ-লগা-প্ৰাণী, তাক সেন্দূৰ পিন্ধালে [ ২৭ ] ভাল নেদেখি। এতেকে,— স্বভাৱতে যি ঘৃণিত তাক কৃত্ৰিম উপায়ৰ দ্বাৰা সুন্দৰ কৰিবৰ নিমিত্তে যত্ন কৰা to attempt to beautify a naturally ugly person.

এৰে মাটি খনা, 'ব. বথ হে ৱা--ক্তি, ৮ে'ৰে ম টিৰ লৈ দি দি িখানে। এ ৰেও সিধৰ • 'নেকৈ গত খা। ( ৰ বতৰ, ম মুহ, কিন্তু এ,ৰ ঘৰৰ ভিতৰতে থাকে। •কে ঘৰৰ তৰত কোনো | ড ঙ্গৰ অপৰ। ২. ঘৰৰ পৰিশৰ ভিৰ কে না জানা মানুহে { অপৰাধ কৰ, tie v. {{of sorious cr:n in 1 | family by on (of the nombrs of that univ. এৰাৰত খেপিওৱ। কি, এন্ধবত কোনো ও ২ * খেপি'লে বিচাৰি পোৰা নাৰায়। এতক, কণ -মুনাক চিৰ', to grop in the darl. এন্ধাৰ • দলি মৰ'- ক্ৰ এন্ধাৰ : গ দ। য। তো য' দল মবিল দল লাগিৰও পাৰে, নালাবি? ৰ। এ...ক,-- কণ, কৈ কেননা কৰ্য্য কৰ, to act at raud in. একী ভাৰে কাম-হাড় ভঙ্গা—ক্ৰি, এখন ভাৰ দুমৰ দুটা মানুহে ধৰি কঢ়িলে যদি ভাৰ এফণীয়। হয় অৰ্থাৎ যদি এফালে অধিক গধুৰ হয় তেনেহলে সেই ফালৰ ভাৰীৰ দুখ অধিক হয়। এতকে,জুটি। কাৰ্যত অবিক ভাৰ বোৱা অংশীদাৰ কষ্ট মাৰাত্মক হোৱ', to be over- burdened Singly in a joint business. এফাল শেনে খোৱ—বিণ, ভাল বস্তু দেখিলে শেনে থাপ মাৰি লৈ যায়। কোনো মানুহ এনে সুন্দৰ বোলা হৈছ যে শেনে মুখৰ একাল অৰ্থ ৎ এখন গল থাপ মাৰি নি খাই পেলাষ আৰু য ৰূপে তেওঁৰ এখন গ'ল। নাইকিৰা হয়। এতেকে,--অতি সুন্দৰ, (বিদ্ৰুপ), too beautiful (uyel irotically.)। এবেলি সাপে খুটিলে লেজুতো ভয় হোৱ। - ফ্ৰি, লেজু দেখিবলৈ সাপৰ নিচিনা। এই হলত কোৱা হৈছে যে এবেলি যি মানুহক সাপে খুটিছে, তাৰ লেজু দেখিও সাপ বুলি ভ্ৰম হয়। এতেকে --কোনো বিষয়ত এবেলি ভয় পালে ততুল্য সামান্য বিষতে ভয় পোৱা, to got flightonod on account previous sad qxperience (of a real darger | by uny danger which is similar to it thougli ar cal [ ২৮ ] in character.

এবুৰি ছ-অঁৰা— বিণ, কুড়িটাই এবুৰি আৰু চাৰিটাই এ-অঁৰা এই-ৰূপে অঙ্কৰ লেখ হয়। (ছ-অঁৰা= চৌবিছ। ) এতেকে,—বহু, অধিক, excessive, too many.

এমা-দিমা লৰা—বিং, [ এমাহ দুই মাহৰ লৰা] এমাহ-দুমাহ বয়সীয়া লৰা, কেঁচুৱা লৰা (এম-দিমা শব্দ ‘ডিম' শব্দৰপৰা ওলোৱা সম্ভৱ দেখা নাযায়। ) children of tender years.

এৰা-পাত খোৱা—বিণ, ছাগলীয়ে এৰা-পাত খায়। এতেকে,—অনৰ্থক বেল- বেলাই ফুৰা, talkative, chatty.

এলাতকৈ চেলাৰ বিষ টান হোৱা—ক্ৰি, এলা = আল্লা। চেলাই কামুৰিলে ধ্যান- ভঙ্গ হয়। ঐহিক কষ্ট সহিবলৈ টান। পৰকালৰ যাতনা হৃদয়ঙ্গম কৰিব পৰা নাযায়। এতেকে,—ভবিষ্যৎ কষ্টতকৈ বৰ্ত্তমান কষ্ট গুৰুতৰ হোৱা, to be troubled more by feelings of existing difficulties than by ideas of any future danger however great it may be.

এশখন মুখেৰে কোৱা—ক্ৰি, একেটা কথাকে বহু বাৰ বহু ৰকমেৰে সলাই কোৱা, বাৰে-পতি কথা সলাই বহু বাৰ বহু মিছা কোৱা, to talk different- ly on different occasions, to speak any number of lies.

এশ গৰু মাৰিলে বাঘৰ মৰণ হোৱা—ক্ৰি, প্ৰবাদ আছে যে বাঘে বধ কৰা গৰুৰ সংখ্যা বাঢ়ি গৈ যেতিয়া এশ হয় তেতিয়া বাঘৰ মৰণ মিলে অৰ্থাৎ মানুহৰ হাতত তাৰ প্ৰাণ যায়। এতেকে,—অতিৰিক্ত পাপ হলে নষ্ট হোৱা, to be ruined as a result of an excess of vice,

এসাজি খুওৱাৰ সমান ৰং পোৱা—ক্ৰি, নিমন্ত্ৰণ কৰি এসাজি ভাত খুৱালে যিমান ৰং পোৱা যায় সিমান ৰং পোৱা অৰ্থাৎ বৰকৈ ৰং পোৱা, to be extremely delighted.

এহাতৰ হূল দুহাতে কাঢ়িব নোৱৰা—ক্ৰি, হূল এহাতত ফুটে, কিন্তু দুই হাতেৰে ধৰি আজুৰিও তাক কাঢ়িব পৰা নাযায়। এতেকে,—কোনো বেয়া কাৰ্য্য সহজে কৰি পিচত বহু কষ্ট কৰিও তাৰ উপশম কৰিব নোৱৰা, not to be able to undo even with a great effort a [ ২৯ ] mischief which has been done quite easily.

এহাতলৈকে হাত চুচি খোৱা—ক্ৰি, দৈ-গাখীৰৰ কলহত হাত কীলাকুটিলৈকে সুমাই দিলে কীলকুটিৰপৰা এহাতলৈকে ঠাৰিত গাখীৰ লাগি আহে। মানুহ জনে সেই হাত চুচি গাখীৰ খায় অৰ্থাৎ গোটেই কলহ গাখীৰ একণো বাকি নোথোৱাকৈ খায় বোলা হৈছে। এতেকে, — অতিৰিক্ত ভোজন কৰা to eat a giant’s meal.

এহাতে চাপৰি নবজা—ক্ৰি, [ 'এখন তাল নবজা' চোৱাঁ। ]

এহেও নোহোৱা তেহেও নোহোৱা -ক্ৰি, [ এহেতো নোহোৱা তেহেতো নোহাৱা ] এই ঠাইতো নোহোৱা সেই ঠাইতো নোহোৱা ক’তো একো নোহোৱা, সকলো বিষযে নিস্ফল হোৱা, to be unsuccessful here as well as there i. e. not to be able to get on anywhere.

⸻⸺

ঐ।

ঐদেহি-বৈদেহি গোৱা—ক্ৰি, [ আই ঐ দেহি বাই ঐ দেহি গোৱা ] যিহকে মন যায় তাকে বলকা, নানা-প্ৰকাৰ অৰ্থশূন্য কথা কোৱা, to talk incoherently.

ঐয়া-হৈয়া—ক্ৰি, বিহুত বহু মানুহে জুম পাতি ’ঐয়া-হৈয়া’ শব্দ উচ্চাৰণ কৰে। এতেকে,—অধিক মানুহে হাই-উৰুমি কৰি খেলিমেলিকৈ কাৰ্য্য কৰা, to act in confusion.

⸻⸺

[ ৩০ ]

ও।


ওঁঠ-চেপিলে পিয়াহ ওলোৱা - বিণ, কেঁচুৱা লৰাই ওঁঠৰ দ্বাৰা পিয়াহ চুপি খায়। এই স্থলত লৰাটো ইমান সৰু বুলি কোৱা হৈছে যে তাৰ ওঁঠ চেপিলে এতিয়াও পিয়াহ ওলায় অৰ্থাৎ সি মাকৰ পিয়াহ খাবলৈ এৰা বহু দিন হোৱা নাই। এতেকে,—সৰু, (লৰাত খাটে। ) infant.

ওঁঠ চেলেকা—-ক্ৰি, কোনো বস্তু খাবৰ নিমিত্তে বৰকৈ লোভ লাগিলে ওঁঠৰ পানী ওলায়। যদি খাবলৈ পোৱা নাযায় তেনেহলে ওঁঠটো জিভাৰে চেলেকি পানীখিনি গুচাই পেলোৱা হয়। এতেকে, —বৰকৈ লোভ কৰি খাবলৈ নাপাই নিৰাশ হোৱা। তাৰপৰা, যেই সেই কোনো কাৰ্য্যত নিৰাশ হোৱা, to be disappointed.

ওঁঠৰ পানী পৰা—ক্ৰি, কোনো বস্তু খাবৰ নিমিত্তে বৰকৈ লোভ লাগিলে ওঁঠৰ- পৰা পানী পৰে। এতেকে, —বৰকৈ লোভ লগা, to be strongly tempted to eat or drink.

ওঁঠাৰখন মুখেৰে কোৱা – ক্ৰি, বহু বাৰ সলাই কথা কোৱা, to make varying statements.

ওঁঠাৰটা নাম দিয়া—ক্ৰি, [ওঁঠাৰটা বেয়া নাম দিয়া ] যি যেনেকুৱা কাৰ্য্য কৰে, সি সেই অনুযায়ী নাম পায়। এতেকে,--বহু বেয়া কাৰ্য্য কৰে বুলি দোষাৰোপ কৰা, to ascribe too many faults to any one.

ওচৰৰ পুঠি খলিহা—বিং, পুঠি খলিহা নিচেই সৰু মাছ। তথাপি তাক যদি ওচৰতে পোৱা যায় তেনেহলে সিও লাভজনক হয়। সেইৰূপে অলপীয়া ধন-বস্তু যদি ওচৰতে পোৱা যায় তেনেহলে তাকো লাভ- জনক বুলি ধৰা হয়। এতেকে,- ওচৰতে পোৱা বাবে লাভজনক বুলি ধৰা অলপীয়া ধন-বস্তু, small things near at hand and considered on that account to be profitable.

ওজাৰ নাকত খঁৰে খোৱা—ক্ৰি , (ওজা = বৈদ্য। ) ওজাই পৰৰ ৰোগ ভাল কৰে। কিন্তু তেওঁৰ নিজৰ নাকতে খঁৰে খায়। খঁৰ সাধাৰণতঃ নাকত নহয়, কিন্তু ওজাৰ তেনে ঠাইতে খঁৰ হয়। এই স্থলত দুটা ভাব বুজোৱা হৈছে:-
(১) সকলোৱে দেখা ঠাইতে খঁৰ হয়।
(২) খঁৰে খাই ছিঙ্গি পেলায় অৰ্থাৎ নাক নাইকিয়া হয় বা লাজ [ ৩১ ] নাইকিয়া হয়। এতেকে, যি কোনো মানুহে কোনো কাৰ্য্যত পৈণত সেই কাৰ্যতে সেই মানুহে ঘাটি খোৱা, to be worsted in a field which is specially one's own.

ওপৰ-চকুৱা মানুহ—বিং , ওপৰলৈ চকু কৰি ফুৰিলে হূল-জোঙ্গে ফুটিবৰ আশঙ্কা। থাকে। এতেকে,— গমা-গপা নকৰা লোক, তললৈ নমনা মানুহ, অসাৱধান বা বে-হিচাবী মানুহ, a superficial, indiscriminate, or careless person.

ওপৰ-পেটত খোৱা—ক্ৰি, পেট- পেটৰ আহাৰ॥. আহাৰৰ ওপৰত, অৰ্থাৎ আহাৰৰ পূৰ্ব্বে খোৱা, to eat before meal.

ওপৰ-হাত—-বিণ, যুঁজত হাত ওপৰ হৈ থাকিলে তাক চলাব পৰা যায়। এতেকে, – আনতকৈ শ্ৰেষ্ঠ superior.

ওফন্দি গঙ্গাটোপ হোৱা— ক্ৰি, গঙ্গাটোপ মাছ ওফন্দি ওখ হৈ থাকে, কিন্তু সি আহাৰৰ নিমিত্তে অযোগ্য। এতেকে,--অযোগ্য মানুহে নিজে ডাঙ্গৰ বুলি ভেম পাতি থকা, to be puffed up with vanity.

ওফোন্দা ভেম—বিং, কোনো বস্তু ওফন্দিলে ডাঙ্গৰ বুজায়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ ভেম, great vanity.

ওভোতাই মোট ছেলোৱা—ক্ৰি, আহোম-ৰজাৰ দিনত গুৰুতৰ অপৰাধ কৰিলে ওভোতাই গাৰ মোট ছেলোৱা হৈছিল। এতেকে,—উগ্ৰ শাস্তি দিয়া, to punish severely.

ওৰা পতা—ক্ৰি, কাছ-আদি কোনো কোনো প্ৰাণীয়ে লেথেৰি পাতি কণী পাৰে। তাকে ‘ওৰা পতা’ বোলে। এতেকে,—সন্তান প্ৰসৱৰ নিমিত্তে আৰম্ভ কৰা, অৰ্থাৎ ভবিষ্যতে বহু সন্তান-জন্মৰ পূৰ্ব্ব-লক্ষণ-স্বৰূপে প্ৰথম সন্তান প্ৰসৱ কৰা, (তিৰোতাত খাটে। ) to be delivered of a child heralding the birth of a number of children in future years.

ওলোটা বেদ—-বিং, হিন্দুৰ ক্ৰিয়া কাণ্ড বেদৰ বিধি অনুযায়ী কৰা হয়। এতেকে,—

বিপৰীত নিয়ম বা প্ৰণালী, an unusual rule or procedure. [ ৩২ ]

ঔ।


ঔচ্ বুলিলে ওচৰ চপা—-ক্ৰি, কুকুৰক 'ঔচ’ বুলি মতিলে সি ওচৰ চাপে। এতেকে,—কুকুৰৰ দৰে নীচভাৱে পৰৰ আজ্ঞা পলা, to do sneakingly as one is bid, to carry out order slavishly.

ঔ পৰা—ক্ৰি, ঔ-টেঙ্গা পাৰিলে মাটিত ধুপ ধুপ-কৰে পৰে। পিঠিত কোনো মানুহে ভুকুৱালেও সেইৰূপ শব্দ হয়। এতেকে,—ভুকু মৰা বা মাৰ-কীল কৰা, to deal heavy blows with the fist.

⸻⸻


ক।

কঁকাল চাই মেখেলা—বিং, কঁকালৰ জোখ চাই মেখেলাৰ আকাৰ হয়, অৰ্থাৎ কঁকাল ডাঙ্গৰ হলে মেখেলা ডাঙ্গৰ লাগে, কঁকাল সৰু হলে মেখেলা সৰু লাগে। এতেকে, —যথাযোগ্য কাৰ্য্য, an appropriate action.

কঁকাল পৰা—ক্ৰি, মানুহ বুঢ়া হলে কঁকাল পৰে। এতেকে,—অকৰ্ম্মণ্য হোৱা, to be rendered useless.

কঁকাল ভগা—ক্ৰি, কঁকাল শৰীৰৰ মধ্যস্থান। কঁকাল ভাগিলে প্ৰধান বল নষ্ট হয়। এতেকে,—প্ৰধান বল নষ্ট হোৱা, to be rendered unserviceable,

কঁকাল ভাঙ্গি নচা—ক্ৰি, নাচনীয়ে নানা-প্ৰকাৰ কঁকাল-ভঙ্গি কৰি নাচে। এতেকে,—ভালকৈ নচা. to dance prettily.

কাঁহ পৰি জিন যোৱা—বিণ, কাঁহৰ শব্দ উঠি সেই শব্দ আপোনা-আপুনি পৰি জিন যাব নাপায়। কাঁহত হাত দি শব্দটো তৎক্ষণাৎ মাৰ নিয়াব লাগে। এতেকে,--মানুহ-দুনুহ নাইকিয়া নিজঞ্জাল, pervaded with deep silence. [ ৩৩ ] কাহে কেঁকোৰা-খোলা কাহে হে লাগিলে বজা—ক্ৰি, ৬৮ কাহৰ পাত্ৰ লাগিল অৰ্থাৎ ঠেঠেকি হলে বাজে অৰ্থাৎ শব্দ কৰে দুটা মানুহে লাগিলে অৰ্থৎ দশ লাগিলে বাজে অৰ্থাৎ মুখোৰ গলিযাগ কৰে। এই হ , দ, কৰা মানুহক কঁহৰ লণত তুলনা কৰা হৈছে। একে - বেগতে খং উঠা দুজন মানুহৰ ভিতৰ সমাপ্ত বিয। দল , tho। rurrolling of two pers' of equally fitable t in ument. বাহী-পাতে • বটালি, (কাহা= * “ীৰ বাও? • চি• ধৰ থক। বল পাতেৰে এবিধ গছ 1 ) হাবিত সে -’ল ক'হী-পাতে অশ্য অশপ-

  • বপ। [াটে কিন্তু পৰিশ্ৰমী গাৱলীয। মানুহৰ প ক্ষ ইচেত

সামান্য আঘাত। এতকে --না এ ও শকাৰ ২ to ) hind ominully

  • ছি। খে'চ দি fঞ দল জঠৰে যা খুচি ধৰ হম এতক-বৰকৈ

| নাচাৰ কৰ, to ortise, to torment বুৰ ৰ৩ * মৰা কি, কুঁজৰ ঠিক্ মুৰতে অৰ্থাৎ ওপৰত কীল মাৰি দিল ও পোন হৈ যাম বুলি কয। কোনো মানুহক

নি কবি হলে তাৰ যুঁজত অৰ্থ; তাৰ িছল গুণ আছে

তাৰ ওৰত কী মাৰিব লাগে তৰ্থ ৎ অঘাত কৰিব লাগে। এতক কোনো মানুহৰ দুৰ্বল অংশ আক্ৰমণ কৰা to deal with person just in the right way ৭০ as to obtain from hm what I waited, জাত ধৰ যি, নাঙ্গল অথাবেঁকোৰ। এতেকে,—মঙ্গলত ধৰা, হাল বাবলৈ ধৰা, খেতি আৰম্ভ কৰা, চই' ব্যৱসাস অৱলম্বন কৰা, বঃকৰ সাৰ। ব্যৱসায়ৰ দ্বাৰা জীবিক। উপাৰ্জন কৰা, to live by ploughing to lund, to earn by tle +wout of the brow, to lead a labourious life. কেঁকোৰাগাঁত বিচৰা—ক্ৰি, কেৰে। ৰৰ গাঁত অকোৱা-পকোৱা। গাঁতত সোমালে কেঁকোৰাক বিচাৰি পাবলৈ টান হয়। কেঁকোৰৰ গাত বুলিলে পলাই সৰিব পৰা ঠাই বুজায়। এতেকে,ভয়ত পলোৱা, to 1u away through great fear. কেঁকোৰা-খোলা দিয়া ক্ৰি, কেঁকোৰাৰ পোৱালিয়ে মাকৰ গৰ্ভ খুলি প্ৰাণনাশ [ ৩৪ ] কৰি শুদা খোলাটো থৈ জন্ম লয়। এতেকে,—অন্তঃসাৰ-শূন্য কৰা, নিৰ্যাতন কৰা, অনেক কষ্ট দিয়া, to reduce to skeleton.

কেঁকোৰা চেপা দিয়া—ক্ৰি, কেঁকোৰাই ঠেঙ্গেৰে বৰকৈ চেপি ধৰে। এতেকে,— টানকৈ চেপা দিয়া অৰ্থাৎ কষ্ট দিয়া, to squeeze, to torture.

কেঁকোৰা নাঙ্গলত ধৰা—ক্ৰি, নাঙ্গলৰ আকাৰ কেঁকোৰা। নাঙ্গলৰ দ্বাৰা খেতিৰ কাৰ্য্য কৰা হয়। এতেকে,—হাল-চহ কৰা, খেতিয়কৰ ব্যৱসায় অৱলম্বন কৰা, to lead a rural life.

কেঁচা ৰণত পৰি মৰা—ক্ৰি, ৰণৰ প্ৰথম অৱস্থাত উভয় পক্ষৰে ভীষণ ৰক্তপাত হয়। পিচত বহু সৈন্য মৰি ৰণৰ বল কমে। এতেকে,—কোনো শঙ্কটজনক কাৰ্য্যত প্ৰথমাৱস্থাতে যোগ দি নাশ পোৱা, to suffer terribly by doing an extremely hazardous act.

কেঁচুৱে এবেলি গাঁতৰ পৰা ওলালে সোমাব নোৱৰা—ক্ৰি, মানুহে কয় যে কেঁচুৱে এবেলি গাঁতৰপৰা ওলালে ঘূৰি গাঁত বিচাৰি নাপায়। গাঁতত সোমাব নোৱাৰি কিছু পৰ বগাই-জগাই ফুৰি মৰি থাকে। এতেকে,— কোনো নিশকতীয়া মানুহে নিজ ঠাই এৰি গলে আকৌ সেই ঠাই নোপোৱা, not to be able to regain lost ground ( said of a weak person ).

কেঁচু খোঁচৰোতে সাপ ওলোৱা—ক্ৰি, মাটি খুঁচৰি কেঁচু উলিয়াবলৈ যাওঁতে কেতিয়াবা সাপ ওলায়। এতেকে,—অলপ লাভলৈ চাওঁতে ডাঙ্গৰ বিপদ উপস্থিত হোৱা, the coming of a great danger to a person in his attempt to make a minimal gain.

কেঁচুটো হোৱা—ক্ৰি, কেঁচুটোৰ নিচিনা লেউ-সেউ হোৱা, নিজৰ মানসিক শক্তি সামৰ্থ্য নাইকিয়া হোৱা, সম্পূৰ্ণ পৰাধীন হোৱা, to be abjectly submissive.

কেঁচুত শগুণ পৰা—ক্ৰি, কেঁচু নগণ্য জীৱ। সি মৰিলে তাৰ মঙ্গহ খাবলৈ শগুন পৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—অতি ডাঙ্গৰ মানুহে অতি সামান্য বস্তুলৈ লোভ কৰা, to hanker after a trifling gain although in comfortable position.

কেঁত্‌ কৰা—ক্ৰি, গাত দুখ পালে কেঁত্‌-কৰে চিঞৰ মাৰি দিয়ে। এতেকে,— দুখ পোৱা, to feel pain.

কেঁৰা-কুজা ভঙ্গা—ক্ৰি, তাঁতৰ সূতা কেতিয়াবা কেঁৰা হয় অৰ্থাৎ পোনে পোনে [ ৩৫ ] নগৈ আন সূতাৰ মাজে দি যায়, আৰু কেতিয়াবা, কুঁজা হয় অৰ্থাৎ সূতাৰ কুঁজ বা ফোঁহা ওলায়। শিপিনীয়ে কেঁৰা আৰু কুঁজা ভাঙ্গি অৰ্থাৎ ভাল কৰি তাঁত বয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্যৰ আসোঁৱাহ- বিসোৱাহ গুচোৱা, to remove defects.

কেঁৰা দুপৰ—বিং, কেঁৰা অৰ্থাৎ অলপ কতীয়া দুপৰ, দুপৰৰ ঠিক পূৰ্ব্ব-ভাগ সময়, the part of the day immediately preceding the mid-day.

কোঁ-কোঁ কাঁ-কাঁ কৰা—ক্ৰি, পাৰ চৰায়ে জোৰ পাতি নিজৰ বাহত কোঁ- কোঁ কাঁ-কাঁ কৰি থাকে। এতেকে,—নিজৰ ঘৰতে তিৰোতা আৰু লৰা ছোৱালীৰে সৈতে হাই-উৰুমি নোহাৱাকৈ কাল যাপন কৰা, শান্তিৰে গৃহস্থালি চলোৱা, to live in a humble but peaceful home.

ক-খ পুথি—বিং, শিক্ষা কৰোতে ‘ক-খ’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰা হয়। এতেকে,— প্ৰথম শিক্ষা-পুথি, an A. B. C. book, a first primer.

ক-খ ম-ম পঢ়া—ক্ৰি, প্ৰথম-শিক্ষাৰ পুথি পঢ়া, অলপীয়া শিক্ষা পোৱা, to obtain a little education, to have a smattering of know- ledge.

‘ক’ বুলিব নোৱৰা—বিণ, যি মানুহ সম্পূৰ্ণৰূপে অশিক্ষিত সি ‘ক’ এই আখৰ- টোকে পঢ়িব নোৱাৰে। এতেকে,— সম্পূৰ্ণৰূপে অশিক্ষিত, মহামুৰ্খ, grossly stupid.

‘ক’ বুলিয়েই ৰত্নাৱলী পঢ়িবলৈ যোৱা—ক্ৰি, ৰত্নাৱলী পুথিৰ ভাষা আৰু ভাৱ, বৰ টান। যি মানুহে ‘ক’ বোলে অৰ্থাৎ প্ৰথম শিক্ষা আৰম্ভ কৰে, তাৰ পক্ষে ৰত্নাৱলী পঢ়া অসম্ভব। এতেকে,—ষি কাৰ্য্য অতি শিক্ষিত মানুহৰ পক্ষে সম্ভৱ সেই কাৰ্য্য অলপ শিক্ষিত মানুহে কৰিবলৈ যোৱা, অসাধ্য-সাধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা, the attempting by a novice to do what can only be done by a veteran.

কচু-কটা দিয়া—ক্ৰি, কচু কাটিবলৈ অতি সহজ। এতেকে,—অতি সহজে নাশ কৰা, to cut up very easily, to annihilate.

কচু-শাকৰ ভেঁটি—বিং, আগৰ দিনত ডাঙ্গৰ মানুহেৰে সৈতে ভেঁট হবলৈ হলে কিবাকিবি বস্তু লৈ যাবৰ নিয়ম আছিল। যি মানুহ নিচেই দুখীয়া [ ৩৬ ] সি একো নিব নোৱাৰি কচু-শাক বুটলি লৈ তাকে ভেঁটি দিয়ে গৈ। এতেকে, দুখীয়া উপহাৰ, a humble present.

কচু-পাতৰ পানী—বিং, কচু-পাতত থকা পানীৰ নিচিনা অথিক বস্তু বা মানুহ, anything unstable or transient in nature.

কচুৰ কটাৰি—বিং, কচু নিচেই কোমল, তাৰ দ্বাৰা কটা কাৰ্য্য হব নোৱাৰে। এতেকে,—অকামিলা বস্তু, a useless weapon.

কটনা কটা ভাত—বিং [ কাটনী কটা ভাত ] কাটনীয়ে পলু কাটি সূতা উলিয়াই কাপোৰ বৈ বেচি সেই ধনেৰে জীৱিকা উপাৰ্জ্জন কৰে। এই কাৰ্য্যত অত্যন্ত পৰিশ্ৰম লাগে। ( ভাত= জীবিকা। ) এতেকে,—বহু কষ্টেৰে উপাৰ্জ্জিত ধন-বস্তু। ( তিৰোতাত খাটে। ) hard-earned livelihood ( applied to a woman).

কটা কাণ চুলিৰ ঢকা—ক্ৰি, আহোম ৰজাৰ দিনত কাণ-কটা দণ্ডৰ বিধি আছিল। এই দণ্ড অতি অপমানজনক। কাণ-কটা মানুহে কাণৰ ওপৰৰ চুলি দীঘলকৈ ৰাখি কটা অংশ ঢাকি থয়। এতেকে,—লাজ ঢকা, to hide shame.

কটা কাণ জোৰা দিয়া—ক্ৰি, আহোম ৰজাৰ দিনত ডাঙ্গৰ অপৰাধ কৰিলে কাণ কটা হৈছিল। এই দণ্ড অতি অপমানজনক। এতেকে,--লাজ ঢাকিবলৈ চেষ্টা কৰা, to attempt to hide shame.

কটা ঘাত খাৰণিৰ চাট্‌ দিয়া—ক্ৰি, কটা ঘাত খাৰণিৰ চাট্‌, দিলে যন্ত্ৰণা অসহনীয় হয়। এতেকে,—এটা অপকাৰ কৰি এটাই পুনৰ শত্ৰুতাচৰণৰ দ্বাৰা সেই অপকাৰ অসহনীয় কৰা, to aggravate misery.

কটা ঘাত চেঙ্গা তেল দিয়া—ক্ৰি, প্ৰথমতে কোনো মানুহক কটা হয়। তাৰ পাচত সেই কটা ঘাতে চেঙ্গা তেল ঢালি দিয়া হয়। তেনে কৰিলে যন্ত্ৰণা অসহনীয় হয়। এতেকে,—দুখতে দুখ দিয়া, অপকাৰতে অপকাৰ কৰা, এবেলি অপকাৰ কৰি পুনৰ অহিতাচৰণৰ দ্বাৰা তাৰু অসহনীয় কৰা, to aggravate once’s trouble.

কটা বান্ধ দিয়া—ক্ৰি, কাটিবলৈ নিওঁতে যেনে বান্ধ দিয়া যায় তেনে বান্ধ দিয়া, অতি টানকৈ বন্ধা, to bind tightly.

কটা-মৰা শত্ৰু—বিং, চলত পালে যাক কাটিব পাৰে আৰু মাৰিব পাৰে তেনে শত্ৰু, মহাশত্ৰু, a bitter foe. [ ৩৭ ] কটা যোৱা—বিণ, যাক কাটি বধ কৰা হব অৰ্থাৎ যাৰ সমুখত বিপদ উপস্থিত তেনেকুৱা, (গালিৰ মাত) damned (a term of reproach).

কটাৰ পো—বিং, [ কটা যোৱাৰ পো ] কটা-বোৱা যোগ্যৰ মানুহৰ পুতেক, গুৰুতৰ জগৰীয়া প্ৰকৃতিৰ মানুহ, ( গালিৰ মাত ) a rascal, a scoundrel (a term of reproach).

কটিয়া বজৰু—বিং, (বজৰু = বজ্ৰ) বজ্ৰময় অৰ্থাৎ টান-বান্ধৰ কটিয়া মানুহ, a strong built dwarfish fellow.

কঠালৰ এঠা—বিং, কঠালৰ এঠা লেকেতীয়া, তাত মাখি-আদি পৰিলে লাগি ধৰে। এতেকে,—যাৰ হাতত পৰিলে এৰাব পৰা নাযায়, তেনে মানুহ, আকৰ্ষণকাৰী মানুহ, প্ৰেমিকা তিৰোতা, an attractive person, a captivating woman.

কঠিয়া মৰা—ক্ৰি, কঠিয়া ধান মৰা, বীজ নষ্ট গোৱা, সঁচ নাইকিয়া হোৱা, the destroying of the d r germ of anything.

কঠিয়াহে চুটি, জেঠতে পৰা—বিং, কঠিয়া, যদিও চুটি, কিন্তু তাক জেঠতে অৰ্থাৎ বতৰৰ আদিতে পৰা হৈছে। এতেকে,—আকৃতিত কটিয়া কিন্তু বয়সত বহু-দিনীয়া-মানুহ। তাৰপৰা,—বাহিৰে একো কথা নজনা কিন্তু ভিতবে বহু কথা জনা মানুহ, a person who has lived long but is smaller in growth; hence, a simple-look- ing wicked person.

কণ-কঠিয়া মৰা—ক্ৰি, বীজ মৰা, সঁচ নষ্ট হোৱা, (কঠিয়া =কঠিয়া ধান, সঁচ। ) to destroy completely.

কণা বিধতা—বিং, বিধতাৰ এটা চকু কণা বুলি কয়, কিয়নো তেওঁ এফাল মানুহৰ কপালত সুখ লিখে, আৰু এফাল মানুহৰ কপালত দুখ লিখে। যাৰ পোনে ভাল চকু পৰে, তাৰ কপালত সুখ লিখে আৰু যাৰ পোনে কণা চকু পৰে, তাৰ কপালত দুখ লিখে। এতেকে,— কোনো মানুহৰ সুখ আৰু কোনো মানুহৰ দুখ বিধান কৰোঁতা ব্ৰহ্মা, Brahma who disposes good to some men and evil to some men.

কণা-বেহা কৰা—ক্ৰি, [ কণাই বেহা কৰা ] দুচকু-কণা মানুহে বেহা কৰিলে চকুৰে বস্তু দেখিবলৈ নোপোৱা গতিকে বেয়া বস্তুকে ভাল বুলি অতিৰিক্ত বেচ্‌ দি কিনে। এতেকে,— অজ্ঞতা-বশতঃ অতিৰিক্ত [ ৩৮ ] বেচ্‌ দি আনৰপৰা কোনো বস্তু লোৱা, মুৰ্খতা-দোষত অতিৰিক্ত বানচ দি কোনো কাৰ্য্য কৰোৱা, to work at a loss.

কণা মাকৰিটোৱেও গম নোপোৱা—ক্ৰি, নিজে কোৱা কথা নিজৰ কাণৰ ভিতৰত থকা কণা-মাকৰিটোৱেও নুশুনাকৈ থকা অৰ্থাৎ কোনো কথা অতি গুপ্তভাৱে থোৱা, to keep anything as a secret with utmost care.

কণা হাঁহক পতান দি ভুৰুকিওৱা—ক্ৰি, দুচকু কণা অৰ্থাৎ অন্ধ হাঁহক পতান দিলে সি তাকে ভাল ধান বুলি জানে। এতেকে,-মিছা ছলাহ দি বৰোৱা, to hoodwink a foolish person by giving him something unsubstantial.

কণাৰ দলি—বিং, দুচকু কণা অৰ্থাৎ অন্ধ মানুহে দলি মাৰি থাকিলে হঠাৎ এবেলি লাগে। এতেকে,—অনুমানৰ ওপৰত কৰা কাৰ্য্য, random shot, guess-work.

কণাৰ দিন ৰাতি—বিং, (কণা= দুচকু কণা, অন্ধ। ) অন্ধৰ পক্ষে দিন আৰু ৰাতিৰ প্ৰভেদ নাই। এতেকে,—স্বভাৱতে বিচাৰৰ অক্ষম মানুহৰ পক্ষে কোনো বিষয়ৰ বিচাৰ, an opinion given by a person who is naturally disqualified to give it.

কণাৰ লাখুটি—বিং, ( দুচকু কণাৰ খুটি ) অন্ধৰ লাখুটি অৰ্থাৎ নিচলাৰ একমাত্ৰ সহায়, the only support of the weak.

কণাকণি কৰা—ক্ৰি, পৰৰ কলঙ্ক ফুটাই নকৈ ইজনে সিজনৰ কাণত, সিজনে আন এজনৰ কাণত, এই ৰূপে গুপ্তভাৱে কোৱা-কুৱি কৰে। এতেকে,—গুপ্তভাৱে কলঙ্ক ৰটা, to speak ill of others in whispers.

কণী বিহৰ গুটি—বিং, যদিও গুটি একণিমান তথাপি কণীবিহৰ গুটি অৰ্থাৎ সেই গুটি গজি ভাগৰ গছ হৈ ভবিষ্যতে তাৰপৰা কণীবিহ উৎপন্ন হব, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—ভবিষ্যতে যি শত্ৰু-স্বৰূপ অপকাৰী হব তেনে মানুহ বস্তু বা কাৰ্য্য, anything destined to do serious harm in future.

কণী-বিহৰ সঁচ—(সঁচ=বীজ। ) শত্ৰুক কণী-বিহেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— ভবিষ্যতে শত্ৰু হব এনে মানুহ, an enemy in embryo. [ ৩৯ ] কণী-লগা ভুকু—বিং, কণী-লগা মাছ ডাঙ্গৰ বুজায়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ ভুকু, a heavy blow with the fist.

কতীয়া মাছ—ক্ৰি, (কতীয়া মাহ =কাতি-মাহ। ) কাতি-মাহৰ পৰা দিন চুটি হবলৈ আৰম্ভ কৰে। এতেকে,—চুটি মাহ, a short month.

কথা কলেই জগৰ লগা—ক্ৰি,—দুষ্কাৰ্য্য কৰিলে জগৰ নালাগে, কিন্তু সেই কথা যদি কোনোৱে কয় অৰ্থাৎ প্ৰকাশ কৰে তেনেহলে সেই মানুহ জগৰত পৰে। এতেকে,—দুষ্কৰ্ম্ম প্ৰকাশিত হলে জগৰীয়া হোৱা, the styling of an action as wicked when it is spoken out and not when it is done.

কথা গৰকা—ক্ৰি, ভৰিৰে যেনেকে মাটি গৰকা অৰ্থাৎ ওপৰ-তল কৰা হয়, সেইৰূপে মুখেৰে কথা ওপৰ-তল কৰা হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—কথা ভাল বেয়া গমি চোৱা, to weigh the pros and cons of anything.

কথা তল পেলোৱা—ক্ৰি, আন এটা কথা কৈ পূৰ্ব্বৰ কথা তল পেলোৱা অৰ্থাৎ লুকুওৱা, to cause a thing to be lost sight of by in- troducing a different topic.

কথা দি কথা লোৱা—ক্ৰি, [ নিজৰ কথা দি পৰৰ কথা লোৱা ] বিশ্বাস বুজাবৰ নিমিত্তে নিজৰ সম্পৰ্কীয় কথা প্ৰকাশ কৰি আনৰ-পৰা আৱশ্যকীয় গুপ্ত কথা উলিয়াই লোৱা, to get out secrets from another person by pretending to disclose one's own secrets.

কথা পাগোলা—ক্ৰি, গৰুৱে ঘাঁহ খাই পিচত তাক উলিয়াই পাগোলে অৰ্থাৎ আকৌ খায়। এতেকে,—একেটা কথাকে ঘূৰাই ঘূৰাই কৈ থকা, to speak the same thing over and over again.

কথা পাহৰোৱা—ক্ৰি, অন্যান্য অপ্ৰাসঙ্গিক আলাপৰ দ্বাৰা প্ৰস্তাবিত কথা অৰ্থাৎ মূল বিষয় পাহৰোৱা, to cause to forget the main issue by introducing irrelevent matter.

কথা পিন্ধোৱা—ক্ৰি, এজনৰ বেয়া কথা লৈ গৈ আন এজনৰ ডিঙ্গিত আঁৰি দিয়া, কথা লগোৱা, to back-bite.

কথা ফুটি-ফাটি যোৱা—ক্ৰি, কোনো বস্তু ফুটিলে বা ফাটিলে সৰু সৰুডোখোৰা- বিলাক উফৰি গৈ সিঁচিৰতি হৈ পৰে। কথাও সেইৰূপে ফুটি-ফাটি [ ৪০ ] যায় বোলা হৈছে। এতেকে,—কোনো কথা অতি শীঘ্ৰে চাৰিও পোনে প্ৰচাৰিত হৈ পৰা, the circulating of a news far and wide.

কথা বুলিলে বতাহ বলা—ক্ৰি, মুখৰপৰা বতাহ ওলালেই কথাৰ উৎপত্তি হয়। কাজে কাজেই সেই কথা বতাহৰ লগতে উড়ে। এতেকে,—কথা শীঘ্ৰে ৰাষ্ট্ৰ হোৱা, the running out into the world of a fact spoken out as waves of air i.e. the gaining of wide publicity of a fact spoken out.

কথাই কোবাই উৰুৱাই নিয়া—ক্ৰি, বতাহে কোনো বস্তু কোবাই উৰুৱাই নিয়ে। কথাক বতাহেৰে ৰিজোৱা হৈছে। অধিককৈ কথা কৈ থাকিলে প্ৰকৃত কথাৰপৰা আঁতৰাই উৰুৱাই নিয়ে অৰ্থাৎ অবাস্তৱ কথা কোৱা হয়। এতেকে,—আলাপৰ আধিক্যত অবাস্তৱ কথা কোৱা, to be led away from the main issue by the heat of conversation, to digress during the course of conversation.

কথাত আখৈ ফুটা—ক্ৰি, আখৈ ভাজোঁতে ফট্‌-ফট্‌-কৰে ফুটে। বৰকৈ কথা কলেও কথা ফট্‌ফটাই থাকে। এতেকে,—বহু কথা কোৱা, to talk too much.

কথাত ৰোৱা—ক্ৰি, (ৰোৱা = স্খলিত নোহোৱা। ) কোনো কথা কৈ সেই কথাৰপৰা স্খলিত নোহোৱা, to stand by one's word or promise.

কথাৰ আঁত—বিং, কথা কওঁতে কোনো এটা পটি ধৰি কথা কোৱা হয়। সেই পটিক সূতাৰ আঁতেৰে ৰিজোৱা হৈছে। আঁত হেৰালে সূতা আউলীয়া হয়। পটি হেৰালেও কথা বেমেজালি হয়। এতেকে,— কথাৰ পটি, the thread of a speech.

কথাৰ কথা—বিং, কথাৰ লগৰ কথা, যোগ্য কথা, a fact worth the name.

কথাৰ চেও—বিং, ঢোলৰ নিচিনা কথাৰো চেও আছে। এতেকে,—কথা কোৱাৰ ভাও, a mode of speech.

কথাৰ ছলত—ক্ৰি-বিণ, লাগতিয়াল কথা কবলৈ হলে কোনো মানুহে সাধাৰণ কথা কোৱাৰ ছলেৰে তাৰ মাজতে সুমাই কয়। এতেকে,—সাধাৰণ [ ৪১ ] কথা কোৱাৰ ভাও কৰি, on the pretext of speaking on an ordinary topic.

কথাৰ ধাৰ—বিং, নৈৰ পানী সকলো পোনে সমানে চলি নাযায়। যি পোনে সোঁত প্ৰবলভাৱে চলে, তাকে পানীৰ ধাৰ বোলে। নৈৰে সৈতে কথাৰ তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—কথাৰ মুখ্য গতি, the drift of a statement.

কথাৰ মাত–বিং, (মাত=প্ৰকাশ। ) কোনো এক ৰকমে কথাৰ প্ৰকাশ, anything, spoken by way of example.

কথাৰ মাহিলা—বিং, [ কথাৰ মহলা ] বিদ্যাত পাৰ্গত হৈছে নে নাই সেই বিষয়ে মহলা দিয়া হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে কথাৰ মহলা দিয়ে অৰ্থাৎ চিকুণকৈ কথা কব পাৰে নে নোৱাৰে সেই বিষয়ে মহলা দিয়ে। এতেকে,—কথা কোৱাৰ নিপুণতা, a clever turn of speech.

কথাৰ মূৰত—ক্ৰি বিণ, (মূৰ=শেষ) কথাৰ শেষত, just at the point when a statement is finished.

কথা ৰোৱা—ক্ৰি, (ৰোৱা = বিচলিত নোহোৱা। ) কথাৰ স্খলন নোহোৱা, the abiding of a word or promise.

কথা ৰোৱা—ক্ৰি, (ৰোৱা=থকা, চিৰস্থায়ী হোৱা। ) কোনো কথা (বিশেষকৈ কুখ্যাতি) চিৰকাললৈ থকা, the lasting of a fact for ever.

কথাৰ লাচ—বিং, (লাচ =নাচ। ) কথাৰ ভঙ্গি, an unwary movement of the tongue.

কথা-কটাত্‌কৈ লগত যোৱাকে ভাল পোৱা—ক্ৰি, সতী ৰোৱা নিয়মৰপৰা এই বচনৰ সৃষ্টি হৈছে। যি তিৰোতাই সহ-মৰণৰ ইচ্ছা কৰে, তেওঁক মাথোন সতী যাবলৈ দিয়া হৈছিল। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে সতী যাবৰ নিমিত্তে আন্তৰিক ইচ্ছা নাই, কিন্তু মানুহক দেখুৱাই বৰকৈ কন্দা কটা কৰা হয়। আন মানুহে তেতিয়া কন্দা-কটাত্‌কৈ লগত সতী যোৱাই ভাল বুলি কয়। তেনে কৰিলে তিৰোতা জনাই অৱশ্যে কান্দিবলৈ এৰি দিয়ে। এতেকে,—সদাই বেজাৰ কৰাতকৈ মৰি যোৱাকে ভাল পোৱা, (বিদ্ৰুপ-প্ৰয়োগ। ) to prefer death to misery, (used ironically.)

কন্যাকাল হোৱা—ক্ৰি, (কন্যা =বিবাহৰ কন্যা। ) বিবাহ-যোগ্য কাল হোৱা, [ ৪২ ] তিৰোতাৰ প্ৰথম ঋতু-স্নান হোৱা, to attain puberty, (said of a girl.)

কন্যা-খোজ দিয়া—ক্ৰি, কন্যাৰ নিচিনাকৈ খোজ চলোৱা অৰ্থাৎ অতি লাহে লাহে খোজ কঢ়া, to walk too slowly.

কন্যা-দানৰ ভোজ—বিং, বিয়াৰ পিচত কন্যা-দানৰ ভোজ দিয়া হয়। সেই ভোজ ডাঙ্গৰকৈ পতা হয়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ ভোজ, a grand feast.

কপাল-ফুটা—বিণ, কপালত সৌভাগ্য লিখা থাকে বুলি কয়। ( ফুটা=নষ্ট হোৱা। ) এতেকে,—মন্দ-ভাগী, দুৰ্ভগীয়া, of bad luck, unfortunate.

কপাল বেয়া হোৱা—ক্ৰি, বিধতাই জীৱনৰ ঘটনাৱলী কপালত লিখি দিয়ে বুলি মানুহৰ বিশ্বাস আছে। এতেকে,— ভাগ্য মন্দ হোৱা, to have a bad luck.

কপাল মুকলি হোৱা—ক্ৰি, কপালত বিধি-লিপি লিখা থাকে, সেই হেতুকে ‘কপাল' বুলিলৈ ‘ভাগ্য' বুজায়। ভাগ্যক সূৰ্য্যেৰে তুলনা কৰা হৈছে। যেনেকৈ ডাৱৰ গুচি সূৰ্য্য মুকলি হয়, সেইৰূপে বিষাদ গুচি ভাগ্য প্ৰকাশিত হয়। এতেকে,—সৌভাগ্য উদিত হোৱা, the coming of good luck.

কপালৰ ঘাম মাটিত পেলোৱা—ক্ৰি, অতিৰিক্ত শাৰীৰিক পৰিশ্ৰম কৰিলে কপালৰ- পৰা ঘাম বাগৰি মাটিত পৰে। এতেকে,—অতিৰিক্ত পৰিশ্ৰম কৰা, to labour very hard.

কৰ পানী কলৈ যায় চোৱা—ক্ৰি, বাৰিষা বাণ-পানী আহিলে মানুহ সাৱধান হব লাগে। কিন্তু কৰ বাণ কলৈ যায় অৰ্থাৎ বাণ-পানী কোন ফালৰপৰা আহি কোন ফালে যায় তাৰ লক্ষণ চাই হে নিজে কি কৰা উচিত তাৰ দিহা কৰিব লাগে, কিয়নো বাণ পানী সেই হাতে সমূলি নাহি আন হাতে বাগৰি যাব গৈ পাৰে। এতেকে,—ভাব-গতি চোৱা, to watch the course of a certain event.

কৰম-কানিৰ অধিকাৰী—বিং (কৰম=শ্ৰাদ্ধকৰ্ম্ম, ‘কানি’ অনুৰূপ শব্দ। ) শৰাধ-বিধিৰ গৰাকি অৰ্থাৎ পুতেক, a legitimate son.

কৰাই খোলাত দিয়া যেন হোৱা—ক্ৰি, খোলাত অৰ্থাৎ পাত্ৰত গোটা কৰাই ভজা যেন হোৱা, শুকাই-উবাই যোবা, to look pallid. [ ৪৩ ] কৰি খোৱা মানুহ—বিং, [ বন কৰি খোৱা মানুহ ] শাৰীৰিক পৰিশ্ৰমৰ দ্বাৰা জীবিকা উপাৰ্জ্জনকাৰী মানুহ, শ্ৰমজীবী মানুহ, one who earns a livelihood by manuual labour.

কৰিয়াই-কপিয়াই উঠা,—ক্ৰি, [ কাহ কফ লৈয়েই উঠা ] কাহ আৰু কফ ৰোগত পৰি থাকি আৰোগ্য লাভ কৰিছে, কিন্তু কাহ আৰু কফ সাৱশেষকৈ গুচা নাই, কাহ আৰু কফ লৈয়েই লৰিব উঠিছে বোলা হৈছে। এতেকে,—ৰোগ উপশম পোৱা, to slightly recover health and strength after sickness or debility.

কল খোৱা ধাতু উলিওৱা—ক্ৰি, কেঁচুৱা লৰাক আঠিয়া কল খুওৱা হয়। ( কল খোৱা ধাতু= কল খাদ্যৰ দ্বাৰা বৰ্দ্ধিত জীৱন। ) এতেকে— বৰকৈ কষ্ট বা আহুকাল দি ধাতু বাজ কৰাৰ নিচিনা কৰ, অতিপাত কষ্ট বা আহুকালৰ দ্বাৰা বিতত কৰা, to molest terribly.

কল গিলা—ক্ৰি, কল গিলিবলৈ পৰিশ্ৰম নালাগে। এতেকে,—বিনা পৰিশ্ৰমে ভোগ কৰা, to enjoy without labour.

কলত চোকা ৰোৱা, ঢোকাত কল ৰোৱা—ক্ৰি, থোকলগা কল-গছ ভৰত হালি পৰিব খুজিলে তাক ঢোকা দি ৰখা হয়। সেই ঢোকা মাটিত নোপোতাকৈ ৰখা হয়, কিয়নো গছৰ হেঁচাত সি আপোনা-আপুনি ঠিক হৈ থাকে। ঢোকাই যেনেকৈ গছক থিয় কৰি ৰাখে, গছেও ডোকাক সেইৰূপে থিয় কৰি ৰাখে। এতেকে,—পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ সাহায্যত ঠিক্‌ হৈ থকা, to be assisted reciprocally.

কল-তলে বাঁহ-তলে—ক্ৰি-বিণ, ষতে ততে মানুহে নেদেখা ঘোকোট ঠাইত, in any out-of-the-way place.

কল থোকা বাদুলীয়ে খোৱা—ক্ৰি, বাদুলিয়ে কল থোকা খালে কল-বাৰী থকা খেতিয়কে তাক সদাই হৈ থকা তুচ্ছ ঘটনা বুলি ভাবে। এতেকে,— তুচ্ছ ঘটনা হোৱা, the happening of a trivial incident.

কল-পুলিৰে বিয়া হোৱা—ক্ৰি, যি জন তিৰোতাৰ বিয়া সমূলি নহয়, মৰণৰ পূৰ্ব্বে শুদ্ধ হবৰ নিমিত্তে এটা কল-পুলিক দৰা পাতি তাৰে সৈতে তেওঁৰ বিয়া পতা হয়। এতেকে,—গোটেই জীৱন আবিয়ৈ হৈ থকা, to remain unmarried throughout life (applied to a woman). [ ৪৪ ] কলগ্ৰহ হোৱা—ক্ৰি, [ গলগ্ৰহ হোৱা ] (গলগ্ৰহ=যাক গলত এহণ কৰা হয় সি, ডিঙ্গিত আঁৰি লোৱা ভাৰ। ) এই বচনত আন এটা অৰ্থ নিহিত আছে :- যাক কলৰ দৰে গ্ৰহণ কৰা হয় অৰ্থাৎ ডিঙ্গিৰ নেলুত লগাই লোৱা হয় সি, খাওঁতে ডিঙ্গিত লাগি ধৰা বস্তু, যাক গিলিবও নোৱাৰি উলিয়াবও নোৱাৰি তেনে বস্তু। এতেকে,—এবিধ ধৰিব নোৱৰা-স্বৰূপ হোৱা, to adhore as a clog, encumbrance, burden.

কলমৰ খোচ—বিং, কলমৰ আগ জোঙ্গা। তাৰে তুলা-পাতত খুচি লিখা হয়। এতেকে,—লিখিত কথা, টোকা বা আদেশ, anything in writing.

কলিকতীয়া ফাঁকি—বিং, কলিকতাত বহু জাতীয় মানুহৰ সমাগম হয়, আৰু সি বহুল কাৰবাৰৰ নগৰ। তাত অনেক দুষ্ট মানুহে নানা প্ৰকাৰৰ বুজিব নোৱৰা ফাঁকিৰ দ্বাৰা ধনোপাৰ্জ্জন কৰে। এতেকে,—সহজে বুজিব নোৱৰা ফাঁকি, ডাঙ্গৰ ফাঁকি, a clever trick.

কলিজা-খোৱা—বিণ, কলিজা খালে মানুহ মৰে। এতেকে,—মৰ্ম্মভেদী, সাংঘাতিক, fatal.

কলিয়া আখৰ—বিং, ক’লা মহীৰে আখৰ লিখা হয়। এতেকে,—লেখা-পঢ়া, বিদ্যা, knowledge, education.

কলিয়া কানাই—বিং, কানাই শ্ৰীকৃষ্ণৰ নাম। তেওঁৰ বৰণ ক'লা আছিল বাবে তেওঁক কলিয়াও বোলা হয়। এতেকে,—ক’লা ৰণৰ মানুহ, a dark-skinned man.

কলিয়া কৃষ্ণাই—বিং, [ ‘কলিয়া কানাই’ চোৱাঁ। ]

কলিয়া খেতৰ—বিং, খেতৰ এবিধ দেও। তাৰ সংস্কৃত নাম ক্ষেত্ৰ-পাল। তাৰ আকৃতি বৰ ক’লা। এতেকে,—বৰ ক’লা বৰণৰ মানুহ, a black fellow.

কলিয়াপানীত মেলা—ক্ৰি, (কলিয়াপানী=আন্দামান দ্বীপ। ) অপৰাধীক আন্দা- মানলৈ পঠোৱা হয়। আন্দামানলৈ যাওঁতে বাটত সাগৰ পাৰ হৈ যাব লাগে। সাগৰৰ পানী কলিয়া অথাৎ নীল-বৰণীয়া। এতেকে,—দ্বীপান্তৰ-দণ্ডৰ আদেশ কৰা, to sentence a criminal to transportation. [ ৪৫ ] কলী ফেঁচী—বিং, ফেঁচা দেখিবলৈ অশুৱনী আৰু ক’লা। এতেকে,—আগঢ়ী কলী তিৰোতা, an ugly dark-complexioned woman.

কলৈ যাওঁ গোপাল কলৈ যাওঁ কৃপাল লগোৱা—ক্ৰি, হে গোপাল মই কলৈ যাওঁ হে কৃপাল মই কলৈ যাওঁ এনে কথা কোৱা অৰ্থাৎ বিতত হোৱা, to be at one's wit's end.

কল্পতৰু বৃক্ষ—বিং, কল্পতৰু বৃক্ষ স্বৰ্গত আছে। যেয়ে যি কল্পনা কৰি পাবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে, এই বৃক্ষে তাকে সেই বস্তু দান কৰে। এতেকে,— মহাদানী পুৰুষ, a great philanthropist.

কল্পতৰু বৃক্ষে মাগন্তা জনক ফল দান কৰা—ক্ৰি, কল্পতৰু বৃক্ষে সকলোকে ফল দান কৰে, কিন্তু যি মাগিবলৈ নাযায় সি ফল পাব নোৱাৰে। এতেকে,— প্ৰাৰ্থনা নজনালে কোনেও কোনো বাঞ্ছিত ফল লভিব নোৱৰা, the securing of a boon from the generous by a person who applies for it.

কহুৰা চোৰ—বিং, চোৰে চুৰ কৰিবৈল যাওঁতে যদি কাহি থাকিব লগীয়া হয়, তেনেহলে তাৰ কাৰ্য্য নিষ্ফল হয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে যথোপযুক্ত গুণ নথকা মানুহ, one without the requi- site qualification for a particular work.

কাউৰী—বিং. কাউৰীৰিলাকে কা-কা কৰি কোঢ়াল কৰি থাকে। এতেকে,— কোঢ়াল কৰি ফুৰা মানুহ, a noisy follow.

কাউৰী কুকুৰ মাটিত নৌ পৰা পৰ—বিং, ৰাতি পুৱালে কাউৰী আৰু কুকুৰা গছৰ ডলৰপৰা আহি মাটিত পৰে হি। এই স্থলত ‘কুকুৰা’ পদে ’বন-কুকুৰা’ বুজাইছে। এতেকে,—কাউৰী আৰু কুকুৰা ওলোৱাৰ পূৰ্ব্ব সময় অৰ্থাৎ ৰাতিৰ অন্তত প্ৰথম পোহৰৰ সময়, day-break.

কাউৰীয়ে কা-কা কৰা পৰ—বিং, ৰাতি পুৱালে কাউৰীয়ে কা-কা কৰি মাতে। এতেকে,—নিচেই ৰাতিপুৱা সময়, the early part of morning.

কাউৰীয়ে ৰটা—ক্ৰি, নীচ মানুহক কাউৰীৰে তুলনা কৰা হৈছে। কাউৰীয়ে মানুহৰ বেয়া কথা অৰ্থাৎ অশুভ বাতৰি ৰটে। নীচ মানুহে পৰৰ বেয়া কথা অৰ্থাৎ কলঙ্ক প্ৰচাৰ কৰে। এতেকে,—নীচ মানুহে কলঙ্ক প্ৰচাৰ কৰা, to circulate a scandal like a mean follow.

কাউৰীয়ে শগুনে নোখোৱা—বিণ, মানুহ মৰি বৰকৈ গেলিলে তাক কাউৰী অৰু [ ৪৬ ] শগুনেও নোখোৱা হয়। এতেকে,—নিচেই অৱস্থাহীন, অতি দুৰ্দ্দশা গ্ৰস্ত, সমূলি উপায়ৰহিত, extremely wretched.

কাকতী-ফড়িং পৰা—ক্ৰি, যি পথাৰত কাকতী-ফড়িং পৰে, তাৰ শষ্য খাই সমূলি নষ্ট কৰে। এতেকে,—সমূলি নষ্ট হোৱা, to be blasted, to be devastated.

কাচনমতি বাই—বিং, [কাঞ্চনময়ী বাই ] সোণৰ নিচিনা তিৰোতা, ৰূপহী তিৰোতা, a bright and beautiful woman.

কাচুটি এৰা—ক্ৰি, কামৰ জঞ্জালত শুৰ্তি শান্তি নাপালে চুৰিয়াৰ কাচুটি অৰ্থাৎ তল-পোন্ধ সৰি পৰিলে তাক খুচি লবলৈ সময় পোৱা নাযায়। তেতিয়া কাচুটি এৰিয়েই ফুৰিব লগাত পৰে। এতেকে,—চুৰিয়া- কাপোৰ সামৰি লবলৈ সময় নোপোৱা, বিতত বা বিচেষ্টা হোৱা, to have no leisure for anything, to be hard-pressed for time.

কাঠ-কটা বন—বিং , কাঠ-কাটিবলৈ টান। এতেকে,—টান বন, পৰিশ্ৰমৰ কাম, a difficult work.

কাঠ-ফটা জ্বৰ—বিং, ৰদত কাঠ বৰকৈ তপত হলে ফাটে। জ্বৰতো মানুহৰ গা বৰকৈ তপত হয়। কাঠ যেনেকৈ পৰি থাকে, জ্বৰ হলে মানুহ সেইৰূপে পৰি থাকে, উঠা-লৰা কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—বৰ টান জ্বৰ, fever accompanied by very high temperature.

কাঠত মৰা দি মৰা—ক্ৰি, কাঠত টানকৈ মাৰিলে ঠাং ঠাং শব্দ হয়। মানুহকো টানকৈ প্ৰহাৰ কৰিলে তেনেৰূপ শব্দ হয়। এতেকে,—টানকৈ প্ৰহাৰ কৰা, to give a hard blow.

কাঠৰ কঠুৱা—বিং, কাঠৰ কঠুৱা ভাগ অৰ্থাৎ কাঠৰ যি ভাগ বৰ টান সেই ভাগ। এতেকে,—অতি টান অৰ্থাৎ নিৰ্দয় মানুহ, a cruel-hearted person.

কাঠৰ খুটা—বিং, কাঠৰ খুটা বেগতে লৰাব নোৱাৰি। এতেকে, লৰিব-চৰিবৰ মন নোযোৱা মানুহ, এলেহুৱা মানুহ, one who is too lazy to move, a sluggard.

কাঠৰ ঢেকি—বিং, কাঠৰ ঢেকি বেগতে লৰাব নোৱাৰি। এতেকে,—লৰিব[ ৪৭ ] চৰিব নোখোজা এলেহুৱা মানুহ, a too lazy person.

কাঠৰ পুতলা—বিং, কাঠৰ পুতলাই নিজে একো কৰিব নোৱাৰে। মানুহে যেনেকৈ নচুৱায় সি তেনেকৈ নাচে। এতেকে,—সৰ্ব্বতোভাৱে পৰৰ দ্ৱাৰা পৰিচালিত মানুহ, a puppet, a doll, one who is entirely led by others.

কাঠৰ মূঢ়া—বিং, মুঢ়াটো বহি থকা মানুহৰ নিচিনা দেখি। বাঁহ আদিৰ মূঢ়া বেগতে লৰাব পাৰি, কিন্তু কাঠৰ মূঢ়া লৰাবলৈ টান। এতেকে,— লৰিব-চৰিব নোখোজা সোৰোপা মানুহ, an exceedingly lazy fellow.

কাঠে কাঠে পৰা—ক্ৰি, কাঠ টান বস্তু। যদি এডাল কাঠ আন এডাল কাঠৰ লগত পৰে, তেনেহলে কোনো ডাল কাঠ পোটোকা নপৰে বা ভাগি নাযায়। দুইৰো ঘঁহনিত জুই উঠি যায়। কিন্তু এডাল কাঠ আৰু, এডাল বাঁহ বা কাঠতকৈ আন কোমল বস্তুৰ লগ হলে তেনে নহয়। এতেকে,—দুজন সমান টান বা পটু মানুহৰ যুঁজ লগা, fighting with each other by persons who are equally matched.

কাণ উনাই থকা—ক্ৰি, ( কাণ উন্নীষাই থকা ] কোনো কথা ভালকৈ শুনিবৰ নিমিত্তে কাণ উন্নীত অৰ্থাৎ থিয় কৰি থোৱা হয়। এতেকে,— সজাগ হৈ থকা, to be on the alert.

কাণ-কটা—বিণ, আহোম ৰজাৰ দিনত অপৰাধৰ বাবে কাণ-কটা দণ্ড দিয়াৰ বিধি আছিল। এতেকে,— অপৰাধী, নিলাজ, shameless.

কাণ-কটা আৰু চোৰৰ মিতিৰালি—বিং, (কাণকটা=নিলাজ, অঘাইটং। ) দুৰ্জ্জনে দুৰ্জ্জনেৰে সৈতে পতা বন্ধুতা, friendship between a knao and a thief, friendship based on vice.

কাণ ছোওৱা—ক্ৰি, কোনো কথা কাণত গৈ ছুলে অৰ্থাৎ সামান্যরূপে স্পৰ্শ কৰিলে তাক সামান্যৰূপে শুনা যায়। এতেকে,—সংক্ষেপে জনোৱা, to communicate a fact briefly.

কাণ দিয়া—ক্ৰি, [ কাণ পাতি দিয়া ] যি ফালৰপৰা কথা কোৱা হয়, সেই ফালে কাণ পাতি দি তাক শুনা হয়। এতেকে,—শুনা, to lend an ear to listen. [ ৪৮ ] কাণ দুখন কাটি ভোৰ-তাল বজোৱা—ক্ৰি, কাণখন দেখিবলৈ তালৰ নিচিনা। কাণ দুখন কাটি তাকে ভোৰ-তাল কৰি বজোৱা হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—উগ্ৰ দণ্ড দিয়া, to punish severely.

কাণ পতা—ক্ৰি, কোনো কথা ভালকৈ শুনিবলৈ হলে যি পোনৰপৰা কথা আহে সেই পোনে কাণখন পাতি দিয়া হয়। এতেকে,—সাৱধানে শুনা, to hear attentively.

কাণ মূৰ কাটি ঘোচা কৰা—ক্ৰি, ‘ঘোচা’ ‘ঘুকুচা পদৰ অপ্ৰভ্ৰংশ। মূৰ কাটে অৰ্থাৎ মূৰৰ চুলি ক্ষুৰাই দিয়ে। আহোম ৰজাৰ দিনত কাণ কাটি আৰু মূৰৰ চুলি ক্ষুৰাই দণ্ড দিয়াৰ বিধি আছিল। কাণ মূৰ কাটিলে মানুহটো ঘুচা-মুচা দেখা যায়। এতেকে,—উগ্ৰ দণ্ড দিয়া, to punish severely.

কাণ-মূৰ জোকৰা—বিণ, দগা গৰুক কাণত আৰু মূৰত কোবাই দিয়া হয়। দুখ পাই সি কাণ-মূৰ জোকাৰে, কিন্তু তথাপি হালত নচলে। এতেকে,—দগা, stupid, doltish, sluggard.

কাণ-মুৰ থিয় কৰা—ক্ৰি, জন্তুৱে হাবিত কিবা শব্দ শুনিলে মূৰ দাঙ্গি কাণ থিয় কৰি শুনে। এতেকে,—সজাগ হোৱা, to be on the alert.

কাণ-মুৰ নাইকিয়া কেঁকোৰা—বিং, আগৰ দিনত ডাঙ্গৰ অপৰাধ কৰিলে কাণ কটা হৈছিল আৰু মূৰ ক্ষুৰাই দিয়া হৈছিল। কাণ আৰু মূৰ (মূৰৰ চুলি ) নথকাটো অপৰাধী অৰ্থাৎ লাজ নাইকিয়া মানুহৰ চিন আছিল। কেঁকোৰাৰ কাণ আৰু মূৰ নাইকিয়া। এতেকে,—লাজ নাইকিয়া মানুহ, নিধক মানুহ, a shameless person.

কাণে কাণ মাৰি সৰা—ক্ৰি, [কাণে দি কাণ মাৰি সৰা] কাণে দি= দাঁতিয়ে দি। কাণ মাৰি=দাঁতি লাগি। এতেকে,—কথমপি ৰক্ষা পোৱা, to have a narrow escape.

কাণে কাণে সাৰি যোবা—ক্ৰি, [’কাণে কাণ মাৰি সৰা' চোৱা। ]

কাণে নাকে খাই মৰা—ক্ৰি, কোদো, বৰল, পৰুৱা আদিয়ে কাণে নাকে কামুৰিলে মানুহ বিতত হয়। এতেকে,—জুমুৰি দি এৰি বিতত কৰা, বৰকৈ আহুকাল কৰা, to annoy greatly.

কাণে নাকে মাত যোৱা—ক্ৰি, ৰোগত মগজু দুৰ্ব্বল হলে কাণৰ আৰু নাকৰ শক্তি কম হয়। কাণে দি সোসোৱনি শব্দ হয় আৰু মাত নাকে ওলায় [ ৪৯ ] অৰ্থাৎ গেন্‌গেনীয়া হয়। এতেকে,—অতি দুৰ্ব্বল হোৱা, to become too weak.

কাণে-মূৰে খাই মৰা—ক্ৰি, মূৰত সৰহকৈ ওকণী হলে কাণে-মূৰে বগাই কামুৰি আহুকাল কৰে। এতেকে,—জুমুৰি দি ধৰি আহুকাল কৰা, বৰকৈ দিগ্‌ কৰা , to annoy excessively.

কাণত ঠিলা মৰা—ক্ৰি, কাণৰ বাট ঠিলাৰে মাৰিলে কথা শুনা নাযায়। এতেকে,— নুশুনা, to turn a deaf ear, to be impassive.

কাণত মন্ত্ৰ দিয়া—ক্ৰি, গুৰুৱে শিষ্যক মন্ত্ৰ দিওঁতে ফুচ্‌ফুচাই কয়। এতেকে,— গুপ্তভাৱে কোনো শিকনি দিয়া, to instruct secretly.

কাণ তলীয়া চৰ—বিং, কাণ তাল লাগি যোৱাকৈ মৰা ডাঙ্গৰ চৰ, a severe slap on the face.

কাণনী-নাকনী হোৱা—ক্ৰি, [কাণ-পানী নাক-পানী হোৱা ] কাণে-নাকে পানী সোমালে উশাহ নিৰুধ হোৱাৰ নিচিনা অনুভৱ হয়। এতেকে,— বহু মানুহৰ আমনি-আহুকালৰ দ্বাৰা বিতত খোৱা, to be worried by numerous petty annoyances.

কানি-মুনি দিয়া—ক্ৰি, আত্ম-ৰক্ষাৰ নিমিত্তে অনন্যোপায় হলে কণা-মুনা হৈ যেনিয়ে পায় তেনিয়ে টোকোন ঘূৰাবলৈ ধৰে। এতেকে,—চকুৰে নেদেখাকৈ কোনো কাৰ্য্য কৰা, নভবা-নিচিন্তাকৈ উধাই-মুধাই কাৰ্য্য কৰা, to do a thing at random.

কান্দনি কলৰ ভাৰ—বিং, [ কান্দনি-নিবাৰণী কলৰ ভাৰ] কেঁচুৱা লৰাৰ কান্দনি- নিবাৰণৰ নিমিত্তে বাটত পেলোৱা কলৰ ভাৰ, an offer of plan- tains made to a deity presiding over a household for the purpose of stopping too much crying of a baby.

কান্দি ভাত খোৱা—বিণ, কেঁচুৱা লৰাই ঠেহ পাতি ভাত নাখায়। মাকে বলেৰে ধৰি আনি খাবলৈ দিলে সি কান্দি কান্দি ভাত খায়। এতেকে,— কেঁচুৱা লৰাৰ নিচিনা, লৰালি, childish (said of a person ).

কান্দিলে কল পোৱা—ক্ৰি, কেঁচুৱাই কান্দিলে মাকে কল দি নিচুকায়। এতেকে,— চিঞৰ-বাখৰ কৰিলে প্ৰতিকাৰ পোৱা, to have a grievance redressed by insistent representation. [ ৫০ ] কান্দোনত গছৰ পাত সৰুওৱা—ক্ৰি, যদি কোনো মানুহক অৰণ্যত নিৰ্ব্বাসিত কৰা হয়, তেনেহলে সেই মানুহৰ কান্দোনত সহানুভূতি দেখুৱাবলৈ গছ গছনিত বাজে আন কোনো নাথাকে। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে তাৰ কান্দোন এনে মৰ্ম্মভেদী যে গছে নিজে ওচৰলৈ আহিব নোৱাৰি পাত সৰুৱাই তাৰ দ্বাৰা ওচৰলৈ আহি সহানুভূতি দেখুৱায়। এতেকে,—অতি বেজাৰেৰে টানকৈ কন্দা, to lament distressfully.

কান্ধ পাতি লোৱা—ক্ৰি, গধুৰ বস্তু লবলৈ শৰীৰৰ সৰ্ব্ব-বল প্ৰয়োগ কৰি তাক কান্ধ পাতি লব লাগে, to take a heavy burden with all effort.

কান্ধ পেলাই দিয়া- ক্ৰি, দুষ্ট হালোৱা গৰুৱে কান্ধৰপৰা যুঁৱলি পেলাই দিয়ে। এতেকে,—কাম-বন কৰিব নোখোজা, to shirk work.

কান্ধ সলোৱা—ক্ৰি, [ কামৰ ভাৰ সলোৱা ] ভাৰীয়ে কান্ধ বিষালে সেই কান্ধৰ- পৰা ভাৰ নি অইন কান্ধত লয়। এতেকে,—এজনৰ ভাৰ সলাই আন এজনে লোৱা, এটা কাৰ্য্যত এজনে আন এজনক আজৰাই দিয়া, to give a person relief in any hard work.

কান্ধুলি-লুটিয়ালুটি—বিং, কান্ধুলিমাছে এবেলি ই লুটি এবেলি সি লুটি হয়। এতেকে,—সুবিধা অনুযায়ী মতৰ পৰিবৰ্ত্তন, a change of sides according to expectancy.

কাঠি-চেলেকাৰ মৰণ মিলা—ক্ৰি, ডলাত পিঠা থৈ দিলে মনে-মনে কাৰ্শলা সাপ আহি খাই গুচি যায়। পাছত জেঠী আহি পিঠা লাগি থকা কাঠি চেলেকে। গিৰিহঁতে দেখা পাই তাকে পিঠা-চোৰ ভাবি কুবিয়াই মাৰি পেলায়। এতেকে,— দোষী টেঙ্গৰ মানুহ সাৰি গৈ নিৰ- পৰাধী অজলা মানুহ বিপদগ্ৰস্ত হোৱা, the falling of an inno- cent but simple person in danger after the escape of the guilty but clever person.

কাপ-চেলেকা—বিং, লিখোঁতে কেতিয়াবা লিখা কাপটো মুখত সুমোৱা হয়। চৰাইৰ পাখিৰে কাপ হয়। কাপ মুখত সুমুৱালে কেঁচা মঙ্গহ খোৱাৰ তুল্য দোষ বুলি ধৰা হয়। এতেকে,—লেখক, ( নিন্দা প্ৰয়োগ ) a penman ( used contemptuously )

কাপে খোৰা—ক্ৰি, কাপেৰে কোনো এটা কথা নিহৰ স্বাৰ্থৰ বিৰুদ্ধে লিখি দিলে সেই লেখাই ভবিষ্যতে লিখোঁতাৰ সৰ্ব্বনাশ কৰে। এতেকে,— [ ৫১ ] কাপৰ দ্বাৰা মাৰাত্মক অনিষ্ট হোৱা, to be seriously harmed by the use of the pen.

কাৰ্য্যৰ ভাৱ বুজ—ক্ৰি, যি কাৰ্য্য যি ভাৱেৰে কৰিলে স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ সুচল হয়, সেই কাৰ্য্য সেই ভাৱেৰে কৰিবলৈ বুদ্ধি পোৱা; কাৰ্য্যৰ ধাৰা বুজা, to know how to do a particular thing is a particular way.

কাৰ দিন কাৰ ৰাতি—বিং, [ কাৰো দিন কাৰো ৰাতি ] আনন্দৰ পৰিমাণ ইমান অধিক হয় বোলা হৈছে যে দিন আৰু ৰাতিৰ প্ৰভেদ নাইকিয়া হয় অৰ্থাৎ কোনোৱে দিনতে শুই থাকে, কোনোৱে বা ৰাতি ফুৰি ফুৰে। এতেকে,—অপৰিমিত আনন্দ-ভোগ, the continual enjoyment of pleasure in an unusual manner.

কাৰো মুখলৈ কোনেও চাব নোৱৰা অৱস্থা—বিং মানুহে বিপন্ন মানুহৰ মুখলৈ চাই পুতৌ কৰে। এই স্থলত বুজোৱা হৈছে যে যিবিলাক মানুহ আছে, সিহঁতৰ কেইও জন সমানে বিপন্ন বাবে কাৰো মুখলৈ কোনেও চাব নোৱাৰে। এতেকে,—কোনেও কাকো পুতৌ কৰিব নোৱৰা অৱস্থা, the condition of a number of people in which any one is unable to help any other because all of them are equally involved in distress.

কাল শত্ৰু—বিং, ( কাল = যম। ) যমে মানুহ মাৰে। যমতকৈ মানুহৰ ডাঙ্গৰ শত্ৰু নাই। এতেকে,—দুৰ্ঘোৰ শত্ৰু, a bitter foe.

কালে-অকালে—ক্ৰি-বিণ, কেতিয়াবা উচিত সময়ত আৰু কেতিয়াবা অনুচিত সময়ত, অৰ্থাৎ যেতিয়াই-তেতিয়াই সময়-অসময় নভবাকৈ, in season and out of season.

কালক্ষণ মিলা—ক্ৰি, ( কালক্ষণ = অশুভ ক্ষণ। ) কোনো কাৰ্য্য অশুভ ক্ষণত কৰিলে দুৰ্গতি হয়। এতেকে,—দুৰ্গতি চপা, বিপদৰ সময় ওচৰ হোৱা, the approaching of misfortune.

কালক খোৱা—ক্ৰি, [ কলিজা খোৱা ] মহা অনিষ্ট কৰা, to do a great mis- chief.

কালৰ আপদ—বিং, কেতিয়া এনে আপদীয়া কাৰ্য্য ঘটে যে মানুহে ইচ্ছা কৰি যে তেনে কাৰ্য্য কৰিব পাৰে, এনেটো সম্ভৱ নহয়। তেনে স্থলত কোৱা [ ৫২ ] হয় যে সেই কাৰ্য্য কালৰ অৰ্থাৎ যুগৰ প্ৰকৃতিগত গুণৰ দ্বাৰা উৎপাদিত। এতেকে,—কালোচিত আপদীয়া কাৰ্য্য অৰ্থাৎ ডাঙ্গৰ অমঙ্গল, a momentous evil.

কালৰ কুটিল গতি—বিং, কালৰ বেঁকা-বেঁকি গতি অৰ্থাৎ ভাগ্যৰ চঞ্চলতা, the vicissitudes of fortune.

কাললৈ কথা ৰোৱা—ক্ৰি, [ চিৰকাললৈ কথা ৰোৱা ] চিৰকালৰ নিমিত্তে কলঙ্ক থকা, the lasting of a scandal for ever.

কালে টনা—ক্ৰি, ‘কাল’ শব্দে ‘যম’ বুজায়। এতেকে,—মৃত্যুৰ ফাললৈ বেগেৰে যোৱা, আয়ুস ক্ষয় হোৱা, to be on the path of death and destruction,

কালফুৰা সফুৰা—বিং, এই দুটা যমৰ প্ৰধান কিঙ্কৰ। ইহঁতৰ আকাৰ ভয়ঙ্কৰ। এতেকে,—যমৰ কিঙ্কৰৰ নিচিনা মানুহ, দেখিলে ভয়-লগা মানুহ, a fierce-looking person, a terrible figure.

কালিকা লগা—বিণ, কালিকা=কালী দেবী; তাৰপৰা,—কালী-দেবীৰ মাহাত্ম্য। এতেকে,—মাহাত্ম্য-লগা, awe-inspiring.

কাৱৈ মাছ বছা—ক্ৰি, কাৱৈ মাছ বাছিবলৈ টান। এতেকে,—টান বন কৰা, to do a difficult job.

কাহুৰী আই—বিং, কানিৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেবী। ( কানীয়াবিলাকে সঘনে কাহি থাকে বাবে সিহঁতৰ দেবী কাহুৰী-স্বৰূপ, ) the goddess presiding over the destinies of opium-eaters represented as coughing

কিনা হাহঁৰ ঠোঁটলৈকে মঙ্গহ উলিওৱা—ক্ৰি, যিটো হাহঁ ধন দি কিনি অনা হয়, তাৰ মঙ্গহ যে খোৱা হয়েই, ঠোঁটও বাদ দিয়া নাযায়। এতেকে,— যি বস্তু ধন-খৰচ কৰি পোৱা হয় তাৰ কোনো অংশ মিছাতে নষ্ট নকৰা, অৰ্থাৎ অপব্যয় নকৰা, to act frugally.

কিৰ্পিণৰ ধন—বিং, কিৰ্পিন নহলে ধন গোটাব নোৱাৰি। এতেকে,—কিৰ্পিণ ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰা সঞ্চিত ধন, riches acquired by miserly conduct.

কিলিংখা লগা—ক্ৰি, [ কালক্ষণ লগা ] কালক্ষণ মিলিলে কাৰ্য্যত আসোঁৱাহ ঘটে। এতেকে,—আসোঁৱাহ লগা, to be confronted with obstacles.

কিহবাই পোৱা—ক্ৰি, ভূত, পিশাঁচ, দত-আদি দেওৰ ভিতৰত কোনোবা এজন [ ৫৩ ] দেওৱে পালে অৰ্থাৎ গাত আহি লম্ভিলে নিজৰ ওপৰত নিজৰ আয়ত্ব নাথাকে। এতেকে,—নিজৰ ওপৰত নিজৰ আয়ত্ব হেৰুওৱা, to be out of oneself, to lose control over self.

কীল-খোৱা—বিণ, বৰকৈ দুষ্টালি কৰি ফুৰিলে যে কীল খাব লাগে। এতেকে,—মহাদুষ্ট, very wicked.

কীলৰ খাৰ খোৱা—ক্ৰি, কল গছ, ফুট-ছাই, পূনি ইত্যাদিৰ দ্বাৰা খাৰ প্ৰস্তুত হয়। চহা মানুহে সদাই খাৰ খায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে তেনে খাৰ নাখাই কীলৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত খাৰ খায়। এতেকে,—সদাই কীল-মাৰ খোৱা, to be beaten top often.

কীললৈ বাসুদেৱ ডৰোৱা—ক্ৰি, [ ‘ভয়ত ভগৱন্ত পলোৱা’ চোৱাঁ। ]

কুকুৰ চিকুণ হলে গিৰিহঁতৰ যশ হোৱা —ক্ৰি, কুকুৰ চিকুণ হলে বুজা যায় যে গিৰিহঁতে তাক ভালকৈ পোহ-পাল দিছে। এতেকে,—তলতীয়া মানুহৰ অৱস্থা ভাল হলে ওপৰঞ্চি মানুহে সেই বাবে শলাগ পোৱা, the accruing of credit to a master if his servant is well off.

কুকুৰ-টোপনি—বিং, কুকুৰে দুৰ্ঘোৰ টোপনিত থাকিলেও খিৰিক কৰিলেই শাৰ পায়। এতেকে,—তৎক্ষণাৎ শাৰ পোৱা টোপনি, the state of sleep when a person wakes at the slightest sound.

কুকুৰ মৰণেৰে মৰা—ক্ৰি, কুকুৰে ভাতৰ চৰু চুলে আটায়ে খেদি কুৰি তাক মাৰে। এতেকে,—ঘৃণিত অপযশ পাই মৰা, to die an ignominious death.

কুকুৰৰ নেজ দীঘল হলে নিজে পাৰি বহা—ক্ৰি, কুকুৰৰ নেজ দীঘল হলে নিজে পাৰি বহে, আন কুকুৰক তাৰে এডোখৰত পাৰি বহিবলৈ নিদিয়ে। কোনো মানুহৰ সম্পত্তি বেচি হলে সি নিজে ভোগ কৰে, তাৰে এক অংশ আনক ভোগ কৰিবলৈ নিদিয়ে। সম্পত্তিশালী মানুহক কুকুৰেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—ঘৃণিত-জীৱন মানুহৰ সম্পত্তি বাঢ়িলে নিজে মাথোন তাক ভোগ কৰা, ( গালিৰ মাত ) to enjoy a good thing all alone like a mean self-seeker, (used in reproach).

কুকুৰে কাঁইট নোখাৱা কৰা—ক্ৰি, কুকুৰে মাছৰ কাঁইট হেঁপাহেৰে খায়। এই [ ৫৪ ] স্থলত এনেৰূপে তাক অত্যাচাৰ কৰে বোলা হৈছে যে সি যদিও কাঁইট দেখিলে লোভ সামৰিব নোৱাৰে, তথাপি সি কাঁইট খাবলৈ এৰি দি পলাই যায়। (কুকুৰৰ সম্বন্ধীয় বচন নি মানুহত খটোৱা হৈছে) to ill-treat a person savagely.

কুকুৰে কামোৰা, ছৱালে দলিওৱা—ক্ৰি, পূৰা বাক্য—“দুখৰ উপৰি, দুখ পাৰ্ব্বতী, দুখৰ উপৰি দুখ। কুকুৰে কামোৰে, ছৱালে দলিয়ায়, কতো নিমিলয় সুখ”॥ এই বাক্যৰ দ্বাৰা কষ্টৰ আতিশয্য বুজায়। জন্তুৰ ভিতৰত কুকুৰ নীচ আৰু মানুহৰ ভিতৰত ছৱাল অৰ্থাৎ লৰা দুৰ্ব্বল। এনে কুকুৰ আৰু এনে লৰাই অপকাৰ কৰিবলৈ সাহ পায় বোলা হৈছে। এতেকে,—সামান্য মানুহৰ হাতত অনেক প্ৰকাৰৰ লঘু লাঞ্ছনা পোৱা, to be annoyed in manifold petty ways (said of a poor man).

কুকুৰধূলি জীৱ—বিং, মানুহৰ ভৰি শৰীৰৰ অধম অবয়ব। তাৰ ভৰিৰ ধূলি ততোধিক অধম। এই স্থলত মানুহৰ ভৰিৰ ধূলি নুবুলি কুকুৰৰ ভৰিৰ ধূলি বোলা হৈছে। এতেকে,—নিকৃষ্ট প্ৰাণী, a mean sorry fellow.

কুকুৰ-ধেমালি—বিং, কুকুৰে কামোৰা-কামুৰি কৰি ধেমালি কৰে। এতেকে,— বাহিৰে শত্ৰুভাব দেখুৱাই কৰা মিতিৰালি, familiarity expressed in acts of feigned hostility.

কুকুৰা কাটি শপত খোৱা—ক্ৰি, আহোম ৰজাৰ দিনত কুকুৰা কাটি শপত খোৱাৰ নিয়ম আছিল। এনেকুৱা শপত ডাঙ্গৰ শপতৰ শ্ৰেণীত গণ্য হৈছিল। এতেকে,—ডাঙ্গৰ শপত কৰা, to take a solemn oath.

কুকুৰাৰ ঠেং কাটি মঙ্গল চোৱা—ক্ৰি, আহোম ৰজাৰ দিনত বাইলুংবিলাকে কুকুৰাৰ ঠেঙ্গেৰে মঙ্গল চাইছিল। বাইলুংবিলাক এইৰূপ ভবিষ্যৎ গণনাত পাৰ্গত আছিল আৰু তেওঁবিলাকৰ সিদ্ধান্ত মতেই ৰাজকীয় ডাঙ্গৰ কাৰ্য্যত হাত দিয়া হৈছিল। এতেকে,—ভবিষ্যৎ কোৱা, to prophesy.

কুঠৰে চিৰী—বিণ, যাক কুঠাৰৰ আঘাতৰ দ্বাৰা চিৰি পেলোৱা হয় তেনে-স্বৰূপ। ( তিৰোতাত খাটে। ) দুৰ্ঘোৰ অপৰাধ কৰিলে এনে দণ্ড পাবৰ যোগ্য [ ৫৫ ] হয়। এতেকে,—ঘোৰ অপৰাধিনী। ( গালিৰ মাত), sinful, (a term of reproach, applied to a woman).

কুন্দত কটা—বিণ, কুন্দ-শালত কোনো বস্তু কাটিলে সি দেখিবলৈ ধুনীয়া হয়। এতেকে,—ধুনীয়া, well-shaped, beautiful.

কুমলীয়া এদা পাই ভৰিত মোহাৰি খোৱা—ক্ৰি, বুঢ়া এদাৰ জাল টান, আৰু তাৰ ছাল ডাঠ। তাৰ ছাল কটাৰিৰে কাটিব লাগে আৰু কাটোঁতে জালে নাকত আৰু চকুত জন্‌জনাই ধৰে। কিন্তু কুমলীয়া এদাৰ ছাল মোহাৰিলেই এৰি যায় আৰু তাৰ জালো নাই। এই স্থলত, তুচ্ছভাব বুজাবলৈ ভৰিত মোহাৰে বুলি কোৱা হৈছে। এতেকে,—ঢিলা মানুহ পালে তাৰ অপকাৰ কৰিবলৈ এফেৰি সঙ্কোচ নকৰা, not to hesitate to injure a person who is powerless to resist.

কুম্পানীৰ দিন—বিং, [ কোম্পানীৰ দিন ] ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ দিন অৰ্থাৎ ইংৰাজৰ ৰাজত্ব, the days of the East India Company i.e, the British rule.

কুম্ভকৰ্ণৰ টোপনি—বিং, কুম্ভকৰ্ণে ৬ মাহ একেৰাহে শুই থাকে। তেওঁ ৰাৱণৰ ভায়েক আছিল আৰু লক্ষ্মণৰ হাতত প্ৰাণ হেৰুৱায়। এতেকে,— দীঘলীয়া টোপনি, deepest slumber.

কুৰু-পাণ্ডৱৰ যুদ্ধ—বিং, কুৰু আৰু পাণ্ডৱৰ ভিতৰত হোৱা যুদ্ধ, ইমান ঘোৰতৰ হৈছিল যে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ যাওঁতে ভাৰতবৰ্ষৰ অদ্বিতীয় কাব্য মহাভাৰতৰ সৃষ্টি হয়। এতেকে,—তুমুল যুদ্ধ, a terrible war, a fierce struggle.

কুৰুং-কাৰাং কৰা—ক্ৰি, [ কুৰ্‌-কাৰ কৰা ] ঢাৰিপাটীৰ ইফালে সিফালে অলপ অলপ বাগৰ মাৰিলে কুৰ্‌-কাৰ্‌ শব্দ হয়। এতেকে,—অলপ লৰ-চৰ কৰা। তাৰ পৰা,-এলাহ এৰি অলপ-অচৰপ কাম-কাজ কৰা, to shake off laziness and take to some sort of work.

কুলা-বুঢ়ী ওলোৱা—ক্ৰি, বাহী বিয়াৰ দিনা এজনী বুঢ়ীয়ে মুৰত এখন কুলা লৈ নাচে। এতেকে,—বহুৱালি কৰা, to play the part of a buffoon.

কুলাৰ আগৰ খুদু—বিং, কুলাৰ আগত খুদু নাথাকে, মলখু থাকে। মলখু [ ৫৬ ] গোটা চাউলতকৈ ভাল। এতেকে,—বেয়া বুলি বুজোৱা ভাল বস্তু, a thing which is really good but interpreted as bad with a sinister motive.

কুশ ছিঙ্গি দিয়া—ক্ৰি, বিয়াত ছোৱালী উলিয়াই দিলে কুশ ছিঙ্গি দিয়া হয়, অৰ্থাৎ সেই দিন ধৰি ছোৱালীয়ে বাপেকৰ গোত্ৰ এৰি গিৰিয়েকৰ গোত্ৰ পায়। এতেকে,—সমূলি সম্পৰ্ক নাৰাখি দান কৰা, to give absolutely.

কুহুলিয়াই কথা কোৱা—ক্ৰি, কুলিৰ দৰে কুহু কুহু মাত মাতি কথা কোৱা, লেনিয়াই কথা কোৱা, to talk endearingly.

কূটা এডোখৰ দুডোখৰ নকৰা—বিণ, সমূলি বন বাৰি নকৰা, ধোদা, An extremely indolent person.

কেওঁ কিছু নাইকিয়া—বিণ, [ কেওঁ মানুহ কিছু বস্তু নাইকিয়া ] আত্মীয়-স্বজন ও ধন-বস্তু নাইকিয়া, নিৰাশ্ৰয় ও টোকোনা, সহায় সম্পত্তিহীন, destitute, helpless.

কেতৰ-কলিয়া—বিণ, [ খেতৰ কলিয়া ] খেতৰ এবিধ ভূত। সিহঁতৰ গাৰ বৰণ অতি ক’লা। এতেকে—,অতিপাত ক’লা, jet-black.

কেয়াঁ আঙ্গুলিৰ জোৰ লব নোৱৰা—ক্ৰি, যুঁজত হতাহতি কৰা হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে হাতৰ যি নিচেই সৰু অঙ্গ অৰ্থাৎ কেয়াঁ আঙ্গুলী তাৰে জোৰ লব নোৱাৰে অৰ্থাৎ তাকে বলেৰে নোৱাৰে। এতেকে,—সমূলি সমকক্ষ হব নোৱৰা, অলপো বলে নোৱৰা, to be inferior out of all proportion.

কেঙ্কেটুৱাৰ বাঁহ-পাতৰ ভেঁটি—বিং, কেৰ্কেটুৱা বাঁহনীত থাকে। ভেঁটি দিবলৈ তাৰ বাঁহপাতত বাজে আন একো সম্পত্তি নাই। এতেকে,—ক্ষুদ্ৰ মানুহৰ ক্ষুদ্ৰ উপহাৰ, a humble present by a humble person.

কেল্‌পনীয়া জীৱ—বিং, (কেল্‌পনীয়া = কেলেপ্‌+ঈয়া। ) অনাহাৰত কেলেপ্‌ কেলেপ্‌ কৰি থকা জীৱ, দীন-হীন প্ৰাণী, তুচ্ছ মানুহ, a wretch.

কেহেলি-কেন্দেলিকৈ যোৱা—ক্ৰি, কোনো মানুহৰ কোনো ঠাইলৈ যাবৰ ইচ্ছা নাথাকিলে তাক যদি বলেৰে তালৈ পঠোৱা যায়, জেনেহলে সি বাটে বাটে কাহি আৰু কান্দি এখুজি-দুখুজিকৈ লাহে লাহে যায়। [ ৫৭ ] এতেকে,অতি লাহে লাহে যোৱা, অনিচ্ছাবশতঃ যোৱা, to walk leisurely.

কোটকোৰা কাঁইটে ফুটা—ক্ৰি, খোচা-বিন্ধা কৰাৰ দৰে অসুবিধা ভোগ কৰা, আহুকাল পোৱা, to be annoyed greatly।

কোমল-ধুন্দুলি—বিং, ধুন্দুলি নিচেই কোমল। এতেকে,—সুকোমল মানুহ, an extremely delicate person.

কোৰ মতা—ক্ৰি, যি যি দূষণীয় কাৰ্য্য কৰিলে মানুহৰ ৰোগ জন্মে, তেনে কাৰ্য্য কৰিলে ৰোগ নিজে মাতি অনাৰ দৰে হয়। (কোৰ শাৰীৰিক অসুখ। ) এতেকে,-ৰোগোৎপাদক কাৰ্য্য কৰা, to lead a life of irregular habits.

কোলাৰটো এৰি পেটৰটোলৈ আশা কৰা—ক্ৰি, [ কোলাৰ লৰাটো এৰি পেটৰ লৰাটোলৈ আশা কৰা। ] জন্ম পোৱা সন্তান এৰি গৰ্ভস্থ সন্তানলৈ আশা কৰা অৰ্থাৎ সম্প্ৰতি যাক পোৱা হৈছে তাক এৰি ভবিষ্যতে যাক পোৱা হব তালৈ আশা কৰা, হাতেৰে পোৱা বস্তুলৈ কাণ নকৰি দূৰণীয়া আশা কৰা, to give up a thing in hand in expecta- tion of a thing to come.

কোৱা-কা জিলী-জা—বিং, কোনো মানুহৰ মাত শুনিবলৈ পোৱা নাযায়। ‘কোৱা’ অৰ্থাৎ কাউৰীৰ ‘কা’ ‘কা’ আৰু জিলীৰ ‘জা’ ‘জা’ শব্দ শুনিবলৈ পোৱা যায়। এতেকে,—ঘোৰ নিস্তব্ধতা, deep silence.

কোৱাত কৈ বাতৰি দিয়া—ক্ৰি, (কোৱা = কাউৰী)কাউৰীৰ আগত কৈ অৰ্থাৎ কাউৰীক দূত-স্বৰূপে পঠিয়াই বাতৰি দিয়ে বোলা হৈছে। এতেকে,— কৰবাত কোনোবা মানুহৰ মুখেৰে বাতৰি পঠোৱা, গুপ্তভাৱে বাতৰি পঠোৱা, to send a news secretly.

কোৱাত কৈ বাতৰি দিয়া—ক্ৰি, (কোৱা = কাউৰী)কাউৰীৰ আগত কৈ অৰ্থাৎ কাউৰীক দূত-স্বৰূপে পঠিয়াই বাতৰি দিয়ে বোলা হৈছে। এতেকে,— কৰবাত কোনোবা মানুহৰ মুখেৰে বাতৰি পঠোৱা, গুপ্তভাৱে বাতৰি পঠোৱা, to send a news secretly.

কৌটী-কলীয়া ৰীতি—বিং, [ কোটী-কলীয়া ৰীতি] কোটী কালৰপৰা চলি অহা ৰীতি, পূৰ্ব্বাপৰ প্ৰচলিত ৰীতি, a time-honoured custom.

কৌৰৱৰ চাউল খাই পাণ্ডৱৰ গুণ গোৱা—ক্ৰি, বিদূৰ কৌৰৱৰ অন্নেৰে প্ৰতি- পালিত হৈছিল, কিন্তু তেওঁ সদাই পাণ্ডৱৰ পক্ষ সমৰ্থন কৰি কথা কৈছিল। সেই কথাৰপৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে,— অগুণকাৰী হোৱা, to be ungrateful to the benefactor. [ ৫৮ ] ক্ৰিয়া ধৰা—ক্ৰি, [ ক্ৰিয়া কৰিবলৈ ব্ৰত ধৰা ] শ্ৰাদ্ধাদি ক্ৰিয়া কৰিবৰ নিমিত্তে ব্ৰত পালন কৰা, to observe fasting on account of a religious ceremony.

ক্ৰিয়াহীন বামুণ—বিং, বামুণ ক্ৰিয়া-কাণ্ডহীন হলে ভ্ৰষ্ট হয়। এতেকে,— অনাচাৰী বামুণ, a degenerate Brahmin.



খ।

খঁৰা দা জোকৰা—ক্ৰি, দুখীয়া মানুহে খঁৰা দা ব্যৱহাৰ কৰে। এতেকে,— দুৰ্ব্বলী মানুহে ভয় দেখুওৱা, to brandish a powerless weapon to show empty threats.

খঁৰা ধুন—বিং, (খঁৰা =অসম্পূৰ্ণ। ) কাপোৰ-কানি, অলঙ্কাৰ-পাতি ইত্যাদিৰ সঁজুলি সম্পূৰ্ণ হব লাগে। যদি কোনো এটা বস্তু কম হয়, তেনেহলে ধুন অসম্পূৰ্ণ হয়। এতেকে,—অসম্পূৰ্ণ ধুন, the lack of completeness in fashion.

খাঁজে-খোপে খোৱা—ক্ৰি, বাঁহ কাঠ-আদিত কটা খাঁজ খোপত লাগি মিলি পৰে। এতেকে,—এটা বস্তু বা কাৰ্য্য আন এটা বস্তু বা কাৰ্য্যৰ লগত ভাল মতে মিলি যোৱা, সম্পূৰ্ণ সামঞ্জস্য হোৱা, to fit in perfectly with.

খুঁটাত বান্ধি লোৱা—ক্ৰি, অতিপাত মাৰ-কীল কৰিবৰ নিমিত্তে মানুহক খুঁটাত বান্ধি লোৱা হয়। এতেকে,— উগ্ৰ দণ্ড দিবৰ নিমিত্তে উদ্যোগ কৰা, to prepare to beat soundly.

খুঁটি খাব পৰা—ক্ৰি, চৰাই-পোৱালি ডাঙ্গৰ হলে নিজৰ ঠোঁটেৰে খুঁটি টোপ খাব পাৰে, তাৰ আগৈয়ে মাকে খুৱাই দিয়ে। এতেকে,—নিজে উপাৰ্জ্জন কৰিব পৰা, to be able to earn an independent liveli[ ৫৯ ] hood.

খুঁটি পুতি উজুটি খোৱা—ক্ৰি [ আপনি খুঁটি পুতি আপুনি উজুটি খোৱা ] মাটিত খুঁটি পোতা থাকিলে খুঁটিত ভৰি লাগি উজুটি খোৱা হয়। এতেকে,—আপোনাৰ কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা আপুনি ঘাটি খোৱা, to be adversely affected by one's own conduct.'

খুঁটিয়া-খুঁটি লগা—ক্ৰি, চৰাইবিলাকে ইটোৱে-সিটোৱে ঠোঁটেৰে যুঁটিয়া-খুঁটি কৰে। এতেকে-পৰস্পৰ সামান্য প্ৰকাৰৰ দন্দ্ৱ খৰিয়াল কৰা, to engage in petty quarrels.

খুঁটীয়া মহে নাও বুৰোৱা—ক্ৰি, গুৱালে নাওত উঠি নাকী ধৰি খুঁটিৰ ঘৰচীয়া মহ নৈত পাৰ কৰে। কেতিয়াবা সেই মহে নাও বুৰাই দিয়ে। এতেকে,—আপোন মানুহে সৰ্ব্বনাশ কৰা, the doing of the greatest harm by one's dearest relative or friend.

খোকা পতা—ক্ৰি, অধিক মাছ পাবৰ নিমিত্তে আশা কৰি ঠুহা বা চেপাৰ পৰিবৰ্ত্তে খোৰা পতা হয়। এতেকে,— অধিক লাভ পাবৰ নিমিত্তে আশা কৰা, to covet inordinately.

খং ধাৰ কৰিব নলগা—ক্ৰি, যি বস্তু কোনো মানুহৰ আছে, সেই বস্তু তাৰ দেখুৱাবৰ প্ৰয়োজন নাই। সকলো মানুহৰে নিজৰ খং আছে, কোনোৱে আনৰপৰা তাক ধাৰ কৰিব নালাগে। এতেকে,—খং দেখুওৱাৰ প্ৰয়োজন নোহোৱা, to perceive the uselessness of making an exhibition of anger.

খং নামে চণ্ডাল হোৱা—ক্ৰি, শপত লোৱাৰপৰা এই বাক্য ওলাইছে। ইয়াৰ প্ৰকৃত অৰ্থ “খং এই নামেৰে সম্পৰ্ক থকা যৎকিঞ্চিৎ কামো যদি কৰোঁ, তেনেহলে মোক চণ্ডালৰ তুল্য নীচ জ্ঞান কৰিবা”। এতেকে,—খঙ্গাল মানুহ চণ্ডালৰ তুল্য নীচ হোৱা, to prove to be a person of low origin by giving vent to anger.

খং-শিঙ্গা বজোৱা—ক্ৰি, বিপদৰ জাননী দিয়া, (’ৰং-শিঙ্গা বজোৱা’ চোৱাঁ। ) to give a danger signal.

খং সৰা—ক্ৰি, [ খং সৰুওৱা) খং সাৰে অৰ্থাৎ পলাই সাৰে। যাক সি আক্ৰমণ কৰিব খোজে, সি ওলোটাই আক্ৰমণ কৰিলে খং নিজে পলাই সাৰে। হটি যাওতে বাটত যি পায় তাকে অপকাৰ কৰি পলাই যায়। যুদ্ধত [ ৬০ ] হটি যোৱা সেনাই এনেৰূপ আচৰণ কৰে এই ভাব বুজায়। এতেকে,-বলী শত্ৰুক অপকাৰ কৰিব নোৱাৰি নিৰপৰাধী দুৰ্ব্বল মানুহক অপকাৰ কৰি ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰা, to take revenge on a weak person for an injury done by another who is too powerful.

খঙ্গত আপোনাৰ মঙ্গহ আপুনি খোৱা—ক্ৰি, অতিপাত খং উঠিলে কাকো একো অপকাৰ কৰিব নোৱাৰিলে কোনো কোনো মানুহে নিজৰ শৰীৰৰ কোনো এটা অংশ কামুৰি ছিঙ্গি পেলায়। এতেকে,—খঙ্গত বিহ্বল হোৱা, to be over-powered by anger.

খঙ্গত একো নাইকিয়া হোৱা—ক্ৰি, ইমান খং উঠে যে একো নাইকিয়া হয়, অৰ্থাৎ যালৈ ভাবি খং এৰিব লাগে তেনে কোনো মানুহ নাইকিয়া যেন ভাব হয়। এতেকে,অতি ক্ৰোধান্তিত হোৱা, to be beside one- self in anger.

খঙ্গত জামদগ্নি হোৱা—ক্ৰি, জামদগ্নি ঋষিৰ পুতেক পৰশুৰাম আছিল। তেওঁৰ থং ইমান উগ্ৰ আছিল যে নিজৰ মাক ৰেণুকাক কুঠাৰেৰে কাটিলে, আৰু ২১ বাৰ ক্ষত্ৰিয় সংহৰি পৃথিবী নিক্ষত্ৰিয় কৰিলে। এতেকে,— অতি খঙ্গাল ভাবধাৰণ কৰা, to be mad with rage.

খঙ্গত পেট কাটি ছমাহলৈ শুকনী খোৱা—ক্ৰি, ইমান খং উঠে যে নিজৰ পেটটো কাটে। পিচত কটা ঘা শুকোৱাবৰ নিমিত্তে ছমাহলৈ ঔষধ খাব লাগে। এতেকে,—খঙ্গৰ ওপৰত হঠাৎ মহা অনিষ্ট সাধন কৰি পিচত সেই অনিষ্টৰ উপশমৰ নিমিত্তে বহু কাল যত্ন কৰা, খঙ্গত খন্তেকতে কোনো কাৰ্য্য কৰি পিচত তাৰ ফল-স্বৰূপে বহুকাল মনস্তাপ কৰা, to do an act in anger on the spur of the moment and then to repent for it for a long period.

খঙ্গৰ কীল লপা-থপা হোৱা-ক্ৰি, (থপা =থাপ; লপা অনুৰূপ। ) খঙ্গত অলপকৈ থাপ মাৰিলেই দন্দ লগা, to be offended even at the touch of the hand when the hand is laid in anger.

খঙ্গে গৈ মুৰৰ চুলি পোৱা—ক্ৰি, খঙ্গত ওপৰলৈ তেজ উঠে। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে খং গৈ ইমান ওপৰলৈ উঠিছে যে সি মূৰৰ চুলি পাইছে গৈ। এতেকে,—অতিকৈ খং উঠা, to be extremely angry. [ ৬১ ] খজুৱতি উঠা—ক্ৰি, গাৰ খজুৱতি উঠিলে উচ্পি‌চ্‌ লাগে। এতেকে,—উচ্পি‌চ্‌ লগা, to be impatient to do anything.

খত-বান্ধ দি ধৰা-ক্ৰি, [খতেৰে বান্ধ দি ধৰা] খত =দলিল। যাতে কথা লুটিয়াব নোৱাৰে সেই মতে দলিলত লিখি কথা বান্ধি দিবলৈ টানি লোৱা, বৰকৈ তাগিদ কৰা, to bind by written agreement, to demand peremptorily.

খন খাই খন পেলোৱা-ক্ৰি, এখন খাই এখন পেলোৱা, (তামোল-খোৱাত ব্যবহৃত হয়। ) to chew pan and throw it away and then chew another and so on i.e. to chew pan too frequently.

খন্তেকীয়া ভোজ—বিং, ভোজ ৰান্ধি-বাঢ়ি যুগুত কৰি খাবৰ পৰত এনেকুৱা বিপদ উপস্থিত হব পাৰে, যে খাওঁতা নোহোৱা হৈ সেই ভোজ তাতে পেলনি যায়। বিপদ হবলৈ বেচি পৰ নালাগে, এই ভাব বুজায়। এতেকে,—বহু আয়োজনৰ দ্বাৰা সম্পাদিত হোৱা কিন্তু তৎক্ষণাৎ দুৰ্ঘটনাৰ দ্বাৰা নষ্ট হব পৰা কোনো বস্তু বা কাৰ্য, anything which is done with great care but which is liable to be marred in a moment by accident.

খৰচী মৰা—ক্ৰি, [ খৰচীয়া মৰা ] কথাৰ খৰচীয়া অৱস্থা মৰা অৰ্থাৎ কঠিনতা গুচাই ঢিলা কৰি দিয়া, ভাঙ্গি-পাতি বুজোৱা, to make easy or clear, to remove the stiffness of anything.

খৰম গোঁসাই—বিং , বৰদোৱা থানত শঙ্কৰ দেৱৰ এজোৰ খৰম আছে। মহা- পুৰুষীয়াবিলাকে তাকে ঈশ্বৰ বুলি ভাব কৰে, the sandal of Sankar Deo preserved in the Bordoa Satra in Nowgong and worshipped by the Vaishnabites.

খৰলি খোৱা—ক্ৰি, দুখীয়া মানুহে লোণৰ পৰিবৰ্ত্তে খাৰ দি শাকৰ আঞ্জা খায়। এতেকে,— দুখীয়া খাৱন খোৱা। তাৰপৰা,--টোকেনাভাৱে কাল-যাপন কৰা, to lead a poor life.

খৰি দিয়া—ক্ৰি, মানুহ মৰিলে খৰি দি দাহ কৰা হয়। এতেকে-শৱ দাহ কৰা, to cremate.

খৰি-ভাৰী-বিং, টোকোনা মানুহে হাবিত খৰি কাটি ভাৰেৰে কঢ়িয়াই বেচে গৈ। [ ৬২ ] এতেকে,—টোকোনা মানুহ, a pauper.

খৰ্ব্ব-নিখৰ্ব্ব-বিণ, খৰ+বৰ। সংখ্যা-বাচক খৰ্ব্ব শব্দৰ পাচত নিখৰ্ব্ব শব্দ আছে বাবে এই স্থলত নিখৰ্ব্ব শব্দ যোজিত হৈছে। তাৰ বেলেগ অৰ্থ নাই। এতেকে,—বৰ চোকা, very smart.

খলি পোত—ক্ৰি, খলি=খুলি বা খোলা, কোনো কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে নিৰ্দিষ্ট স্থান- বিশেষ। পোতা =পুতি লোৱা, শিপাই লোৱা, এৰিব নোৱৰাকৈ লোৱা। এতেকে,—নিগাজিকৈ ঠাই লোৱা, to live for a considerable period under temptation ( used in a depreciative sense).

খৰে-ধৰা--বিং, [ খাৰে ধৰা] অজীৰ্ণ ৰোগ। (’খৰ’ শব্দেৰে সম্বন্ধ নাই। ) indigestion.

খহুলা ভেকুলী-বিং, ভেকুলীৰ ছালখন খহটা-খহটি, দেখাত সি খহুলা যেন বোধ হয়। এতেকে,—কদাকাৰ মানুহ, ঘিণলগা মানুহ, one who is ugly, deformed, disgusting or disagreeable.

খাই এগাৰি যোৱা-ক্ৰি [খাই উগাৰি যোৱা] অপৰিমিত আহাৰ কৰিলে উগাৰ আহে। এতেকে, অপৰিমিত আহাৰ কৰা, to eat to surfeit.

খাই পাত ফলা—ক্ৰি, খাই পাত ফালি পেলাই দি নাই খোৱা বুলি কোৱা অৰ্থাৎ উপকাৰ পাই শলাগ নোলোৱা, to be ungrateful.

খাই মৰা—ক্ৰি, মানুহক কোনো জন্তুৱে খালে সি মৰি যায়। এতেকে,-অতি পাত আহুকাল কৰা, to annoy too much.

খাইকহ-ক্ৰি, [ৰাক্ষস] প্ৰবাদ মতে ৰাইকহৰ (ৰাক্ষসৰ) মাত ডাঙ্গৰ, সি ৰাও-ৰাওকৈ মাতে। খাইকহৰ (ৰাক্ষসৰ) খঁক ডাঙ্গৰ, সি খাওঁ- খাওঁ মুৰ্ত্তি ধৰি ফুৰে। এতেকে,-অতিপাত খঁকুৱা মানুহ, a gourmand.

খাইমুৰা মানুহ—বিং, যি মানুহে মুৰ খায় অৰ্থাৎ পৰিয়ালৰ আন আন মানুহক মাৰি অকলশৰীয়া হয় সেই মানুহ। (কোনো মানুহৰ গাত কুলক্ষণ থাকিলে তাৰ দোষত পৰিয়ালৰ আটাইবিলাক মানুহ মৰি যায়, এনে বিশ্বাসৰপৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। ) a solitary man in a family living after the death of all the other members. [ ৬৩ ] খাওঁ খাওঁ মুৰ্ত্তি-বিং, [ খাওঁ খাওঁ কৰা মুৰ্ত্তি ] অতি আকলুৱা মানুহ; বৰ খঙ্গাল মানুহ, a gourmand; a furious person.

খাটনিক লোটনি বোলা—ক্ৰি, খাটনি আৰু লোটনি এই দুই শব্দ সমাৰ্থক বোলা হৈছে, কিয়নো ডকাইতে লুটিলে যেনেকৈ মানুহ সৰ্ব্বস্বান্ত হয়, খাটনি ধৰিব জনা মানুহে খাটনি ধৰিলেও সেইৰূপে সৰ্ব্বস্বান্ত হয়, অৰ্থাৎ সি তাৰ যথাসম্পত্তি দিও খাটনি ধৰা মানুহক সন্তুষ্ট কৰে। এতেকে,—খাটনি আৰু লোটনি দুইকো সমান হানিজনক গণ্য কৰা, to regard flattery and robbery as same, both being equally disastrous in their effect upon the person who is flattered and the person who is robbed.

খাব জানিলে চাউলেই চিৰা হোৱা-ক্ৰি, চিৰা=চাউল চিৰা, সান্দহ। বৰা- চাউল ভাজি ঢেঁকিত খুণ্ডিলে সান্দহ হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে খাব জানিলে চাউলেই অৰ্থাৎ বৰা চাউলেই চিৰা হয়, অৰ্থাৎ চিৰাৰ সমান তৃপ্তিদায়ক হয়। বৰা চাউল তিয়ালে কোমল চাউল হয়, আৰু সি তৃপ্তিদায়ক জলপান। এতেকে,--নিয়ম-প্ৰণালী জানিলে অসুবিধাজনক কাৰ্য্য বা বস্তুকো সুবিধাজনক কৰি লব পৰা, to turn a bad thing to good account if one knows how to do it.

খাব-জীবৰ লক্ষণ—বিং, এনেৰূপ লক্ষণ যাৰ দ্বাৰা বুজিব পৰা যায় যে মানুহ জনে ভবিষ্যতে ভালমতে খাব পাৰিব আৰু ভালমতে জীব পাৰিব, অৰ্থাৎ উন্নতিৰ চিন, signs of future prosperity.

খাবলৈ পাই এন্গেনোৱা -ক্ৰি, [ খাবলৈ পাই গেনগেনোৱা] কোনো মানুহে ভালকৈ খাবলৈ পাইছে। সিমানতে তাৰ সম্পূৰ্ণ তুষ্টি হব লাগে। কিন্তু তেনে নহৈ তাৰ লেন বাঢ়ি যায়। ভোজনৰ বিষয়ে কিবাকিবি অসন্তোষ-বুজোৱা কথা সি লেনিয়াই কয়। লেনিয়াই কোৱা বাবে মাত গেন-গেনীয়া হয়। এতেকে,-কোনো বিষয়ে তৃপ্তি সম্পূৰ্ণ হোৱা বাবে লেন ধৰি অসন্তোষৰ ভাব বুজোৱা, অসন্তোষৰ কাৰণ নথকা স্বত্বেও অসন্তোষপ্ৰকাশ কৰা, to grumble where no real grievance exists.

খাম লম বুলি জীয়াই থকা—ক্ৰি, [ভাত খাম কাপোৰ লম বুলি জীয়াই থকা ] [ ৬৪ ] ভালমতে ভাত খাম আৰু ভালমতে কাপোৰ লম অথাৎ সুখ- স্বচ্ছন্দতা উপভোগ কৰিম এই আশা লৈ জীৱনধাৰণ কৰা, to live with the hope of enjoying pleasure.

খাৰ কঢ়া জিবা—বিং, ঘৰুৱা কাপোৰ খাৰ কাঢ়িলে হে পিন্ধিব পৰা যায়। জিবাক কাপোৰেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—শিষ্টালাপী জিবা, a polished tongue.

খাৰখোৱা জিবা—বিং, চহা মানুহে খাৰ বেচিকৈ খায় আৰু সিহঁতৰ ভাষা শুদ্ধ নহয়। এতেকে,—অশুদ্ধ মাত, faulty language.

খালৰ যখিনী—বিং, খাল লেতেৰা, তেনে লেতেৰা ঠাইত যখিনী হে থাকে, মানুহ নাথাকে। এতেকে,—লেতেৰী তিৰোতা, a slut.

খালে-দোঙ্গে—ক্ৰি-বিণ, যতে-ততে, anywhere and everywhere.

খায় নে কান্ধত পিন্ধে কব নোৱৰা—ক্ৰি, কোনো বস্তু খাদ্য স্বৰূপে ব্যবহৃত হয় নে কান্ধত পিন্ধিবৰ নিমিত্তে অৰ্থাৎ অলঙ্কাৰ-স্বৰূপে ব্যৱহৃত হয়, সেই বিষয় নাজানে বোলা হৈছে। এতেকে,—কোনো বিষয়ে একো নজনা, to be in dismal ignorance.

খিটিং-খাটাং লগা—ক্ৰি, কাঁহৰ কাঁহী বাটী ইটো-সিটোৱে লাগি খিটিং-খাটাং শব্দ কৰে। সেই কথাৰপৰা এই বাক্যৰ সৃষ্টি হৈছে। এতেকে,— সামান্য প্ৰকাৰৰ দন্দ-কাঁজিয়া লগা, to be engaged in petty quarrels.

খুণ্ডা মৰে নিয়া—ক্ৰি, [খুণ্ডা-মৰাই নিয়া] খুণ্ডা-মৰা ৰোগত তৎক্ষণাৎ ঘটে। (নিয়া =পৰলোকলৈ নিয়া, মাৰি নিয়া। ) এতেকে,—তৎক্ষণাৎ প্ৰাণ- নাশ হোৱা , to be killed instantaneously.

খুণ্ডাই লাখুটি—বিং, লাখুটিৰে কাঠ বাঁহ, মাটি আদিত খুণ্ডা খাই টক্‌-টকাই ফুৰে। এতেকে,—খুণ্ডা-খুণ্ডলি খাই টক্‌টকাই ফুৰা মানুহ, টাম-বন্ধীয়া কষ্টসহিষ্ণু কটিয়া-চানেকীয়া মানুহ। (লাখুটি মানুহতকৈ চুটি , এই কথাৰপৰা কটিয়া ভাব ওলাইছে, এ strong-built dwarfish fellow.

খুণ্ডি তাও কৰা—ক্ৰি, মৰিয়াই পিতল খুণ্ডি তাও অৰ্থাৎ চটা কৰে। বৰকৈ মাৰ-পিট কৰা, to assault severely.

খুদ্‌ খোৱা—ক্ৰি, [চাউলৰ খুদ্‌ খোৱা] যি মানুহৰ খেতি নাই সি লোকৰপৰা [ ৬৫ ] খুদ্‌-চাউল মাগি আনি তাকে ৰান্ধি ভাত খায়। এতেকে,—অতি টোকোনা, impocunious.

খেও খোৱা --ক্ৰি, জালোৱাই পানীত খেৱালি জাল মাৰি মাছ ধৰে। জাল নিয়মিত- ৰূপে চাৰিও পোনে সমানে মেল থাই পৰাকে ‘খেও খোৱা’ বোলে। খেও খালে খেওৰ ভিতৰত পৰা মাছ সাৰি যাব নোৱাৰে। এতেকে- কোনো কথা বা কাৰ্য্য যেনে-স্বৰূপ হব লাগে তেনে-স্বৰূপ হৈ পৰা, মিলি পৰা, ( জাল ‘মেলি’ পৰে আৰু কথা ‘মিলি’ পৰে এই সাদৃশ্যৰপৰা এই বাক্যৰ সৃষ্টি হৈছে। ) to be in agreement, harmony, correspondence, concord.

খেৰ শুকোৱা দি শুকোৱা— ক্ৰি, খেৰ কাটি থলে ৰদত তৎক্ষণাৎ শুকাই যায়। এতেকে,—শীঘ্ৰে ক্ষীণ হৈ যোৱা, to be going down rapidly in health.

খেৰৰ শনি—বিং, খেৰৰ শনি পুৰিলে তৎক্ষণাৎ ছাই হৈ যায়। এতেকে,— কোনো খন্তেকীয়া বন্ধু, মানুহ, কাৰ্য্য ইত্যাদি, anything of a transient nature.

খেৰণীয়ে বননীয়ে—ক্ৰি-বিণ, যতে-ততে জঘন্য ঠাইত, in any out-of-the- way place.

খেত পৰুৱা মৰা—ক্ৰি, পৰুৱা নমৰোক বুলি যাওঁতেও খোজত পৰুৱা মৰে এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—নিচেই লাহে লাহে খোজ কঢ়া, to walk too slowly.

খোপ এৰা—ক্ৰি, [ ‘খোপ ছিঙ্গা' চোৱাঁ। ]

খোপ ছিঙ্গা—ক্ৰি, কোনো বস্তু খোপত লাগিলে নেৰায়। এই স্থলত বোলা হৈছে যে খোপ ছিঙ্গে অৰ্থাৎ খোপৰপৰা এৰুৱাই দিয়ে। এতেকে,—কোনো মানুহে কোনো এটা মততে লাগি থাকি বহু পৰৰ মুৰত সেই মত এৰি দিয়া, to concede.

খোপ লগা—ক্ৰি, [ খোপত লগা ] খোপত লাগিলে কোনো বস্তু বেগতে নেৰায়। এই স্থলত, কোনো কথাৰ খোপ লাগিছে অৰ্থাৎ মানুহ জনে কোনো এটা কথাত লাগি আছে, বেগতে কথাটো এৰি নিদিয়ে এনে ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—গপ লগা, to be too proud to do a thing (used playfully). [ ৬৬ ] খোৰ লোৱা—ক্ৰি, (’খোৰ’ আৰু ’খোৰোং’ সম্পৰ্কীয় শব্দ। ) থকা ঠাই লোৱা, to take abode in expectation of gains (used in a depreciative sense).

খোৰাৰ খোজে-পতি অপৰাধ ধৰা—ক্ৰি, যি খোৰা নাম পাইছে সি এবেলি দুবেলি ভালৰূপে খোজ পেলালেও মানুহে তাৰ খোজত দোষ হে দেখে। এতেকে,— যাৰ দিন মন্দ হয় তাৰ সকলো কাৰ্য্যকে মানুহে বেয়া বুলি ধৰা, to find fault at every step with a person who has fallen on evil times.

খোলা উলিওৱা—ক্ৰি, ভিতৰত শাহ নাইকিয়া হলে অকল খোলাটো থাকে। এতেকে,—সাৰ-পদাৰ্থ নষ্ট কৰা, to reduce to skeleton.

খোলাকটিৰ তাল—বিং, তাল কাঁহৰ দ্বাৰা নিৰ্ম্মিত। খোলা কটিৰ তাল হব নোৱাৰে। এতেকে,—মূল্য নাইকিয়া বস্তু, অকামিলা বা তুচ্ছ পদাৰ্থ, an article of no value, a useless or contemptible thing.

খোৱা-কামোৰা কৰা—ক্ৰি, [ থোৱাত কামোৰাকামুৰি কৰা ] কুকুৰবিলাকে কোনো খোৱা বস্তু পালে প্ৰত্যেকে তাক অকলৈ খাবৰ নিমিত্তে আনক কামুৰি খেদাবৰ চেষ্টা কৰে। এতেকে,—কোনো বস্তুৰ নিমিত্তে নীচালিভাৱে দন্দ পতা, to wrangle meanly.

খোৱা-লোৱা কৰা—ক্ৰি, ভোগ কৰা অৰ্থাৎ পুৰুষে তিৰোতাৰ লগত আৰু তিৰোতাই পুৰুষৰ লগত সঙ্গম কৰা, to have sexual inter— course.

খোৱা-লোৱা কৰা—ক্ৰি, ( খোৱা=ভোগ কৰা; লোৱা=পতিৰূপে লোৱা। ) সহবাস কৰা, to cohabit.


গ।

গছত কঠাল থৈ ওঁঠত তেল ঘঁহা—ক্ৰি, কঠাল খাওতে এঠা নালাগিবৰ নিমিত্তে ওঁঠত তেল ঘঁহি লোৱা হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে কঠাল গছত [ ৬৭ ] থাকোঁতেই অৰ্থাৎ তাক নৌ পাৰোঁতেই ওঁঠত তেল ঘঁহা হয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য শেষ হোৱাৰ পূৰ্ব্বেই তাৰ ফললাভ হল বুলি জ্ঞান কৰি তদনুযায়ী চলা to count on the result of a work before it is actually finished.

গছত তুলি গুৰি কটা--ক্ৰি, ছল কৰি গছত তুলি পাচত গুৰি কাটি দিলে গছ পৰি যায়, লগতে গছৰ ওপৰত থকা মানুহো পৰে। এতেকে,—বিশ্বাস- ঘাতকতা কৰা, to betray.

গছৰ গুটি খাই নাম নোকোৱা—ক্ৰি, গছৰ গুটি চুৰ কৰি খোৱা হয়; কিন্তু কোন মানুহৰ বাৰীৰ গছ তাৰ নাম কোৱা নহয়। এতেকে,-ধৰা নপৰাকৈ কোনো অপৰাধ কৰা, to do a wrong secretly.

গছৰ পাত লগে নসৰ- -ক্ৰি, গছৰ পাত আটাইবিলাক একে লগে নসৰে। যাৰ যেতিয়া সময় হয়, সেই পাত তেতিয়া সৰে। মৃত্যু-কাল উপস্থিত হলে মানুহেো সেই ৰূপে মৰে, কোনেও কালৈও বাট নাচায়, বয়স বা আগ- পাচ একো নামানে। এতেকে,—আটাইবিলাক মানুহ একেলগে নমৰা, to die each in his appointed hour.

গজমূৰা মানুহ—বিং, [ গজৰ ভিতৰত মূৰ তুল্য মানুহ ] মুৰা হাতী অকলে থাকে এই কথাৰপৰা, কোনো মানুহৰ মুৰ হাতীৰ দৰে ডাঙ্গৰ কিন্তু, সি অকলে থাকে অৰ্থাৎ তাৰ বংশ-পৰিয়াল মৰি অন্ত পৰে, এই অৰ্থৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে,--কুলক্ষণীয়া মানুহ, an ill-omened person.

গজ-হস্তী-বিং, [ গজ-গজীয়া হস্তী ] ওখ-ডাঙ্গৰ হাতী, a big elephant.

গজৰ খৈয়া-বিং, [ গোজোৰা খৈয়া ] নগাৰ বহটীয়াক খৈয়া বোলে। গোজোৰা = গোজোৰা-গোজোৰকৈ উত্তৰ দিয়া। খৈয়াবিলাকে কাম- বন ভালকৈ নকৰিছিল। কোনো কামলৈ পাচিলে গোজ্‌-গোজাই থাকে। এতেকে,--আপাহি থাকিলেও বন-বাৰি নকৰা মানুহ, লৰচৰ কৰিব নোখোজা ওঠোৰ-গোঠোৰ মানুহ, a rough unwilling worker.

গঢ়-গতি—বিং, চলণ-ফুৰণ, আও-ভাও, movements, conduct.

গণিতা কৰা—ক্ৰি, লেখ কৰা, লেখত লোৱা, যথাযোগ্য সম্মান কৰা, to count, to consider, to regard. [ ৬৮ ] গতি লগা—ক্ৰি, ভাল গতি লগা। বিদ্ৰুপাৰ্থত ব্যবহৃত হয়। এতেকে,— অৱস্থা কোনো বিষয়ে বেয়া হোৱা, to be settled (used iron- ically), hence, to be unsettled, to be done for.

গতি হোৱা—ক্ৰি, স্বৰ্গলৈ গতি হোৱা অৰ্থাৎ মৰণ হোৱা, to be dead.

গধূলি সাত হাল বোৱা—ক্ৰি, গধুলি মনত পাতে যে পিচ দিনা সাতখন হাল বাব, কিন্তু পিচ দিনা এখনো বোৱা নহয়। এতেকে,—মনতে বহু আলচ কৰা কিন্তু কাৰ্য্যত একো কৰিব নোৱৰা, to do many things in theory but absolutely nothing in practice.

গপ ৰজা—ক্ৰি, গপে শোভা পোৱা, অহঙ্কাৰ অক্ষুণ্ণ থকা, to be unimpaired in dignity.

গপে সিদ্ধি হোৱা আৰু তপে সিদ্ধি হোৱা—ক্ৰি, কোনো কাৰ্য্য গপেৰে অৰ্থাৎ নিজৰ মানত থাকিলে সিদ্ধি হোৱা আৰু তপেৰে অৰ্থাৎ সাধনা কৰিলে সিদ্ধি হোৱা, the fulfilling of an object either by preserving a dignified calm or by resorting to austere practices.

গৰখীয়া ধেমালি—বিং, গৰখীয়া লৰাই গৰু চৰাওঁতে দিন নিয়াবৰ নিমিত্তে মিছামিছি ধেমালি কৰে। এতেকে,—অৰ্থশূন্য লৰালি কাৰ্য্য, অলাগতিয়াল কাৰ্য্য, a childish affair, a useless work.

গৰখীয়া ভাল হলে গৰু ভাল হোৱা—ক্ৰি, গৰখীয়াই যদি ভালৰূপে গৰু ৰাখে, তেতিয়া গৰুৱে জেওৰা ভাঙ্গি শষ্য নষ্ট কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,— চলাওঁতা ভাল হলে চলোঁতা ভাল হোৱা, the turning out of a person to be good or bad according as he is directed in the right way or in the wrong way by his superior, adviser or guardian.

গৰখীয়া মেল-বিং, গৰখীয়া লৰাই গৰু চৰাওঁতে জুম পাতি বহি মিছামিছি মেল পাতে। এতেকে,—ধেমেলীয়া মেল, a childish meeting.

গৰত থৈ কুটা—ক্ৰি, মাছ মঙ্গহ গৰত থৈ কুটা হয়। এতেকে,—কাটি-মাৰি উচ্ছেদ কৰা , to destroy completely.

গৰগঞা মিতিৰ—বিং, গৰগাওঁ অসমৰ ৰাজধানী আছিল। তাৰ বাসিন্দা- বিলাক টেঙ্গৰ আৰু অঘাইটং আছিল। আলহিয়ে বিদায় লৈ [ ৬৯ ] নাওত উঠিলে গৰগঞা মিতিৰে মুখেৰে মৰম বুজাই কয় ‘মিতিৰ, আজি নাযাবা, থাকাঁচোন’ কিন্তু ইফালে গম ধৰিব নোৱৰাকৈ ভৰিৰে নাওখন হেঁচি দিয়ে। নাও গৈ পানীৰ ধাৰত পৰিলে তাক আৰু ৰাখিব পৰা নাযায়। এতেকে,—কপটীয়া বন্ধু, an insincere friend.

গৰগাওঁৰ কথা শুনি তল যোৱা—ক্ৰি, আসামৰ ৰাজধানী গৰগাওঁ এনে চমৎ- কাৰ নগৰ আছিল যে তাৰ কথা শুনিলে বিস্ময়ত তল যাব লাগে। এতেকে,—কোনো আচৰিত বস্তু বা এটাৰ কথা শুনি বিচুৰ্ত্তি হোৱা, to be dazed on hearing any description of a wonderful thing or event.

গৰুখুণ্ডা মহাজন—বিং, মহাজন =মহন্ত। মহন্তসকলে ডবা কোবায়। ডবাৰ ছালখন গৰুৰ ছালেৰে ছোৱা বাবে ডবা কোবোৱা গৰুখুণ্ডা বোলা হৈছে। গৰু খুণ্ডাৰ প্ৰকৃত অৰ্থ গৰু বন্ধোৱা। এই কাৰ্য্য উচ্চ- জাতীয় হিন্দুৱে নকৰে। এতেকে,—ডবা-কোবোৱা মহন্ত, ( গালিৰ মাত ) a mohonta who plays the daba which is a kind of large drum prepared with cow-skin (used abusively).

গৰু-খোজৰ পানী—বিং, পথাৰৰ গৰু-খোজৰ ফাটত বৰষুণৰ পানী বয়। এতেকে,—নিচেই অলপীয়া পানী, a small quantity of water.

গৰু চুৰ কৰি পঘা ধৰিবলৈ লাজ পোৱা—ক্ৰি, পঘা ধৰি চোৰে গৰু চুৰ কৰি লৈ যায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে গৰু চুৰ কৰিবলৈ লাজ নাপায়, কিন্তু পঘা ধৰি নিবলৈ লাজ পায়। এতেকে,—কোনো দুষ্কৰ্ম্ম কৰিবলৈ লাজ নাপাই সেই দুষ্কৰ্ম্মৰ আনুষঙ্গিক কাৰ্য্য কৰিবলৈ লাজ পোৱা, to commit a hateful crime and yet be ashamed to show hands.

গৰু-চোৰ—বিং, হিন্দুৱে গৰুক দেৱতুল্য ভাবে। তেনে গৰুক চুৰ কৰাটো অতি জঘন্য কাৰ্য্য বুলি ধৰা হয়। এতেকে,—অতিপাত অসৎ লোক, a notorious thief, a great knave.

গৰু-চোৰৰ গঙ্গা-স্নান—বিং, গৰু চুৰ কৰাটো মহা পাপৰ ভিতৰত গণ্য হয়। তেনেকুৱা মহাপাপীৰ পক্ষে গঙ্গা-স্নান অসাৰ্থক। এতেকে,— [ ৭০ ] অসাৰ্থক কাৰ্য্য, an infructuous action.

গৰু-বিচৰা দিয়া—ক্ৰি, খেতিয়ক মানুহৰ পক্ষে গৰু সৰ্ব্বপ্ৰধান সম্পত্তি। গৰু হেৰালে সিহঁতে বিচাৰিবলৈ কোনো ঠাই বাকি নথয়। এতেকে,— হেবাথুৰি খাই বিচাৰি ফুৰা, to make a labourious search.

গৰু মৰা, পোক সৰা—ক্ৰি , গৰুৰ ঘা হলে পোকে গৰুৰ লগ লাগে। পোকে ঘা বহলাই নি শেহন্তত গৰুটো মাৰে গৈ। যেতিয়া গৰু মৰে, তেতিয়া পোক আঁতৰি যায়। গৰু জীয়াই থাকে মানে গিৰিহঁতৰ, গৰু আৰু পোক দুইৰে সৈতে সম্বন্ধ থাকে, অৰ্থাৎ গিৰিহঁতে গৰুৰ পোক বাছি থাকিব লাগে। যেতিয়া গৰু মৰে আৰু পোক আঁতৰি যায়, তেতিয়া গিৰিহঁতৰ দুইৰেপৰা সম্বন্ধ এৰায়। সেই-ৰূপে, সুবিধা বুজি মানুহেও কোনো এজন মানুহৰ লগ লাগে আৰু সেই মানুহক উদ্ভণ্ডালিৰ দ্বাৰা সৰ্ব্বনাশ কৰে। ফল-স্বৰূপে, তাৰ প্ৰাণ-হানি হয়। এতিয়া কোৱা হৈছে, যে যদি কাৰোবাৰ সেই আশ্ৰয়দাতা মানুহেৰে সৈতে সম্বন্ধ আছিল, সি মৰাত সেই সম্বন্ধ যে গুচিলেই, লগে-লগে তাৰ আশ্ৰয়ত থকা স্বাৰ্থান্বেষী মানুহ জনৰ পৰাও সম্বন্ধ গুচিল। এতেকে,—কোনো এজনৰ, সম্বন্ধীয় মানুহৰ মৰণ হলে সেই সম্বন্ধীয় মানুহেৰে সৈতে স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ নিমিত্তে যিলগ লাগিছিল, সেই স্বাৰ্থান্বেষী মানুহৰপৰা প্ৰথম জনৰ সম্বন্ধ ছিগা, the disconnecting of two persons on account of loss of another who served as the connecting link.

গৰু হৈ ঘাঁহ খোৱা—ক্ৰি, গৰু মূৰ্খ বুলি খ্যাত। এতেকে,—মূৰ্খ হৈ মুৰ্খ কাৰ্য্য কৰা, to play the part of a fool.

গৰুড়ৰ পাখা বান্ধি থোৱা—ক্ৰি, গৰুড়-পক্ষীক পোৱালি অৱস্থাতে পাখা বান্ধি সৰহ দিন থব পৰা নাযায়, কিয়নো ডেউকাত বল হলে সি ডোল-ফঁহটি ছিঙ্গি নিশ্চয় উৰাও মাৰিব। এতেকে,—বলৱন্ত প্ৰাণীৰ স্বাভাবিক বল নিবাৰণ কৰিব নোৱৰা, to be powerless to arrest the natural development of genius, to be unable to prevent the growth of anything by artificial means.

গলৰ মণি—বিং, মণি গলত ওলোমাই পিন্ধা হয়। এজনে আন এজনক আঁকোৱালি ধৰি গলৰ ওচৰলৈ টানি আনি মৰম কৰে। এতেকে,— অতি আদৰৰ মানুহ, one much beloved, a darling. [ ৭১ ] গলধন ধৰা—বিণ, যেতিয়া ম’হৰ গলধন ধৰে, তেতিয়া সি যুঁজিবলৈ বিচাৰি ফুৰে। এতেকে,—যুজাৰু, (ব্যঙ্গাৰ্থ) a fighter, a bully(used ironically).

গলধনৰ গাগৰি—বিং, ( গাগৰি=গেঙ্গেৰি, কথালৈ টেলাই নকৰা ভাবপ্ৰকাশ। ) প্ৰবাদ আছে যে গাগৰিৰ স্থান মানুহৰ গলধন। যাৰ গলধন ডাঙ্গৰ, তাৰ গাগৰি ডাঙ্গৰ অৰ্থাৎ ভেম বেছি। গলধনত ভুকুৱাই দিলে গাগৰি ভাগে তৰ্থ্যাৎ ভেম টুটে। এতেকে,—সহজে ভাঙ্গিব পৰা ভেম, মিছা ভেম, vain boasting, bagging.

গাঁতৰ এন্দুৰ—বিং , এন্দুৰ গাঁতৰ ভিতৰত থাকে। সি গাঁতৰ ভিতৰৰ কথা হে জানে, বাজৰ কথা নাজানে। এতেকে,—অজ্ঞ মানুহ, an uninformed person, an ignoramus.

গাঁতলৈ যোৱা—ক্ৰি, মানুহ মৰিলে শৱ গাঁতত পোতা হয়। এতেকে,—মৃত্যুৰ ওচৰ চপা, (গালিৰ মাত) to approach the grave ( used abusively ).

গাঁতে অটা—ক্ৰি, শৱ পুতিবলৈ গাত লাগে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে মৰিলে পুতিবলৈ গাঁতৰ নাটনি নহয়। এতেকে,—সামান্যভাবে কালযাপন কৰি মৰি যোৱা, হাকাল-বিকাল নকৰাকৈ জীৱন-লীলা সাং কৰা, the passing of life in an unostentatious manner.

গা অহা—ক্ৰি, [ গাৰ ভঙ্গি অহা ]গাৰ ভঙ্গি বাজনাৰ চেওৱেৰে মিল হোৱা, the har- monising of the movements of a dance with the tune of the music.

গা আলেগা দিয়া—ক্ৰি, গা আলগ কৰি দিয়া অৰ্থাৎ নিজে আঁতৰি থকা, কোনো বস্তু বা কাৰ্য্যেৰে সম্বন্ধ নৰখা, to dissociate oneself from anything, to evade responsibility.

গা উঠা—ক্ৰি, [ গাৰ তেজ উঠা ] উলাহ লাগিলে গাৰ তেজ উঠে অৰ্থাৎ বেগেৰে চলিবলৈ ধৰে। এতেকে,—উলাহ লগা, to be animated.

গা এৰা দিয়া—ক্ৰি , সাৰি যোৱা, ( ’গা ধৰা দিয়াৰ’ ওলোটা ) to slip off, to escape.

গা এৰি দিয়া—ক্ৰি, [ গাক যাবলৈ এৰি দিয়া ] সময়ত সোঁতত উটি যাবলৈ গা এৰি দিয়া, চেষ্টা কৰিবলৈ এৰি দিয়া, to be drifted down [ ৭২ ] stream, to abstain from exerting oneself in anything.

গা কৰা—ক্ৰি, [ গাৰ নিচিনা কৰা ] মানুহৰ গাৰ নিচিনা দেখা পোৱা অৱস্থা কৰা, শৰীৰৰ অৱস্থা আগতকৈ ভাল কৰা, to rocoup health.

গা কুটকুটোৱা—ক্ৰি, একে ঠাৰেৰে বহি থাকিলে গা, কুটকুটায়। এতেকে,— কোনো কাৰ্য্য কৰিবৰ নিমিত্তে উচ্‌পিচ্‌ লগা, to be impatient to do anything.

গা-গধুৰ—বিণ, গা গধুৰ হলে উঠিব-লৰিবৰ মন নষায়। এতেকে,—এলেহুৱা, inert, sluggish, inactive.

গা গুৱাহটীয়া হোৱা—ক্ৰি, আসামৰ ৰজধানী শিৱসাগৰ আছিল। গুৱাহাটী নগৰ শিৱসাগৰৰ ভটীত আছে। এতেকে,—গা ভটী দিয়া, সোওঁ- বয়স পাৰ হোৱা, to be on the down-hill of life, to be past middle age.

গা ঘাটি দিয়া—ক্ৰি, শাৰীৰিক অৱস্থা হীন হোৱা, to be in failing health.

গা ঘেলোৱা—ক্ৰি, ঘেলোৱা=গা+ হেলোৱা এই ‘গা’ৰ অস্তিত্ব পাহৰি পুনৰ ক্ৰিয়াৰ আগত ‘গা’ যোজনা কৰা হ’ল। এতেকে,—আয়মেৰে ফুৰা, অবাবত কাল কটোৱা, to walk with affected dignity, to spend time wantonly.

গা চাই গামোছা—বিং, আগৰ দিনত গামোছাক চুৰিয়াৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰা। হৈছিল। দীঘল মানুহৰ নিমিত্তে দীঘল গামোছা, আৰু চুটি-চাপৰ মানুহৰ নিমিত্তে চুটি গামোছা লাগিছিল। এতেকে,—যথাযোগ্য বস্তু, a suitable or appropriate thing.

গা চেকেৰ কৰি যোৱা—ক্ৰি, চোকা অস্ত্ৰেৰে কাটিলে গা চেকেৰ কৰি যায়। এতেকে,—পৰৰ দুখত সহানুভূতিৰ ভাব ওপজা, feeling poignantly for the sufferings of another.

গা জৰ্জ্জৰীয়া লগা—ক্ৰি, (জৰ্জ্জৰীয়া =শুকান। ) শৰীৰ পৰিপাটী যেন বোধ হোৱা। তাৰপৰা,—লেঠা-জঞ্জাল গুচি ভাল লগা, to be disencumbered, to be disembarrassed.

গা জিলিকা—ক্ৰি, তিৰোতাৰ গৰ্ভ পাঁচ-মহীয়া হলে গা জিলিকে অৰ্থাৎ গা দেখি গৰ্ভ হৈছে বুলি নিলগৰপৰা মানুহে জানিব পাৰে। এতেকে,— [ ৭৩ ] তিৰোতাৰ গৰ্ভ বাহিৰৰপৰা বুজিব পৰাকৈ ডাঙ্গৰ হোৱা, to be big with child.

গা টঙ্গোৱা—ক্ৰি, [গা টান হোৱা] ‘টঙ্গোৱা' ক্ৰিয়া প্ৰকৃততে অকৰ্ম্মক। কিন্তু মূল হেৰাই পিচত সকৰ্ম্মক-স্বৰূপে ব্যবহৃত হল। মানুহৰ গা ৰোগত পৰি থাকিলে লেওসেও হয়। ৰোগ ভাল হলে গা টান হয়। এতেকে,—ৰোগৰপৰা মুক্তি পাই কিছু সুস্থ সবল হোৱা। তাৰ- পৰা,—আৰ্থিক অৱস্থা কিছু উন্নত কৰা, to be convalescent; hence, to be somewhat improved pecuniarily.

গা দঙ্গা— ক্ৰি, নৰিয়া ভাল হ’লে গা দাঙ্গি উঠ-বহা কৰা হয়। এতেকে,— ৰোগৰ উপশম হোৱা। তাৰপৰা,— আৰ্থিক অৱস্থা কিছু উন্নত কৰা, to be convalescent; hence, to be somewhat im- proved pecuniarily.

গা দহদহীয়া লগা—ক্ৰি, ‘দহদহীয়াৰ' 'দহ' শব্দ ‘দৃঢ়’ শব্দৰপৰা ওলাইছে। দহ- দহীয়া = টনটনীয়া। এতেকে,—গা সুস্থ-সবল লগা। তাৰপৰা,— আৰ্থিক অৱস্থা স্বচ্ছল হোৱা, to be healthy and strong; hence, to be improved pecuniarily, to be well off.

গা-ধন—বিং, দৰাৰপৰা ছোৱালীৰ গাৰ বাবে মূল্য-স্বৰূপ লোৱা ধন, money taken from a bridegroom as the price of the bride.

গা-নৰিয়া মানুহ—বিং, গৰ্ভৱতী মানুহে বৰকৈ উঠি-লৰি ফুৰিব নোৱাৰে। নৰিয়া মানুহৰ গা যেনে অক্ষম হয়, গৰ্ভৱতী মানুহৰো গা তেনে অক্ষম হয়। এতেকে,—গৰ্ভৱতী তিৰোতা, a pregnant woman.

গা পাতি লোৱা- ক্ৰি, পৰৰ দোষ নিজৰ গাত পাতি লোৱা, পৰৰ দায়িত্ব লোৱা, to take the responsibility on one's own shoulder.

গা পেলাই দিয়া—ক্ৰি, শকত বস্তু দাঙ্গোতে গা পৰি যায়। এতেকে,—চেষ্টা কৰিবলৈ এৰি দিয়া, নিৰাশ হোৱা, to lie supinely, to be listless or inattentive, to lose heart.

গা ভগা—ক্ৰি, তিৰোতাৰ প্ৰসৱৰ পূৰ্ব্বৰ স্ৰাৱ হোৱা; ক্ষীণ হোৱা, to be dis- charged of female matter before delivery; to be thin and weak.

গা-ভাৰী—বিণ, গাত অৰ্থাৎ গৰ্ভত ভাৰ লোৱা, গৰ্ভৱতী, pregnant. [ ৭৪ ] গা ভাল হোৱা—ক্ৰি, তিৰোতাৰ প্ৰসৱ হোৱা, to be delivered of a child.

গা-মূৰ ধোৱা—ক্ৰি, তিৰোতাই ঋতুৰ পাচত গা আৰু মূৰ ধোৱে। সেইৰূপে শুচি হোৱাৰ পাচত পতি-সঙ্গম হয়। এতেকে,—to conceive child in the womb.

গা যোৱা—ক্ৰি, [ গাৰ তেজ যোৱা ] তিৰোতাৰ ৰক্ত স্ৰাৱ হোৱা, to be affected with haemorrhage ( said of a woman).

গা ৰঞ্জিত ৰঞ্জিত কৰা—ক্ৰি, ’ৰঞ্জিত’ শব্দৰ সংস্কৃত ‘ৰঞ্জ’ ধাতুৰে সম্পৰ্ক নাই সি ‘ৰণং জিতম্‌’ এই বাক্যৰপৰা উৎপন্ন হৈছে। ৰণ জিকিলে শৰীৰৰ যেনে ভাব হয় তেনে ভাব হয় বুলি কোৱা হৈছে। এতেকে,— আনন্দত গা নাচি উঠা, to be exhilarated, to feel buoyant.

গা ৰাইজাই কৰা—ক্ৰি, (ৰাইজাই =ৰয় যায়। ) গা এবেলি ৰয় আৰু এবেলি যায় অৰ্থাৎ লৰি থাকে। এতেকে,—গা অথিৰ হোৱা [ প্ৰধানকৈ ভোকত গা ৰাইজাই কৰে বোলা হয় ], to stagger, to reel.

গা ৰোৱা—ক্ৰি, [গাৰ তেজ ৰোৱা ] তিৰোতাৰ ৰক্ত-স্ৰাৱ বন্ধ হোৱা, সুস্থীয়া হোৱা, নিজগৰী হোৱা, (সচৰাচৰ বিদ্ৰুপাৰ্থত ওলোটা ভাব বুজায়, যেনে, আমাৰ ফালে গা ৰ’ল = আমাৰ সুস্থভাব আঁতৰিল, আমি জঞ্জালত পৰিলোঁ), the stopping of haemorrhage of a woman; to be well off. (often used ironically, when it means, 'to be ill off').

গা লৰা—ক্ৰি , গৰ্ভ লৰা, প্ৰসৱ-কাল উপস্থিত হোৱা, the turning of a child in the womb previous to delivery.

গা লৰা—ক্ৰি, কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ হলে গাটো লৰাই আগ বাঢ়ি যাব লাগে। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ উদ্যোগ হোৱা, preparing to do any work.

গা সাতখন আঁঠখন কৰা—ক্ৰি, নাচনীয়ে নাচোঁতে গা বৰকৈ ভাগে। এই স্থলত গা ইমান ভাগে বোলা হৈছে যে সি সাতখন আঁঠখন হৈ যায়। এতেকে,—আনন্দত বৰকৈ নচা অৰ্থাৎ উত্ৰাৱল হোৱা, to be extremely jubilant.

গা সুৰি যোৱা—বিং [গা স্ৰৱি যোৱা] তিৰোতাৰ ৰক্ত-স্ৰাৱ, haemorrhage [ ৭৫ ] (applied to a woman).

গা হৈ কোৱা—ক্ৰি, নিজে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰি কোৱা; ডাঠি কোৱা, to speak confidently.

গাই গাই লগা, মাত-বোল নোহোৱা—, দুজন মানুহে গাই গাই লাগি থাকে, তথাপি সিহঁতৰ ভিতৰত মাত-বোল নাই বোলা হৈছে। এতেকে,— নিচেই ওচৰ-চুবুৰীয়া মানুহেৰে মিলা-প্ৰীতি নথকা, the living of too close neighbours on terms of hostility.

গাই পেটে পেটে ভঁৰাল হোৱা—ক্ৰি, [গাইগুটীয়াকৈ পেটে ভঁৰাল হোৱা] গাই গৰু এগোট হৈ পেট পেটে ভঁৰাল হোৱা অৰ্থাৎ প্ৰত্যেকেই বেলেগ হৈ সুকিয়াকৈ খোৱা, to live every one for himself.

গাটোৰ লগতে ছাঁটো যোৱা—ক্ৰি, গাটো যেনি যায়, গাটোৰ ছাঁটোও তেনি লগে লগে যায়। এতেকে,—অভেদ-স্বৰূপে থকা, to associate with a person like his shadow, to live in inseparable association.

গাত গামোছা লোৱা—ক্ৰি, ছোৱালীবিলাকে পাট-গাভৰু হলে শুদা মেখেলাৰে নাথাকি গাত এখন গামোছা লৈ থাকে। এতেকে,—পাট-গাভৰু হোৱা, to arrive at the stage preceding puberty, generally between 10 and 14 years (said of a girl).

গাত চিকুটিলে গম পোৱা—ক্ৰি, পৰক চিকুটিলে সি কিমান দুখ পায়, সেই কথা নিজৰ গাত চিকুটি চালেই গম পোৱা যায়। এতেকে,—পৰৰ দুখ নিজৰ দুখেৰে ৰিজাই অনুমান কৰা, to realize the feelings of another person by comparing them with like feelings in one's own mind.

গাত জুই জ্বলা—ক্ৰি, জুই লাগিলে গা যেনেকৈ পুড়ি দেই যায়, সেইৰূপে পুড়ি- দেই যায় বোলা হৈছে। এতেকে,—অতিৰিক্ত বেজাৰ-কষ্ট পোৱা, to be deeply afflicted with sorrow.

গাত জ্বৰে বিষে উঠা—ক্ৰি, বেজাৰত তত হেৰোৱা, to suffer anguish.

গাত পাখি গজা—ক্ৰি, চৰাইৰ গাত পাখী গজিলে সি উৰণীয়া হয়। এতেকে,— ডাঙ্গৰ-দীঘল হোৱা, নিজে নিজৰ তত্বাবধান লব পৰা হোৱা, to grow sufficiently to be able to take case of oneself. [ ৭৬ ] গাত বিহ লগা—ক্ৰি, বিহ লাগিলে যেনেকৈ গা ছিগি-ভাগি যায়, সেইৰূপে ছিগি- ভাগি যায় বোলা হৈছে। এতেকে,—বেজাৰত চাটি-ফুটি লগা, to be highly excited with feelings of grief.

গাত বিহু-কাঁড় লগা—ক্ৰি, বিষাল কাঁড় গাৰ ভিতৰলৈ সোমালে যেনে লাগে তেনে লাগে বোলা হৈছে। এতেকে,—বেজাৰত ছাটি-ফুটি কৰ, to be morbidly affected with grief.

গাত বিহু লগা—ক্ৰি, বিহুত গা ভাঙ্গি নাচি ৰং-ধেমালি কৰা হয়। এতেকে,— বৰকৈ আনন্দ-ভাৱ ওপজা, to be overjoyed.

গাত লেঠা হোৱা—ক্ৰি, গৰ্ভৱতী হোৱা, to become pregnant.

গাত শিপা গজা—ক্ৰি, গছত শিপা গজিলে তাক লৰাব পৰা নাযায়। এতেকে,— এলাহত লৰিব-চৰিব নোৱৰা, to be too lazy to move.

গাত হাত ফুৰোৱা-—ক্ৰি, গৰু ম’হ আদি জন্তুক জাতি কৰিবৰ নিমিত্তে গাত হাত ফুৰাই চঁক ভঙ্গা হয়। এতেকে,—চুক্‌চুকোৱা, to cajole, to blandish, to flatter.

গাৰ উমান—বিং , নিজৰ (মনৰ) অনুমান, mental vision, surmise.

গাৰ কেৰেপ নোহোৱা—ক্ৰি, শোওঁতে গা কাতি-কুতা কৰিলে চাঙ্গৰ ’কেৰেপ’ শব্দ হয়। এতেকে,—কাতি-কুতা নোহোৱা, অকাতৰে সহি থকা, to endure without flincling.

গাৰ গতি বিষম হোৱা—ক্ৰি, (বিষম = সাংঘাতিক অৱস্থা। ) শৰীৰ সাংঘাতিক অৱস্থাৰ পোনে ঢাল লোৱা অৰ্থাৎ মৃত্যু-কাল ওচৰ চপা, the approaching of the end of life.

গাৰ গোন্ধত সাতখন বিলৰ মাছ মৰা—ক্ৰি, দুৰ্গন্ধ পানীত মাছ মৰি যায়। এই স্থলত, গাৰ গোন্ধ এনে বেয়া বুলি কোৱা হৈছে যে তাৰ গোন্ধত সাত- খন বিলৰ মাছ মৰে। এতেকে,—শৰীৰ অতি দুৰ্গন্ধময় হোৱা, to emit an offensive smell from the body.

গাৰ গোঁসাই নাইকিয়া হোৱা—ক্ৰি, প্ৰতি মানুহৰ গাত একো জন গোঁসাই অৰ্থাৎ শৰীৰ-ৰক্ষক দেৱতা থাকে বুলি কয়। ডাঙ্গৰ বিপদ হবৰ কালত শৰীৰ-ৰক্ষাৰ উপায় নাথাকিলে, গাৰ গোঁসাই আগৈয়ে আঁতৰে। এতেকে,—বিপদৰপৰা সাৰিবৰ উপায় নাইকিয়া হোৱা, বিপদত অথিৰ হোৱা, to be at one's wit's end. [ ৭৭ ] গাৰ নোম নেদেখা পৰ—বিং, সাঁজ লাগিলে গাৰ নোম চকুৰে নেদেখা হয়। এতেকে,— সাঁজলগা বেলি, dusk.

গাৰ নোম শত্ৰু হোৱা—ক্ৰি, [গাৰ নোম হৈ শত্ৰু হোৱা] অতি আপোন মানুহেই শত্ৰু হোৱা, to behave like an enemy though bound by ties of nearest friendship or relationship.

গাৰ ফালে পৰ-পালি দিয়া—বিণ, ৰোগ টান হলে মানুহে ৰাতি ৰোগীৰ ওচৰত বহি পৰ-পালি দিব লাগে। তেনে অৱস্থাত ৰোগীৰ গা নিচেইকৈ ক্ষীণাই-শুকাই যায়। এতেকে,— নিচেইকৈ ক্ষীণ, অতি দুৰ্বল, weak and emaciated.

গাৰী ধৰা—ক্ৰি, [ গাৰ শ্ৰী ধৰা ] সবল হোৱা, to grow fat.

গাই বাই খোলাকটিৰ তাল পোৱা—ক্ৰি, নাম গালে, তাল বালে, কিন্তু শেষত জানিব পাৰিলে যে সেই তাল কাঁহৰ তাল নহয় খোলাকটিৰ হে তাল, অৰ্থাৎ ইমান পৰিশ্ৰমৰ ফলত কেৱল এজোৰ খোলাকটিৰ তাল পালে, এই বাক্যৰ দ্বাৰা এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—বহু পৰিশ্ৰম কৰি নগণ্য লাভ পোৱা, to have a nominal gain though strenuous efforts were made.

গাই বাই চোৱা—ক্ৰি, যেতিয়ালৈকে উপযুক্ত মাননী দিয়া নহয়, তেতিয়ালৈকে গায়ন-বায়নৰ জোৰাই ঘূৰি ঘূৰি নতুন নতুন চেও মাৰি থাকে। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য কৰিবৰ নিমিত্তে বহু যত্ন কৰা, to try hard.

গাইমুৱা মানুহ—বিং, গাই মাইকী। যি মানুহৰ মুখত দাড়ি গোফ নগজে, তেনে মানুহক মাইকীৰ নিচিনা দেখা যায়। এতেকে,—মাইকী- মুৱা মানুহ, a man of feminine appearance.

গাখীৰতকৈ বগা হলে কুঠীয়া হোৱা—ক্ৰি, (কুঠীয়া =কুষ্ঠ-ৰুগীয়া) গাখীৰৰ বৰণ বগা কিন্তু কুষ্ঠ ৰোগৰ বৰণ তাতোকৈ বগা। এতেকে,—অতিৰিক্ত মঙ্গল অমঙ্গলত পৰিণত হোৱা, the degenerating of a virtue to the category of vice by being pushed to extremes.

গাখীৰতে মহৰ খুটি—বিং, কোনো ঠাইত গাখীৰ সাধাৰণতে পোৱা যায়, তাতে মহৰ খুটি পতা হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—সুখৰ উপৰি সুখ, [ ৭৮ ] super-added pleasure.

গাখীৰৰ নামেৰে পানী খোৱা—ক্ৰি, গুৱালে গাখীৰ পানী মিহলাই বেচে। কোনো সময়ত সি ইমানকৈ বেচি পানী মিহলায়, যে সেই গাখীৰ পানীৰ তুল্য হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে গাখীৰ পানীৰ তুল্য হলেও, তাক হেঁপাহ কৰি খোৱা যায়। এতেকে,—নাম-মাত্ৰ ভালৰ সংশ্ৰৱ থকা বস্তুকে পাবলৈ আকাঙ্ক্ষা কৰা, to relish a thing which has the slightest tinge of good mixed with it; to desire a thing which, though not good in itself, passes as such by being associated with something good.

গাখীৰে গুড়ে সনা—ক্ৰি, গাখীৰে গুড়ে সানিলে ভালকৈ মিলি যায়। এতেকে,— ভালকৈ মিলি যোৱা, to agree thoroughly.

গাজত লগা—বিণ, [ গাজ= কুমলীয়া পুলি। ] হৃদয়ৰ মৰ্ম্মস্থান কোমল বাবে তাক গাজ বোলা হৈছে। এতেকে,—মৰ্ম্ম-ভেদী, cutting to the quick, pungent, severe.

গাজনি গোমৰণি—বিং, মেঘে বহু পৰ গাজি-গুমৰি থাকিলে বৰষুণ নহয়। মানুহেও বৰকৈ ডবিয়াই-হুঁকিয়াই থাকিলে মাৰ-কীল হবলৈ নাপায়। এতেকে,—মাৰ-কীল নোহোৱা ডাবি হুঁকি, rebuke uttered in a thundering voice but not followed by beating.

গান্ধী মাৰি হাত গোন্ধোৱ—ক্ৰি, গান্ধী তুচ্ছ প্ৰাণী। তাৰ গাটো বৰকৈ গোন্ধায়। তেনেকুৱা তুচ্ছ প্ৰাণীক মাৰিলে পুৰুষালি নাই, বৰং হাত গোন্ধায়। এতেকে,—তুচ্ছ মানুহক নষ্ট কৰি অপমান আৰ্জ্জন কৰা, to soil one's reputation by injuring an insignificant person.

গাভিনী শিয়াল—বিং, শিয়ালৰ পেট গেৰেলা। শিয়ালীৰ পেট তাতোকৈ গেৰেলা। গাভিনী শিয়ালীৰ পেট অতিপাত গেৰেলা, আৰু সিহঁতে বৰকৈ লৰি-চৰি ফুৰিব নোৱাৰে। এতেকে,— বৰকৈ লৰিব-চৰিবৰ মন নোযোৱা ভেৰেহা এলেহুৱা মানুহ, a person of unwieldy bulk, a lazy person.

গাভী মানুহ—বিং, [ গা-ভাৰী মানুহ ] গাত ধন-বস্তুৰ টোপোলা থাকিলে গাৰ ভাৰ বেচি হয়। এতেকে,—সম্পত্তিশালী মানুহ, a rich man. [ ৭৯ ] গায়নৰ ঘৰৰ কুকুৰে ৰাগ দিয়া—ক্ৰি, গায়নৰ গীত সদায় শুনি থাকি তেওঁৰ ঘৰৰ সকলোৱে অলপ-অচৰপ গীত জনা হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে আন কি কুকুৰেও ৰাগ দিব জানে অৰ্থাৎ ৰাগ টানি গীত গাব জানে। এতেকে,—যি মানুহে কোনো বিদ্যা জানে তেওঁৰ ঘৰৰ সকলোৱে সেই বিদ্যাৰ বিষয়ে অলপ-অচৰপ জনা, the knowing of something of the master’s craft by each one connected with him in however humble way.

গায়নৰ ঘেটা—বিং, গানে ঘেটা মাৰোঁতে বৰকৈ কোঢ়াল হয়। এতেকে,— ডাঙ্গৰ কোঢ়াল, a loud noise.

গায়নৰ জেঙ্গা মৰা—ক্ৰি, গায়নৰ জোৰাক নানা প্ৰকাৰেৰে মাননী দিব লাগে। তেওঁলোকৰ জেদ ইমান সৰহ, যে সহজে তাক মৰা টান। এতেকে,— কোনো জঞ্জলীয়া বিষয়ৰ জঞ্জাল ভঙ্গা, লেঠা মৰা, to settle a knotty affair.

গাল মৰা—ক্ৰি, মুখৰ ভিতৰলৈ কোনো বস্তু এনেৰূপে মাৰি পঠোৱা হয়, যে গচাটো ডাঙ্গৰ হৈ দুখন গাল ওফন্দি পৰে। আন মানুহে কেনেবাকৈ খাই বুলি নিজে এইৰূপে বেগতে খাই পেলায়। এতেকে,—আত্মসাৎ কৰা, to appropriate to one's own use.

গালি পাৰিলে আলিয়ে যোৱা—ক্ৰি, গালি গাই দি নপৰাকৈ আলিয়ে অৰ্থাৎ আন পোনে যায় বোলা হৈছে। কাঁড় মাৰিলে গাত আঘাত লাগে; কিন্তু গালি পাৰিলে তেনেৰূপে আঘাত নালাগে। এতেকে,—গালিয়ে মানুহৰ প্ৰকৃত অপকাৰ কৰিব নোৱৰা, the failing of abusive language to do actual harm to any one.

গালিৰ বাহ—বিং, ইমানকৈ গালি পাৰে বোলা হৈছে, যে গালিবিলাক গাত লাগি লাগি গাটো ওফন্দি এটা গালিৰ বাহ হৈছে। কোদো, বৰল আদি শুং থকা প্ৰাণীৰে গালিক তুলনা কৰা হৈছে। সেইবিলাক গাত লাগিলে মানুহৰ যেনে কষ্ট হয়, গালি গাত লাগিলেও তেনে কষ্ট হয়। এতেকে,—যাক সদাই গালি পৰা যায় তেনে মানুহ, a person who is an object of continual vituperation.

গালৈ সামৰা—ক্ৰি, নিজৰ গালৈ অৰ্থাৎ নিজলৈ সামৰা, আত্মসাৎ কৰা, to appropriate to one's own use. [ ৮০ ] গাহৰি-গঁড়াল—বিং, গাহৰিৰ গঁড়াল অতি লেতেৰা। এতেকে,—জঘন্য বাসস্থান, a nasty dwelling-place.

গুড় চেলেকোৱা—ক্ৰি, কেঁচুৱা লৰাক যেয়ে গুড় চেলেকায়, সি তাৰে লগতে যায়। এতেকে,—ফুচুলোৱা, to entice, allure, tempt.

গুণ টনা—ক্ৰি, বৰ নাও কোনো নৈত উজাই নিওঁতে গুণ টানি নিয়ে। এতেকে,—প্ৰাণ-কাতৰে বল দিয়া, to exert to the utmost.

গুণ নাপালে ধৰম পোৱা—ক্ৰি, ইহ-কালত যশস্যা নাপালেও পৰ-কালত নিশ্চয় ধৰ্ম্ম-ফল পোৱা, to be blessed if not praised.

গুণৱতী ৰাধা—বিং, ৰাধা এনে গুণৱতী আছিল যে স্বয়ং শ্ৰীকৃষ্ণও তেওঁৰ প্ৰেম ত আবদ্ধ হৈছিল। এতেকে,—গুণৱতী তিৰোতা, an accomplished woman.

গুৰি কঠাল পৰা দিয়া—ক্ৰি, কঠাল-গছৰ গুৰিৰ ফালে ডাঙ্গৰ কঠাল লাগে। তেনেকুৱা ডাঙ্গৰ কঠাল পৰিলে বৰকৈ শব্দ হয়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ শব্দেৰে পৰা, to fall with a loud noise.

গুৰি-শকত—বিণ, গুৰি তলত থাকি গছ ডাল ধৰি থাকে। যদি গুৰি শকত হয়, তেনেহলে গছ বতাহত উঘালি নপৰে। মানুহৰো সেইৰূপে তলত ধৰিবলৈ যদি বৰলোক থাকে, তেনেহলে তাক সহজে কোনোৱে অপকাৰ কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—বৰলোকৰপৰা সাহায্য পোৱা, having a powerful backing.

গুৰি-পৰুৱাৰ অলপ পানীয়েই বাণ হোৱা—ক্ৰি , বাণ-পানী আহিলে মানুহ গৰু আদি উটুৱাই নিয়ে। গুৰি-পৰুৱা অতি ক্ষুদ্ৰ। অলপ পানীতে সি ঠাৱৰিব নোৱাৰি উটি যায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে সেয়ে তাৰ পক্ষে বাণৰ তুল্য হয়। এতেকে,—ইতৰ মানুহৰ পক্ষে সামান্য অসুবিধাই দুৰ্ঘোৰ বিপদৰ তুল্য হোৱা, the regarding of a slight inconvenience as great danger by a person who is weak and helpless.

গুৰিত গোবৰ দিয়া—ক্ৰি, গছৰ গুৰিত গোবৰ দিলে গছ বাঢ়ে। এতেকে, কোনো কাৰ্য্য সফল কৰিবৰ নিমিত্তে যথোচিত উপায় কৰা, to promote the growth of anything.

গুৰুলা গুৰুল কীল—বিং, [ গেৰেলা গেৰেল কীল ] শকত ডাঙ্গৰ কীল, heavy [ ৮১ ] blows.

গুৰু-ভকতৰ আঁৰ হোৱা—ক্ৰি, কোনো মানুহ মৰিলে সি গুৰু আৰু ভকতৰ আঁৰ হয় অৰ্থাৎ তেওঁবিলাকে তাক সংসাৰত আরু দেখিবলৈ নাপায়। এতেকে,— মৃত্যুপ্ৰাপ্ত হোৱা, to die.

গুলিটোৰ দৰে যোৱা—ক্ৰি, হিলৈৰ গুলি অতি বেগেৰে যায়। এতেকে,—অতি বেগেৰে যোৱা, to travel with utmost rapidity.

গুৱাল-গালি পৰা—ক্ৰি, গুৱালবিলাকে মহ গৰু চৰাওঁতে চিঞৰি চিঞৰি বিহু-নাম গোৱার ছলেৰে, কাৰো নাম নধৰাকৈ, উধাই-মুধাই গালি পাৰে। এতেকে,— কোনো মানুহক নাম নধৰাকৈ গালি পৰা, to direct an abuse against people in a general way without referring to any particular individual by name.

গৃহস্থৰ চৰণ—বিং, [ গৃহস্থ দেৱতাৰ চৰণ] গৃহত থকা দেৱতা অৰ্থাৎ ইষ্ট দেৱতা। (‘চৰণ’ শব্দৰ পৃথক অৰ্থ নই, ভক্তি বুজাবৰ নিমিত্তে ই ব্যবহৃত হয়), the household deity.

গেঙ্গেৰি দিয়া—ক্ৰি, কুকুৰ বাঘ আদি জন্তুৱে গেঙ্গেৰি দি ভয় দেখুৱায়। এতেকে,— ভয় দেখুওৱা, to show one's teeth, to threaten.

গেন্ধেলা হাতেৰে কৰা—ক্ৰি, (গেন্ধেলা=দুৰ্গন্ধ। ) হাত দুৰ্গন্ধ হলে সেই হাতেৰে কৰা কাৰ্য্যও দুৰ্গন্ধ হয়, এনে ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—লেতেৰাকৈ কৰা, to act clumsily.

গেৰ নসৰা লৰা—বিং, চৰাই-পোৱালিবিলাকৰ গেৰ জগাৰ কিছু দিন পাচত সৰে। এতেকে,—কম বয়সৰ লৰা। (ব্যঙ্গাৰ্থ) a mere infant.

গেৰেলা হালত যোৱা—ক্ৰি, গরুৰ দ্বাৰা হে হাল বোৱা হয়। এই স্থলত, গেৰেলাৰে হাল বায় বোলা হৈছে। এতেকে,— দুখীয়া মানুহে দুখীয়াভাৱে কাৰ্য্য কৰিবলৈ লাজ পাই চহকী মানুহৰ অনুকৰণ কৰিবলৈ গৈ হাস্যাস্পদ কাৰ্য্য কৰা, to ape a great man.

গেলা গপ-বিং, শৱ গেলিলে উখহি ডাঙ্গৰ হয়। গপ নাথাকে অৰ্থাৎ মৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে, সি মৰি গেলি যায়। এতেকে,—নিষ্ফল ডাঙ্গৰ অহঙ্কাৰ, vain boasting.

গেলা ডাৱৰীয়া—বিং, ডাৱৰীয়া বতৰত বৰষুণ পৰি ঠাই-ভূঁই গেল-গেলীয়া হয়। এতেকে,—ওলাব সোমাব নোৱৰা বা কাম-বন কৰিব নোৱৰা ডাৱৰীয়া [ ৮২ ] বতৰ, a foul weather.

গেলাত টেঙ্গা দিয়া—ক্ৰি, [ গেলা মাছত টেঙ্গা দিয়া ] গেলা মাছৰ আঞ্জা কৰিবলৈ হলে তাত টেঙ্গা নিদি জালুক দিয়ে। গেলা মাছৰ আঞ্জাত টেঙ্গা দিলে, মাছ উৱলি সমূলি অনুপযুক্ত হয়। এতেকে,—কোনো অপকাৰ কৰি সেই অপকাৰকে গুৰুতৰ কৰা, to aggravate an injury.

গোট গরু—বিং, [ গোটেই গৰু ] তেনেই গৰু, অৰ্থাৎ জধা, মুৰ্খ, সমূলি জ্ঞান নাইকিয়া মানুহ, a dunce.

গোট ভাত গিলা—ক্ৰি, [ ‘উপজি গোট ভাত গিলা’ চোৱাঁ। ]

গোটে গোটে মানুহ গিলা—বিণ, ডোখৰ ডোখৰ নকৰাকৈ গোট মানুহক গিলি পেলায় বোলা হৈছে। এতেকে,—ৰাওমুৱা, monstrous.

গোত্ৰৰ গালি—বিং, [ স্বগোত্ৰৰ গালি ] স্বগোত্ৰৰ মানুহে গালি পাৰিলে তাক সহিবলৈ টান। এতেকে,— আত্মীয়-স্বজনৰ অসহনীয় দুৰ্ব্বাক্য, reproaches by one's own kith and kin which are unbearable.

গোনা মটা ওলোৱা—ক্ৰি, গোনা মটা মহ বৰ বলী। এতেকে,—বৰ বলী স্বৰূপে ওলোৱা অৰ্থাৎ অতি পৰাক্ৰমী বুজোৱা, to display prowess.

গোন্ধোৱা কথা—বিং, বৰ বেয়া গোন্ধ মানুহে সহিব নোৱাৰে। এই স্থলত, বেয়া কথা বেয়া গোন্ধেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— অশ্ৰাব্য কথা, অসহনীয় অন্যায় কথা, a nasty thing, a highly wrongful or improper act, a nuisance.

গোম সাপৰ কণী অনা—ক্ৰি, গোম সাপ বিষাল আৰু তাৰ খং বেচি। তাৰ কণী আনিলে সি উগ্ৰমূৰ্ত্তি ধৰি খেদা দিয়ে। এতেকে,—শক্তিমন্ত খঙ্গাল মানুহৰ দ্ৰোহ আচৰা, to annoy a person who is too powerful.

গোৰ মাৰি গঙ্গাত পেলোৱা—ক্ৰি, হিন্দুমতে গঙ্গাত স্নান কৰিলে বহুপুণ্য হয়। গোৰ মাৰি পঠিয়ালে যদি মানুহ জন গৈ গঙ্গাত পৰে গৈ, তেনেহলে তেওঁ সেই কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা গঙ্গা-স্নানৰ ফল পায়। এতেকে,—অপকাৰ কৰোঁতে অনিচ্ছাবশতঃ উপকাৰ কৰা, to benefit a person accidentally while intending to do him harm. [ ৮৩ ] গোৱে পোৱে তল যোৱা কথা—বিং, যদি কোনো মানুহৰ গৰুৰে সৈতে তাৰ পুতেকৰ আস্বাভাবিক সঙ্গম হয়, তেনেহ’লে হিন্দুমতে সেই গৰু আৰু লৰা দুইও অশুচি হয়। এতেকে,—গুৰুতৰ জগৰীয়া কথা , a heinous crime.

গোসাঁনী লম্ভা—বিং, (গোঁসানী=কালী গোসাঁনী। ) কালী গোসাঁনীৰ দ্বাৰা সমাক্ৰান্ত হোৱা, inspired.

গোহাঁই গাভৰু মানুহ—বিং, আহোম ৰজাৰ দিনত আহোমৰ ডাঙ্গৰ বিষয়াসকলক গোহাঁই আৰু তেওঁবিলাকৰ ঘৈণীসকলক গাভৰু বোলা হৈছিল। এতেকে,—ওপৰ তৰপৰ সম্ভ্ৰান্ত মানুহ, the aristocracy.

গোহালিৰ গৰুৱে বাৰীৰ ঘাঁহে ৰাহি নহা—ক্ৰি, নিজৰ গোহালিৰ গৰু আৰু নিজৰ বাৰীৰ ঘাঁহ এই দুইটাৰ ৰাহি নিমিলে অৰ্থাৎ নিজৰ গৰুৱে নিজৰ বাৰীত ঘাঁহ নাখাই পৰৰ বাৰীত ঘাঁহ খায়। এতেকে,—নিজৰ উপযুক্ত মানুহক ভাল নাপাই একে গুণসম্বলিত পৰৰ মানুহক ভাল পোৱা, the taking of fancy to a person of another family in disregard of a person of own family though the latter possesses the requisite qualifications not in- ferior to those of the former.

গ্ৰাহ গজেন্দ্ৰৰ যুদ্ধ—বিং, পূৰ্ব্বকালত গ্ৰাহ আৰু গজেন্দ্ৰৰ ভিতৰত এনে ঘোৰতৰ যুদ্ধ হৈছিল যে গজেন্দ্ৰৰ নিৰুপায় হৈ বিষ্ণুক স্তুতি কৰিলে। বিষ্ণু অহি সুদৰ্শন চক্ৰৰ দ্বাৰা গ্ৰাহৰ মুখ চিৰি দিলত গজেন্দ্ৰৰ উদ্ধাৰ হল। এতেকে,— ভীষণ যুদ্ধ, a severe struggle, a terrible battle.

[ ৮৪ ]

ঘ।

ঘটা লৰোৱা—ক্ৰি [ ঘণ্টা লৰোৱা ] (ঘণ্টা=টিলিঙ্গা। ) টিলিঙ্গা বজাওঁতে বৰকৈ লৰি থাকে। এতেকে,—কোনো মানুহক খঙ্গেৰে ধৰি জোকাৰ- পোকাৰ কৰা, to handle a person roughly.

ঘঁৰিয়াল-পৰা দিয়া—ক্ৰি, ঘঁৰিয়াল পানী-জুৱঁলিত দীঘল হৈ পৰি থাকে। এতেকে,—দীঘল হৈ পৰি থকা, to lie down at full length.

ঘিউঁ-চৰুত হাত দি অহ—ক্ৰি, কন্যাকালৰ সময়ত ছোৱালীযে ঘিউঁ-চৰুত হাত দিবৰ নিয়ম আছে। তেনে কৰিলে সৌভাগ্যৱতী হয় বুলি কয়। এতেকে,—ভাগ্যৱতী হোৱা, to come with a good luck (applied to a woman).

ঘোঁৰা নৌ ঘটোঁতে চাবুক ঘটা—ক্ৰি, চাবুকৰ দ্বাৰা ঘোঁৰা চলোৱা হয়। ঘটিবলৈ টান, কিন্তু চাবুক ঘটিবলৈ একো টান নহয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে ঘোঁৰা ঘটিম বুলি আশা কৰি, নৌ ঘটোঁতেই আগৈ চাবুক ডাল আনি থোৱা হয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্যৰ প্ৰধান অংশ আগৈয়ে নকৰি সামান্য সৰু সৰু অংশ কৰা, to do an ancillary part before the principal part of an action.

ঘোঁৰা-বাগৰ দিয়া—ক্ৰি, ঘোঁৰাই অনবৰত লৰা-ধপৰা কৰি ফুৰে, তাৰ শীঘ্ৰে ভাগৰ নালাগে। যেতিয়া তাৰ ভাগৰ লাগে, তেতিয়া সি মাটিত পৰি এটা বাগৰ দিয়েই, আকৌ উঠি লৰ মাৰে। কোনো কোনো কামিলা মানুহেও সেই-ৰূপে কাৰ্য্য কৰি ফুৰে আৰু ভাগৰ লাগিলে ঢাৰিপাটীত খন্তেক পৰি থাকি আকৌ উঠি পুৰ্ব্বৰ দৰে কাৰ্য্য কৰে। এতেকে,— নিচেই অলপ পৰ ঢাৰিপাটীত পৰি জিৰণি লোৱা, to rest for a very short time only by lying down on the bed.

ঘোঁৰা-শিঙ্গৰ কৰিয়া পিন্ধোৱা—ক্ৰি, ঘোঁৰাৰ শিং নাই। ঘোঁৰা-শিঙ্গৰ কৰিয়া হব নোৱাৰে। এতেকে,—পাবলৈ নাইকিয়া পদাৰ্থ দ্বাৰা গঠিত অৰ্থাৎ অতুলনীয় অলঙ্কাৰ দান কৰা, (ব্যঙ্গাৰ্থ) to make a gift of a rare jewel (used ironically ).

ঘোঁৰাৰ চুটি—বিং, ঘোঁৰাই বেগেৰে চুটি মেলিব পাৰে। এতেকে,—অতি- পাত লৰ। তাৰপৰা, অতিপাত কাৰ্য্যতৎপৰতা, too much [ ৮৫ ] running; hence, great activities.

ঘনচিৰিকাই ৰাজহাঁহৰ বুলন ধৰা—ক্ৰি, (সাধু-কথা) ঘনচিৰিকাই ৰাজহাঁহৰ বুলন শিকিবলৈ গৈ ৰাজহাঁহৰ বুলনো শিকিব নোৱাৰিলে, নিজৰ বুলনো পাহৰিলে। তেতিয়াৰপৰা একো উপায় নাপাই সি ডেও দি খোজ কাঢ়িবলৈ ধৰিলে। এতেকে,—ইতৰ মানুহে বৰ- লোকৰ কাৰ্য্য অনুকৰণ কৰা, the aping of a great man by an insignificant follow.

ঘনাই খুঁটিলে শিঙ্গৰাও মাছ হোৱা—ক্ৰি, শিঙ্গৰা মাছত সাৰ-পদাৰ্থ কম থাকে। যদি বৰশীত শিঙ্গৰা মাছে ঘনাই খোঁটে অৰ্থাৎ যদি বৰশীৰে শিঙ্গৰা মাছ বাৰে-পতি ধৰা হয়, তেনেহলে আটাইবিলাক মাছ গোটাই সাৰ- পদাৰ্থ অধিক পোৱা যায়। এতেকে,—তাকৰীয়া লাভ ঘনাই পালে সিও কাৰ্য্যকৰ হোৱা, the turning of small gains to be profitable in the long run if they are obtained uncea- singly.

ঘৰ গছকা—ক্ৰি, বিয়াৰ পিচত কন্যাই পৰাৰ ঘৰলৈ আহি ঘৰ গছকি তেতিয়াই বাপেক মাকৰ ঘৰলৈ উভতি যায়। এতেকে,—ঘৰ-দখল লোৱাৰ নিয়ম কৰা, to take formal possession of a house.

ঘৰ গুচাই বাঁহতল কৰা—ক্ৰি, বাঁহতল জেগেলা ঠাই। (গুচোৱা =নষ্ট কৰা। ) এতেকে,—ঘৰুৱা অৱস্থা সমূলি হীন কৰা, to bring household affairs to rack and ruin.

ঘৰ জিনা—ক্ৰি, ঘৰত থিতাপি হৈ নিজৰ স্বামিত্ব বুজোৱা, to overlord a household.

ঘৰ ধৰা—ক্ৰি, (ঘৰ=গৃহস্থালি। ) গৃহস্থালি চলোৱা to manage house- hold affairs.

ঘৰ পতা—ক্ৰি ( ঘৰ =গৃহস্থালি। ) বিয়া কৰোৱা to marry.

ঘৰ পতা ককা—বিং, গৃহস্থালি পতা ককা অৰ্থাৎ বুঢ়া মানুহ। যো-যা কৰি দৰা কন্যাৰ বিয়া পতা মানুহ, a match-maker.

ঘৰ-বুঢ়া—বিং, প্ৰত্যেক গৃহস্থৰ পৰিয়ালত একো জন বুঢ়া মানুহ থাকে, যি ঘৰতে থাকি বাৰী-ঘৰ ঠিক কৰি ৰাখে। এতেকে, ঘৰ-বাৰী ঠিক কৰি ৰখা বুঢ়া মানুহ, an old man who superintends the domestic [ ৮৬ ] economy of a family.

ঘৰ-বেৰা দিয়া—ক্ৰি, শক্ৰয়ে ঘৰৰ চাৰিও ফালে ঘেৰি ধৰা, ঘৰ আক্ৰমণ কৰা, to attack a house from all sides.

ঘৰ ভঙ্গা—ক্ৰি, (ঘৰ =গৃহস্থালি। ) গৃহস্থালি নষ্ট কৰা, to ruin a house- hold.

ঘৰ লোৱা—ক্ৰি, [ ঘৰত থাকিবলৈ লোৱা। ] নতুন ঘৰত প্ৰথম বসতি কৰা, to make a formal entry into a house.

ঘৰ লোৱা—ক্ৰি, [ ঘৰ মানি লোৱা] নিজৰ ঘৰ বুলি মানি লোৱা, নিজ ঘৰ বুলি তদনুযায়ী কাৰ্য্য কৰা, to regard a house as one's one house.

ঘৰ শুদা হোৱা, বাজ শুদা নোহোৱা—ক্ৰি, (শুদা=ধন-বস্তুহীন। ) প্ৰকৃততে দুখীয়া হলেও বাজত দুখীয়া ভাব নেদেখুওৱা, not to appear a poor in public though really poor.

ঘৰৰ ঘৈণী—বিং, ঘৰ অৰ্থাৎ ঘৰৰ কাৰ্য্য বা গৃহস্থালি চলোৱা ঘৈণী, a wife who manages the household.

ঘৰৰ মানুহ—বিং [ ঘৰৰ মূল মানুহ] ঘৈণীয়েক বা গিৰিয়েক, a wife or a husband.

ঘাই ঘৰ—বিং, নিৰ্দিষ্ট ঠাইত থকা চিৰস্থায়ী পৈত্ৰিক ঘৰ, home.

ঘিটিং মৰা—ক্ৰি, ভূঁইকঁপ অহাৰ পূৰ্ব্বতে ঘিটিং শব্দ হয়। ভূঁইকঁপ পোৱা হি মাত্ৰে যায় গৈ অৰ্থাৎ সি ক্ষণস্থায়ী মাথোন। এতেকে,—হঠাৎ গুচি যোৱা, to disappear suddenly.

ঘুকুটিয়াই থকা—ক্ৰি, কোনো মানুহৰ কোনো কথা কৈ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ হলে হাতেৰে ঘোকোটা মাৰি তাৰ গাটো লৰাই দিয়া হয়। এতেকে,—বাৰে বাৰে বা সোঁৱৰাই থকা, to remind a person repeatedly of anything.

ঘুলি লোৱা—ক্ৰি, ম’হে ঘুলিত পৰি বোকাত লেটি-পেটি হৈ থাকে। এতেকে,— কোনো বিষয়ত সম্পূৰ্ণৰূপে জড়িত হোৱা, to be completely im- merged in anything.

ঘেৰ-ঘেৰণি টনা—ক্ৰি, মৰিবৰ সময়ত কণ্ঠত কফ উপস্থিত হৈ উশাহ টানোতে ঘেৰ-ঘেৰণি শব্দ হয়। এতেকে,—মৃত্যুকাল উপস্থিত হোৱা, to [ ৮৭ ] gasp, to respire convulsively.

ঘোচামৰ জৰী—ক্ৰি, [ ঘৰ-স্বামীৰ জৰী ] ঘৈণীয়েকে গিৰিয়েকক জৰীৰে বন্ধাৰ দৰে বান্ধি থয়। এতেকে,—ঘৈণীয়েক, the householder's teather i.e. a wife.

ঘোষা ৰত্নাৱলী পঢ়া—ক্ৰি, আগৰ দিনত শ্ৰীমাধৱ দেৱৰ দ্বাৰা ৰচিত নাম-ঘোষা আৰু ৰত্নাৱলী পুথি যি পঢ়িব পাৰিছিল, তেওঁকে বিদ্বান বোলা হৈছিল। এতেকে,—ওখ-খাপৰ শিক্ষা পোৱা, to be highly educated.


চ।

চেঁচনি দিয়া—ক্ৰি, [ চেঁচা পানী দিয়া ] কোনো মানুহ অচেতন হলে মূৰত চেঁচা পানী দিয়া হয়। এই স্থলত, পানীৰ দ্বাৰা নিদি কথাৰ দ্বাৰা জুৰণি দিয়া বুজাইছে। এতেকে,—শান্ত হবলৈ বুজনি দিয়া, to give soothing advice, to try to console.

চেঁচুকৰ ডেমডেউকা—বিং, ডেমডেউকা চেঁচুকত গজে। সি ৰদ সহিব নোৱাৰে। এতেকে,—সুকোমল মানুহ, a delicate person, one unaccus- tomed to do hard work

চকু গজা—ক্ৰি, কেঁচুৱা লৰাৰ ‘চকু’ মুকলি হয়, আৰু গছৰ ‘চকু’ৰ পৰা পোখা গজে। এতেকে,—বুজন হোৱা, to be grown-up.

চকু থাকি খালত পৰা—ক্ৰি, বিপদ দেখিও আওহেলা কৰি গৈ থাকি বিপদত পৰা, জানি-শুনি বিপদগ্ৰস্ত হোৱা, to run into danger deliberately.

চকু দিয়া—ক্ৰি, কোনো মানুহৰ প্ৰতি আসক্তিৰ সঞ্চাৰ হৈ তালৈ চকু দিয়া অৰ্থাৎ তাৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হোৱা, to be attracted towards any one amorously. [ ৮৮ ] চকু পকোৱা—ক্ৰি, খং উঠিলে মানুহে চকু পকাই ধৰে। এতেকে,—খঙ্গাল ভাৱ ধৰা, খং কৰা, to look on angrily.

চকু ভাঙ্গি চোৱা—ক্ৰি, অতি আগ্ৰহেৰে কোনো পোনে চালে চকু বৰকৈ ঘূৰাই ভঙ্গাৰ নিচিনা কৰা হয়। এতেকে,—অতি আগ্ৰহেৰে চোৱা, to look at wistfully.

চকু মেলি চোৱা—ক্ৰি, চকু মুদি থাকিলে কোনো বস্তু দেখা নাযায়, চকু মেলিলে হে তাক দেখিবলৈ পোৱা যায়। এতেকে,—কোনো মানুহৰ ফালে দৃষ্টি অৰ্থাৎ শুভ দৃষ্টি পেলোৱা, অনুগ্ৰহ কৰা, to feel com- passion towards any one, to take pity on any one.

চকুত থু দি কন্দা—ক্ৰি, কান্দিলে চকু-লো ওলায়। লোকক দেখুৱাই মিছা- মিছিকৈ কান্দিবলৈ হলে চকুত থু সানি তাকে চকুলো বুজাব লগীয়া হয়। এতেকে,—কপটীয়া সহানুভূতি প্ৰকাশ কৰা, to express feigned sympathy.

চকুত বালি মৰা—ক্ৰি, চকুত বালি চেটিয়াই দিলে ধুৱঁলি-কুৱঁলি দেখা যায়। এতেকে,—চাই থাকোঁতেই চকুৰে নেদেখা কৰা অৰ্থাৎ চকুৰ আগতে ফাঁকি দিয়া, বুজিব নোৱৰাকৈ তৎক্ষণাৎ ডাঙ্গৰ প্ৰবঞ্চনা কৰা, to cheat daringly.

চকুত লগা—বিণ, (লগা = উজ্জ্বল হৈ লগা। ) দৃষ্টি-আকৰ্ষণকাৰী; অৰ্থাৎ শুৱনী, of attrative appearance.

চকুৰ কূটা, দাঁতৰ শাল—বিং, চকুত কূটা পৰি চকু খচ্‌খচাই থাকে। যেতিয়ালৈকে সি নোলায়, তেতিয়ালৈকে মানুহ জনে তত্‌ নাপায়। দাঁতত শাল সোমালেও বৰ আহুকাল লাগে। জিবাখন অবিশ্ৰাম সেই ঠাইলৈকে গৈ থাকে। যেতিয়ালৈকে সি নোলায়, তেতিয়ালৈকে মানুহ জনৰ অসুখ-আশাঁতি লাগি থাকে। শত্ৰুক তেনেকুৱা কূটা আৰু শালেৰে তুলনা কৰা হৈছে। যেতিয়ালৈকে শত্ৰু ‘নোলায়’ অৰ্থাৎ আঁতৰ নহয়, তেতিয়ালৈকে শান্তি পোৱা নাযায়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ শত্ৰু, a bitter foe.

চকুৰ পচাৰতে—ক্ৰি-বিণ, চকুৰ পচাৰ পৰোঁতে যিমান সময় লাগে সিমান সময়তে অৰ্থাৎ তুৰন্তে, in the twinkling of an eye, immediately, at once. [ ৮৯ ] চকুৰে নেদেখা আৰু কাণেৰে নুশুনা দেশ—বিং, যি দেশৰ চিত্ৰ জীৱন্ত মানুহে নেদেখে আৰু যি দেশৰ বাক্য জীৱন্ত মানুহে নুশুনে তেনেকুৱা দেশ, অৰ্থাৎ পৰলোক, the next world.

চকুৱে জুই-আঙ্গনি দেখা—ক্ৰি, [ ‘চকুৰে সৰিয়হ ফুল দেখ’ চোৱাঁ। এই স্থলত, আঁক-বাঁক চিত্ৰবিলাকক ‘সৰিয়হ-ফুল’ নুবুলি ‘জুই-আঙ্গনি’ বোলা গৈছে। ]

চকুৱে সৰিয়হ ফুল দেখা—ক্ৰি, দুৰ্ব্বলতা অধিক হলে মূৰ ঘূৰায় আৰু চকুৱে সন্মুখত আঁক বাঁক চিত্ৰ উড়ি ফুৰা যেন দেখে। সেইবিলাক চিত্ৰ হালধীয়া সৰিয়হ-ফুলৰ সদৃশ। মূৰত বৰকৈ আঘাত পালেও সেইৰূপে- মূৰ ঘূৰাই তেনেকুৱা চিত্ৰ দেখা পোৱা যায়। এতেকে,—বিষম প্ৰহাৰ পোৱা, বৰকৈ মাৰ খোৱা, to receive a severe beating.

চকু মুদা—ক্ৰি, মানুহ মৰিলে চকু মুদ যায়। এতেকে,—মৰা, to die.

চকু-মুদা কুলি—বিং, কুলিয়ে কাউৰীৰ বাহত কণী পাৰে। কুলিৰ চকু আৰু কাউৰীৰ চকু বেলেগ। কিন্তু কুলি-পোৱালিয়ে চকু মুদি থাকে। কাউৰী-মাকে নিজৰ পোৱালি বুলি তাক টোপ খুৱাই পুহি থাকে। যেতিয়া উড়ণীয়া হয় কুলি-পোৱালিয়ে উডাও মাৰে। কাউৰী-মাকে ফাঁকি বুজিব পাৰি তাৰ পাচে পাচে খেদি যায়। এতেকে,—টনকিয়াল নোহোৱা পৰ্য্যন্ত অঁকৰাৰ ভাও ধৰি পৰৰ ঘটন খোৱা টেঙ্গৰ মানুহ, a clever person living at the expense of another till he is in a position to earn an independent income.

চকু-লগা মানুহ—বিং, তীক্ষ্ণ চকু থকা মানুহ অৰ্থাৎ ভাল বেয়া তৎক্ষণাৎ বাছিব পৰা মানুহ, a sharp sighted, acute or discerning person.

চকু-লোৱে বাট নেদেখ—ক্ৰি, [ চকু-লোৱেৰে বাট নেদেখা ] চ-কুলো অধিককৈ ওলালে বাট-পথ নেদেখা হয়। এতেকে,—বৰকৈ কন্দা, to shed profuse tears.

চটাই পাখৰী—বিং [ চট্‌চটাই ফুৰা পাখৰী] পাখৰী=পখৰা অৰ্থাৎ কেইবাটাও মিহলি ৰঙ্গৰ কাপোৰ পিন্ধা তিৰোতা। এতেকে,—চট্‌চটাই ফুৰা বিলাসিনী তিৰোতা, a coquette, a flirt.

চ’ত ফুৰা—ক্ৰি, চ’তৰ মাহত টোলৰ ছাত্ৰবিলাকে বৰলোকৰ ঘৰে ঘৰে ফুৰি আশীৰ্ব্বাদ দি ধন তোলা, the soliciting of alms from well,[ ৯০ ] to-do people by a party of Brahmin students wander ing about in the month of Chaitra.

চ’তৰ বিহুলৈ ছমাহ থাকোঁতেই হাত মেলি নচা—ক্ৰি, চ’তৰ বিহুত মানুহে উৰাই- ঘূৰাই নাচে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে চ’তৰ বিহুলৈ ছমাহ থাকোঁতেই, সেই উপলক্ষে এতিয়াই হাত মেলি নাচে। এতেকে, আনন্দৰ কাৰণ প্ৰকৃততে উপস্থিত নৌ হওঁতে আনন্দপ্ৰকাশ কৰা, to express pleasure before the cause of pleasure actually arrives.

চতিয়া-চতি কৰা—ক্ৰি, চ'তৰ মাহত শিপিণীবিলাকে, বিহুলৈ কাৰ কাপোৰ আগৈয়ে ওলায়, সেই কথাৰে অড়িয়া-অড়ি কৰে। তাকে ‘চতিয়া-চতি’ কৰা বোলে। এতেকে,—অড়িয়া-অড়ি কৰা, to vie with each other.

চনকা মানুহ—বিং, গছৰ ডাল চনকা হলে বেগতে ভাগি পাৰে। সেইৰূপে মানুহৰ মন চনকা হলে ভাগি যায় অৰ্থাৎ সেই মানুহে কোনো একেটা কথাতে লাগি নাথাকি ফচ্‌-কৰে তাক এৰি পেলায়। (চনকা =চন- চনীয়া, চন-চন কৰে এৰাই পৰা। ) এতেকে,—কোমল মনৰ মানুহ, a person who is yielding in nature.

চয়-নিচয় কৰা—(নিচয় = নিশ্চয়। ) সিদ্ধান্ত বা নিষ্পত্তি কৰা to decide one way or the other.

চৰখৰীয়াত পৰা—ক্ৰি, নৈত চৰখৰীয়া বালি পৰে। তাৰ ওপৰে পানী থাকে। পানীৰ গভীৰতা বুজিব নোৱাৰি সেই পোনে নাও চলাই নিলে নাও লাগি ধৰে। এতেকে,—বিপদ অনুমান কৰিব নোৱাৰি হঠাৎ গৈ বিপদত পৰা, to run into danger unawares.

চৰণৰ ছাঁ—বিং, বৰলোকৰ বৰগছেৰে ৰিজোৱা হৈছে। বৰগছে ছাঁৰ দ্বাৰা আশ্ৰয় দিয়ে। বৰলোকে বিভূতিৰ দ্বাৰা আশ্ৰয় দিয়ে। ঈষৎ পৰিমাণ বুজাবৰ নিমিত্তে ‘চৰণ’ শব্দৰ প্ৰয়োগ হৈছে। এতেকে,— ঈষৎ পৰিমাণ বিভূতিৰ দ্বাৰা আশ্ৰয়দান, protection afforded by a great man at a trifling cost.

চৰণে চপাই ধৰা—ক্ৰি, নাও সোঁতত উটি যাব খুজিলে ভৰিৰে চপাই ধৰা হয়। এই স্থলত, জীৱনক নাওৱেৰে ৰিজোৱা হৈছে। বৰলোকে চৰণেৰে [ ৯১ ] অৰ্থাৎ ঈষৎ, পৰিমাণ বিভূতিৰ দ্বাৰা ইতৰ মানুহৰ জীৱনউদ্ধাৰ, কৰিব পাৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—যৎসামান্য সাহায্যৰ দ্বাৰা উদ্ধাৰ কৰা to save one by showing the slightest favour (said of a great man ).

চৰাইটি হৈ ধানটি খুঁটি নোখাৱা—ক্ৰি, চৰায়ে ধান এটি খুঁটি খালে অতি সামান্য অপকাৰ হয়। এই স্থলত তেনেকুৱা সামান্য অপকাৰো নকৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—যৎকিঞ্চিং অপকাৰ নকৰা, এফেৰি অহিতা- চৰণ নকৰা, to refrain from doing even the slightest injury.

চৰিয়াই গাল দোন যেন কৰা—ক্ৰি, চৰিয়ালে গাল উখহি পৰে। এই স্থলত ইমান উখহে বোলা হৈছে, যে গালে দোনৰ আকৃতি ধাৰণ কৰিছে। এতেকে,—বৰকৈ চৰিওৱা, to slap severly on the cheek.

চৰুক সুধি চাউল বহোৱা—ক্ৰি, চৰুত চাউল বহাই ভাত ৰন্ধা হয়। কিন্তু চাউল বহাব লাগে নে নালাগে, সেই বিষয়ে চৰুৰ অনুমতি লোৱা নাযায়। এতেকে সৰ্ব্বতোভাৱে তলতীয়া মানুহৰ অনুমতি লৈ কাৰ্য্য কৰা, to be dictated by an underling who is the principal interested party.

চৰুত খাতী—বিণ, কেতিয়াবা কোনো ৰান্ধণীয়ে ভাত ৰান্ধি থাকোঁতে লোভ সামৰিব নোৱাৰি চৰুতে কিবাকিবি ভাল বস্তু খায়। এতেকে,— লুভুনী, greedy (said of a woman).

চৰুলৈ জ্বাল নোযোৱা—ক্ৰি, (চৰু =ভাতৰ চৰু। জ্বাল=জুইৰ জ্বাল। ) ভাত নাৰান্ধিলে লঘোনে থাকিব লগীয়া হয়। এতেকে,—সমূলি অনাহাৰে থকা, to remain absolutely without food.

চৰাই-কাণে পহু-কাণে শুনা—ক্ৰি, [চৰাই-কাণেৰে পশু-কাণেৰে শুনা] কোনো কথা পশু-পক্ষীয়ে শুনি কোৱা-মেলা কৰাত সেই কথা বতাহত উৰি অহাত শুনিবলৈ পোৱা যায় বোলা হৈছে। এতেকে,—কৰবাত কোনোবা মানুহৰ মুখে শুনা, উৰা-বাতৰি-স্বৰূপে শুনা, to hear anything through wild rumour.

চল পাই চাপৰি বোৱা—ক্ৰি, (চাপৰি বোৱা=নাম-প্ৰসঙ্গ কৰা। ) চল ঠাই নহলে নাম-প্ৰসঙ্গ কৰিব নোৱাৰি। এতেকে,—সুবিধা পাই আনন্দ[ ৯২ ] প্ৰকাশ কৰা, to feel excited by gaining an advan- tageous position.

চলা জনা পুৰুষ—বিং, যি জনা পুৰুষ চলিল অৰ্থাৎ পৰলোকলৈ গল সেই জনা পুৰুষ, পৰলোকপ্ৰাপ্তি হোৱা মাহাত্মা পুৰুষ, a great man who has departed this life.

চহাই বেহ শিকা—ক্ৰি, আগৰ দিনৰ গাওঁৰ চহা মানুহ খেতি কৰিছিল, আৰু নগৰীয়া মানুহে বেহা কৰিছিল। বেহা ওখ খাপৰ ব্যবসায়ৰ ভিতৰত গণ্য অছিল। এই স্থলত বুজোৱা হৈছে যে চহাই বেহা শিকিলে আনন্দত ধৈৰ্য্য হেৰুৱায়। এতেকে -ইতৰ মানুহ উচ্চ পদ পাই অধীৰ হোৱা, to act as at upstart.

চাই বাট বোলা—ক্ৰি, [ তললৈ চাই বাট বোলা ] যাওঁতে বাটৰ হল-জেং চাই- চিন্তি খোজ কাঢ়ে বোলা হৈছে। এতেকে,—সাৱধানে কাৰ্য্য কৰা, to act with caution.

চাউল উঠা—ক্ৰি, (চাউল =জীবিকা। উঠা = দূৰীভূত হোৱা। ) জীবিকা অন্ত হোৱা অৰ্থাৎ জীবিকাৰ স্থল নাইকিয়া হোৱা, to be deprived of to means of earning one's livelihood.

চাউল উঠা—ক্ৰি, অন্নৰ দ্বাৰা সংসাৰ-যাত্ৰানিৰ্ব্বাহ কৰা যায়। অন্নৰ সংস্থান অন্ত পৰিলে সংসাৰ-যাত্ৰা অন্ত পৰে। ( উঠ = দূৰীভূত হোৱা; অন্ত পৰা। এতেকে,—আয়ুষ-শেষ হোৱা। the finishing of the course of life.

চাউল-খোৱা—বিং, চাউল-সিজোৱা খোৱা অৰ্থাৎ ভোজ, dinner, feast

চাউল চৰু নিয়া—ক্ৰি, ঘৰৰপৰা নিলগত গৈ তাতে থাকি বন-বাৰী কৰিবলৈ হলে চাউল আৰু চৰু আদি ভাত ৰন্ধাৰ সজুলি লৈ যাব লাগে। এতেকে,—কোনো এঠাইত কিছু দিন থকা, to halt in a place longer that one day.

চাউল মোকলোৱা—ক্ৰি, ঘৰত আবদ্ধ অৱস্থাৰপৰা চাউল মুকলি কৰি তাক পাবলৈ সমৰ্থ হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—জীৱিকা -উপাৰ্জ্জন কৰা, to earn one's livelihood.

চাওদাং উঠা—ক্ৰি, চাওদাঙ্গৰ নিচিনাকৈ উঠি কাটি-ছিঙ্গি পেলোৱা, এফালৰ- পৰা নষ্ট কৰি যোৱা, to devastate. [ ৯৩ ] চাং-পতা কথা—বিং, মিছাৰ খুটা লগোৱা চাদত স্থাপিত কথা, মিছা গল্প, a false story.

চাঙ্গত তুলি ধোঁৱা দিয়া—ক্ৰি, কেঁচা কল চাঙ্গৰ ওপৰত তুলি ধোঁৱা দিলে সি শীঘ্ৰে পকে। এতেকে,—যতনেৰে ৰখা, (ব্যঙ্গাৰ্থ ) to maintain with tender care (used ironically).

চাঙ্গিত উঠা,—ক্ৰি, মানুহ মৰিলে শৱ চাঙ্গিত তুলি মৰি-শালিলৈ নিয়া হয়। এতেকে,—মৰা, to die.

চাপৰি যোৱাকে কুঁজা বোলা—ক্ৰি, কুঁজা মানুহে গাটো পোন কৰি যাব নোৱাৰে, চাপৰি খোজ কাঢ়ে। কোনো কুঁজাৰ সম্পৰ্কে কোৱা হৈছে যে সি চাপৰি গৈছিল। এতেকে,—কোনো অপ্ৰিয় কথা পোনে-পোনে স্বীকাৰ নকৰি বেঁক বাটে স্বীকাৰ কৰা, to admit an unplea- sant thing in a round-about way.

চাপৰিয়ালৰ দোন—বিং, চাউল আদি জোখৰ দোনত ১০ কঠা ধৰে। কিন্তু চাপৰিয়ালৰ দোনবিলাকত ৭ কঠাতকৈ বেচি নধৰিছিল। এতেকে,— কম জোখৰ দোন, a short measure.

চামৰ পিৰা পাৰি দিয়া—ক্ৰি, মান-সম্ভ্ৰম দেখুৱাবলৈ হলে আলহিক চামৰ পিৰা, পাৰি দিয়া হয়। এতেকে,—মান-সন্ত্ৰম দেখুওৱা, to show high regard.

চাৰি আঙ্গুলীয়া কপাল—বিং, যাৰ কপাল বহল তাৰ ভাগ্য ভাল, আৰু যাৰ কপাল ঠেক তাৰ ভাগ্য বেয়া বুলি কয়। (চাৰি আঙ্গুলীয়া = ঠেক। ) এতেকে,—মন্দ ভাগ্য, bad luck.

চাৰি আলিৰ ৰটনি—বিং, [ চাৰি আলিৰ মূৰৰ ৰটনি ] চাৰিটা আলিয়ে দি মানুহ আহি মূৰতে লগ লয়। তাতে নানা জনে নানা কথা ৰটে। এতেকে,—বাটৰুৱা মানুহৰ দায়িত্বহীন উক্তি, a haphazard statement by an irresponsible person.

চাৰি ঢাপৰ বাজ—বিণ, মানুহে টোলৰ চাৰিও পোনে ঢাপ মাৰে। এতেকে,— টোলৰ বাজ অৰ্থাৎ সকলো প্ৰকাৰৰ সম্পৰ্কৰহিত, outside the pale of anything.

চালি-জাৰি থকা—ক্ৰি, চালিলে জাৰিলে ধান-চাউল ইফালৰপৰা সিফাললৈ যায়, সিফালৰপৰা ইফাললৈ আহে। এতেকে,—লৰুৱাই ফুৰোৱা, [ ৯৪ ] আমনি কৰা, to molest.

চালে চকু ৰোৱা—বিণ, চাই পঠিয়ালে চকু তাতে ৰৈ থাকে, তাৰপৰা আন ফাললৈ চকু ঘূৰাব নোৱাৰি। এতেকে,—অতি শুৱনী, fascina- ting.

চালে পানী কটা—ক্ৰি, [ চালে দি পানী কটা ] কোনো বস্তু অস্ত্ৰৰ দ্বাৰা কাটিলে সেই বস্তুৰ মাজে দি অস্ত্ৰ সৰকি যায়। এই স্থলত, পানী ঘৰৰ চালৰ মাজে দি সৰকি যায় বোলা হৈছে। এতেকে,—অতিৰিক্ত বান-পানী উঠা, the rising of flood to a very high level.

চালে বাৰে কোবোৱা—ক্ৰি, যতে ততে কোবোৱা অৰ্থাৎ বিবুদ্ধি হৈ অশৃঙ্খলভাৱে কাৰ্য্য কৰা, to beat about the bush.

চিকা ফুৰা—ক্ৰি, চিকাই কিবাকিবি খোৱা বস্তু চুৰ কৰি নিয়ে। চোৰেও চুৰ কৰে। চিকাৰ দৰে চোৰও দুৰ্গন্ধময় অৰ্থাৎ ঘৃণনীয়। এতেকে,—চুৰ কৰা, to steal.

চিকা মাৰি হাত গোন্ধোৱা—ক্ৰি, চিকা নগণ্য জীৱ। তাক বধিলে পুৰুষালি প্ৰকাশ নাপায়। বৰং সেই কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা হাত দুৰ্গন্ধময় হয়। এতেকে,—নগণ্য লোকৰ অপকাৰ কৰি দুৰ্যশ অনা, to cast stain on a fair name by injuring a helpless person.

চিকা-পোৱালি—বিং, চিকা-পোৱালিৰ নিচিনা অৰ্থাৎ কেটেঙ্গা নিচলা মানুহ, an infirm or feeble person.

চিকুটি লাও বুঢ়া কৰা—ক্ৰি, জালি লাওহে খাবৰ যোগ্য। চিকুটিলে লাও শীঘ্ৰে বুঢ়া অৰ্থাৎ পূৰঠ হয়। জালি নে বুঢ়া চাবলৈ হলে চিকুটিলে গম পোৱা যায়। এতেকে,—সামান্য অহিতাচৰণৰ দ্বাৰা শত্ৰুক সজাগ কৰা, to put an enemy on his guard by pin-pricking him.

চিকুটি শিলক ক্ষয় নিয়াব নোৱৰা—ত্ৰুি, নখেৰে চিকুটিলে শিলে ক্ষয় নাপায়। বৰলোকক শিলেৰে তুলনা কৰা কৈছে। এতেকে,—দুৰ্ব্বল মানুহে বৰলোকৰ অপকাৰ কৰিবৰ নিমিত্তে অপাৰগ হোৱা, to be unable to harm a formidable opponent (said of a powerless individual ).

চিকুণ চাম—বিং, [ চিকুণ শ্যাম ] শ্ৰীকৃষ্ণৰ এটা নাম শ্যাম। তেওঁ দেখিবলৈ [ ৯৫ ] চিকুণ আছিল। এতেকে,—পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্ন মানুহ, a comely, neat or tidy person.

চিকুনাই কথা কোৱা—ক্ৰি, সাজ-পাৰ পিন্ধাই চিকুণ কৰি কথা কোৱা, শুনিবলৈ শুৱলা কৰি কথা কোৱা, to speak in a polished style.

চিঞৰত গগন ফলা—ক্ৰি, বৰকৈ চিঞৰ মাৰিলে শব্দ গৈ গগন লঙ্ঘে। এই স্থলত চিঞৰ ইমান টান বুলি কোৱা হৈছে, যে তাৰ শব্দ আকাশলৈ উঠি, আকাশ ফালি পেলায়। এতেকে,—বৰকৈ চিঞৰ-বাখৰ কৰা, to rend the sky with loud cries.

চিত হৈ মাৰলি লেখা—ক্ৰি, নৰিয়া মানুহে চিত হৈ পৰি থাকোতে চালৰ মাৰলি বিলাক দেখা পায়। ঘৰটোত কেই ডাল মাৰলি আছে, তাকে মনতে লেখি সময় খেদায়। এতেকে,—নৰিয়া পৰা, to be confined to bed with a severe attack of illness.

চিপ টনা—ক্ৰি, মৰিবৰ সময়ত মানুহে উশাহ লওঁতে, বৰশীৰ চিপ টান মাৰিলে যেনে দেখা যায় তেনেভাৱে, মূৰটো দাং খাই যায়। এতেকে,— মৰণৰ কাল উপস্থিত হোৱা, respire convulsively i.e. to be on the point of death.

চিৰাল-ফটা দিয়া—ক্ৰি, চিৰাল পকিলে বৰকৈ ফাটে। এতেকে,—চিৰাচিৰকৈ ফটা, to be cracked thoroughly.

চিলনী আই—বিং, [ ‘চিলনী জীয়েক’ চোৱাঁ ] কোনো ছোৱালী আলসুৱা আৰু আজলী। তাইক গিৰিয়েকৰ ঘৰতো মাকে গৈ গৃহস্থালি কাৰ্য্যত দেখুৱাই-শুনুৱাই দিব লাগে। এতেকে,—আজলী ছোৱালীৰ টেঙ্গৰী মাক। a clever mother of a simple girl.

চিলনী জীয়েক—বিং, (সাধু কথা) মানুহৰ ছোৱালী এটী চিলনীয়ে পাই তুলি তালি ডাঙ্গৰ-দীঘল কৰি বিয়া দিলে। কিন্তু মনুষ্য-সমাজত নথকাৰ নিমিত্তে তাই গৃহস্থালি কাৰ্য্য নাজানিছিল। কোনো কাৰ্য্য কৰিব নোৱাৰিলে তাই চিলনী-মাকক মাতে। চিলনীয়ে উড়ি গৈ দিহা কৰি দি সেই কাৰ্য্য উত্তমৰূপে কৰোৱাই দিয়ে। এতেকে,— আলসুৱা আজলী ছোৱালী, a beloved simple girl.

চিলনী-সাঁতোৰ—বিং, আকাশত চিলনী উড়ি ফুৰে। কোনো মানুহে পানীত [ ৯৬ ] আকাশৰ পোনলৈ চকু কৰি সাঁতোৰে। এতেকে চিত হৈ দিয়া সাঁতোৰ। swimming on one's back.

চিলাই থাপ মৰা—ক্ৰি, (চিলা = চিলনী। ) চিলনীয়ে অকস্মাৎ বস্তু থাপ মাৰি লৈ যায়। এতেকে,—গম ধৰিব নোৱৰাকৈ অকস্মাৎ কোনো বস্তু অপ- হৰণ কৰা, to rob one of a thing suddenly.

চিলাই নিয়া কোৱাই নিয়া—ক্ৰি, ( চিলা = চিলনী। কোৱ = কাউৰী। ) চিলনীয়ে আৰু কাউৰীয়ে গম নোপোৱাকৈ অকস্মাৎ আহি কোনো বস্তু থাপ মাৰি লৈ যায়। এতেকে,—অকস্মাৎ গম নোপোৱাকৈ আহি পৰৰ ধন-বস্তুঅপহৰণ কৰ, to appear suddenly and rob one of something.

চিলাত কৈ বাতৰি দিয়া—ক্ৰি, (চিলা =চিলনী। ) চিলনীৰ আগত বাতৰি কৈ পঠোৱা অৰ্থাৎ গুপ্তভাৱে বাতৰি পঠোৱা, to communicate a news secretly.

চিলিম ছিগা—ক্ৰি, ধপাত খাওঁতে ধোঁৱাখোৱা টানকৈ হুপিলে চিলিমৰ জুই বৰকৈ জ্বলে। চিলিমৰ পাগ টান নহলে চিলিমটো মাজতে ছিগি যায়। সেয়ে হলে ধপাত-খোৱাৰ উপায় নাহকিয়া হয়। এতেকে,—উপায়-ৰহিত হোৱা, to be helpless.

চুক-সুন্দৰী—বিং, ভেকুলী ঘৰৰ চুকত থাকে। এতেকে,—ঘৰৰ চাৰি বেৰৰ বাজলৈ নোলোৱা সুন্দৰী তিৰোতা। (ব্যাঙ্গাৰ্থ। ) an indoor beauty (used ironically).

চুকত থাকি বুকত কামোৰা—ক্ৰি, ঘৰৰ চুকত সাপ থাকে। সি কেতিয়াবা ৰাতি চল চাই আহি গিৰিহতৰ বুকত কামোৰে। এতেকে,—আশ্ৰয়- দাতাৰ অহিতাচৰণ কৰা, to serve one a bad turn ungrate- fully.

চুকৰ ভেকুলী—বিং, ভেকুলীয়ে ঘৰৰ চুকৰ কথাত বাজে আন কথা নাজানে। এতেকে,—অজ্ঞ মানুহ, an ignoramus one having abso- lutely no experience of the outside world.

চুঙ্গাৰ বাদুলি—বিং, বাদুলিয়ে চুঙ্গাৰ ঘোপত সোমাই থাকে। সি চুঙ্গাৰ ফোপত বাজে আন ঠাইৰ কথা একো নাজানে। এতেকে,—বাহিৰৰ কথা নজনা অৰ্থাৎ অনভিজ্ঞ মানুহ, one without the slightest [ ৯৭ ] experience of the outside world.

চুঙ্গাৰ বাদুলিয়ে ঢোল যেন কণী পৰা—ক্ৰি, চুঙ্গাৰ বাদুলি নিচেই সৰু, কিন্তু তাৰ কণীটো ঢোল যেন অৰ্থাৎ বৰ ডাঙ্গৰ। এতেকে,—সৰু মানুহে ডাঙ্গৰ কাৰ্য্য কৰা, the doing of a big thing by a small man.

চুঙ্গাৰ ফোঁপত হাত সুমাই থকা—ক্ৰি, কাম-বন কৰিবলৈ হাত লৰাব লাগে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে হাত দুখন চুলাৰ ফোঁপত সুমাই থয় অৰ্থাৎ তাক এনেভাৱে থয়, যাতে সমূলি তাক লৰাব পৰা নাযায়। এতেকে,—অতিপাত এলাহত কালযাপন কৰা, to spend time in extreme laziness.

চুটি কাপোৰ—বিং, চুৰিয়ালৈ দীঘল কাপোৰ লাগে, কিন্তু মেখেলালৈ চুটি কাপোৰ লাগে। এতেকে,—মেখেলা, a petticoat.

চুলি কটা মিছিমি—বিং, কিছুমান মিছিমিয়ে চুলি কাটে, কিছুমানে দীঘল চুলি ৰাখে। কাল-ক্ৰমত ‘চুলি কটা’ৰ অৰ্থ হল ‘যি আনৰ চুলি কাটে’। এতেকে,—অসভ্য ভয়-জনক মানুহ, a fierce barbarian.

চুলি ছিঙ্গি কাতৰ কৰা—ক্ৰি, তিৰোতাৰ চুলি অতি আদৰৰ বস্তু। তেনে বহু-মূলীয়া বস্তু ছিঙ্গি আসন পাতি কাতৰোক্তি জনায় বোলা হৈছে। এতেকে,—অতি কাতৰভাৱে মিনতি জনোৱা, to implore feelingly.

চুলিয়ে ধাতু যোৱা—ক্ৰি, মানুহ মৰিলে ভৰিৰ ফালৰপৰা লাহে লাহে মৰি ধাতু ওপৰলৈ যায়। এই স্থলত, ধাতু ইমান ওপৰলৈ যায় বোলা হৈছে, যে সি উজাই চুলি পাইছে গৈ। কোনো কাৰ্য্যত বৰকৈ ভয় পালে মানুহ মৰাৰ দৰে হয়। এতেকে,—বৰকৈ ভয় পোৱা, to be terrifi- ed to the utmost.

চূণ খাৰ কৰা—ক্ৰি, [ চূৰ্ণকাৰ কৰা ] অপমানৰ দ্বাৰা চূৰ্ণকাৰ কৰা, গুৰুতৰ ভাৱে অপমানিত কৰা, to humiliate extremely, to mortify.

চূণৰ ফোঁটত মৰা—ক্ৰি, চূণৰ ফোঁট লক্ষ্য কৰি তাত মাৰে অৰ্থাৎ সেই ফোঁটতে নিলগৰপৰা হিলৈৰ গুলি বা ধেনুৰ কাঁড় মাৰি লগোৱা হয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য অলপো লৰচৰ নোহোৱাকৈ ঠিকতে, to do a thing in an exact manner. [ ৯৮ ] চূণৰ চৰুত হাত দি অহা—ক্ৰি, কন্যাকালৰ সময়ত এটা ঘিঁউৰ চৰু আৰু এটা চূণৰ চৰু দুটা পাতি ছোৱালীক যেই সেই এটা চৰুত হাত দিবলৈ কোৱা হয়। ঘিঁউৰ চৰুত হাত পৰিলে সৌভাগ্য আৰু চূণৰ চৰুত হাত পৰিলে দুৰ্ভাগ্য বুজায়। এতেকে—ভাগ্যহীন হোৱা, to come with a bad luck.

চেং-চেং ভক্‌-ভক্‌—বিং, জুইয়ে পুৰিলে গা চেং চেঙ্গায় আৰু ভক-ভকায়। সুন্দৰী তিৰোতাৰ সৌন্দৰ্য্য দেখিলেও কামাগ্নি উদিত হৈ শৰীৰৰ দাহভাব উপস্থিত হয়। এতেকে,—সুন্দৰী তিৰোতাৰ সৌন্দৰ্য্য, the elegance of woman.

চেনেহৰ চুমাই নাকটি ছিঙ্গা—ক্ৰি, (নাকটি =নাকৰ আগটি। ) চেনেহতে মুখত চুমা খোৱাৰ ভাৱেৰে নাকত কামোৰ মাৰি নাকৰ আগটি ছিঙ্গি দিয়ে বোলা হৈছে। এতেকে,—মিত্ৰৰ ভাও ধৰি শত্ৰুতাচৰণ কৰা, to do a hostile act under cover of friendship.

চেৰ-পেটী বেং—বিং, [ চেৰেলা-পেটী বেং] বেঙ্গৰ পেট সাধাৰণতে গেৰেলা। চুটি-চাপৰ মানুহক বেঙ্গেৰে তুলনা কৰি মানুহ জনৰ পেটটো চেৰেলা এই প্ৰভেদ দেখুওৱা হৈছে। এতেকে,—চেৰেলা চুটি- চাপৰ মানুহ, a thin short statured person.

চেৰেলী গাই—বিং, গাই চেৰেলী হলে দেখিবলৈ যেনে হয়, তিৰোতা চেৰেলী হলে দেখিবলৈ তেনে হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—নিচলী তিৰোতা, a lean woman.

চেলকণা মাছ—বিং, চেলকণা নিচেই সৰু মাছ, অলপ পানীতে চেল-চেলাই ফুৰে। ইতৰ মানুহেও সামান্য ধন-বস্তু পালেই চেল-চেলাই ফুৰে। এতেকে,—সামান্য ধন-বস্তু পাই চেল-চেলাই ফুৰা ইতৰ মানুহ, an insignificant person making a display of his small asset on which he sets too much value.

চেলাপটি লোক—বিং, গাত চেলাপটি জোক লাগিলে বেগতে নেৰায়। এতেকে—কোন কাৰ্য্যত লেকেটীয়াকৈ লাগি থকা মানুহ, a tenacious person.

চৈধ্য চৰণ শিকা —ক্ৰি, [ চৈধ্য শৰণ শিকা ] চৈধ্য ভুবনত শৰণ লৈ শিকা, ডাঙ্গৰ শিক্ষা পোৱা অৰ্থাৎ মহা বিপদগ্ৰস্ত হোৱা, to be overtaken [ ৯৯ ] by the direst calamity.

চৈধ্য ভুবন দেখা—ক্ৰি, পলাই সাৰিবলৈ ঠাই বিচাৰি গৈ চৈধ্য ভুবন দেখা হয় বুলি কোৱা হৈছে। এতেকে,—পলাই সাৰিবলৈ তত্‌- মত্‌, নোপোৱা, চুৰ্ত্তি হেৰুওৱা, to be at one's wit's end.

চোং সলোৱা—ক্ৰি, ডাঙ্গৰ কাৰণ নাথাকিলে জন্তুৱে চোং এৰি নাযায়, এই কথাৰ পৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে,— কোনো ডাঙ্গৰ কাৰণৰ নিমিত্তে থকা ঠাই এৰি যোৱা, to change one's habi- tation for some special reason.

চোকা টেকেলা—বিং, কোনো কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে টেকেলাক পাচিলে সি সেই কাৰ্য্যসাধনৰ অৰ্থে হুৰমূৰকৈ ধৰে। টেকেলা যদি চোকা হয়, তেন্তে সি নেৰানেপেৰাকৈ ধৰি কোনো প্ৰকাৰেৰে কাৰ্য্য উদ্ধাৰ কৰে। এতেকে,—নেৰানেপেৰাকৈ ধৰা টান মুখীয়া মানুহ, a person who makes a peremptory demand, one who presses hard for anything.

চোতালৰ আগৰ দুবৰি—বিং, চোতালৰ আগৰ দুবৰি দিনৌ মানুহে খচকে, কিন্তু পুৱা হলে সি আকৌ ঠন ধৰি পৰে। এতেকে,—বহু অত্যাচাৰ পাইও তম্ভি থকা মানুহ, a person who possesses the power of recovering from oppression or exhaustion.

চোবা চেলেকা মানুহ—বিং, আনে পেলাই দিয়া তামোলৰ চোবা চেলেকি খোৱা মানুহ অৰ্থাৎ নীচ আৰু পৰপ্ৰত্যাশী মানুহ, a mean sorry follow dependent on another's bounty.

চোৰ পলালে বুদ্ধি ওলোৱা—ক্ৰি, বস্তু চুৰ কৰাৰ পূৰ্ব্বেই চোৰ-নিবাৰণৰ বুদ্ধি অৰ্থাৎ উপায় কৰিব লাগে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে চোৰে বস্তু চুৰ কৰি গৈ যোৱাৰ পাচত চোৰ নিবাৰণৰ উপায় স্থিৰ কৰা হৈছে। এতেকে,—কোনো অনিষ্ট হৈ যোৱাৰ পাচত অনিষ্ট নিবাৰণৰ উপায় নিৰ্দ্ধাৰিত কৰা, to adopt preventive measures after the mischief has been done.

চোৰ বুলিলে ওৰ পৰা—ক্ৰি, চোৰৰ সদাই ধৰ-পৰাৰ ভয় মনত জাগি থাকে। গিৰিহঁতে গম পাই ’চোৰ' বুলি কোৱা মাত্ৰে, তাৰ ওৰ পৰে অৰ্থাৎ ধৰা পৰিলে যি উপায় অবলম্বন কৰিব লাগে আগৈয়ে তাক ভাবি [ ১০০ ] থোৱা স্বত্বেও, সকলো পাহৰি পেপুৱা লাগি ধৰা পৰে। (ওৰ পৰা = অন্ত পৰা, শেষ হোৱা। ) এতেকে,—দোষী মানুহ সশঙ্কিত অৱস্থাত থকাৰ নিমিত্তে সহজে ধৰা পৰা, tho apprehending of a guilty person account of his over-anxieties for safety.

চোৰক মোৰে পোৱা—ক্ৰি, ‘মোৰ’ এবিধ মূৰ-ফুৰণি ৰোগ। এই শব্দৰ ‘মূৰ’ শব্দেৰে সৈতে সম্পৰ্ক আছে। চোৰে পৰৰ বস্তু চুৰ কৰি নি ‘মোৰ’ কৰে অৰ্থাৎ ‘নিজৰ’ কৰে। এই স্থলত ‘মোৰ’ শব্দৰ দুই অৰ্থ বুজাই কোৱা হৈছে। চোৰক ‘মোৰে’ পায় অৰ্থাৎ চোৰে চুৰ কৰি পলাই যাওঁতে ‘মোৰে’ ধৰি পৰি যায় আৰু তেনে অৱস্থত চুৰ কৰা বস্তুৱেই তাক ধৰা পেলায়। এতেকে,—পৰক ঠগ মানুহে নিজে ঠগত পৰা, to cheat a person who is himself cheat.

চোৰৰ শপথ—বিং, চোৰে চুৰ কৰি চুৰ নাই কৰা বুলি সহজে শপথ কৰে। এতেকে,—মিছা শপথ, a false oath.

চোৰে চোৰে পিতল গঢ়া—ক্ৰি, যি পিতলৰ লোটা-কলহ গঢ়ে সি নিজে চোৰ, আৰু যি তাক গঢ়িবলৈ দিয়ে সিও চোৰ। গঢ়োঁতাৰ মন্ত্ৰণাত গঢ়াওঁ- তাই চুৰ কৰি পিতল আনি দুই জনে মিলি লোটা-কলহ তৈয়াৰ কৰে, প্ৰকৃততে পিতলৰ গৰাকিয়ে এইবিলাক একো বুজ নাপায়। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজোৱা হৈছে, যে লোটা-কলহৰ গৰাকি গঢ়াওঁতাও নহয় গঢ়োঁতাও নহয়, যাৰপৰা পিতল চুৰ কৰি অনা হৈছে সি হে প্ৰকৃত গৰাকি। এইৰূপে চোৰে চোৰে মিলি কাৰ্য্য কৰিলে সি নিষ্ফল হয়। এতেকে,—কোনো বিষয়ে প্ৰকৃত গৰাকিৰ মতামত নোলাৱাকৈ অসম্পৰ্কিত মানুহে মিলি কোনো কাৰ্য্য কৰা, the entering into agreement by two parties about a matter which vitally concerns a third party and into themselves.

চোৰে নিয়া গরুৱে বাটে বাটে ঘাঁহ পোৱা—ক্ৰি, চোৰে চুৰ কৰি নিয়া গরুৱে বাটে বাটে অৰ্থাৎ হাবিয়ে-বননীয়ে যেনিয়ে নিয়ে তেনিয়ে ঘাঁহ খাই যায়। আৰু ঘাঁহনীলৈ নি চৰোৱাৰ আৱশ্যকতা নাই। যি মানুহে যতে ততে ফুৰি ফুৰে, তাৰ খোৱা-পিন্ধাৰ দিহাও সেইৰূপে ঠাইয়ে ঠাইয়ে [ ১০১ ] নিলে তাৰ নিমিত্তে সি বেলেগে ভাবন-চিন্তা কৰিব নালাগে। বাহিৰত ফুৰি ফুৰা মানুহে ভাত-পানী খোৱাৰ দিহাও বাহিৰতে কৰে ভাত খাবৰ নিমিত্তে নিজ ঘৰলৈ আহিবৰ আৱশ্যকতা নাই। দুষ্ট মানুহৰ ঘৰলৈ আহিবৰ আৱশ্যকতা নাই, আনকি ভাত খাবৰ নিমিত্তেও আহিব নালাগে। ’চোৰে নিয়া’ কথাৰ দ্বাৰা বুজোৱা হৈছে, যে সেই মানুহটোক লোকে এই দৰে লৈ যায়, অৰ্থাৎ কোনো বেয়া মতলব দেখুৱাই তাক লৈ যায়। এতেকে,—দুষ্ট মানুহে খোৱা-লোৱাৰ ব্যৱস্থা সুবিধা বুজি যতে ততে কৰি ফুৰা, the finding of his necessities in any place where he happens to be for the time being by a wicked person who has been tempted away from his house.

চোৰ-চং—বিং, যাতে চোৰে সহজে কোনো বস্তু চুৰ কৰি নিব নোৱাৰে সেই- মতে ঘৰৰ চালৰ অলপ নামতে পতা বস্তু-থোৱা চাং, a high plat- form for safe custody of property.

চোৰাত মেলা—ক্ৰি, গাত বিছা আদি মেলি দিলে সি যতে বগায় ততে গা বিজ-বিজায়। আগৰ দিনত দণ্ড-স্বৰূপে মানুহৰ গাত চোৰাতেৰে কোবোৱা হৈছিল। যতে চোৰাত লাগে, ততে গা বিজ-বিজায়। এতেকে,—চোৰাতৰ ঠালেৰে গোটেই গাতে উধাই-মুধাই কোবোৱা অৰ্থাৎ বৰকৈ যন্ত্ৰণা দিয়া, to torture.

ছ।

ছাঁ চাই নচা—ক্ৰি, সৰু লৰাই ৰাতি চাকিৰ পোহৰত বেৰত নিজৰ গাটোৰ ছাঁ দেখি হাত-ভৰি জোকাৰি নচাৰ দৰে কৰে। এতেকে,—কাল্পনিক বস্তুক সত্য অনুমান কৰি ল'ৰাৰ দৰে অঙ্গিভঙ্গি কৰা, মিছা অনুমানৰ ওপৰত কাৰ্য্য কৰা, to dance at a shadow like a child i.e. to act on a false assumption.

ছাঁটো বাঘটো দেখা—ক্ৰি, ভয়াতুৰ মানুহে ৰাতি কোনো বস্তুৰ ছাঁটো দেখি তাকে [ ১০২ ] সঁচাসঁচি বাঘ বুলি অমূলক সন্দেহ কৰে। এতেকে,—অমূলক সন্দেহ কৰা, to entertain unfounded suspicion.

ছাঁতে শুকোৱা, মুঠিতে লুকোৱা—বিণ, মানুহে ৰ’দত শুকায়, কিন্তু এই স্থলত ছাঁতে শুকায় বোলা হৈছে। ’মুঠিতে লুকায়’ অৰ্থাৎ কঁকাল মুঠিতে লুকায়, কঁকালৰ মেৰ মুঠিৰে খামুচি পোৱা যায়। এতেকে,—সুকোমল কৃশ-মধ্যমা, দিপ্‌লিপ্‌। ( ছোৱালীত খাটে। ) delicate and slender-waisted, charming (said of a girl).

ছয় পোৱাৰ নাতি দেখা—ক্ৰি, অতি দীৰ্ঘজীবি মানুহে ছয় পো আৰু বাৰ নাতি দেখিবলৈ পায়। এতেকে,—অত্যন্ত দীৰ্ঘায়ুস হোৱা, to attain a very long life.

ছাই-আলি—বিং, আলি মাটিৰ বন্ধা হয়, ছাইৰে বন্ধা আলি বৰকৈ জিলিকে কিন্তু কামিলা নহয়, কিয়নো পানী আহিলে তাক উটাই লৈ যায়। এতেকে,—দেখিবলৈ ধুনীয়া কিন্তু অচিৰস্থায়ী কাৰ্য্য, বস্তু বা বিভূতি, anything of an ephemeral nature.

ছাই-খোচৰা—বিণ, পৰৰ অলঙ্কাৰ পাতি গঢ়োঁতে সোণাৰিৰ জুহালত সোণৰ কণিকা পৰি থাকে। ছাই খুচৰি পাচত সোণাৰিয়ে সেইবিলাক নিজলৈ থৈ দিয়ে। সোণ-অপহৰণ হিন্দুৰ ভিতৰত মহাপাপ বুলি গণ্য হয়। এতেকে,—অন্যায় উপায়ৰ দ্বাৰা উপাৰ্জ্জনকাৰী, earn- ing by unfair means.

ছান কঢ়া—ক্ৰি, [ছিন কঢ়া] হিন্দী ছিন্ কাঢ়ি লোৱ। ’ছিন’ ক্ৰিয়াৰ গুড়ি পাহৰি যোৱাত অসমীয়া ‘কঢ়া’ ক্ৰিয়াৰ যোগ হল। লগে লগে ‘ছিন’ৰ গঢ় লৰি ’ছান’ হল আৰু অৰ্থ লৰি ’কিছু কাঢ়ি লোৱা’ হল। এতেকে,—একাংশ কাঢ়ি লোৱা, to rob a slice.

ছাব দি ধৰা—ক্ৰি, বাঘে গৰু মহ হঠাৎ ছাব দি ধৰে। এতেকে,—উমান নোপোৱাকৈ হঠাৎ কোনো মানুহক দোষী বুলি ধৰা, to charge a person directly with an offence in a manner so that he may not have time to think over and may thus be compelled to admit it.

ছাল-ছিগা—বিণ, [কান্ধৰ ছাল ছিগা] ভাৰ কঢ়িয়াওঁতে দুখীয়া মানুহৰ কান্ধৰ ছাল ছিগি যায়। এতেকে,—ভিকহু , টোকোনা, utterly [ ১০৩ ] destitute.

ছাল-বাকলি নাইকিয়া—বিণ, গছৰ ছাল-বাকলি নাথাকিলে লথা হয়। এতেকে,—লথা, সৰ্ব্বশূন্য, মহা-দৰিদ্ৰ, poverty-stricken.

ছুই নিকিলোৱা—অধিককৈ গালি-শপনি পাৰি কিলোৱাৰ নিচিনা কৰে, কিন্তু হাতেৰে ছুই নিকিলায়, অৰ্থাৎ ছুই কিলাবলৈ মাথোন বাকি থয় এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—অতিপাত গালি-শপনি পৰা, to abuse violently.

ছুব নোৱৰা—ক্ৰি, [ ‘নোৱৰা হোৱা’ চোৱাঁ]।

ছুবলৈ পালে খাবলৈ পোৱা—ক্ৰি, কোনো বস্তু ছুই-মেলি চলাবলৈ পালে আৰু খাবলৈ চল উলিয়াব পৰা যায়। এতেকে,—কোনো অধিকাৰৰ একাংশ লাভ কৰিলে সৰ্ব্বাংশ লাভ কৰিবৰ নিমিত্তে সুবিধা উলিয়াব পৰা, to be able to secure the full right if once able to secure just a fraction of it.

ছুৱা-পাত চেলেকা—বিণ, ভাত খোৱাৰ পাচত ছুৱা-পাত পেলাই দিলে কুকুৰ আহি তাক চেলেকে। এতেকে,—কুকুৰৰ দৰে নীচ ও পৰপ্ৰত্যাশী, slavishly dependent.

ছেলোমন—বি, [ছেলোৱা-মন ] নিশকতীয়া মনৰ মানুহ, an imbecile,

ছেলোৱা কপৌ—বিং, খোৱা-চৰাই অৰ্থাৎ কপৌ, পাৰ, হাইঠা, পৰঘুম ইত্যাদিৰ ভিতৰত কপৌটোৱেই সৰু। তাতে যদি তাৰ ছালখন ছেলাই পেলোৱা হয়, তেনেহলে তাক নিচেই সৰু দেখি। এতেকে,— নিচেই সৰু মানুহ, অতি ক্ষীণ মানুহ, a weakling, an imbecile.

ছোৱা-ছোৱে কাটিলেও এটোপা গাৰ তেজ নোলোৱা-বিণ, ইমান নীৰস যে ছোৱা-ছোৱে কাটিলেও গাৰ এটোপা তেজ নোলায় অৰ্থাৎ সমূলি ৰস-পম নাইকিয়া, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—আও- টোকোনা, utterly destitute.

[ ১০৪ ] জগত-জননী পতিত পাৱনী—বিণ, যাক জগতৰ মানুহে জানে অৰু যি পতিত

লোকক পবিত্ৰ কৰে। এতেকে,—সুপ্ৰসিদ্ধ আৰু অসাধাৰণ ক্ষমতা- শালী, renowned and talented.

জগ কাঠ—বিং, [ জেবা কাঠ ] নৈত উটি অহা জেকি থকা কাঠ। এনে কাঠ যতে ততে লাগি পৰি থাকে। এতেকে,—লৰ-চৰ কৰিব নোখোজা এলেহুৱা মানুহ, a too lazy person.

জড়ভৰত হোৱা,—ক্ৰি, পূৰ্ব্ব-কালত ভৰত ৰজাই মৌনব্ৰত অৱলম্বন কৰিছিল। তেওঁক তেতিয়া জড়-অৱস্থাপন্ন যেন দেখা গৈছিল। এতেকে,— নমতা-নোবোলা হোৱা, মৌন হোৱা, to become mute.

জধা মূৰ্খ- বিণ [ জড় মূৰ্খ ] জড়বৎ মূৰ্খ অৰ্থাৎ ঘোৰ মূৰ্খ, a blockhead.

জনম-জাতি কোৱা—ক্ৰি, জন্ম-জাতি ইত্যাদিৰ বিষয়ে বিৱৰণ কোৱা, আঁতি-গুড়ি কোৱা, to give a narrative of one's life.

জনমতি যোৱা—ক্ৰি, [ জনম-টি যোৱা ] জনম =জন্মৱধি কাল, গোটেই জীৱন। এতেকে,—গোটেই জীৱন দুখত অতিবাহিত হোৱা, to be miserable throughout one's life.

জনমৰ দুখীয়া—বিণ, গোটেই জনম দুখীয়া, আজন্ম দুখীয়া, steeped in life- long poverty.

জনাই-নজনাই—ক্ৰি-বিণ, আধা-জনাকৈ আৰু আধা-নজনাকৈ, with partial knowledge, ill-knowingly.

জনাৰ ভাত মাছ—বিং, ভাত মাছ খাবলৈ যত্ন কৰিব নালাগে। যি কোনো কাৰ্য্যত অভিজ্ঞ, সি সেই কাৰ্য্য অনায়াসে কৰিব পাৰে। এতেকে,— অভিজ্ঞ লোকৰ পক্ষে সহজসাধ্য কাৰ্য্য, a simple matter to an experienced person.

জয়-কালত ভয় নোহোৱা—ক্ৰি, যেতিয়া কোনো লোকৰ দিন ভাল থাকে, তেতিয়া শত্ৰুৱে তাৰ অহিতসাধন কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—সৌভাগ্য থাকিলে কোনো বিষয়ে ঘাটি হবৰ আশঙ্কা নোহোৱা, to have no reason for apprehension when one's stars are on the ascendant. [ ১০৫ ] জয়-জয় ময়-ময়—বিং, [ জয়ময় জয়ময় ] ‘ময়’ সংস্কৃত তদ্ধিত প্ৰত্যয়। ’জয়ময়’ শব্দে ’জয়-পৰিপূৰ্ণ’ অৰ্থাৎ চাৰি ফালে জয়, এনে ভাব বুজায়। এতেকে,—সৰ্ব্বাঙ্গীন মঙ্গল, triumph all round.

জয়-পাতে ক্ষয়—বিং, [জয়মাত্ৰে ক্ষয়] জয় হোৱা মাত্ৰে ক্ষয় অৰ্থাৎ উন্নতিৰ অব্যৰহিত পাচতে অৱনতি , fall immediately after triumph.

জয়ে জয়ে—ক্ৰি-বিণ, জয় উচ্চাৰণ কৰি কোনো কাৰ্য্য আৰম্ভ কৰা হয়। এতেকে,—সৰ্ব্ব-প্ৰথমে, at the very outset.

জয়-ঢোল কোবোৱা—ক্ৰি, পূৰ্ব্ব কালত ৰণত জয় হলে জয়-ঢোল কোবোৱা ৰীতি আছিল। এতেকে,—অতি আনন্দিত হোৱা, to be jubilant.

জয় ৰাম বোলা, জয় হৰি বোলা—ক্ৰি , সবাহত “জয় ৰাম বোলা, জয় হৰি বোলা” এই বুলি নাম শেষ কৰা হয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য শেষ কৰা, to come to the end of anything.

জৰাসন্ধ দেৱতাই লম্ভা—ক্ৰি, জৰাসন্ধ পৰাক্ৰমী অসুৰ ৰজা আছিল। জ্বৰকো এটা অসুৰ বা অপদেৱতাৰ কাৰ্য্য বুলি চহা মানুহে ভাবে। জ্বৰৰ অসুৰৰ নাম, উচ্চাৰণৰ মিল ৰাখি, ‘জৰাসন্ধ’ দিয়া হৈছে। এতেকে,— জ্বৰ-ৰোগৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হোৱা, to have an attack of fever.

জৰী বৰকৈ টানিলে ছিগি যোৱা—ক্ৰি, জৰী অলপ চুটি থাকিলে টানিলে ওলায়, আৰু এইদৰে টানি গাঁথি দিলে হে বান্ধ কটকটীয়া হয়। কিন্তু যদি জৰী বৰকৈ অৰ্থাৎ অতিৰিক্তভাৱে টনা হয়, তেনেহলে সি ছিগি যায়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য অতিৰিক্তভাৱে কটকটীয়া কৰিবলৈ গৈ তাক সমূলি ভ্ৰষ্ট কৰা, to spoil the whole thing in an attempt to make it better than the best.

জল-জল পট পট—বিণ, [ জলজলীয়া ফটফটীয়া ] জলজলীয়া আৰু ফটফটীয়া বস্তু সকলোৱে নিলগৰেপৰা দেখা পায়। এতেকে,—জনাজাত, প্ৰখ্যাত, conspicuous, distinguished.

জলকীয়াৰ জালকেই সোৱাদ পোৱা—ক্ৰি, জলকীয়াই যদিও পোড়ে, তথাপি মানুহে সোৱাদ বস্তু যিৰূপে ব্যৱহাৰ কৰে তাকো সেইৰূপে হেঁপাহেৰে ব্যৱহাৰ কৰে। এতেকে,—বাহিৰে দেখাত অসুবিধাজনক কাৰ্য্যত তাৰ কোনো এটা মোহিনী শক্তিৰ দ্বাৰা আকৃষ্ট হৈ লিপ্ত হোৱা, to be associated with anything that is apparently repuls[ ১০৬ ] জান-নাজান ive but yet exercises peruliar fascination over its subject. তলত দিয়া দিয়---ক্ৰি, ভলত শাই ডাঙ্গৰীয়, থলত থশাই ডাঙ্গৰীয়াৰ নামে উইগি দি হয় অৰ্থাৎ জলে থলে সকলো ঠাইতে দান কৰা হয়। এতেকে,--অ'ত ত'ত দান কৰ', ইট, সিটো কৰি হু মানুহক দিয়া, to spend moj ey in aliverse ]"tty ways. জলাহ-মনা ৰে --ক্ৰি, জাই = ক্তশয়, মন =-ডাৰ শেয়। চাৰিও | পেটে প • উঃ টি পং, tv, • 08 (7-11. :( :}} aro.. হৰি বুকু —', ২৭ ২৭ ও ২;। ৈ সেই ৰক্ষয় : 4;":' tী , স ণ ৎ ং খ গ মৰ। এ:::ক,--. .. , যা : ৩ : ৫ ক ল , ( যায় তে; ৰ ঃ •", (গল। ত) worthy of desir.c- it! ( n ai১), জাক ফুৰ-কি, (১৭'। ] ১ঙ্গনৰ নিমিত্তে জাকত ফৰ কৰা। (গত খাট, তা আৰু ৯ উ তে। ) to w:.lk in compaly to atify fual (rasirg 11:ed to cutle). জাকত জিলিকা-- বিণ, শুৱীৰ ওঁত মত জিলিকি যায়। এতেকে, | শুৱী , collspicu«» us, beautful. জাকৈয়া ছোৱালী--বিং, কৈ যাই , দু ধৰা ছোৱালী অৰ্থাৎ বাহিৰত ওলাই ফুৰা গাৱীয়া ছোৱনী, a country gi.l. জাত এৰা--বিণ, কোনো শষ্য যদি নিজৰ ভাত এৰে, তেনেহলে ক্ৰমশঃ তাৰ 'অকাৰ সৰু হ, আৰু গুণ লোপ পায়। এতেকে,—চেফেৰ, doge- | nerate. জাত চাই ব ঠিয়া -বি, বেয়া ভাতৰ কঠিয়া হলে ধান বেয়া হয়; আৰু ডাল জাতৰ কঠিয়,। ৈ ধান ভাল হয়। একেবাপেক মাক চাই লৰা- ছোবাণী, childre rescriblig their are ts. জাতি চন্দন—বিং, ভতি চন্দন গত ৰ। এতেকে,অতি জুৰ মানুহ, ৪ very mock andl mild person. জান-নাজান-বিণ, [ জানি-নাজানি। কাতয়ব জানি আৰু কেতিয়াবা নাজানি | এনৈঃৰা অৰ্থাৎ অত , ভালকৈ মণিব শোৰা, কম, too minute [ ১০৭ ] or small, infinitesimal.

জানন্তা মোমা—বিং, (সাধুকথা) গাওঁৰ ভিতৰত সকলোতকৈ জনা বুলি জানন্তা মোমা নাম পাইছিল। নিগনি কি জন্তু চিনিব নোৱাৰি সকলো মানুহে জানন্তা মোমাক সুধিবলৈ গল। জানন্ত মোমাই মনতে ভাবি চালে :-“ইয়াক পানীত পেলাই চোৱা যাওক। যদি ই তললৈ যায়, তেনেহলে হাতী আৰু যদি ওপঙ্গে তেনেহ’লে পানী কাউৰী। ” ইয়াকে ভাবি জানন্তা মোমাই নিগনিটো পানীত পেলাই দিলে। নিগনি পানীৰ তললৈ যোৱাত সি যে প্ৰকৃততে হাতী এই কথা জানন্তা মোমাই সকলোকে বুজাই দিলে। এতেকে,—জনা বুলি মিছা গণ্ডপ মৰা মানুহ, an ignoramus, a vain pretender to know- ledge.

জাপৰ কাপোৰ—বিং, ৰাতি শোওঁতে কেইবা তৰপীয়াকৈ জাপি ডাঠ কৰি কাপোৰ গাত লোৱা হয়। এতেকে—শোওঁতে গাত লোৱা কাপোৰ, a cloth used as a covering in bed.

জাৰি জোকাৰি দিয়া—বিং, কোনো বস্তু দি এঁটাই পাত্ৰটোত যি দুটা এটা লাগি থাকে, পাচত তাকে জাৰি জোকাৰি দিয়া হয় বোলা হৈছে। এতেকে,— একো বাকি নৰখাকৈ দিয়া, to give away the entire quantity.

জাল পতা,—ক্ৰি, পহু ধৰিবৰ নিমিত্তে জাল পতা হয়। এতেকে,—অপকাৰ কৰিবৰ নিমিত্তে ফিকিৰ পতা, to plan, design, conspire.

জাল ফালি হৰিণা যোৱা—ক্ৰি, জাল পাতি হৰিণা ধৰা হয়। জালত পৰিলে কেতিয়াবা হৰিণাই জাল ফালি পলাই যায়। এতেকে,—শত্ৰুৰ কৌশল ভেদ কৰি সাৰি যোৱা, to outwit an enemy.

জালকে জকাই বোলা—ক্ৰি, জাল শব্দে এই স্থলত সৰু ঘোকোটা জাল বুজাইছে তেনে জাল আৰু জকাইৰ আকৃতিৰ ভিতৰত বহু দূৰ সাদৃশ্য আছে মাছ ধৰিবলৈ যেতিয়া বৰকৈ লৰালৰি লাগে, তেতিয়া জকাই বিচাৰি গৈ ভুলত জালকে জকাই বুলি অনা হয়, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—ভুলত এটাক আন এটা বুলি ধৰা, to commit a mistake of identity.

জি-জি—বিং, মাত নুফুটা কেঁচুৱা লৰাই ’জি-জি’ শব্দ উচ্চাৰণ কৰে। পৰাই [ ১০৮ ] সেই কথাৰে মাছ খাবলৈ খুজিছে বুলি মাকে ভাবে। এতেকে,— মাছ। (কেঁচুৱা লৰাৰ সম্পৰ্কে ব্যবহৃত হয়) fish served in a dish (applied with reference to a baby.)

জিবাখন কাটি পেলোৱা—ক্ৰি জিবাৰ সাহায্যেৰে কথা কোৱা হয়। এবেলি কোনো কথা কৈ তাৰ পাচত নাই কোৱা বুলি আসৈ মাতিলে জিবা কাটি পেলোৱাৰ নিচিনা হয়। এতেকে,—এবেলি কোনো কথা কৈ ঘূৰি আসৈ মতা, কথা লৰোৱা to withdraw a word once spoken.

জিবাত পানী ওলোৱা—ক্ৰি, ভাল বস্তু খাবৰ নিমিত্তে হেঁপাহ হলে জিবাৰ পানী ওলায়। এতেকে,—কোনো ভাল বস্তুৰ নিমিত্তে হেঁপাহ হোৱা, to feel the temptation of anything too strongly.

জিৰণীয়া মৌ—বিং, মৌ-জাক উড়ি যাওঁতে বাটত সুবিধাজনক ঠাইত ৰৈ অলপ পৰ জিৰাই সেই ঠাই এৰি গুচি যায়। এতেকে,—কোনো ঠাইত স্বাৰ্থৰ নিমিত্তে অস্থায়ীভাৱে থকা মানুহ, a person who resides in a certain place temporarily to serve his selfish ends,

জী-মৰা জোৱাঁই—বিং, জীয়েক মৰিলে জোৱাঁয়েকলৈ পূৰ্ব্বৰ দৰে মৰম-চেনেহ নাথাকে। এতেকে,—যাৰপৰা সম্বন্ধ ঘটে সেইজন আঁতৰা বাবে মৰম-চেনেহৰ পৰা বঞ্চিত হোৱা মানুহ, মৰম হেৰুওৱা মানুহ, one losing the love of another on account of the loss of a person dear to both,

জীয়া জুই—বিং, জুইয়ে চেংচেঙ্গায়। কোনো আপোন মানুহক ডাঙ্গৰ বিপদত পৰা দেখিলেও গা চেংচেঙ্গায়। প্ৰভেদ এয়ে যে জুই মৰা, কিন্তু বিপদগ্ৰস্ত লোক জীয়া। জীয়া জুইৰ তাপ মৰা জুইৰ তাপতকৈ বেচি বোধ হয়, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। জীয়া জুইয়ে আন্তৰিক তাপ দিয়ে, মৰা জুইয়ে বাহ্যিক তাপ দিয়ে। এতেকে,— অত্যন্ত সন্তাপদায়ক, ঘোৰ বিপদগ্ৰস্ত আত্মীয় মানুহ, a beloved person in great affliction.

জীয়া বাঁৰী—বিং, [ গিৰিয়েক জীয়াতে বাঁৰী ] গিৰিয়েক জীয়াই থাকোঁতেই বাৰীৰ তুল্য ব্যৱহাৰ পোৱা তিৰোতা, a neglected wife. [ ১০৯ ] জীয়া ভূত—বি, মানুহ মৰিলে আত্মা গৈ ভূত হয়। ভূতে অতপালি কৰে। এই স্থলত জীৱন্ত অৱস্থাতে ভূত বুলি কোৱা হৈছে। এতেকে,— অতপালি কৰা মানুহ, অত্যন্ত দুৰ্দান্ত মানুহ, a person of violent disposition, a too wicked person.

জীয়াৰ দিন টুট—ক্ৰি, দিন শব্দে কাল অৰ্থাৎ আয়ুস বুজাইছে। (জীয়া =জীয়া মানুহ। ) এতেকে,—জীবিত মানুহৰ আয়ুস ক্ৰমশঃ কম হৈ যোৱা, the gradual decreasing of a man's life.

জীৱই উজান-ভাটি কৰ—ক্ৰি, শৰীৰৰ ডাঙ্গৰ কষ্ট হলে জীৱটো এবেলি ওপৰলৈ উঠে আৰু এবেলি তললৈ নামে অৰ্থাৎ ওলাই যাবৰ নিমিত্তে অস্থিৰ হয়। এতেকে,—অতিপাত বিপদগ্ৰস্ত হোঝ, to be morbidly afflicted with grief.

জীৱন্ততে মৰা, জীৱন্ত অৱস্থাতে মৰাৰ দৰে হোৱা অৰ্থাৎ মহাকষ্টত পৰি মৃত্যুপ্ৰায় হোৱা, to be overwhelmed by the direst calamity.

জুই খোৱা—ক্ৰি, জুই খালে শৰীৰৰ অভ্যন্তৰ পুৰি যায়। ডাঙ্গৰ বিপদত পৰিলেও চিন্তাত আভ্যন্তৰিক দাহ উপস্থিত হয়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ বিপদত পৰা, to run into great danger.

জুই দিনে মুখ নোপোড়া মানুহ—বিং, যি মানুহে মুখেৰে অতিকৈ কথা কব পাৰে, তাৰ মুখৰ তেজ বৰ চোকা বোলা হয়। জুইৰ তেজো চোকা। জুইৰ তেজতকৈ মুখৰ তেজ চোকা হলে, জুইয়ে মুখক বিঘাত কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—অতিপাত চোকা মুখৰ মানুহ, a person having an acrimonious tongue.

জুইত জাঁপ দিয়া—ক্ৰি, ডাঙ্গৰ বিপদক জুইৰে তুলনা কৰা হৈছে। সমুখত ডাঙ্গৰ বিপদ দেখিও তাত গৈ পৰা যেনে, জাঁপ মাৰি জুইত পৰা তেনে বোলা হৈছে। এতেকে,—দেখাদেখি ডাঙ্গৰ বিপদত উপযাচি পৰা, to court great danger deliberately.

জুইত জাহ যোৱা—ক্ৰি, ফড়িং আদি জুইত পৰিলে যেনেকৈ জাহ যায়, মানুহো ডাঙ্গৰ বিপদত পৰিলে তেনেকৈ জাহ যায় বোলা হৈছে। এতেকে,— ডাঙ্গৰ বিপদত পৰি সমূলি ধ্বংস পোৱা, to be completely ruined by deliberately running into great danger. [ ১১০ ] জুইয়ে ধৰা ধৰা—ক্ৰি, বতাহ লাগি লাগি জুইয়ে ওচৰত থকা মানুহক খেদি খেদি ধৰে। এতেকে,— টানকৈ তাগিদা কৰা, to make an insis- tent demand for anything.

জুই-আঙ্গঠ কাপোৰেৰে ঢাকি থব নোৱৰা—ক্ৰি, যদি জুইৰ আঙ্গঠা কাপোৰেৰে ঢাকি থোৱা যায় তেনেহলে কাপোৰখন পুড়ি আঙ্গঠা ওলাই পৰে। সেইৰূপে, মানুহৰ প্ৰকৃত গুণ আবৃত কৰি ৰাখিব পৰা নাযায়; সি যেন তেনে প্ৰকাৰে প্ৰকাশিত হব। এতেকে,—প্ৰকৃত গুণ লুকাই ৰাখিব নোৱৰা, to be unable to **** real genius by opposition.

জুই-ছাই দৰ—বিং, [ জুই যেন তপত ছাই দৰ। ] বৰ তপত ছাই চুব নোৱাৰি। কোনো বস্তুৰ দৰ অতিৰিক্ত হলেও তাক ছুব নোৱাৰি অৰ্থাৎ কিনি হাতত লব নোৱাৰি। এতেকে,—অতিৰিক্ত মূল্য, কিনিব নোৱৰা বেচ, prohibitive price, expensive value.

জুই-পানী অসঞ্চাৰ হোৱা—ক্ৰি, দুঘৰ মানুহৰ ভিতৰত ডাঙ্গৰ শত্ৰুতা চলিলে ই ঘৰৰ পৰা সিঘৰলৈ জুই আৰু পানীৰ চলা-চল বন্ধ হয়। জুই আৰু পানী জীৱনযাত্ৰাৰ নিমিত্তে প্ৰধান লাগতিয়াল আৰু সেই দুটা বস্তু যতে তে বিনামূল্যে পোৱা যায়। জুই অৰু পানীৰ মূল্য নাই আৰু সেই দুই বন্ধু খোজনীয়াক নিদিলে মহাপাপ হয়। এতেকে,— ভয়ানক শত্ৰুতা হোৱা, to be on terms bitterest enmity.

জুইশালত গঢ়িলে কমাৰশালত গঢ়িব পৰা—ক্ৰি, কমাৰে নিজ ব্যৱহাৰৰ নিমিত্তে কাম চলাব পৰাকৈ জুইশালত অস্ত্ৰ তৈয়াৰ কৰি প্ৰথমে কাম শিকে। অভিজ্ঞতালাভ কৰিলে পাচত কমাৰৰ বৃত্তি ধৰি বেচিবৰ নিমিত্তে উত্তম অস্ত্ৰ কমাৰশালত তৈয়াৰ কৰে। এতেকে,—সৰু কাম কৰি শিক্ষা হলে হে ডাঙ্গৰ কাম কৰিব পৰা, to be able to do an important business by being trained from the humbl- est stage.

জুগলি—বিং, [ যুগলি ] যাক যোগান দিয়া যায় অৰ্থাৎ আহাৰ দিয়া যায় সি, পেট। (বিদ্ৰুপ-প্ৰয়োগ। ) stomach (used ironically).

জুলীয়া গুড়—বিং, গুড় জুলীয়া হলে সি একে ঠাইতে নাথাকে, যেনিয়ে সুবিধা পায় তেনিয়ে বাগৰি যায়। সেইৰূপে যি মানুহৰ মতৰ স্থিৰতা নাই, সিও [ ১১১ ] যেনি সুবিধা পায় তেনি বাগৰি যায়, অৰ্থাৎ সেই ফাললৈকে মত পৰিবৰ্ত্তন কৰে। এতেকে,—অস্থিৰ মতৰ মানুহ, one without a fixed principle of his own, all irresolute person, a waverer.

জুপুৰা হাবিত বাঘ থকা—ক্ৰি, (জুপুৰা =সৰু। ) চাপৰিত জুপুৰা হাবি থাকে, আৰু তাত গৰু মহ চৰে। গৰু মহ ধৰিবৰ নিমিত্তে বাঘে ডাঙ্গৰ হাবিৰপৰা আহি তেনে ঠাইত আহাৰ বিচাৰি ফুৰে। এতেকে,— সৰু সুৰা কাৰ্য্যত ডাঙ্গৰ ভয়ৰ কাৰণ থকা. the happening of danger in small matters.

জুুলুকি জুলুকি শিকোৱা—ক্ৰি, [জোলোকা জোলোকে শিকোৱা] অতি বেজাৰত টেটু শুকায়, তেতিয়া জোলোকা-জোলোকে পানী খাব লাগে। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে এনে শিকনি দিয়া হয়, যে মানুহটোৱে জোলোকা-জোলোকে পানী খাব লগীয়া হয়। এতেকে,— উগ্ৰ দণ্ড দিয়া, নানা প্ৰকাৰ আহুকাল কৰা, to punish severely, to annoy in different ways.

জেঠ-মহীয়া পকা আম যেই সেই জোপাই সোৱাদ হোৱা—ক্ৰি, আম কেঁচা অৱস্থাত টেঙ্গা হৈ থাকে, পকিলে সোৱাদ হয়। স্বভাৱতে কোনো আম টেঙ্গা আৰু কোনো আম সোৱাদ। কিন্তু পকিলে সকলো- বিলাক আম সোৱাদ হয়। জাতত আম টেঙ্গা নে সোৱাদ, কেঁচা অৱস্থাত খাই চালে হে চিন পোৱা যায়। জেঠ মাহত সকলো আম পকে। এতেকে,—উপযুক্ত সময়ত যেই সেই বস্তু সোৱাদ হোৱা, the turning out of a thing to be sweet in its proper time.

জেৰেঙ্গালৈ নিয়া—ক্ৰি, আহোম ৰজাৰ দিনত শিৱসাগৰৰ ওচৰত জেৰেঙ্গা পথাৰত অপৰাধীক প্ৰাণদণ্ড দিয়া হৈছিল। এতেকে,—প্ৰাণদণ্ড দিয়া, to condemn a person to death.

জোকৰ মুখত চুণ দিয়া—ক্ৰি, জোকৰ মুখত চূণ দিলে সি তৎক্ষণাৎ মৰি যায়। এতেকে,—যাক যি প্ৰকাৰেৰে ঘটুৱাব লাগে তাক সেই প্ৰকাৰেৰে ঘটুওৱা, to punish a person appropriately.

জোখা লগা—ক্ৰি, নিয়মিত জোখত লগা। (অধিকাংশ স্থলত ব্যাঙ্গাৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। তেতিয়া তাৰ অৰ্থ ওলোটা হয় , যেনে—নিয়মিত জোখত [ ১১২ ] নলগা। তাৰপৰা অসুবিধা জঞ্জাল বা লেঠা লগা। ) to be well proportioned, symmetrical, harmonious concordant. (0ften used ironically, when it bears the opposite meaning, to be ill-proportioned unsymmetrical, unharmonious, discordant Thence, to be put to in convenience).

জোৰ পুড়ি বৰলাৰ হাত পোৱা—ক্ৰি, জোৰ লাহে লাহে পুড়ি চুটি হৈ যায়। জুই হাত পাবলৈ অলপ থাকোঁতেই ঘৈণীয়েকে গৈ আন এতাঁৰ জোৰ দিয়ে গৈ। কিন্তু বৰলাৰ ঘৈণীয়েক নোহোৱাত তাক আন এতাঁৰ জোৰ দিওঁতা মানুহ নোলায়। কাজে-কাজেই জোৰ পুড়ি গৈ জুইয়ে বৰলাৰ হাত পুড়িবৰ উপক্ৰম কৰে বোলা হৈছে। বৰলাৰ ভাল গৃহস্থালি হব নোৱাৰে। ’বৰলা’ শব্দে নিঃসহায়তাৰ ভাব বুজাইছে। এতেকে,—কোনো এটা বিষয়ত সহায়-সাৰথিহীন মানুহৰ অৱস্থা শোচনীয় হোৱা, the going down of the affairs of a person without help to the extreme limit.

জোৰৰ আগত বাতি—বিং, (বাতি=চাকি। ) জোৰৰ পোহৰ ডাঙ্গৰ। তাৰ আগত চাকিৰ পোহৰ নিজিলিকে। এতেকে,—বৰলোকৰ আগত ক্ষমতা বুজাব নোৱৰা সাধাৰণ মানুহ, an insignificant fellow in the presence of an illustrious personage.

জোৰা দি কোৱা—ক্ৰি, [ মিছা জোৰ দি কোৱা। ] বঢ়াই কোৱা, to exaggerate.

জোৰাই দিয়া—ক্ৰি, মুখেৰে জোৰা পাতি দিয়া অৰ্থাৎ মতা হলে মাইকীয়ে আৰু মাইকী হলে মতাৰে জোৰা লগাই কথা কোৱা, to speak of person as pairing with another of the opposite sex.

জোল ওলোৱা—ক্ৰি, কোনো বস্তু চেপিলে জোল ওলায়। এতেকে,—হেঁচা- টেপাত কষ্ট পোৱা, ডাঙ্গৰ অসুবিধা পোৱা, to be put to much inconvenience.

জোলে জোৰা—ক্ৰি, [‘জোল ওলোৱা চোৱাঁ] ইমান সৰহকৈ জোল ওলায় যে সেইখিনিয়েই জোৰে। (ব্যঙ্গাৰ্থত ব্যৱহৃত হৈছে। ) এতেকে,— বহুকষ্ট পোৱা, to be distressed. [ ১১৩ ] জ্ঞাতিয়ে অগা-ভেটা নকৰিলে গঙ্গা পাব গৈ পৰা --ক্ৰি, কোনো কুকুৰে অচিনাকি কুকুৰ বাটত দেখিলে তাক অগা-ভেটা কৰি কামোৰা-কামুৰি কৰে। কুকুৰে একেৰাহে ভাগৰ নলগাকৈ গৈ থাকিব পাৰে। সি কয় :- “মোক যদি জ্ঞাতিয়ে অগা-ভেটা নকৰিলেহেঁতেন, মই গৈ গঙ্গা স্নান কৰি সদ্গতি পাব পাৰিলোঁহেঁতেন। এতেকে,—জ্ঞাতিৰ বাধা নাপালে বহু উন্নতি কৰিব পৰা, to be able to rise to eminence but for obstacles put in one's way by kith and kin. জ্ঞানে গৰকা—ক্ৰি, [জ্ঞানেৰে গৰকা] কোনো বস্তু ভৰিৰে গৰকিলে সি লেও- সেও হয়। কথাৰো কঠিনতা ভাগিলে আৰু ভাল-ৰূপে বুজিলে সি লেও-সেও হয়। এতেকে,—কোনো কথা পৰে নোকোৱাকৈ নিজ জ্ঞানৰ দ্বাৰা ভালৰূপে বুজি লোৱা, to consider within one- self the pros and cons of anything. জ্বলা জুইত হাত সুমোৱা—ক্ৰি, জ্বলি থকা জুইত হাত সুমালে সি পুড়ি-দেই যায়। এতেকে,—দেখাদেখি ডাঙ্গৰ বিপদত উপযাচি পৰা, to embrace danger deliberately. জ্বাল খোৱা—ক্ৰি, কোনো মানুহক বৰকৈ মাৰ-কীল কৰিলে তাৰ গাত বিষ হয়। তেতিয়া সি যদি জ্বাল খায়, তেনেহলে বিষ কমে। এতেকে,— বৰকৈ মাৰ-কীল খোৱা, to be beaten soundly. জ্বালত দিয়া সোণ—বিং, সোণ জ্বালত দিলে অৰ্থাৎ জুইত পুড়িলে সি অতি উজ্জ্বল হয়। এতেকে,—অতি গুৱনী মানুহ, a bright and beautiful person. জ্বালে-জোলে খোৱা—ক্ৰি, দুখীয়া মানুহৰ আঞ্জা পাচলি নথকাত জুলীয়া হয়। তাকে সিহঁতে জলকীয়া বা জালুকৰ জ্বাল দি খায়। এতেকে,—দুখীয়া, খাৱনেৰে খোৱা, to live on a plain diet.


[ ১১৪ ] টকালি

s ডিডি-কিনি টকালি "? . ১। দেন বঙ্গ ওত ও তত লাগি কালি | ৰ? • শব্দ হয়। এতে ব ৰ ভোক্তন বৰা to .. | u{}? ' to. টং কৰি চ "। :; } •?? হথ; মম বথ | + . .॥। ' iil 11, | 0 1 • • • • বা } = ৮ + 1: : 2 , • চ। ৬ ৩* –! ( )। ২' - ( ১ ন + ছ; |• • • • • • • • : * * ' 'বা'।

      • ০। ক ১nt॥ ( 1,,, . if ( ৩, to ( -

. . .॥। ! ... , ,ig.alling with the 1:ul, to .y 11. l. .5/10 my land টং টি-- ০৫, টং-গুটিক কৈ ৰিই হৈ ৰা তেক বুসাই গৈ

    • ওৰা নুহ, (ঠাগোন গাই ফুৰ, , ০ ১ who i, to৮১৫ (

.youta, a ]).y-ball, a 119oli receiving inlighties from al] tut*,, টালেন টেকৰ – ত্ৰি, ১ ছে নৰ-বিল বৰবৰ নিমিত্ত , হ টাঙ্গান জোকাৰে। এতেকে,--মৰিবলৈ উদ্যোগ কৰা, ভয় দেখুওৱা, to blow fight, totlirate). টান পালে ৰাম বোল,--জি, ( টান = টান অৱস্থা, কষ্ট, বিপদ। ) সম্পদৰ কালত ঈশ্বৰক পাহৰি থকা যায়, বিপদত হে ঈশ্বৰৰ প্ৰতি ভক্তি জাগৃত হয়, এনে ভাব বুভৱা হৈছে। এতেকে,-কষ্ট পালে ঈৰ্শৰৰ নাম , to remember Godonly in timos of advorsity. টানি-আজৰি কৰা—ক্ৰি, যেনে তেনে উপায়েৰে কষ্ট কৰি কৰা, to act with u great deal of iliconvenience. টানি-মানি-ক্ৰি-বিণ, (নি’ তনুৰূপ শব্দ। ) অতিকৈ টানি অৰ্থাৎ যদিও | অতিকৈ টানি ধৰা হয় তথাপি, at most. টিকৃচি বিকৃচি উঠা-কি, টিকচি = টিঙ্গত চৰি। কিচি’ মুকাৰ শব্দ। খং টিলত অৰ্থাৎ মুৰত চৰি মানুহটো বা অৱস্থাৰ পৰা উঠে ঘোলা হৈছে। [ ১১৫ ] টিকনিৰ টিলিকিতে খং উঠিলে মানুহ উঠ আৰু ৰ নিমিত্তে সাঙ্গ হয়। এ কে, | ক্ৰোধ ও উগ্ৰমুধি বা, 1 (tously (xtitd. টিক. ৭ আগত খং উঠা , খং উলে তেজ ৰলৈ উঠ। এই স্থ কোৱা হৈছে ম ত মানৰলৈ উঠিছে, সেটি নিৰাগ

  • , গৈ। এ ., তি! থ; উ4, to lot highly excited

bit]। ge টিকা ভগা-- এ, -" পোৱাৰি পূব্ব দুই টিকা অলপ খোল | ' ...,- 'ই-গৰুৰ পোৱ{{{ৰ স উ ৎ হোৱ, t} • • :g the tim( o। ' { lity of a cow, টিব, গুৰ, খ'। ৰে' -এ, উপদে বস্ত্ৰ খাবলৈ বহিলে, কোন মানুহে যদি টিকত গুৰয়াই খাব!!ক দিয়ে, তথাপি খাবলৈ নে,,। এত? - কোনো উপাদেয় বস্তু খাবলৈ হক দিলেও •i২ থাবিব নাৱৰ', 'sit to ceae e g it ielicacy at sui. (ost. টিকা চাপৰ মৰ---,ঢোলৰ অভাৱত Lিত চাপৰ মৰ। অৰ্থাৎ আনন্দত মতী হোৱ, to it tral.polied with joy. টিকাৰ ছাল ছেলেও কথা নেৰ- ফ্ৰি বোন মানুহক ধৰি চাচাৰাই টানি নিলে তাৰ টিকাৰ ছাল ছেলি। এই হত বেৱ হৈছে যে | তেনে ৰাতে নিজৰ কথা নেৰে। এতবে,+-গ; বলেৰে ধৰিলেও কহ নেৰা, আঁকো গাজালিকৈ নিজৰ মততে ধৰি থক, to alure to one's opinion dogmatically at a'y cost. টিকা-ফটা ৰ'দ- বিং, (টিকা=বৰি মাটি, ওখ ঠাই। ) টান ৰত টিকা | চিৰচিৰে ফাটে। এতকে. টান ৰদ, ১৬orching sunshine. টিনা নাৱত ওপৰ-ভৰা হোৱা--ক্ৰি, টিঙ্গা নাওত ওপৰ-ভৰা হলে সি কাতি হৈ বুৰি যায়। এতেকৈ,-নিন Fঙাবি পৰা যায় কোনো কাৰ্যৰ ভাৰ তাতকৈ অধিক হোৱা, to be over-burdenied.. টিঙ্গিৰি তুলা হোৱা-ক্ৰি, ( টিগিৰি তুলা = টিঙ্গিৰি মৰা মাত্ৰেই খপ কৰে অলি উঠা তুলা। ) আগৰ দিনত টিগিৰি মাৰি তুলাৰে জুই ধৰি ৰখা হৈছিল। এতেকে,-থপ-কৰে খঙ্গত অলি উঠা, হঠাৎ অগ্নিমূৰ্ত্তি ধাৰণ কৰা, to be suddenly excited with anger. টিলিকিতে উৰাই দিয়া-ক্ৰি, কোনো মানুহক একেবাৰে গণিতা নকৰিলে আৰু [ ১১৬ ] উৰাই দিয়া যায় অৰ্থাৎ তাৰ অস্তিত্বকে নামানে। টেলাই নকৰা বুজাবলৈ মানুহে টিলিকি মাৰি কথা কয়। এতেকে,— সমুলি টেলাই নকৰা, to show utter disregard of any one.

টুকুৰিয়াই চোৱা—-ক্ৰি, কোনো বস্তু টুকুৰিয়াই চালে সি ফোঁপোলা নে শাহ-থকা বুজিব পাৰি। এতেকে,—উমান লোৱা, গঢ়-গতি বুজা, to sound one's mind.

টুটকীয়া নহলে গাঁও নবহা—ক্ৰি, নতুনকৈ কোনো এঠাইত গাঁও বহাবলৈ হলে টুটকীয়া মানুহ গৈ নানা প্ৰকাৰ কথা লগাই আন গাওঁৰপৰা মানুহ ভঙ্গাই আনে। এতেকে,--সকলো কাৰ্য্যতে টুটকীয়া মানুহৰ আৱশ্যকতা থকা, the turning out of a slanderer to be useful in some way in any affair.

টুটকীয়া নাৰদ--বি, নাৰদৰ দৰে টুটকীয়া কথা কোৱা মানুহ, লগনীয়া মানুহ, a slanderer, a backbiter.

টুপাই বুৰ মৰা—ক্ৰি, বুৰ মাৰোঁতে টুপং কৰে শব্দ হয়। বুৰ মাৰিলে মানুহটো তৎক্ষণাৎ লুকাই যায়, পানীৰ তলে তলে সি কেনি যায় কোনেও তত ধৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—থিতাতে গা লুকুওৱা, কোনো এটা কাৰ্য্য কৰি গা নেদেখুৱাই সুৰুক-কৰে আঁতৰি যোৱা, to escape after doing a thing without showing one's hand, to disown authorship of an action after having done it, to dis- appear suddenly.

টেই-টুকি দিয়া—ক্ৰি, [ টাৰি টুকি দিয়া ] তেলৰ টাৰি টুকি দিয়ে অৰ্থাৎ টাৰিত তেলৰ শেষ নোহোৱাকৈ তেনেই দিয়ে বোলা হৈছে। এতেকে,— বাকি নোহোৱাকৈ দিয়া, তেনেইে দিয়া, to give away wholly and completely.

টেক-টেকী বাই—বিং, টেক্-টেক্ কৰে কথা কৈ থকা অৰ্থাৎ প্ৰগলভা তিৰোতা, a noisy woman.

টেকাম-টেকামকৈ খোৱা—ক্ৰি, খাওঁতে জিবা অধিককৈ লৰচৰ কৰিলে টেকাম- টেকাম শব্দ হয়। এতেকে,—তৃপ্তিৰে খোৱা, (ব্যঙ্গাৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। ) to eat with a gusto (used ironically).

টেকেলি দিয়া—বিং, বিয়াত দৰালি ঘৰীয়া মানুহে কন্যা নোৱাবৰ নিমিত্তে [ ১১৭ ] টেকেলিৰে পানী দিয়া উৎসৱ, the ceremony of giving water for the bath of the bride in a wedding.

টেকেলি-পেটা— বিণ, টেকেলিৰ নিচিনা পেট থকা, বৰ পেটুৱা, pot-bellied, having a prominent belly.

টেঙ্গৰৰ ডিঙ্গিত ডোল লগা—ক্ৰি, ডোল ডিঙ্গিত লাগিলে বেগতে নেৰায়। অজলা মানুহৰ ডোল ভৰিত লাগে অৰ্থাৎ ডোল লাগিলেও সি বেগতে তাক এৰুৱাব পাৰে, নিজে টেঙ্গৰৰ ডোল ডিঙ্গিত লগাৰ নিমিত্তে তাৰ সাৰিবলৈ টান পৰে। এই স্থলত বিপদক ডোলৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,--টেঙ্গৰ মানুহে টেঙ্গৰালি কৰি ফুৰোঁত দৈবাৎ ধৰা পৰি বিপদত পৰিলে সাৰিবলৈ টান হোৱা the entangling of a cunning person in an inextricable difficulty.

টেঙ্গৰৰ সাতোটা গুণ থকা — ক্ৰি, সাতোটা =বহু সংখ্যক। 'গুণ’ শব্দে এই স্থলত দুৰ্গুণ অৰ্থাৎ ফিকিৰ বুজাইছে। এতেকে,—টেঙ্গৰ মানুহৰ বহু ফিকিৰ থকা the possessing of very many artifices by a clever person.

টেঙ্গা আম এবেলি বেচিব পৰা—-ক্ৰি, টেঙ্গা আম মানুহে জানি শুনি নিকিনে। বেচোঁতাই টেঙ্গা আমকে মিঠা বুলি ফাঁকি দি কেতিয়াবা বেচে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, তেনে-ৰূপে সেই জন মানুহে এবেলি মাথোন বেচিব পাৰে, কিয়নো পিচলৈ তাৰপৰা আৰু সেই মানুহে কেতিয়াও আম নিকিনে। এতেকে, —গোটেই জীৱনত কোনো মানুহক এবেলি মাথোন ঠগিব পৰা, to be able to deal with a person badly only once during one's life time i. e. for the first time only after which one is found out and avoided during the rest of his life.

টেঙ্গা দিয়া—-ক্ৰি, টেঙ্গা বস্তু খাবলৈ বেয়া। এতেকে,—বেজাৰ-অসন্তোষ দিয়া, to displease,

টেটুত ক্ষুৰ দিলেও ফুটা কড়ি এটা নোলোৱা—বিং, যদি ডকাইত আহি টেটুত ক্ষুৰ দি কয় “এটা ফুটা কড়ি উলিয়াই দে, নহলে তোক কাটি পেলাম” তথাপি সি সিমানকে উলিয়াব নোৱাৰে। এতেকে,—নিচেই টোকোনা মানুহ, poorest of the poor [ ১১৮ ] টেটুত ডোল এডাল দিয়া—ক্ৰি, টেটুত ডোল বন্ধা থাকিলে গৰুৱে যলৈকে ইচ্ছা কৰে তলৈকে যাব নোৱাৰে। সেইৰূপে মানুহে তিৰোতা বিয়া কৰিলে মুকলি-মূৰীয়াকৈ ঘৰ এৰি ফুৰিব নোৱাৰে। এতেকে—,বিয়া কৰাই দিয়া, ( মতা মানুহৰ সম্পৰ্কে খাটে। ) to get a man married.

টেটুলৈকে ধাৰ—-বিং, ধাৰৰ পৰিমান ইমান অধিক বোলা হৈছে যে আৰু অলপ যদি ধাৰ বাঢ়ে তেনেহলে মানুহটো সমুলি পোত যাব। এতেকে,— অপৰিমিত ধাৰ, heavy debt.

টেটোন টামন—বিং, টেটোন আৰু টামন নামেৰে দুট শিয়ান ভাই-ককাই আছিল। এতেকে,—অতি ধূৰ্ত্ত মানুহ, a too cunning fellow.

টোক্-টোক্ টাক্-টাক্ কৈ থকা—ক্ৰি, হাঁহে বোকা-পানীত ঠোঁটেৰে টোক্-টোক্ টাক্-টাক্ কৰি থাকে। এতেকে,—দুখীয়া নিচলাও মিলা-প্ৰীতিভাৱে কাল-যাপন কৰা, to lead a humble life.

টোকোৰা পজাঁ—বিং , ( পঁজা = জুপুৰি ঘৰ। ) টোকাৰাৰ বাহৰ নিচিনা বাসস্থান। সমূলি দুখীয়া ঘৰ, a wretched hut.

টোকোৰা লথিওৱা দিয়া— ক্ৰি, ( সাধুকথা) চৰায়ে বাহ কেনেকৈ বান্ধিব লাগে এই কথা ঈশ্বৰে টোকোৰাৰ আগত বুজাই দিলে। টোকোৰাই আন আন চৰাইক সেই বিদ্যা নিশিকালে। সেই অপৰাধত আটাইবিলাক চৰায়ে টোকোৰাৰ মূৰত লথিয়াবলৈ ধৰিলে। তেতিয়াৰপৰা টোকোৰা লথামুৰা হ'ল। এতেকে,—বহু মানুহে গোট খাই কোনো এজনক গাই-পতি অলপ-অচৰপ মাৰ-কিল কৰা the causing of some slight injury to one by each of a crowd of men.

টোটক-নাটক কৰা—ক্ৰি, [ টুটক-নাটক কৰা ] তালৈ টুটক অৰ্থাৎ কমক, তালৈ নাটক অৰ্থাৎ নোজোৰক এনেভাব কৰা, সামান্যভাৱে কপটাচৰণ কৰা, to act in a jealous spirit in petty affairs.

টোপ পৰিবলৈ নিদিয়া—ক্ৰি, চৰায়ে পোৱালিক টোপ খুৱাওঁতে মুখতে মুখ সুমাই দি খুৱায়, টোপ মাটিত পৰিবলৈ নিদিয়ে। এতেকে,—অতি চেনেহেৰে পালন কৰা। to foster with utmost solicitude, to bring with tender care,

টোপনি-খকুৱা—-বিণ, টোপনিলৈ খক অৰ্থাৎ হেঁপাহ, অধিককৈ শুই থকা, heavy with sleeping. [ ১১৯ ] টোপনিয়ে জোকোৱা—-ক্ৰি, প্ৰণয়ী মানুহে যেনেকৈ শুবলৈ জোকায়, টোপনিয়েও তেনেকৈ শুবলৈ জোকায় বোলা হৈছে। এতেকে,—টোপনি আহিব খোজা, to be inclined to sleep, to the heavy with sleepigness.

টোপা-কাঁড়টো যোৱা—ক্ৰি, টোপ কাঁড় অতি বেগেৰে যায়। এতেকে,—অতি বেগেৰে যোৱা, to travel with almost celemty.

টোপা খহু—বিং, টোপা খহু দেখিলে ঘিণ লাগে। এতেকে,—ঘৃণনীয় মানুহ, a disgusting person.

⸺⸺

ঠ।


ঠোঁট-কটা কাউৰী—-বিং কাউৰীয়ে ঠোঁট এছাৰি ৰমলিয়াই ফুৰে। তাৰ ঠোঁটৰ আগটো যদি কাটি দিয়া যায়, তেনেহলে সি অতিৰিক্তভাৱে ঠোঁট এছাৰি ৰমলিয়াবলৈ ধৰে। অতিৰিক্তভাৱে যিহকে তিহকে কথা কৈ ফুৰা মানুহক এনেকুৱা কাউৰীৰে সৈতে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,-- অনৰ্থক বলকি ফুৰা নিলাজ মানুহ, a shameless person with an unrestrained tongue.

ঠোঁট মুখ চেলেকা-ক্ৰি, লুভীয়া বস্তু আগত দেখিলে খাবৰ নিমিত্তে হেঁপাহ হৈ মানুহে ঠোঁট অৰ্থাৎ ওঁঠ আৰু মুখ চেলেকে। এতেকে,—-ইচ্ছা থকা স্বত্বেও কোনো বস্তু নেপোৱা to be disappointed for not obtaining a thing which is very much desired.

ঠন ধৰা—ক্ৰি, [ ঠানি ধৰা ] ঠানি ওলালে গছৰ শ্ৰী বাঢ়ে। মানুহক গছেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—ধন-সম্পত্তি বঢ়া, to be well off to be thriving or prosperous.

ঠাই দি টপটপনি শুনা—ক্ৰি, যদি কোনো মানুহক থাকিবলৈ ঘৰত ঠাই দিয়া [ ১২০ ] হয়, তেনেহলে সি সেই বাবে শলাগ লব লাগে। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে শলাগ লোৱা দূৰত থাকোক সি নানা প্ৰকাৰ আসোৱাঁহ ধৰি গিৰিহঁতৰ আগত নানা প্ৰকাৰেৰে টপটপাই কথা কৈ থাকে। এতেকে,—কোনো মানুহক আশ্ৰয় দিলে সি শলাগ নলৈ নানা প্ৰকাৰৰ আসোঁৱাহ ধৰা, to hear complaints from a protege for shortcomings made instead of expressions of grati- tude for benefits received.

ঠাই নাইকিয়া—বিণ, কোনো বস্তু অতিৰিক্ত হলে থবলৈ ঠাই নাইকিয়া হয়। এতেকে,—অতিৰিক্ত, অপৰিমিত, অসংখ্য, excessive, plenti- ful, innumerable.

ঠৰঙ্গা পচলা—বিং, মানুহে কল-পুলি পচলা কৰি খায়। কল-পুলিৰ ডাঙ্গৰ-পাত নাথাকে, আৰু তাত থোক নপৰে। বতাহ বলিলেও সি ঠৰঙ্গা হৈয়েই থাকে, হালি-জালি নাযায়। এতেকে—, ঠৰঙ্গা হৈ থকা অৰ্থাৎ লৰচৰ নকৰা মানুহ, বন-বাৰি কৰিবলৈ অনিচ্ছুক মানুহ, one who is too lazy to move, an extremely indolent person.

ঠেং নচুৱাই থকা—ক্ৰি, বন-বাৰি নোহোৱা মানুহ বহি বহি ঠেং জোকাৰি থাকে। এতেকে,—এলাহত কালহৰণ কৰা, to spend time idly

ঠেঙ্গৰ ওপৰত ঠেং তোলা- ক্ৰি, সুখীয়া মানুহে আয়মেৰে ঠেঙ্গৰ ওপৰত ঠেং তুলি থাকে। এতেকে,—আয়মেৰে থকা, সুখ-স্বচ্ছন্দতা উপভোগ কৰা, to lead a life of ease and comfort.

ঠেং-তলে যোৱা—বিণ, ঠেং শৰীৰৰ সকলো অবয়বৰ তলত থাকে। কোনো মানুহৰ ঠেঙ্গৰ তলে দি যি মানুহে সৰকি যায়, সেই সৰকি যোৱা মানুহটো প্ৰথম মানুহতকৈ বহু গুণে নাম খাপৰ বুলি বুজা যায়। এতেকে,—অতি অধম, inferior beyond comparison.

ঠেক ছিগা—বিণ, গছৰ ঠেৰু ছিগিলে সি উদগতি কৰিব নোৱাৰে। মানুহক গছেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— প্ৰধান অৱলম্বনশূন্য, destitute of the principal support

ঠেলিয়াই কোৱা—ক্ৰি, এনেৰূপ ঠেলা মাৰি কথা কোৱা হয়, যে সেই কথা ঠেলা [ ১২১ ] খাই কোনো নিৰ্দ্দিষ্ট মানুহৰ ওচৰ চাপে অৰ্থাৎ সেই কথাৰ দ্বাৰা সেই মানুহৰ সম্পৰ্কে কোনো কথা সঙ্কেতেৰে বুজোৱা , to speak any- thing regarding a person by insinuation.

ঠোঙ্গানা খোৱা—-বিণ, মাৰিৰে মাৰিলে ঠং ঠং কৰে শব্দ হয়। ’ঠঙ্গনা’ শব্দে ঠং-কৰে বা প্ৰহাৰ বুজায়। ’ঠোঙ্গোনা’ শব্দ ‘ঠঙ্গনা’ শব্দৰ ৰূপান্তৰ। এতেকে,—মাৰ-কিল খোৱা অৰ্থাৎ পৰৰ দ্বাৰা লাঞ্ছিত, অধম, subject to indignities, vile,

⸻ ⸻


ড।

ডঁৰিত বান্দৰ নচা—ক্ৰি, নাচোন এটা টান কাৰ্য্য। বান্দৰ জনা-জাত দুষ্ট জন্তু। মৰিয়াই-খটিয়াই তেনে টান কাৰ্য্যকো বান্দৰৰ হতুৱাই কৰোৱা হয়। এতেকে,—দণ্ডৰ ভয়ত দুঃসাধ্য কাৰ্য্যকো কৰিব পৰা, to be able to do even a piece of difficult work under the fear of punishment.

ডাঁহী সাপ—-বিং, এই সাপ পৰ্ব্বতত থাকে বুলি কয় আৰু ইয়াৰ খং ইমান বেচি যে ই হেনো আকাশে দি উড়ি আহে। এতেকে,—অত্যন্ত ক্ৰোধী স্বভাৱৰ মানুহ, an extremely angry person.

ডবনি পিটি খোৱা—ক্ৰি, [ ডবা পিটি খোৱা ] অতিৰিক্ত ভোজন কৰা’ক ‘ধুম- ধুম কৰি খোৱা’ বোলে। ডবা পিটিলেও ধুম-ধুম কৰে শব্দ হয়। এতেকে,--অতিৰিক্ত ভোজন কৰা, to eat enormously.

ডবনিকৈ খোৱ—ক্ৰি, [ ডবা সমানকৈ খোৱা] অধিককৈ ভোজন কৰা, to eat too much.

ডবা-কানীয়া—বিং ডবা-ধোঁৱাখোৱাত কানি-টিকিৰা পুড়ি খোৱা কানীয়া, ডাঙ্গৰ কানীয়া, a confirmed opium-enter. [ ১২২ ] ডবা কোবোৱা—ক্ৰি, ডবাক মানুহেৰে ৰিজোৱা হৈছে। ডবাৰ ছাল=মানুহৰ পিঠি। ডবাৰ মাৰি=মানুহক কোবোৱা এছাৰি। এতেকে,— ডবাক যি-ৰূপে কোবায় সেই-ৰূপে কোবোৱা, বৰকৈ মাৰ-কিল কৰা, to beat severely.

ডলাৰ বগৰি—বিং, ডলাৰ বগৰি একে ঠাইতে নাথাকে। ডলাখন অলপ লৰিলেই বগৰিবিলাক যেনিয়ে তেনিয়ে বাগৰি ফুৰে। এতেকে,— বাগৰি ফুৰা অৰ্থাৎ ঘনাই ঠাই সলাই ফুৰা মানুহ, one who very often changes residence.

ডলুৱা ভূত—বিং, গছৰ ডালত থকা ভূত, হাবিত থকা ডাঙ্গৰ ভূত। ভূত বৰ খকুৱা। তাৰপৰা :-- খকুৱা মানুহ, a terrilble ghost. hence a glutton.

ডাং-কটা চোৰ— বিং, ৰাতি ঘৰৰ দুৱাৰত ডাং দি থোৱা হয়। ডাঙ্গৰ চোৰে ডাং কাটি ভিতৰলৈ সোমাই বস্তু চুৰ কৰিবলৈ যায়। এতেকে,-- ডাঙ্গৰ চোৰ, a notorious thief.

ডাং কোবোৱা—বিণ, গৰু-গাই আদি নোসোমাবৰ নিমিত্তে ঠাইয়ে ঠাইয়ে ডাং দিয়া থাকে। কোনো মানুহে ডাঙ্গৰ ওপৰে দি পাৰ হবলৈ হলে কাপোৰ- কানি দাঙ্গি লব লাগে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে কাপোৰ কানিয়ে ডাং কোবাই যায় অৰ্থাৎ ডাঙ্গত লাগি চুচৰি যায়। এতেকে,— উচ্ছৃঙ্খল, ( মানুহত খাটে) disorderly, irregular (applied to man).

ডাবিত সুৰাসুৰ নাগ কঁপোৱা—ক্ৰি , এনেৰূপে ডবিওৱা হয় বোলা গৈছে যে সুৰ, অসুৰ আৰু নাগ অৰ্থাৎ ত্ৰিভুৱনবাসী সকলোৱে ভয়ত কঁপি যায়। এতেকে,--অতিপাত ডবিওৱা, to abuse grossly, to rebuke sternly.

ডাল কোবোৱা—ক্ৰি, বান্দৰে ডালত ওলমি সেই ডাল এৰি আন ডাললৈ গলে এৰি দিয়া ডালটো কোব মাৰি ওপৰলৈ যায়। বান্দৰে এই ৰূপে অতিজৰেপৰা ডালে ডালে বগাই ফুৰে। সি আজিলৈকে ঘৰ নাসাজি পূৰ্ব্বৰ ৰীতি অনুযায়ী চলি আছে। এই স্থলত পূৰ্ব্বৰ ৰীতি মতে চলা মানুহক বান্দৰেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—আদিম অৱস্থাৰে কালযাপন কৰা, অতীজৰ ৰীতি অনুযায়ী চলা, to live [ ১২৩ ] in the primitive style, to follow an antiquated custom.

ডাল চোৰ—বিং, ডালে ডালে নিয়ে অৰ্থাৎ কোনো বস্তু সৰু-সুৰাকৈ কাটি শুকুৱাই নিনি গোটে গোটে চুৰ কৰি নিয়ে বোলা হৈছে। এতেকে,— ডাঙ্গৰ চোৰ, a notorious thief.

ডাল জোৰা দিয়া—ক্ৰি, মূল গছৰ লগত ডাল জোৰা দিয়া অৰ্থাৎ মুল কথাৰ লগত অমূলক কথা যোগ দিয়া, বঢ়াই কথা কোৱা to exaggarate.

ডাল দৰিদ্ৰ মানুহ-—বিং, [ ডাল-ডলীয়া দৰিদ্ৰ মানুহ ] ঘৰৰ বেৰ ডাল-ডলীয় অৰ্থাৎ সমূলি সেৰেঙ্গা, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,— নিঃকিন মানুহ, a destitute person.

ডিঙ্গিত ধৰি কন্দা—ক্ৰি, আত্মীয়-স্বজনে বিপদগ্ৰস্ত মানুহৰ ডিঙ্গিত ধৰি কান্দে। এতেকে, বিপদত সহানুভূতি প্ৰকাশ কৰা, to make a passionate display of sympathy.

ডিঙ্গি পাতি থোৱা—ক্ৰি, বধ কৰিবৰ নিমিত্তে ডিঙ্গিত অস্ত্ৰাঘাত কৰা হয়। এই স্থলত, ইচ্ছাপূৰ্ব্বক ডিঙ্গি কাটিবলৈ পাতি থয় বোলা হৈছে। এতেকে,--মহৎ অপকাৰৰ নিমিত্তে সাজু হৈ থকা, to be prepared for the worst.

ডিঙ্গিৰ হাড়মাল—বিং, কুকুৰে হাড় চোবাওঁতে কেতিয়াবা হাড় ডিঙ্গিৰ ভিতৰৰ নেলুত লাগি ধৰে। হাড় ডাল সি এৰুৱাৱ নোৱাৰে, গিলিবও নোৱাৰে। এনে অৱস্থাত কুকুৰে ফুৰে। (হাড় মাল = হাড়ৰ মাৰ অৰ্থাৎ হাড় লাগি ধৰা মাৰাত্মক ব্যাপাৰ। ) এতেকে,— যাক এৰিবও পৰা নাযায় ধৰিবও পৰা নাযায় তেনে কাৰ্য্য বা মানুহ, যাৰপৰা বৰকৈ আহুকাল পোৱা যায় তেনে কাৰ্য্য বা মানুহ a thing which cannot be got rid of though annoying.

ডুখৰী পিৰাৰ মাৰ—বিং, [ ডুখৰীয়া পিৰাৰ মাৰ ] ডুখৰীয়া অৰ্থাৎ ভগা পিৰাৰে কৰা প্ৰহাৰ বুজায়। ভগা পিৰাত ইতৰ মানুহ বহে, ভগা পিৰাৰে মৰিয়ালে বেচিকৈ দুখ পায়, আৰু আন অস্ত্ৰ বিচাৰিলে বেলি হয় বাবে বহি থকা পিৰাৰেই মৰিওৱা হয়, এই বাক্যত এই তিনিও ভাব জড়িত আছে। এতেকে,—ঢুকি পোৱাতে থকা যেই সেই নিন্দনীয় অস্ত্ৰৰ দ্বাৰা গুৰু প্ৰহাৰ, a heavy assault by means of any[ ১২৪ ] thing picked up near at hand.

ডেকা কহে যোৱা—ক্ৰি, [ ডেকা-কালে যোৱা ] ডেকা-কালতে মৃত্যুগামী হোৱা, to die prematurely.

ডোম চোৰ—বিং, (ডোম =জালোৱা ডোম। ) ডোমে চুটীয়া নাওৱেৰে জাল বাবলৈ যাওঁতে বালিত, খাটত বা পাৰত থকা মানুহৰ ধন বস্তু চুৰ কৰি নাও মেলি গুচি যায়। তেনে স্থলত চোৰ ধৰা নপৰে। এতেকে,— টেঙ্গৰ চোৰ, ধৰা নপৰা চোৰ, a cunning thief, an un- detected thief.

ডোমৰ ঢেঁকী—বিং, ডোমৰ ঢেঁকী চুটি। এতেকে,—চুটি চাপৰ মানুহ। (গালিৰ মাত ) a short-statured person (used abusively).

⸺ ⸺


ঢ।


ঢেঁকী-থুৰীয়া বুদ্ধি—বি, ঢেঁকী-থোৰা মটহা বস্তু। এতেকে,—মটহা বুদ্ধি, obtuse intellect.

ঢেঁকী থুৰীয়া মাৰ— বিং, ঢেঁকী-থোৰা শকত-ডাঙ্গৰ বস্তু, তাৰে মৰিয়ালে বৰকৈ দুখ পোৱা যায়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ প্ৰহাৰ, severe assault.

ঢেঁকী শাল ফুৰিলে খুদৰ আকাল নোহোৱা—ক্ৰি, ঢেঁকী-শালত অনেক খুদ পৰি থাকে। খুদ বিচৰা মানুহে ঢেঁকীশাল ফুৰিলেই খুদ পাব পাৰে। যৎসামান্য বস্তু হলেই যাৰ চলে, সেই মানুহে যতে ততে ফুৰিলে তাক পাব পাৰে, এই ভাব বুজায়। এতেকে,— সামান্য মানুহৰ সামান্য অভাৱ যতে ততে পূৰণ হোৱা, the fulfilling of the hiding wants of a poor man quite easily in any way.

ঢেঁকুৰা কুকুৰে বাট নিদিয়া—বিণ, ঢেঁকুৰা কুকুৰ = ঢেঁকী-শালত শুই থকা লেতেৰা কুকুৰ। নিতান্ত জুৰুলা-জুপুৰা মানুহক তেনে কুকুৰেও [ ১২৫ ] যাবলৈ বাট নিদিয়ে বোলা হৈছে। এতেকে,—অতিকৈ জুৰুলা- জপুৰা shabby and miserable,

ঢেঁৰা-পাক দিয়া—ক্ৰি, ঢেঁৰা-চৰাইবিলাকে শাৰী পাতি আকাশে দি অকাই-পকাই উড়ি যায়, আৰু আগৰ শাৰীৰ বাটে বাটে পিচৰ শাৰী যায়। গায়নৰ জোৰাই গান গাওঁতে সেইক্ৰমে যায় দেখি গায়নৰ এটা পাকৰ নাম ঢেঁৰা-পাক। এতেকে,—আগৰ শাৰীৰ পিচ ধৰি যোৱা, নভবা- নিচিন্তাকৈ পৰৰ অনুকৰণ কৰা, to follow the rfont line, to imitate others unthinkingly.

ঢোঁৰা সাপৰ ফোঁপাউৰি—বিং, ঢোঁৰা সাপৰ বিষ নাই, কিন্তু তাৰ ফোঁপাউৰি অথাৎ ফোঁচফোঁচনি বেচি। এতেকে, ক্ষমতাহীন মানুহে মুখেৰে দেখুওৱা ভয়, empty threats by a weak person.

ঢাৰীৰ আঁৰত ৰজাকো চৰ্চা—ক্ৰি, মাজত আঁৰ থাকিলে মানুহক দেখা পোৱা নাযায়। ঢাৰীৰ আঁৰত অৰ্থাৎ গুপ্ত স্থানত থাকি ৰজাৰ নিচিনা অসীম ক্ষমতাপন্ন মানুহৰো নিন্দাচৰ্চা কৰিব পৰা যায়, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেক,—লুকাই বৰ লোকৰো নিন্দা চৰ্চা কৰিব পৰা, to be able to speak it even of the greatest man of the land behind the screen.

ঢেৰাই-মেৰাই পৰা—ক্ৰি, [ ঢৰাত মেৰাই পৰা ] বৰকৈ ভাগৰ লাগিলে মানুহ ঢৰাত আহি মেৰপাক খাই পৰে। এতেকে,—বৰকৈ ক্লান্ত হোৱা, to feel too much exhausted.

ঢেৰেকনি মৰা—ক্ৰি, মানুহে হঠাৎ ডাঙ্গৰ ডাবি দিলে মেঘে ঢেৰেকেনি মৰাৰ নিচিনা শব্দ শুনি। এতেকে,--হঠাৎ ডাঙ্গৰকৈ ডাবি দিয়া, to scold in a thundering voice, to rebuke sternly.

ঢেৰুৱা-ঠাৰি সিজোৱা—ক্ৰি, ঢেৰুৱাৰ-ঠাৰি বেগতে নিসিজে। নিসিজা মানুহক ঢেৰুৱা-ঠাৰিৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,--নিসিজা মানুহক সিজা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা অৰ্থাৎ হুটা মানুহক পৰামৰ্শ দিয়া, to offer advice to a wayward person.

ঢোকাতে কল ৰোৱা, কলাত ঢোকা ৰোৱা,—ক্ৰি, লাগনী কলগছ ভৰত পৰিব খুজিলে তাক ঢোকা দি ৰখা হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে ঢোকা পাই কলগছ নপৰাকৈ থিয় দি থাকে, আৰু কলগছৰ হেঁচা পাই [ ১২৬ ] ঢোকাও নপৰাকৈ থিয় দি থাকে। ঢোকাৰ তলৰ মুৰ মাটিত নেপোতাকৈ ওপৰতে লগাই থোৱা হয়। কলগছৰ হেঁচা নপৰিলে সি নিশ্চয় মাটিত পৰি যাব। বৰলোকক কলগছেৰে আৰু ইতৰ লোকক ঢোকাৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—বৰলোক আৰু ইতৰলোক উভয়ে উভয়ৰ সাহায্যৰ দ্বাৰা কাৰ্য্য চলোৱা, the afford- ing of help mutually between a great man and an ordinary man.

ঢোল পিটি শুনোৱা—ক্ৰি, কোনো বাতৰি ভাল মতে ৰাষ্ট্ৰ কৰিবলৈ হলে তাক ঢোল পিটি শুনোৱা যায়। এতেকে,—বহুলকৈ প্ৰচাৰ কৰা, ৰাষ্ট্ৰ কৰা, to circulate widely.

ঢোলৰ লগত টেমেকা—বিং, ভাল ঢোল ধুম-ধুম কৰে বাজে। টেমেকা শব্দে টেমেক- টেমেক-কৰে বজা বেয়া ঢোল বুজায়। এতেক,—কোনো প্ৰধান মানুহৰ লগত অকিঞ্চি কব া . a meall sorry fellow by | to side of a listinguishel pson, ঢৌ লেখ--ক্ৰি, নৈৰ পানীত অখংখ্য ঢৌ উঠে। যি মানুহৰ কোনো কাম-কাজ নাথাকে, সি পাৰত বহি কিমান ঢৌ ভটিয়াই গৈ আছে, তাকে লেখি থাকে। এতেকে,-কাম-বন নকৰি কাল কটোৱা, নিষ্কৰ্ম্ম। হৈ থকা, to idle away time, ঢোতে খৰ মৰা—ক্ৰি, পানীত সাতেৰোঁতে খৰ মৰা হয়। কিন্তু বাৰিষা ঢৌ উঠিলে থৰ মাৰিবলৈ টান হয়। যিবিলাক পাকৈত মানুহ, সেইবিলাকেঢৌৰ পাৰু বুজি ঢৌতে খৰ মৰিব পাৰে, অৰ্থাৎ ঢৌ উঠেতে তাৰ লগতে গাটো দাঙ্গি দি ঢৌ পৰোতে তাৰ লগতে গাটো লুটিয়াই পেলায়। এতেকে,--জঞ্জালৰ ভিতৰতে জাজৰি উলিওৱা, to satch away time from busy moments to be able to do something else, [ ১২৭ ]

ত।

তপত ভাতৰ ধোঁৱাই খোৱা—ক্ৰি, তপত ভাত বাঢ়িলে তাৰপৰা বৰকৈ ধোৱাঁ ওলায়। ভাত খাবলৈ বহা মানুহজনক তাৰ ধোঁৱাই খায় অৰ্থাৎ ধোৱাঁ চকুত সোমাই আমনি কৰে। অসন্তোষীয়া মানুহৰ সম্পৰ্কে এই বাক্য ব্যৱহৃত হয়। সকলো পোনে সুখ হোৱা স্বত্ত্বেও সেই মানুহে মনেৰে পাতি কোনো এটা অসন্তোষৰ কাৰণ উলিয়াই লয়, আন একো নহলে তপত ভাতৰ ধোৱাঁই আমনি কৰে বুলি আপত্তি কৰে। এতেকে,–মিছা কষ্ট কল্পনা কৰি ক্লেশ পোৱা, to be worried by imaginary ills, to be troubled by unreal grievances.

তপত পিঁড়--বিং, (পিড় =পিণ্ড। ) দশপিণ্ড দিওঁতে অস্থি ভাজিব লাগে। এতেক,—মৃতকৰ হন্তে দশপিণ্ড, the tenth day funeral ceremony prevalent among the Hindus.

তপতে তপতে—ক্ৰি-বিণ, লো আদি ধাতু তপত হৈ থাকোঁতেই তাক পিটি অস্ত্ৰ আদি বস্তু প্ৰস্তুত কৰিব পৰা যায়, চেঁচা হলে ধাতুৱে ভাজ নলয়। এতেকে,--অবিলম্বে, without delay.

তয়ময়া যুদ্ধ-—বিং [ ত্বয়া ময়া যুদ্ধ। ] (ত্বয়া = যুষ্মদ্, শব্দৰ তৃতীয়াৰ এক বচন, ময়া =অস্মদ্ শব্দৰ তৃতীয়াৰ এক বচন। ত্বয়া ময়া = তোমাৰ দ্বাৰা আৰু মোৰ দ্বাৰা। ) তুমি আৰু মই এই দুই জনে লাগি এজনৰ নিষ্পত্তি হোৱাৰ পিচত হে যুদ্ধশেষ কৰা হব বোলা হৈছে। এতেকে, --ঘোৰতৰ যুদ্ধ, a terrible battle.

তৰ-চেঙ্গেলি—বিং, চেঙ্গেলি মাছ স্বভাৱতে ছট্ ফটীয়া। তৰত অৰ্থাৎ বাম পানী আৰু ছটফটীয়া হয়। এতেকে,—বৰকৈ ছটফটীয়া মানুহ, a cunning or subtle person.

তৰ নৰা ছিঙ্গা—-ক্ৰি, [ লৰত তৰা নৰা ছিঙ্গা ] ইমানকৈ ভয় পাই লৰ মৰা হয় যে হাবিৰ তৰা আৰু পথাৰৰ নৰা উজুটিত ছিঙ্গি যায়। এতেকে,—অতি বেগেৰে লৰি পলোৱা, to floe precipitately.

তলৰ মাটি ওপৰ কৰা—ক্ৰি, তলৰ মাটি ধূলি কৰি ওপৰলৈ উড়ুওৱা অথাৎ মহা আড়ম্বৰ কৰা, to make an excessive display of pomp. [ ১২৮ ] তল-খুচৰীয়া মানুহ— বিং, এন্দুৰে মাটিৰ তলে তলে খুচৰি ডাঙ্গৰ গাঁত কৰে। মাটিৰ ওপৰ ভাগ আগৰ দৰে সমান হৈ থকে। এতেকে,—এজনৰ কথা ভিতৰি আন এজনক লগোৱা মানুহ. গম নিদিয়াকৈ পৰৰ অনিষ্ট কৰা মানুহ, a back-biter, a slanderer one who harms another without being suspected of doing it.

তল-খুচৰীয়া বুদ্ধি— বিং, এন্দুৰে ঘৰৰ তলে দি ম টি খুঁচৰি গাঁত খানে। ওপৰৰ- পৰা সেই গাঁত দেখিবলৈ পোৱা নাযায়। এই স্থলত, বুজিব নোৱাৰাকৈ গুপ্তভাৱে অহিত আচৰণ কৰা মানুহক এন্দুৰেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—গুপ্ত অভিসন্ধি, secret design.

তল-হাত—বিণ, যুঁজত দুটা মানুহ পৰি গলে যি জনৰ হাত তলত পৰে সি বল কৰিব নোৱাৰে। যাৰ হাত ওপৰ হৈ থাকে, সি সেই হাতেৰে আক্ৰমণ কৰিবলৈ সুবিধা পায়। এতেকে,— বশৱৰ্ত্তী, পৰাধীন, subservient, dependent.

তলি-উদং মানুহ—বিং, তলি উদং অৰ্থাৎ বস্তু নথকা পাত্ৰেৰে মানুহক ৰিজোৱা হৈছে। এতেকে,—ধন-সম্পত্তি নাইকিয়া মানুহ, a destitute person.

তলে তলে-—ক্ৰি বিণ, কোনো মানুহে পানীৰ তলে তলে বুৰিয়াই বহু দুৰলৈকে যায়। সি কেনি যায় তাক কোনেও নেদেখে, যেতিয়া এঠাইত ওলায় গৈ তেতিয়া হে তাক দেখিবলৈ পায়। এতেকে,—গুপ্তভাবে, কোনেও গম ধৰিব নোৱৰাকৈ, secretly, without being noticed by any one.

তলে পুতল দিয়া—ক্ৰি, তাঁতৰ পুতল কাপোৰখনৰ ওপৰ ফালে লগোৱা হয়। আহোমবিলাকে পূৰ্ব্বে পুতল তলৰ ফালে লগাইছিল। যি সময়ত এই বচনৰ সৃষ্টি হয়, সেই সময়ত কোনো কোনো অহোমৰ প্ৰধান মানুহে শত্ৰু-দমনৰ অৰ্থে ষড়যন্ত্ৰ কৰিছিল। এতেকে,—ষড়যন্ত্ৰ কৰা, to conspire, to plot.

তাম তুলসী নমনা--বিণ, হিন্দুৰ মানত তাম আৰু তুলসী পবিত্ৰ বস্তু। এতেকে,-- বিধৰ্ম্মী , অনাচাৰী, holding heretical ideas, immoral.

তামোল-পাণ কটা—ক্ৰি, বিয়াৰ বন্দৱস্ত ঠিক হলে দৰাঘৰৰপৰা ছোৱালী-ঘৰলৈ দয়-দস্তুৰেৰে তামোল-পাণৰ ভাৰ নিয়া হয়। ৰাইজ মাতি সেই [ ১২৯ ] তামোল-পান কটা হয়। এতেকে, —বিয়াৰ বন্দৱস্ত ঠিক হোৱা, as retify negotiation of marriage.

তামোল-পান দি জনোৱা—ক্ৰি, ডাঙ্গৰ মানুহক কোনো কথা জনাবলৈ হলে তামোল-পান আগবঢ়াই জনোৱা হয়। এতেকে,—-শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে কোনো কথা জনোৱা, to represent anything reverentially to a distinguished person.

তাৰকা ৰাক্ষসী—বিং, তাৰকা ভয়ঙ্কৰ ৰাক্ষসী আছিল। পঞ্চ পাণ্ডৱৰ অজ্ঞাত- বাসৰ কালত এই ৰাক্ষসীয়ে মূখ মেলি ভীমক গিলিবলৈ আহোঁতে ভীমে তাইক বধ কৰিলে। এতেকে,— ডাঙ্গৰ-দীঘল ৰাক্ষসী- স্বভাবাপন্ন তিৰোতা, an amazon.

তাল-জুৰীয়া লৰা—বিং, এজোৰৰ দুপাট তাল হু-বহু সমান। তাল যেনেকৈ বাজে, লৰাইও সেইৰূপে বাজে, অৰ্থাৎ ইটোৱে সিটোৱে দন্দ-হাই কৰে, এই কথাৰপৰা ল'ৰাক তালেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— হু-বহু সমান দুটা ল’ৰা, সমান বয়সীয়া আৰু দেখিবলৈ একে ৰকমৰ দুটা ল’ৰা, a couple of boys who are equal in all respects.

তালবাল খোৱা—ক্ৰি, [ টলবল খোৱা ] মুৰত ডাঙ্গৰ আঘাত পালে মুৰ টল- বলাই যায়। মানুহে ডাঙ্গৰ বিপদত পৰিলেও মুৰ ঘুৰাই যায়। এতেকে,—বিপদত পৰি অস্থিৰ হোৱা, to be deeply affected by misfortune.

ত্ৰাহি মধুসুদন-—বিং, এই বাক্য সংস্কৃত। ইয়াৰ দ্বাৰা ‘হে মধুসুদন, পৰিত্ৰাণ কৰাঁ’ এই অৰ্থ বুজায়। ভয়ঙ্কৰ বিপদত পৰিলে মানুহে এইৰূপে ঈশ্বৰৰ নাম লয়। এতেকে,—কোনো ভয়ঙ্কৰ বিপদৰ পৰা উদ্ধাৰ পাবৰ নিমিত্তে ব্যবহৃত হোৱা ঈশ্বৰলৈ কাকুতি-মিনতি, an earn pray to God for deliverance from a supreme crisis.

তিগ্ৰমান্তি খং উঠা—ক্ৰি, [ অত্যুগ্ৰমূৰ্ত্তি খং উঠা] অতি উগ্ৰভাৱে খং উঠা, to be highly irritated with anger.

তিতা দিয়া—ক্ৰি, তিতা বস্তু খাবলৈ বৰ বেয়া। এতেকে,—বৰকৈ বেজাৰ- অসন্তোষ দিয়া, to disgust greatly.

তিতা মূৰীয়া লগা—ক্ৰি, [ তিতা-মুখীয়া লগা ] বৰকৈ তিতা বস্তু খালে মুখখন [ ১৩০ ] বহু বেলিলৈকে তিতা হৈ থকাত আহুকাল লাগে। এতেকে,—বৰকৈ আহুকাল লগা, to feel exeedingly disgusted.

তিথিৰ মুৰত পানী চলু দিয়া—ক্ৰি, শৰাধ-আদি সকাম তিথি অনুযায়ী কৰা হয়। তিথিৰ মুৰত অৰ্থাৎ যি তিথিত সকাম হব লাগে, সেই তিথিত সকাম কৰিব লাগে। পানী চলু দিয়া =জলাঞ্জলী দিয়া। জলাঞ্জলীৰ দ্বাৰা আত্মাৰ সদগতি হয় বুলি কয়। মানুহৰ বিকাৰ হলে মূৰত পানী দিয়া হয়। এই স্থলত আত্মাৰ বিকাৰৰ বাবে তিথিৰ মূৰত পানী দিয়া হয়, এনে ভাব বুজোৱা হয়। এতেকে,—মৃত হন্তে নিৰ্দ্ধাৰিত কালত জলাঞ্জলী দিয়া, to observe funeral ceremonies on due dates as enjoined by the shastra.

তিন-দিনিয়া গা-মূৰ ধোৱা— ক্ৰি, তিৰোতাৰ ঋতু হতে তিন দিনৰ মুৰত গা আৰু মূৰ ধোৱে। সাধাৰণতে গা ধোওঁতে তিৰোতাবিলাকে মূৰ নিতিয়ায়, কিয়নো খোপাৰ চুলি সদাই তিঁয়ালে পচি যায়, কিন্তু ঋতু-স্নানৰ সময়ত মূৰ তিয়াই দিয়ে। এতেকে,—ঋতু-স্নান কৰা, to take purificatory bath on the third day after the monthly menstrual flow.

তিনি গধুলি—বিং, [ তিনি বেলাৰ বেলি গধুলি ] প্ৰথম বেলা ৰাতিপুৱা, দ্বিতীয় বেলা দুপৰীয়া, আৰু তৃতীয় বেলা গধুলি। এতেকে,—সন্ধিৰ সময়, evening.

তিনি টিলিকি মৰা—ক্ৰি, মনত আনন্দ হলে মানুহে টিলিকি মাৰে। এই স্থলত তিনি বাৰ টিলিকি মাৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—আনন্দত উত্ৰাৱল হোৱা, to be too much excited with pleasurable emotions.

তিনি টেলেঙ্গনি খোৱা—ক্ৰি, [ তিনি ঠেলনি খোৱা ] অৰপৰা তলৈ তিনি বাৰ ঠেলা খোৱা অৰ্থাৎ বিপদত জৰ্জ্জৰিত হোৱা, to be dashed about from post to pillar.

তিনি তলকতে—ক্ৰি-বিণ, [ তিনি তিলতে ] ( তলকতে=তিলেকতে। ) তিনি তিল পৰিমিত সময়তে অৰ্থাৎ , তুৰন্তে immediately.

তিনি তেলনি মাৰি খোৱা—-ক্ৰি, [ তিনি দিনত তেলনি মাৰি খোৱা ] শ্ৰেণীৰ মানুহে মানুহ মৰিলে তিন দিন তেল নাখায়। তাৰ পাছত [ ১৩১ ] আঞ্জাত তেল মাৰি খায়। (তেলনি = বহু তেল। অধিক অৰ্থ বুজাবলৈ ‘অনি’ প্ৰত্যয় ব্যবহৃত হয়। ) এতেকে,— উপাদেয় ভোজন কৰা, to eat a dish of delicacies.

তিনি-পৰীয়া বেলি—ক্ৰি-বিণ, [ দিনৰ তিনি পৰীয়া বেলি] দিনৰ তিনিপৰ সময় পাৰ হলে ৰাতি হবলৈ আৰু এপৰ মাথোন বাকী থাকে। এতেকে,— বহু পৰত, at a late hour.

তিনি ভুবন দেখা—ক্ৰি, পলাই সাৰিবলৈ ঠাই বিচাৰি গৈ ,স্বৰ্গ, মৰ্ত্ত্য, পাতাল এই তিনি ভূবন দেখা পায় বোলা কৈছে। এতেকে,—হেবাথুৰি খাই ফুৰা, বিতত হোৱা, to flee for life.

তিনি মুনি বাট—বিং, [ তিনি মুৰী বাট] তিনি বাটৰ মূৰত যোগ হোৱা ঠাই, a place where three roads meet.

তিনি সত্য খোৱা—ক্ৰি, তিনি বেলি ‘সত্য কৈছো বুলি শপত কৰা অৰ্থাৎ দৃঢ় শপথ কৰা , to take a solemn oath.

তিপচিয়ে গৰুড়ৰ উৰাও মাৰিব খোজা—ক্ৰি, তিপচি অতি সৰু চৰাই। গৰুড় মহাপক্ষী। তিপচিয়ে গৰুড়ৰ উৰাও কেতিয়াও মাৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—অসম্ভৱ কাৰ্য্য কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা, to attempt an impossible feat

তিপচিৰ ভজা—বিং, তিপচি একণিমান চৰাই, তাৰ মঙ্গহ ভাজি খাবলৈ দিয়া নগণ্য কথা। এতেকে,—নগণ্য উপহাৰ, a humble gift

তিৰীবধ, গো-বধ, সাত কপিলা বধ— বিং , হিন্দু-ধৰ্ম্মমতে তিৰোতা-বধ, গৰু-বধ, সাতোটা কপিলা গৰু-বধ এইবিলাক মহাপাপৰ ভিতৰত গণ্য। এই বিলাক কৰিলে যিমান পাপ হয়, কোনো কাৰ্য্য কৰিলে সিমান পাপ হব বুলি, শৰণ দিবলৈ এই বাক্য ব্যবহৃত হয়, a form of oath binding oneself most solemnly to do a thing and inviting damnation upon ones head in the vent , the thing not being done.

তিৰী-বৈৰী সীমা বৈৰী—বিং, ( তিৰী=বিবাহিতা তিৰী, ঘৈণীয়েক। সীমা= মাটিৰ সীমা ) যি মানুহে পৰৰ তিৰোতাক ভাঙ্গে অৰ্থাৎ ভঙ্গুৱাই নিজৰ তিৰোতা কৰিবলৈ যায় আৰু যি পৰৰ মাটিৰ সীমা ভাঙ্গে অৰ্থাৎ পৰৰ মাটি ঠেলি নিজৰ সীমাভুক্ত কৰে, সেই মানুহে যাৰ [ ১৩২ ] মহাশত্ৰু। এতেকে--মহাশত্ৰু, a deadly enemy.

তিৰী-মতি মানুহ—বিং, শিক্ষা আৰু অভিজ্ঞতাৰ অভাৱত তিৰীৰ মতি বা বুদ্ধি পুৰুষতকৈ কম। এতেকে,—কম বুদ্ধিৰ তিৰোতা মানুহ, a frail woman.

তিৰোতা-সেৰুৱা—বিণ, [ তিৰোতাক সেৱা কৰা ] ঘৈণীয়েকৰ বশবৰ্তী, hen- pecked,

তিল-তৰ্জ্জু —বিণ, যাৰ দ্বাৰা এটা তিলৰ সমান গধুৰ বা পাতল হলেও ধৰিব পৰা যায় তেনে তৰ্জ্জু এতেক,—এতিলো কম-বেচ নোহোৱা সমান, well-balanced, exact.

তিল-পৰিমাণে—ক্ৰি-বিণ, তিল সৰু গুটি। এতেকে,—অলপ পৰিমাণে, তাকৰকৈ, to a small extent, slightly.

তিল-মাহ খোৱা-ক্ৰি, প্ৰবাদ আছে যে যমলোকলৈ যাওঁতে বৈতৰণী নৈ পাৰ হৈ যাব লাগে। বহু মানুহে সি-পাৰে হাতত তিলৰ লাৰু আৰু মাহৰ লারু লৈ থিয় দি থাকে। বৈতৰণী পাৰ হওঁতে তিৰোতা মানুহৰ বৰকৈ ভাগৰ লাগে। তিল-মাহৰ লাৰু খাই তেওঁবিলাকে বল পায়। যি জনা পুৰুষৰ হাতৰপৰা যি জনা তিৰোতাই লারু খায়, সেইপুৰুষক সেই তিৰোতাই এই জন্মত স্বামী পায়। এতেকে,-- পূৰ্ব্ব-জন্মত স্বামী নিৰ্দ্ধাৰিত হোৱা, to have a person as husband according to a pre-ordained decree.

তিলকে তাল কৰা—ক্ৰি, তিল অতি ক্ষুদ্ৰ, বি তাল ডাঙ্গৰ বস্তু। এতেকে, অতি ক্ষুদ্ৰ কথা এটাকে ডাঙ্গৰ কৰি কোৱা, বৰকৈ বঢ়াই কোৱা, to exaggerate.

তিলোত্তমা—-বিণ, সুন্দ আৰু উপসুন্দ দুই ভায়েক অতি প্ৰতাপী অসুৰ আছিল। দেৱতা সকলে তেওঁবিলাকক ঘটুৱাব নোৱাৰি বিষ্ণুৰ সাহায্য খুজিলে। বিষ্ণুৱে বিশ্ব-ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সকলোৰে পৰা তিল তিল কৰি সৌন্দৰ্য্য নি এজনা উত্তম কন্যা স্ৰজি সুন্দ আৰু উপসুন্দৰ ওচৰলৈ পঠালে। অনুপমা কন্যালাভ কন্যালাভ কৰিবৰ নিমিত্তে দুইৰো ভিতৰত তুমুল যুদ্ধ হ’ল, আৰু শেষত দুয়ো নিহত হল। এতেকে,— অতি ৰূপৱতী কন্যা, a paragon of beauty.

তীখৰচিং— বিং, [তীখৰ সিংহ ] তীখাৰ নিচিনা মানুহ, চোকা মানুহ, a sharp [ ১৩৩ ] person, a clever person.

তুৰি-মুৰি কৰা—ক্ৰি, [ টেৰি মেৰি কৰা ] ( টেৰি =টেৰা, বেঁকা। 'মেৰি’ অনুৰূপ পদ। ) পোন বাটে নগৈ বেঁকা বাটে যোৱা, যিমতে কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ কোৱা হয়, সেইমতে নকৰা, আদেশৰ লৰচৰ কৰি কাৰ্য্য কৰা, to act countrariwise, to act perversely.

তুলসীৰ লগত কলপটুৱা মুক্ত হোৱা—ক্ৰি, কলপটুৱাৰ খোল সাজি তাত তুলসী- পাত থৈ পূজাৰিয়ে পূজা কৰে। এনে কৰাত তুললী যে মুক্ত হয়েই তাৰ লগতে কলপটুৱাও মুক্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে। এতেকে,— নিজে অযোগ্য হৈও যোগ্যৰ সঙ্গত পৰি উপকাৰ পোৱা, to be benifited, though undeserving, along with a good man by reason of companionship.

তুলি ধৰা—ক্ৰি, কোনো মানুহক ওপৰলৈ তুলি ধৰিলে সকলোৰে দৃষ্টি তেওঁৰ ওপৰত পৰে। সেইৰূপে ভাল সাজ-কাপোৰ বা অলঙ্কাৰ-পাতিয়েও মানুহক তুলি ধৰে অৰ্থাৎ পৰৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে। এতেকে,— সুশোভিত কৰা, to make prominent to the eye, to cause to appear beautiful.

তেজ পিয়া—ক্ৰি, বাঘে গৰু-মহ বধি তেজ পিয়ে। এতেকে,— বধ কৰা, গুরুতৰ দণ্ড দিয়া, to kill, to punish severely.

তেজক পানী কৰা—ক্ৰি, অতিৰিক্ত শ্ৰম কৰিলে তেজ পনীয়া হয় অৰ্থাৎ তেজৰ বল কমে। এতেকে,—-কঠিন পৰিশ্ৰম কৰা, to labour too hard.

তেজে ফুটি যাওঁ ফাটি যাওঁ কৰা—ক্ৰি, মানুহটোৰ নাড়ীত তেজৰ প্ৰবাহ ইমান বেচি বোলা হৈছে যে থাকিবলৈ ঠাই নোপোৱাত নাড়ী ফুটি= ফাটি তেজ ওলাই পৰিবৰ উপক্ৰম হৈছে। এতেকে,—গাত বৰকৈ তেজ হোৱা, to have a blooming appearance.

তেল-টেঙ্গা ঘঁহা— ক্ৰি, গাৱঁলীয়া মানুহে তেল আৰু টেঙ্গা ঘঁহি গা পৰিষ্কাৰ কৰে। এতেকে,— গা আওঁতোৱা, to be neat and in good order.

তেল নাইকিয়াত ফপৰীয়া হোৱা— ক্ৰি, অৱস্থাহীন হলে মানুহ জুৰুলা হয়। অৱস্থা- হীন হোৱা কথা স্বীকাৰ নকৰি কোৱা হৈছে যে তেল নঘঁহাৰ নিমিত্তে হে চুলি ফলৰীয় হৈছে, আন কাৰণে নহয়। এতেকে,—অৱস্থা [ ১৩৪ ] বেয়া হোৱা সত্ত্বেও বেয়া বুলি নোকোৱা, not to admit misfor tune though afflicted with misfortune as a matter of fact.

তেলীয়াই তেল পোলোৱা, কপহুৱাই পেট পেটোৱা—ক্ৰি, ( সাধুকথা) তেলীয়াই তেলৰ ভাৰ পৰি যোৱাত কান্দিবলৈ ধৰিলে। কপহুৱাই ফাকটি জুৰি সহানুভূতিপ্ৰকাশ কৰাৰ ভাৱেৰে লগতে এপোনে কান্দিবলৈ ধৰিলে, আন পোনে কপাহবিলাক তেলত পেলাই লেটপেটাই ললে। তেলীয়াই কান্দি-কাটি গুচি গল, কপহুয়াই তেলখোৱা কপাহ লৈ নিজৰ ঘৰ পালে গৈ। নিজ ঘৰত কপাহ চেপি আটাইখিনি তেল উলিয়াই ললে। এতেকে,—পৰৰ দুখ পতিওৱাৰ চলেৰে স্বাৰ্থসিদ্ধি কৰা, to serve one's ends under a pretence of express- ing sympathy with another in distress.

তেলে ধৰা—ক্ৰি, (তেল= চৰ্ব্বি। ) চৰ্ব্বি বাঢ়িলে মানুহ বা জন্তুৰ ফুৰ্ত্তি বেচি হয়। এতেকে,—বেচি ফুৰ্ত্তি হোৱা, to be full of life and vigour.

তোম বান্ধি উটাই দিয়া—ক্ৰি, [ তোমত বান্ধি নৈত উটাই দিয়া ] নৰ-বধীয়ে মানুহক বধ কৰি ডোখৰ-ডোখৰকৈ কাটি তোমত ভৰাই নৈত উটাই দিয়ে, যাতে চিন-ছাব নথকা হৈ তাৰ ধৰা পৰিবৰ আশঙ্কা নাথাকে। এতেকে,—উগ্ৰ দণ্ড দিয়া, to punish severely.

তৌবা তৌবা দেখুওৱা—ক্ৰি, ‘তৌবা’ মুছলমানী শব্দ। কোনো বিপৰীত ঘটনা দেখিলে মুছলমানে ‘তৌবা’ শব্দ উচ্চাৰণ কৰে। এই স্থলত, এনেকুৱা বিপৰীত ঘটনা দেখুওৱা হয় বোলা হৈছে যে মানুহ জনে ’তৌবা’ ‘তৌবা’ কৰিব লগাত পৰে। এতেকে,—বিপৰীত ঘটনা দেখুওৱা অৰ্থাৎ গুৰুতৰ ভাবে অহিত আচৰণ কৰা, to harm a person seriously.

[ ১৩৫ ]

থ।


থল গৰকা—ক্ৰি, থল (স্থল) গৰকিলে বহে। এই স্থলত কোনো থলৰ মানুহক গৰকা বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—কোনো ঠাইৰ মানুহবিলাকক কিছুকাল থাকি বহুওৱা অৰ্থাৎ বশ কৰা, to establish one's reputation in a place by riding in it for some time.

থান-থিত নোহোৱা—বিণ, [ স্থান-স্থিতি নোহোৱা ] লৰি ফুৰা অৰ্থাৎ ঘৰ-বাৰী নোহোৱা দুখীয়া, vagabond, indigent,

থালি ভগা জুইয়ে খেদা—ক্ৰি, কুঁহিয়াৰৰ ৰহিৰ থালি ভাগিলে থালি-গীতৰ জুইয়ে সন্মুখত যাকে পায় তাকে ভস্মীভূত কৰে। এতেকে,—পিচে পিচে নেৰা-নেপেৰাকৈ খেদি যোৱা, অনবৰত দ্ৰোহ আচৰা, to pursue relentlessly, to continue to act hostilely.

থিয়-কাণ—বিং, হাবিত জন্তুৱে খিৰিক-খাৰাক শব্দ হলে কাণ থিয় কৰি শুনে। এতেকে,—সজাগ, সাৱধান, wakeful, vigilant.

থিয় গোৰ—বিং, থিয় হৈ মৰা গোৰ, টান গোৰ, a severe kick.

থিয়ৈ থিয়ৈ স্বৰ্গলৈ যোৱা—ক্ৰি, অতি পুণ্যাত্মা মানুহে পূৰ্ব্বকালত থিয় হৈ থকা অৱস্থাৰে স্বৰ্গলৈ গৈছিল বুলি কয়। এতেকে,—স্ব-শৰীৰে স্বৰ্গলৈ যোৱা; ধৰ্ম্মজীৱন ধাৰণ কৰা, to ascend the heaven in flesh and blood; to lead a saintly life.

থিয়ৈ মৰা— ক্ৰি, থিয় অবস্থাতে বা তৎক্ষণাৎ মৰা অৰ্থাৎ নভবা-নিচিন্তা ডাঙ্গৰ বিপদত পৰি মৰাপ্ৰায় হোৱা , to be ruined by falling in to an unforeseen danger.

থুকুচি পেলোৱা—ক্ৰি, কোনো বস্তু গড়ত থৈ থুকুচ-থুকুচ-কৰে দাৰে কাটি পেলোৱা হয়। এই স্থলত ককৰ্থনাৰ দ্বাৰা থুকুচি পেলোৱা বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—ককৰ্থনাৰ দ্বাৰা কাটি পেলোৱাৰ তুল্য কৰা অৰ্থাৎ বৰকৈ ককৰ্থনা কৰা, to scold sharply.

থুপৰী তিৰোতা— বিং , থুপৰী=(থোপোৰা+ঈ, স্ত্ৰীলিঙ্গ। ) জন্মগত আসোঁৱাহ থকাত কোনো তিৰোতাই থোপোৰা লাগি থাকে। কন্যাকালৰ সময় হোৱাতো তেনে তিৰোতাৰ কন্যাকাল নহয় আৰু তেওঁ গৃহস্থালী কাৰ্য্যতো অকামিলা হয়। এতেকে,—বাঢ়িব নোৱৰা কঁটিয়া তিৰোতা [ ১৩৬ ] কন্যাকালৰ সময় হোৱাতো কন্যাকাল নোহোৱা তিৰোতা; অকাৰ্য্যভাগী তিৰোতা, a woman of arrested development; a woman not subject to menstruation; an accomplished woman.

থেকেচ-নেকেচ কৰা--ক্ৰি, কোনো বস্তু অনাদৃত হলে থেকেচ-কৰে পেলাই দিয়ে। ( ’নেকেচ’ অনুকাৰ শব্দ ) এতেকে,—অনাদৰ কৰা, to alight, to treat with intentional neglect or superci- liouness.

থেকেচি পেলোৱা—ক্ৰি, [ মুখ মাটিত থেকেচি পেলোৱা] উগ্ৰ দণ্ড দিয়া, to punish severely.

থেকেৰা ঠহা দিয়া—ক্ৰি, থেকেৰা বৰকৈ ঠাহি লোণ সানি ৰদত শুকাই থোৱা হয়। এতেকে,—কথাৰে কোনো মানুহক বৰকৈ ঠাহি পেলোৱা অৰ্থাৎ অতিকৈ গালি-শপনি পৰা, to reproach vilely.

থেকেৰা ফুল—-বিং. থেকেৰাৰ ফুল নাই, কিন্তু প্ৰবাদ আছে যে থেকেৰা ফুল ৰাতিৰ ভিতৰতে ফুলে, ৰাতিৰ ভিতৰতে সৰে. কোনেও তাক দেখা নাপায়। এতেকে,--কোনেও বুজ নোপোৱাকৈ গুপ্তভাৱে কৰা কাৰ্য্য, a secret act.

থেন-থেন মেন-মেন—বিং, [ 'থেন-মেন’ পদং দ্বিত্ব] ‘থেন-মেন’ পদ 'থান-বান’ পদৰ অপ-ভ্ৰংশ। কোনো বস্তু ভাগিলে টুকুৰাবিলাক থান-বান হৈ যায় অৰ্থাৎ ঠায়ে ঠায়ে উফৰি পৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে প্ৰকৃত ৰোগ নাই কিন্তু গাটো ভগা-ছিগাৰ নিচিনা অনুভৱ হৈ থাকে। এতেকে,—সামান্য শাৰীৰিক বিকাৰ, slight indisposition.

[ ১৩৭ ]

দ।


দাঁত কৰচা—ক্ৰি, বৰকৈ খং উঠিলে মানুহে দাঁত কৰচে। এই বাক্য অকৰ্ম্মক আৰু সকৰ্ম্মক উভয় প্ৰকাৰে ব্যৱহৃত হয়। এতেকে,—বৰকৈ খং উঠা বা খং কৰা, to be infuriated, to reproach over much.

দাঁত ছেলোৱা—ক্ৰি, মৰা মানুহে দাঁত ছেলাই পৰি থাকে। এতেকে,— মানুহৰ দৰে একো কৰিব নোৱৰাকৈ পৰি থকা, অকৰ্ম্মণ্য হোৱা, to lie useless.

দাঁত ছেলোৱা—ক্ৰি, (ছেলোৱা =উলিওৱা ) বৰকৈ হাঁহিলে দাঁত ওলাই থাকে। এতেকে,—বৰকৈ হঁহা, to laugh outright.

দাঁত নিকটোৱা—ক্ৰি, মৰা শৰ দাঁতবিলাক নিকট খাই থাকে অৰ্থাৎ ওলাই থাকে। এতেকে,—মৃত্যুগামী হোৱা, to die.

দাঁত নিকটোৱা— ক্ৰি, বৰকৈ হাঁহিলে দাঁত নিকট খায় অৰ্থাৎ ওলাই থাকে। এতেকে,—বৰকৈ হঁহা, to laugh outright.

দাঁত নিকটোৱা—ক্ৰি, মেকুৰী বা কুকুৰক খেদি নিলে যেতিয়া সি সাৰিব নোৱৰা হয়, তেতিয়া উভতি দাঁত নিকটাই দেখুৱায়। সেইৰূপে মানুহে কোনো দোষ কৰিলে যদি সাৰিব নোৱৰাকৈ ধৰা পৰে, তেতিয়া সি লাজত দাঁত নিকটাই হঁহাৰ ভাব দেখুৱায়। এতেকে,—বৰকৈ লাজ পোৱা, লাজত উপায় নোপোৱা, to be put out of countenance.

দাঁতে দাঁতে লগা—ক্ৰি, মৃত্যুৰ সময়ত মুখ মেলিব পৰা নাযায়। তেতিয়া ওপৰৰ দাঁতে তলৰ দাঁতে লাগি ধৰ। এতেকে,—মৃত্যুকাল উপস্থিত হোৱা, to be on the point of death.

দন্দ জোকোৱা-ক্ৰি, আগৈয়ে নিজে জোকাই দন্দ পাতি লোৱা, to pick a quarrel.

দমদমোৱা—ক্ৰি, মাটিত গোৰাহানি মাৰি, দম্ দম্ শব্দ কৰা, খঙ্গাল ভাব দেখুওৱা, to assume an offensive attitude,

দৰা দেখুৱাই সুৱাগুৰি তোলা—ক্ৰি, বিয়াত দৰা কন্যা-ঘৰলৈ অহাৰ পূৰ্ব্বেই সুৱাগুৰি তোলাৰ নিয়ম। দৰা আহিলে দৰাক দেখুৱাই সুৱাগুৰি তুলিবলৈ যোৱাটো গহৰিৰ কাৰ্য্য। এতেকে,-- অতি বিলম্বকৈ কাৰ্য্য [ ১৩৮ ] কৰা, to make very great delay in doing a thing.

দলনিত পোনা মেলা—ক্ৰি, দলনি ডাঙ্গৰ জলাশয়। দলনিত গৰৈ শল, শাল আদি মাছে অসংখ্য পোনা জগাই মেলি দিয়ে। পোনাবিলাকে চাৰিও পোনে সিঁচিৰতি হৈ অনাই-বনাই ফুৰে। এতেকে, অনাই-বনাই ফুৰা অৱস্থা কৰা, থান-থিত নোহোৱা কৰা, অত্যন্ত দুৰ্দ্দশাগ্ৰস্ত কৰা, নিৰাশ্ৰয় কৰি এৰি দিয়া, to set a person at large without any one to protect him, to let a person loose in the broad world without any one to take care of him.

দশৰথৰ এগছ কূটা দুগছ নকৰা— ক্ৰি, এগছ কুটা ছিঙ্গি দুগছ কৰিলে যৎসামান্য কাৰ্য্য কৰা হয়। এই স্থলত, সিমান ফেৰাও কাৰ্য্য নকৰে বোলা হৈছে। ঘৰখনত দহ গছ কুটা থাকে অৰ্থাৎ অনেক সৰু-সুৰা কাম থাকে। সেইবিলাক কামৰ এফেৰিকে নকৰে বোলা হৈছে। ‘দশৰথৰ' বিশেষ একো অৰ্থ নাই। দশ’ শব্দ যোগ দি এটি সংজ্ঞা শব্দ যুগুত কৰা হৈছে মাথোন। এতেকে,—সমূলি কাম-বন নকৰা, to do absolutely no work, to lie wholly inactive,

দহ বুলিলে দহ হোৱা, পঁচি বুলিলে পঁচি হোৱা—ক্ৰি, (কড়ি খেলৰ বাক্য) পঁচি =পঁচিছ। দহ বুলি কড়ি পেলাই দিলে দহ পৰে আৰু পঁচি বুলি পেলালে পঁচি পৰে। এতেকে,—যিহকে বোলা যায় সেয়ে হোৱা অৰ্থাৎ ইচ্ছানুযায়ী কাৰ্য্য হোৱা, to have anything ful- filled according to one's desire.

দহ ভকতৰ আঁৰ হোৱা—ক্ৰি, কোনো মানুহ মৰিলে সি দহ ভকতৰ (ৰাইজৰ) আঁৰ হয়, অৰ্থাৎ তাক ৰাইজে সংসাৰত আৰু দেখিবলৈ নাপায়। এতেকে,—মৃত্যু প্ৰাপ্ত হোৱা, to die,

দহ ভকতৰ আশীৰ্ব্বাদ—বি,, (দহ ভকত=ৰাইজ। ) ৰাইজৰ আশীৰ্ব্বাদ, the blessing of the people.

দহ ভকতৰ দোষে ছোৱা—, (দহ ভকত=ৰাইজ। ) ৰাইজক অসন্তোষ দিয়াটো দূষণীয় কাৰ্য্য। (দোষে ছোৱা= দোষ লগা ) এতেকে,— ৰাইজৰ বিৰক্তিভাজন হোৱা, to incur the displeasure of the public.

দহখন মুখে কথা কোৱা—ক্ৰি, দহ বেলি দহ ৰকমে কথা কোৱা, বেলিয়ে [ ১৩৯ ] বেলিয়ে সলাই কথা কোৱা, to change one's opinion every time.

দহটকীয়া হোৱা—ক্ৰি, কোনো মানুহে বহু টকা রুপৰ গৰাকি হলে যেনে হয় তেনে হোৱা; গম-গমীয়া হোৱা; সুস্থ ও সবল হোৱা, to be strong and vigorous

দহো কুৰি—ক্ৰি-বিণ, দহো কুৰি শপথলৈ মন কৰি নিশ্চিতকৈ, অৱশ্যে অৱশ্যে certainly, without fail.

দক্ষিণা লোৱা খোজ দিয়া—ক্ৰি, বামুণে শ্ৰাদ্ধাদিত দক্ষিণা লবৰ নিমিত্তে অতি বেগেৰে খোজ দিয়ে। এতেকে,—অতি বেগেৰে খোজ দিয়া, to walk too fast.

দাং খাই উঠা—ক্ৰি, [খঙ্গত দাং খাই উঠা] অধিক খঙ্গত মানুহে ইচ্ছা নকৰা স্বত্ত্বেও দাং খাই উঠে অৰ্থাৎ থিয় হয়। যুঁজিবলৈ হলে মানুহে থিয় হব লাগে। এতকে,—খঙ্গৰ ভমকত থিয় হোৱা, যুঁজিবলৈ উদ্যত হোৱা, to rise to one's feet in a menacing attitude, to show fight.

দাতা কৰ্ণ—বিং, কৰ্ণে নিজৰ পুতেক বৃষকেতুক বামুণক দান দিছিল। এতেকে,— মহাদানী পুৰুষ, a great philanthropist.

দান চাই দক্ষিণা-—বিং, বামুণক দান দিওঁতে দানৰ লগত দক্ষিণা দিব লাগে। দান যদি ডাঙ্গৰ হয়, দক্ষিণা বেচিকৈ দিব লাগে। দান যদি সৰু, দক্ষিণা তাকৰকৈ দিব লাগে। এতেকে,—যথোচিত কাৰ্য্য, an appro- priate action.

দান-মান কৰা—ক্ৰি, কোনো মানুহক এটা বস্তু দি ঘূৰাই আনিলে

তেওঁক এবেলি মান কৰি ঘূৰি অমান কৰা হয়। এতেকে,—কোনো 

মানুহক এবেলি মান কৰি ঘূৰি অমান কৰা, সম্ভ্ৰম দেখুৱাই অব্যবহিত পাচতে অসম্ভ্ৰম দেখুওৱা, to show disrespect immediately after respect.

দান্তে তৃণ ধৰা—ক্ৰি, পূৰ্ব্ব কালত শৰণাগত হলে দাঁতেৰে তৃণ কামুৰি ধৰাৰ নিয়ম আছিল। এতেকে,--শৰণাগত হোৱা, to own allegiance to submit.

দানে ভাওৱে অহা --ক্ৰি, কিনোতাই কিনিবৰ দামে-ভাওৱে মিল হোৱা কোনো [ ১৪০ ] বিষয়ৰ প্ৰস্তাবত উভয় পক্ষৰ সৰ্ত্ত মিল হোৱা, to come to terms

দিন উঠা—ক্ৰি, [ শুভ দিন উঠা ] শুভ দিন উদিত হোৱা, ভাগ্যোদয় হোৱা, the rising of fortune.

দিন উঠা—ক্ৰি, [ শুভ দিন উঠা ] শুভ দিন গুচা, সৌভাগ্য দূৰীভূত হোৱা, the coming of good days to all end.

দিন পৰা—ক্ৰি, (শুভ দিন পৰা ] শুভ দিন অন্ত হোৱা, সৌভাগ্য অৱসান হোৱা, the waning of fortune.

দিন পালে ক্ষণ পোৱা—ক্ৰি, বহু দিন পালে শুভ ক্ষণ উলিয়াই লব পৰা যায়। এতেকে,—সময় পালে সুযোগ পোৱা, to find opportunity by securing delay.

দিন ভিক্ষা কৰি তনু ৰক্ষা কৰা—ক্ৰি যি মানুহৰ সঞ্চিত ধন-বিত নাই, সি দিনে কাম কৰি তাৰ উপৰ্জ্জনৰ দ্বাৰা ঘৰ চলায়। এতেকে,—দিনে ভিক্ষা কৰি পোৱা অন্নৰ দ্বাৰা প্ৰাণধাৰণ কৰা অৰ্থাৎ নিচেই দুখীয়াভাৱে গৃহস্থালি চলোৱা, to live from hand to mouth.

দিন মন্দ হোৱা—ক্ৰি, (জ্যোতিষীয়া মাত) অৱস্থা অশুভ হোৱা, to be fallen on evil times.

দিনে নটা—ক্ৰি, (দিন=আয়ুস। ) আয়ুসৰ নাটনি হোৱা, অল্পায়ুস হোৱা, to to be short-lived.

দিনেকে দিনে—ক্ৰি-বিণ, [ দিনেকে দিনেকে ]( দিনেক = এক দিন। ) প্ৰত্যেক দিনে, every day.

দিহা লগা—ক্ৰি, (দিশ’ শব্দৰপৰা ‘দিহা’ শৰৰ উৎপত্তি হৈছে। ) ভাল ব্যৱস্থা হোৱা। তাৰপৰা— (ব্যঙ্গাৰ্থত) ডাঙ্গৰ অসুবিধা হোৱা, to be settled, hence (ironically) to be done for.

দিহিঙ্গে দিপাঙ্গে—ক্ৰি-বিণ, [ দিহাঙ্গে দিবাঙ্গে] দিহাং আৰু দিবাং শদিয়াৰ ওপৰে আছে। এই দুই নৈ নামি আহি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ আকাৰ ধাৰণ কৰিছে। এতেকে,—যতে ততে বিপদসঙ্কুল ঠাইত, in distant regious attended with danger.

দীঘল দি পৰা—ক্ৰি, মাটিত হাত ভৰি মেলি দীঘল দি পৰি সাষ্টাঙ্গ প্ৰণিপাত কৰা হয়। এতেকে,--সম্পূৰ্ণৰূপে সেও হোৱা, to submit unconditionally. [ ১৪১ ] দীঘল ঠেঙ্গীয়া—বিণ, বৰষুণৰ ধাৰবিলাক দীঘল ঠেঙ্গৰ নিচিনা দেখা যায়। এতেকে—বৰষুণ, rain.

দীঘল পৰুৱা—বিং, সাপ পৰুৱা জাতীয় প্ৰাণী, প্ৰভেদ এয়ে যে সাপৰ আকৃতি দীঘল। এতেকে,—সাপ, a snake,

দুই নাওত দুই ভৰি থোৱা—ক্ৰি, এখন নাওত এটা ভৰি আৰু আন এখন নাওত আনটো ভৰি থাকিলে বিপদৰ আশঙ্কা. কিয়নো পানীৰ সোঁতত নাও এখন আঁতৰা-আঁতৰি হব পাৰে। এতেকে,—দোধোৰ-মোধোৰত পৰা, to be in a dilemma.

দুই বাঘে খাব নোৱৰা—বিণ, যদি কোনো গৰু বা মহ বৰ ডাঙ্গৰ আৰু মঙ্গহাল হয়, তেনেহলে তাক দুটা বাঘে মিলিও খাই শেষ কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—বৰ গাৱাল excessively fat.

দুই হাতে আজোৰা—- ক্ৰি, দুয়ো হাতেৰে বন আজুৰি উঘালে বোলা হৈছে। এতেকে,—-অপৰিমিত শ্ৰম কৰা to labour too hard.

দুই হাতে সামৰা—ক্ৰি , বেচি হলে দুয়ো হাতেৰে ধন-বস্তু ধাহি-মুহি সামৰে। এতেকে—অতি হেঁপাহেৰে ধন-বস্তু গোটোৱা, to accumulate property with inordinate covetousness.

দুখ কৰিলে মুখ ভৰা--ক্ৰি, (ভৰা = খোৱা-বস্তুৰে ভৰা ) শ্ৰম কৰিলে ভাল- মতে খাবলৈ পোৱা to be able to earn a comfortable liviling by means of labour.

দুখনীয়া পিন্ধা—ক্ৰি, সৰু ছোৱালীয়ে অকল মেখেলা পিন্ধি থাকে। পাট-গাভৰু হলে গাত এখন গামোছা লয়। এতেকে,—পাট-গাভৰু হোৱা, to arrive at girlhood.

দুখী দুখী অৱস্থাৰে কৰা—ক্ৰি, [ দুখীয়ে দুখী অৱস্থাৰে কৰা ] দুখীয়া মানুহে দুখীয়া অৱস্থাৰে কোনো কাৰ্য্য কৰা, to act like a humble man in a humble way.

দুখে কুলাই-পাচিয়ে নধৰা—ক্ৰি, ধান-চাউল কুলাৰে জাৰি পাচিত থোৱা হয়। ধান-চাউল বেচি হলে পাচি ভৰি যায়। বাকিখিনি কুলাতে থোৱা হয়। কিন্তু ধান-চাউল যদি তাতোকৈ বেচি হয়, তেনেহলে কুলাই- পাচিয়ে নধৰা হয়। এই স্থলত, দুখক ধান-চাউলেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,--অতিৰিক্ত দুখ-কষ্ট পোৱা, to have an [ ১৪২ ] overload of misery.

দুচলি খৰি—বিং, ভকতীয়া মাত। পাপ আৰু পুণ্য, virtue and vice.

দুটি ভৰি ধৰা—ক্ৰি,, দুটি ভৰি ধৰি কাকূতি-মিনতি কৰা হয়। এতেকে,— কাকুতি-মিনতি কৰা , to beseech, to entreat, to pray earnestly.

দুপতীয়াতে জঁয় পৰা—ক্ৰি, , গছৰ পুলি দুপতীয়া অৱস্থাতে জঁয় পৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—প্ৰথম অৱস্থাতে শ্ৰীহীন হোৱা, to be waning at the outset.

দুৰ্ব্বাদল দন্দ— বিং মুকলি ঠাইত দন্দ লাগে। তাত দুৰ্ব্বা অৰ্থাৎ দুবৰি বন থাকে। বৰকৈ দন্দ লাগিলে দুৰ্ব্বাৰ দলন হৈ যায় অৰ্থাৎ বন মৰি যায়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ দন্দ, fierce struggle, violent quarrel, bitter enmity.

দুভছীয়া উত্তৰ—-বিং, [ দুভষীয়া উত্তৰ ] দুটা ভাষাৰে অৰ্থাৎ এটা অৰ্থযুক্ত ভাষাৰে কোৱা উত্তৰ, দ্ব্যৰ্থবোধক উত্তৰ, an ambiguous reply.

দুভাগ খোৱা—বিং, ওজাপালি গোৱাত যি ধন পোৱা যায়, সেই ধনৰ যিমান অংশ পালিয়ে পায়, ওজাই তাৰ দুগুণ পায়। এতেকে,--ওজা, a master, chief or leader.

দুয়োতকৈ দুয়ো চৰা—ক্ৰি, ইটোতকৈ সিটো চৰা আৰু সিটোতকৈ ইটো চৰা অৰ্থাৎ দুয়ো সমান চৰা, to stand out each above the other, i.e. equally in a high degree.

দুষ্টৰ একাল হোৱা, সন্তৰ সৰ্ব্বতিকাল হোৱা—ক্ৰি, দুষ্ট মানুহৰ একালত মঙ্গল হোৱা কিন্তু সম্ভৱ সৰ্ব্বতিকালত মঙ্গল হোৱা, the coming of good fortune to a wicked person only once but to just man as all time.

দূৰতে বিদূৰ হোৱা—ক্ৰি, বিদূৰ=বিশেষরূপে দূৰ, অন্য অৰ্থ, ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ ভায়েক। শব্দৰ খেলা দেখুওৱা হৈছে। বিদূৰ অতি ধৰ্ম্মিষ্ঠ আছিল। তেওঁ অধৰ্ম্মৰ পৰা বহুত দূৰত থাকে। এতেকে,— নিলগতে আঁতৰ হোৱা, to keep oneself at a long distance from anything. [ ১৪৩ ] দূৰৈৰ ৰৌ বৰালি—বিং, ৰৌ আৰু বৰালি ডাঙ্গৰ মাছ কিন্তু সি যদি দূৰত থাকে, তেনেহলে তালৈ মানুহে হেঁপাহ নকৰে। এতেকে,—দূৰৰ লাভ- জনক কাৰ্য্য, a profitable business carried on at a dis- tance from the home.

দেউতা ঈশ্বৰ—বিং, (দেউতা = দেৱতা। ঈশ্বৰ=ঐশ্বৰ্য্যশালী প্ৰভু ) অতি সম্ভ্ৰান্ত লোক, an honorable man.

দেউতা বিধতা বুলি ফুৰা—ক্ৰি, পৰক কাবৌ-কোকালি কৰি ফুৰা, to entreat person servilely with a view to obtain certain favours from him.

দেও উঠা,—ক্ৰি, [ দেও হৈ উঠা ] অপদেৱে লম্ভিলে মানুহে দেও-ধুপাল কৰে আৰু অস্বাভাবিক কথা বলকিবলৈ ধৰে। এতেকে,—অস্বাভাবিক কাৰ্য্য কৰা, to art in an unnatural way.

দেও চাই বলি—বিং, দেও উগ্ৰ হলে, তেওঁক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ বলি ডাঙ্গৰ দিব লাগে। দেও সৰু হলে, বলি সৰু হব লাগে। এতেকে,—যথোচিত কাৰ্য্য, an appropriate action.

দেও দেও কৰা— ক্ৰি, কোনো আচৰিত কথা দেখিলে “দেৱ” “দেৱ” শব্দ উচ্চাৰণ কৰা হয়। এতেকে,—আচৰিত মনা, to be struck with wonder.

দেওধনি উঠা—-ক্ৰি, [ দেওধাইনী হৈ উঠা] দেওধাইনীবিলাকক দেৱে লম্ভে বুলি কয়। তেতিয়া সিহঁতে উন্মত্ত মানুহৰ নিচিনা হয় আৰু ভবিষ্যৎ বিষয়ক প্ৰশ্নৰ প্ৰকৃত উত্তৰ দিব পাৰে। এতেকে,—উন্মত্ত মানুহৰ দৰে আচৰণ কৰা, to act in mud excitement.

দেখা কথা—বিং, যি কথা সকলোৱে দেখিবলৈ পায় অৰ্থাৎ জনাজাত তেনে কথা। তাৰপৰা,--উচিত কথা, হক কথা, an apparent thing hence, a proper thing, a right thing

দেখা কথাত পাট-মঙ্গল চোৱা—ক্ৰি, ভবিষ্যৎ কথা জানিবৰ নিমিত্তে মানুহে পাট- মঙ্গল চায়, কিন্তু যিটো দেখা কথা অৰ্থাৎ যি কথা চকুৰ আগতে ওলাই থাকে, তাক জানিবৰ নিমিত্তে পাট-মঙ্গল চাবৰ আৱশ্যকতা নাই। এতেকে,—স্বতঃসিদ্ধ কথা জানিবলৈ ক্লেশ-সাধ্য উপায় অৱলম্বন কৰা, to make a laborious attempt to find out what is but[ ১৪৪ ] a self-evident truth.

দেখিলে লেখা--ক্ৰি আহোম ৰজাৰ দিনত পাইকৰ হিচাব আছিল। যাতে পাইক লুকাব পৰা নাযায়, সেই নিমিত্তে নিজ চকুৰে নেদেখিলে কোনো পাইক লেখত ধৰা নহৈছিল। মানুহক আগত দেখিলে যেনেকৈ লেখত ধৰা যায়, কাৰ্য্যকো সেইৰূপে আগত দেখিলে অৰ্থাৎ তাৰ ফল দেখিলে লেখত ধৰা যায় এতেকে,—কাৰ্য্যৰ ফল দেখিলে সেই কাৰ্য্যৰ মূল্য নিৰ্দ্ধাৰিত কৰা, to set value to an action by the amount of tangible result which it produces.

দেৱত নলগা, ভকতত নলগা—বিণ, কোনো বস্তু দেৱক উছৰ্গি দিয়া হয় আৰু কোনো বস্তু ভকতলৈ আগ বঢ়োৱা হয়। যি বস্তু দেৱতো নালাগে আৰু ভকততো নালাগে, সেই বস্তু অসাৰ্থক। এতেকে,--অসাৰ্থক, নিষ্ফল, unavailing, useless.

দেৱতাই দিলেও বিধাতাই নিদিয়া— ক্ৰি স্বয়ং দেৱতাই কোনো বস্তু দান কৰিলেও, দেৱশ্ৰেষ্ঠ বিধতা অৰ্থাৎ , ব্ৰহ্ম বিমুখ হলে, তাক ভোগ কৰিবলৈ পোৱা নাযায় বোলা হৈছে। এতেকে, --ভাগ্য সুপ্ৰসন্ন নাথাকিলে কোনো বস্তু পাইও ভুঞ্জিবলৈ নোপোৱা, not to be able to enjoy a gift which is already received if the receiver happens to have a bad luck.

দেশ-ভগন—বিং, দেশত বিপদ হলে মানুহবিলাকে যেনিয়ে তেনিয়ে ভাগি-ভূঁহৰি যায়। এতেক,—ৰাষ্ট্ৰবিপ্লৱ, anarchy, political confusion.

দেশ ছাড়ি বিদেশলৈ যোৱা--ক্ৰি, (ছাড়ি = এৰি। ) অত্যন্ত ভয়ানক কষ্ট নহলে নিজৰ দেশ এৰি মানুহে বিদেশত বসতি কৰিবলৈ নাযায়। এতেকে,— স্বদেশত কষ্ট সহিব নোৱাৰি বিদেশত গৈ বসতি কৰা, to be unable to bear misfortune any longer to one's home and so leave it and settle in foreign land.

দেশৰ মানে—-ক্ৰি-বিণ, [ দেশৰ সমান ] গোটেই দেশখনতে যিমান আছে তাৰ সমানকৈ, বহু পৰিমাণে, অধিককৈ, to a great extent.

দেহতৰ আগ—বিণ, [ দেশত কৰি আগ] দেশখনৰ মানুহতকৈ আগ। আটাইতকৈ আগ , foremost of all

দেহে-কেহে—ক্ৰি-বিণ, [ দেহে গায়ে ] গা লাগি, whole heartedly [ ১৪৫ ] দেহি দুখৰি—ব্য, ( দেহি= ৰ্দেহ, শৰীৰ ) কোনো মানুহৰ নিজৰ শৰীৰক ডুখৰি অৰ্থাৎ একাংশ স্বৰূপ গণ্য কৰি তাৰ বাবে নিজে কষ্ট পোৱাৰ ভাব বুজোৱা হয়। এই বাক্য মানুহত খাটে। এতেকে,—সহানুভূতিব্যঞ্জক অব্যয় পদ, afas বীৰ সৈতে জৰি নোহ কি 'নো ] জী"। incomparabl e l et, দৈত্য-কুলত প্ৰ , এ ৰৈ ৰা যিনি পুকে আলি। এতে তাৰ স ght eous son in a sinful amily. নৈসনা তল যোব—জি, ৰৈ আৰু বাকল এক। সে গ যুগ। ( বৈদেখিনি, যিনাৰ পাখি নি গিলি। বাসমৰৰ, নৰ সাৰ। ) বিতেই পুৰ ৰুম অনুযায়ী ভাগ্য নিয়ে। সেই অন্য সকল এই অক্ষত নুহৰু এগোতি কৰে। এই লত, সব জগ্য শুল গন গন হল কোলা হৈছ। এতে বলা না হো, ন-ন মানৰ বিষয়-সম্পতি সকলো নষ্ট হোয়, to be ruined completely. মৈীৰ গা লৰা--বি, নৈকী ৰ আৰ। গৰাপদ - বু। ২ ত যদিও এক গোকুলত থাই ৰে জৈলি, গুলি চোখ যে ৱৈৰ লৰা এই সকলোৰে নিৰে জানিব পাৰিলে। তবে এ মা॥ pers who is corpicnons, wellnow, renowned. লোপাট ৰুবি , ইমাম মীম খাৰ ই ৰে হৈছে, বে বলে ,

  • মা অনে যে নৈয়। ভে~ে ি

০৪e hearly wave an debt নোপাল গিটাকা-, এ ম-পে ৰে গবে। অ পিপি

  • Sদ

বেলৰ শে গিৰি ৰোখ, নোক এ বোয়াজো গৌৰ [ ১৪৬ ] ঙ্গে মানু, খ, গ ইত্যাদি নাম। গ সিভি , to be abl; to achieve a great do by means of the weight of a great name. নতা চিবিং, এবেলিকে দেৱাই চি। এই চিত। খাবলৈ ৰৰ তেলে। একে-হেলাৰ বত, a much-coved thing দেৱালত কেজি, শতিকাৰী পন্তী জাতি আৰু দেল বেৰ হয়। সেই লেন অসমীয়া মানুহ বুজি নাপায়। এeজে সাত কোৱ, to speak in an uniu- taligible language লে লাশ কে , ও কল এলেই সে কিনিব পৰা যায়। একে এলে মুখ ন , the peommg of any great thing by men of money, যে , লগ ধৰি নিমিতে খেলি যে, to have after money, শনি, ল শেখ ল খ এৰি যে একে-- দিলে সে নি না । [ ১৪৭ ] খনিয়ে ফেলেছি এতিনি গৈ । ৰাৰ সিল চাবি লে, to be by the poet, conquence of an act, মেশিন পৈৰি, খেলৰে চিন লৈ জি বিলিয়ে তিনি আলৰ গাৰ এগিনিত এতি, দি , d by right of purchno i h uppeed by ho w, a vi anubad, লেখকল খেতি ফল আছে সেই ঠাইলৈ ধৰে খেতি * শীৰ গৈ গেল যে, the coming ofancis " company of money. নেই ধৰ্মৰ মূল ৰেজি, পূসে, যাগ-যজ্ঞ, জানয়িনি গী কৰিবলৈ দি লাগে। কোনেই ,

  • যে , the ning of virtue chiefly by

dt of money এলেৰে টোল পজি , খুন এৰি থৈ যৌন আকাৰ আঁৰ যে ১ - কি জে, to acquire " | 5 wa . * [ ১৪৮ ] ধৰ-ধৰ মাৰ-মাৰ লগা— ক্ৰি, দন্দ লাগিলে যুঁজাৰুবিলাকে ধৰ-ধৰ মাৰ-মাৰ শব্দ উচ্চাৰণ কৰে। এতেকে,—হাই-উৰুমি হোৱা, the making of loud noise,

ধৰমৰ খুঁটি—বিং, যাৰ দ্বাৰা ধৰ্ম্ম প্ৰতিষ্ঠিত হৈ থাকে অৰ্থাৎ যাৰ দ্বাৰা ধৰ্ম্মৰ ব্যভিচাৰ নঘটে তেনে মানুহ, বস্তু বা গুণ। (খুঁটিত এৰাল দিয়া মহ- গৰুৰে ধৰ্ম্মৰ ৰিজনি দিয়া হৈছে। ), the main stay of virtue.

ধৰ্ম্ম যুধিষ্ঠিৰ—বিং, যুদিষ্ঠিৰ বৰ ধৰ্ম্মিষ্ঠ আছিল। এতেকে,--মহা ধৰ্ম্মিষ্ঠ পুৰুষ। (সচৰাচৰ বিদ্ৰূপ ভাবত প্ৰয়োগ হয়, কিয়নো যুধিষ্ঠিৰৰ নিচিনা ধৰ্ম্মিষ্ঠ পুৰুষ পৃথিবীত বিৰল। ), virtue incarnate.

ধৰ্ম্মক চিঁয়াই— ক্ৰি-বিণ, [ধৰ্ম্মক চিন্তি ] ধৰ্ম্মক উদ্দেশ্য কৰি, in the name of religion.

স্বৰ ছেলেৰে কিৰ ণ কৰা, to reatrain by means of the chain of religion i. ৫. to make devout by inculoning the precept of religion ফেল , ব ন লাল ব (পি ), ৪০ build an odiice . of virtue. খ গ গ-িবি, ৰ গতি ইন মিছি যে তাৰা হৈ নাই যে, সহজ গৰি নেয়নি। পোৰা, নি অৰ্যাহ, সয়ত গৰু দি গো , এই গজায়। একে বীৰ কি below but inevi blaine vie, -জি (। } ণ yি নেগে। একে-অবিক যে, to be here ঋণ শকে লে দুলিশ, বিজিএমই এ স , নৰ নিদিয়ে বিবিএ এক যুগীয় কাজে লিলা লোয় মিলন , h tus [ ১৪৯ ] মধা-খেৰ of opinion card or intelf, তেকে,- asian hemorial, ন-পুৰীয়া কঠাল পাম্প ( প ন পুৰ গোটাক কি কি ও লেখক, জাৰ ঠাল। কোনো শানুহৰ মতে, থাকলে কল সলমি এপৰা এখন গো যায়। ই দেখা নাপায়। এতে ফেয়িল, লেখ। মি, to keep pronen pir o p o on. পত গলি পাৰি, থালত অ আ ল পানি- আমি সিক। একে--নিউ, , insferior man বামনী ইশফি •শ নি। কি আছে? বুলি সনে। এতেকে-শা- তিৰে, • corru- len women, থাৰে ফলে টা, খলিম লেনি যা জামিয়ে। সেই কাৰে। কোন এক সময় কে খে, ple clicted by Mk w by ones ar or wra whether tor [ ১৫০ ] মেখে | গেণৰ খিৰি শখ নোৱাৰে, ওখাপি এ পিল খে, ৰে ৰে পিতল বিবিকে পি! - যে উদিত দৈ , to behave wi wkward egulation in traitamed osround. এই পানী খোৱা-বি, কোলে মাল বহুমূলী বেল গৈছে যে, সেই বু যে পেনি না, সে খোক্স পাঠানে অণী টোকে খাবাৰ। একে-লী, আপু শী, amable, rare. এই পোৱা--কি, কোনো পত্ৰ ধুই পেলালে সেই পাত একণিও এ to troy completely. তিকি , খুন কৰি প, ফুল কে, এম এমণি হোত। (জাতি এত। ) to be out of se is a come down to anond sate. ( পৰি, খড়িৎ গৰি থৈ পাখিৰ মতো । সে সেই ঠাইৰ গা ধু। এ ত ইতি হৈ গল পান । ক ৰি থিয় হোয়, the apparing are one canoniously movon poe কি যে বলে এ গৰৈ নেকি

  • *

RA" [ ১৫১ ] w an easy 6, লৰ শলা--বি, পচ কি যে শ + ফেৰে নিজকে। যে কোলে। এrome, assgard, t

' ' [ ১৫২ ] value with the wook of time. ন পাণী পাই যোৱা-ললটক চনপালী পাকিলে লেপখলা কৰিবলৈ চল কোন। একে--- পাই -এ , to feel exalted by suii.g an advoltageous position ৰণ ৰয়া কি গো , আলেম ৰজাৰ দিনত মবি ফি খেতি কলি দিও ৯ ৰুবিয়াই খেতি কৰি মুঠ ৬•• পুৰান পালে। একে-কোনো ব্য কৰি সমুলি 'ক্ষতিগ্ৰস্ত হো, to suff dead love in business নথি কোবি [ন পি ]ে তে টানকৈ ৰিবলৈ নে ম পুতি মে। এতে লেখা, to speak confidently, to pra with a posive assalace, দেন , নৈশন শ মুঠি। চাপৰিৰ খেৰ তিলে হে লেখত গৰি পৰি, সালটে মানে সেই ৰে কাৰে। একে- নিৰ অধিকাৰলৈ নে আছেতেই নিন্মৰ বুলি ফোনে য, thing not yet to baad. - শিকি, নগাই গ ম ন ইত্যাদি চুৰ কৰে। ৰাতে তে থাকা পৰিলে। সিস এল। এতে-লৈ ম, o make a be a dan. গ ত, মিলা বেলি না যেটি চিল। একে- | uগ্য কি কৰি , to diary of anying a নৰ নিৰি, সে নিলি মি এলে নগৰৰ গুণে। মনে cine প" wry . aaorthy "" ৫ ।

. . । ৫. . . ... . [ ১৫৩ ] available for use,

নগাৰ সংক্ৰান্তি—বিং, অসমীয়া হিন্দু মানুহে সংক্ৰান্তিৰ দিনা লঘোণ দিয়ে আৰু হাল-খতি কৰে। কিন্তু নগাই সেইবিলাক নিয়ম একো নামানে। এতেক,—ধৰ্ম্মহীন মানুহৰ ধৰ্ম্মানুষ্ঠান, religious observation of a person who has no religion.

নগৈ গৰগাওঁৰ বাতৰি কোৱা—ক্ৰি, গৰগাওঁ আসামৰ ৰাজধানী আছিল। সেই নগৰ এনে চমৎকাৰ আছিল যে তালৈ গৈ নিজ চকুৰে নেদেখে মানে লোকৰ মুখে শুনি তাৰ বিবৰণ যথাযথ ধাৰণা কৰা অসম্ভৱ আছিল। এতেকে,— আন্দাজত কথা কোৱা, to speak hearsay, to speak by guess.

নচুৱাই লৈ ফুৰোৱা—ক্ৰি, বান্দৰক নচুৱাই লৈ ফুৰোৱা হয়। মানুহটোৱে যেনেকৈ নচুৱায়, বান্দৰে তেনেকৈ নাচে। এতেকে,—চলাওঁতা মানুহে পৰক তাৰ (চলাওঁতাৰ) মততে চলাই লৈ ফুৰোৱা, to compel to submit to one's will subserviently.

নজনা জনা—বিং, যাক কোনও নাজানে অৰ্থাৎ যাৰ ৰূপ অবিদিত সেই জনা পুৰুষ,ঈশ্বৰ, the unknown i.e. God.

নপতা ফুকন—বিং, ৰজাই পাতিলে হে ফুকন বিষয় পাব পাৰি। এই স্থলত, কোনেও নপতাকৈ ফুকন হৈছে বোলা হৈছে। এতেকে,—নিজে নিজে ডাঙ্গৰ বুলি ফুৰা মানুহ, মইবৰ মানুহ, অহংকাৰৰ ওপৰত প্ৰতাপ দেখুওৱা মানুহ, a self-styled lord, an over-bearing person.

নমো নমো পাৰিজাত—বিং, পাৰিজাত বিশুদ্ধ স্বৰ্গীয় ফুল। 'নমো নমো পাৰিজাত’ বুলি এই ফুলৰ স্তুতি আৰম্ভ কৰা হয় বুজোৱা হৈছে। বিশুদ্ধ মানুহক পাৰিজাত ফুলেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—নীতি- ধৰমৰ পৰাকাষ্ঠা, excessive orthodoxy.

নৰ-মনিচক ছদ্ম দেখুওৱা—ক্ৰি, নৰ-মনিচ। নৰ-মনুষ্য। দেবযোনি বা ভূঁত- যোনিয়ে বা অদ্ভুক্ত ক্ষমতাশালী পুৰুষে সাধাৰণ মানুহক অমানুষিক কাৰ্য্য দেখুওৱা, the showing of a miracle to an ordinary man by a spiritual being or by a man of superior intelligence.

নল মৰি গজালি ওলোৱা—ক্ৰি, নল পৰিণত হৈ শুকাই মৰি যায়। কিন্তু [ ১৫৪ ] তেতিয়া তাৰ মূলৰপৰা গজালি ওলায়। এতেকে,—-মানুহ বুঢ়া হৈ মৰি সিহঁতৰ পো-পোৱালিৰ জন্ম হৈ সিহঁতৰ ঠাই অধিকাৰ কৰা , the filling of gaps created by the death of old people by their sons.

নলগা জেঙ্গাত লগা—ক্ৰি, (জেঙ্গা = লেঠা। নলগা =য’ত লাগিব নালাগে তেনেকুৱা। ) যি লেঠাত ব্যাপৃত হব নালাগে তেনে লেঠাত ব্যাপৃত হোৱা, to engage in a matter with which one should have nothing to do, to interfere unnecessarily.

নলে-গলে লগা— বিং, নল অৰ্থাৎ ডিঙ্গিৰ নলি আৰু গল অৰ্থাৎ ডিঙ্গি এই দুটাৰ দৰে লগালগি বা প্ৰিয়তম বন্ধু, dearest friend.

নষ্ট যোৱা—বি, দুষ্কাৰ্য্য কৰিলে ফল স্বৰূপে মানুহ নষ্ট হয়। এতেক,—-দুষ্কৰ্ম্মা (গালিৰ মাত। ) wicked, unrighteous (a term of abuse).

নহবলৈ হোৱা—ক্ৰি, [ আনৰ নহবলৈ হোৱা ] অন্যান্য মানুহৰ কাৰো কতো. তেনেকুৱা নহব এইভাৱে হোৱা, অসদৃশভাৱে হোৱা, অসাধাৰণ ভাৱে হোৱা, অতুলণীয়ভাবে হোৱা, to take place in an extra-ordinary, unusual, incomparable, excellent manner.

নাই তই নাই মই বুলি লগা—–ক্ৰি,, [হয় মই, নাই তই, হয় তই, নাই মই ] দুটাৰ ভিতৰৰ এটা মৰিব এটা জীব এই বুলি যুঁজ লগা , to engage in a deadly dual.

নাই নুই কৰা—ক্ৰি, [ নাই নহয় কৰা] আসৈ মতা, to deny.

নাই নৌ কাটোঁতেই ঘোৰোচ কৰা—ক্ৰি, গৰুৰ পোৱালি জগা মাত্ৰকতে, নাই নৌ কাটিবলৈ পাওঁতেই কঁৰীয়া পাতি ঘোৰোচ-ঘোৰোচ করে খীৰাবলৈ যায় বোলা হৈছে। এতেকে,— কোনো কাৰৰ ফল ভোগ কৰিবৰ নিমিত্তে অধৈৰ্য্য হোৱা, to be impatient to enjoy a thing before the preliminaries necessary to give effect to possession are completed.

নাই বুলিলে সাপতো বিষ নোহোৱা— ক্ৰি সাপে ডাকিলে যদি নাই ডকা বুলি মনতে ভাবি লোৱা যায়, তেনেহলে বিষ নাইকিয়ায হয় বুলি মানুহে কয়। এতেকে,--নামানিলে একো নোহোৱা, the coming to nothing [ ১৫৫ ] মাই। of an evil if it is thought hot to be an evil at l নাই বুলিলেও হাতীৰ পেটত এ গণী, গামতীৰ সে মউ থে নিজেৰে পেটৰ। গা ভাসাই গৰৈ ৰৈ কৰে। তাৰ পেট ও পা পা এক। , এই যে , যে ৰ পেট পানী মা বুলিশেও একই পানীয়ে। এ মানুহ হয় পুৰ। ৈ তবে এ যেই সেই বস্তু সদাই যথেষ্ট পৰিমাণ এক, ডা মায়ে কোনো বিষয়ে কোনো ফালে সৰশত নোহোঝ, the toping of a great ma short of absolute destin,in try not at any timg. নাই ৰামটা নাই বাটী বুলি-ঞি-বি, আগৰ দিনত যাতায়াত বিধা না জামটা আৰু গুৱাহাটী দূৰীয়া ৰাই আছিল। কোনো দূৰণীয়া বাটলৈ যাবলৈ হলে মুছে কৈছিল—নাই ৰজামটা নাই গুৱাহাটী” অৰ্থাৎ “দেশ এনি যলৈ হয় লৈ যাম। ” ভেবে, প্ৰাণৰ মমতা এৰি অৰ্থ এণ-টকি, desperatoly. নাইত হাত দিয়—ক্ৰি, নাই’ শব্দৰ ওপৰত খেল কৈছে। এক অথ, অগৰ বুজোৱা অব্যয়। আন অৰ্থ, না। কোনো প্ৰশ্ন কৰিলে ‘না’ ‘নাই কৰা নাই হো' ইত্যাদি উত্তৰ দিলে ‘নাইত হাত দিতে বুলি কোৱা হয়। একে-নাই শত হাত দিয়া অথাৎ মা বুলি কোৱা, to give a negative reply. নাইকিয়াৰ মাক-বি, অসমীয়া মানুহে ঘৈণীয়েকক নাম কাঢ়ি নামাতি শা নামেৰে মুৰ মাৰু বুলি মাতে। বি জনা বৈধৰ শৰ। এ তেওক কালেই নাকি এক' বুলিব লাগে। এতে নিশান মৈণ, a candles wife, খুবি গুলি পালেও টিলৰপৰা নন-কি, কবিগালে আওণ মন কাণ উঠি গুৰি পোমায়। বিয়ালৰ আন বেঠি, আ লিকা নাৱৰীয়াৰু, হনুৰ দিয়ে। নাৰ সি। গান ছেst বয়ে এনে গব বুজোখ। ৈ এই ফলত সে নি। বৰ এগৰ ইমান বেছি, মৃত বুলি লৈ কে নিয়ে [ ১৫৬ ] in slightly although dire consequences may result, to keep up vanity at the greatest sacrifice.

নাওৱে গাওঁৱে একে—বিণ, [ নামে গ্ৰামে একে ] ( গ্ৰাম = গুণগ্ৰাম। ) নাম অনুযায়ী গুণাৱলী থকা, possessing qualities appropriate to the name.

নাও-পেটা মানুহ—বিং, নাওৰ তলিখন চেপেটা আরু দীঘলীয়া। এতেকে,— চেপেটা আৰু দীঘলীয়া পেটৰ মানুহ, a person with a boat- shaped belly i. e. an extended level belly.

নাক-কটা—বিণ, নাক কটা অপমানৰ বিষয়। এতেকে,—অপমানজনক, dis- graceful.

নাকটো গুৰি চপাই কটা—ক্ৰি, আহোম ৰজাৰ দিনত নাক-কটা, দণ্ডৰ বিধি আছিল। অপৰাধৰ গুৰুত্ব অনুযায়ী নাকৰ পৰিমাণ কটা হয়। অতি ডাঙ্গৰ অপৰাধ হলে নাকটো গুৰিলৈ চপাই কটা হয়। এনে কাৰ্য্যৰ দ্বাৰ অপৰাধীক অতি লাজ দিয়া হয়। এতেকে,—অতিপাত লাজ পোৱা, to be ashamed exceedingly.

নাকৰ তলে গোজা—ক্ৰি, নাকৰ তলত মুখ থাকে। এতেকে,—-মুখে দি গুঁজি দিয়া অৰ্থাৎ মুখেৰে খোৱা। ( বিদ্ৰুপ ), to thrust into the opening down the nose i. e. to eat. (used ironically.)

নাক-কাণ কটা— বিণ, আহোম ৰজাৰ দিনত নাক আৰু কাণ কাটি দণ্ড দিয়া বিধি আছিল। যি মানুহৰ লাজ নাইকিয়া, সেই মানুহে মাথোন এনে গুৰু দণ্ড পোৱাৰ যোগ্য অপৰাধ কৰিছিল। এতেকে,—-নিলাজ, scandalous, disgraceful.

নাক চকু লগা মানুহ— বিং , নাক আৰু চকু সকলো মানুহৰে গাত লগা থাকে। এতেকে,— বিশেষত্ব নথকা, সৰ্ব্ব-সাধাৰণ মানুহ, person of everage qualification.

নাকৰ পানী চকুৰ পানী একে হোৱা—ক্ৰি, বৰকৈ কান্দিলে নাকৰ পানী আৰু চকুৰ পানী ওলাই একাকাৰ হয়। এতেকে,—বৰকৈ কন্দা, to weep bitterly.

নাকনী-কাননী হোৱা— ক্ৰি, [ কাননী-নাকনী হোৱা চোৱাঁ ] নাখালে [ ১৫৭ ] কৰিব পৰা নাযায়, আৰু আহাৰ খালে পেট গধুৰ হৈ কাম কৰিবলৈ লৰি চৰি ফুৰিব পৰ নাযায়। এতেকে,—কোনো অৱস্থাতে কাৰ্য্য কৰিবলৈ অক্ষম, অতিপাত এলেহুৱা, too lazy for anything.

নাচোনখন দিয়া—ক্ৰি, তাই বহুৱাই নাচোন বলে কৰি ৰং দেখুৱায়। এতেকে,— বহুৱালি কৰা, to act with lovity.

নাদৰ ভেকুলী—বিং, নাদৰ ভিতৰত ভেকুলী থাকে। সেইবিলাকে নাদৰ বাহিৰৰ কথা একোকে নাজানে। এতেকে,— অজ্ঞ মানুহ, one without the least experience of the outside world.

নান্নং ন বস্ত্ৰং—বিণ, [ ন অন্নং ন বস্ত্ৰং। ] (সংস্কৃত বাক্য। ) অন্ন আৰু বস্ত্ৰ নাই অৰ্থাৎ খাবলৈ ভাত নাইকিয়া আৰু পিন্ধিবলৈ কপোৰ নাইকিয়া , ভিকহু, utterly destitute

নাবা বুলিলেও চাপৰি চাপৰি বোৱা— ক্ৰি, ঢোল বজাই থাকোতে ঢুলীয়াক বজাবলৈ হাক দিলেও সি আৰু চাৰি চাপৰ বজাই হে বন্ধ কৰিব পাৰে। যেতিয়া বজাবলৈ কোৱা হয়, তেতিয়া সি সীমা চেৰি বায়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ আনে হাক দিলেও অলপমান নকৰি নোৱৰা, উন্মত্তভাৱে কাৰ্য্য কৰা, to be spurred on to do a thing by excess of spirits.

নাম ফুটি-ফাটি যোৱা—ক্ৰি, কোনো বস্তু ফুটিলে বা ফাটিলে টুকুৰাবিলাক চাৰিও পোনে উফৰি পৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে মানুহৰ নাম ফুটি- ফাটি যায় অৰ্থাৎ চাৰিও পোনে যায়। এতেকে,—নাম চাৰিও পোনে জ্বলা , to be far-famed.

নাম লোৱা—ক্ৰি, মৃত্যু-কালত মানুহে ঈশ্বৰৰ নাম লয়। এতেকে,—মৃত্যু-গামী হোৱা, to remember God in the last moments of life i. e. to die.

নামাতি ৰণ জিকা—ক্ৰি, দন্দ্বত দুজন মানুহে উত্তৰা-উত্তৰি কৰি থাকে। যদি এজনে মাতে, আন জনে নামাতে, মতা জনৰ কথাখিনি নমতা জনে জানিবলৈ পায়, কিন্তু নমতা জনৰ কথা মতা জনে জানিবলৈ নাপায়। পাচত নমতা জনে সেই বাবে নিজৰ সুবিধা কৰি লব পাৰে। এতেকে,— মাত-বোল নকৰি অৰ্থাৎ মনোভাব আনক জানিবলৈ নিদি স্বাৰ্থ-সিদ্ধি কৰা , to serve one’s interest by disceends. [ ১৫৮ ] reticence.

নামৰ মুখেৰে থকা—ক্ৰি, নাম-গোৱাৰ অন্তত প্ৰসাদ খাবলৈ পোৱা যায়। 'নামৰ মুখেৰে' বুলিলে 'নামৰ অন্তত প্ৰসাদ নোখাৱাকৈ শুদা মুখেৰে' বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—অনাহাৰে থকা, to be fisting.

নামলৈ খেদা—-ক্ৰি, নাম অৰ্থাৎ সদ্ নামৰ লগ পাবৰ নিমিত্তে খেদি যোৱা, to hanker after fame.

নাম ধৰ্ম্ম—বিং, [ হৰিনাম ধৰ্ম্ম ] হৰিনাম-কীৰ্ত্তনস্বৰূপ , a form of worship which consists in chanting of hymns to God.

নাল লগোৱা কথা—বিং, দা কটাৰিত নাল লগালে দীঘল হয় আৰু ধৰিবলৈ সুচল হয়। কথাতো নাল লগালে অৰ্থাৎ বঢ়াই কলে প্ৰসঙ্গ দীঘলীয়া হয় আৰু কবলৈ সুচল অৰ্থাৎ ধুনীয়া হয়। এতেকে,—মিছা জোৰা দিয়া কথা, exaggarated language,

নাশ্ৰুত নাভূত—-্ব বিণ, [ ন শ্ৰুতং ন ভূতং ] (সংস্কৃত বাক্য। ) যাক শুনা নাই আৰু যি হোৱা নাই অৰ্থাৎ নোহোৱা নোপজা, আচৰিত, mira- culous, phenomenal, strange,

নাহৰ গছ কটা—ক্ৰি, নাহৰ গছ বৰ টান, তাক সহজে কাটিব পৰা নাযায়। এতেকে,—টান বন কৰা, to do a piece of hard work.

নাহৰতকৈ সুকাঠি ওলোৱ—ক্ৰি, নাহৰ গছতকৈ সুকাঠ নাই। এতেকে,— অতি ভালতকৈ ভাল ওলোৱা, (বিদ্ৰুপ। ) to pretend to be better than the best. (used ironically).

নাহৰৰ গুৰি কটা—ক্ৰি, নাহৰ কাঠ টান, তাৰ গুৰি কাটিবলৈ আৰু টান। এতেকে,—বৰ টান বন কৰা, to do piece of it work

নাহৰৰ গুৰি পেলোৱা—ক্ৰি, [ নাহৰৰ গুৰি কাটি গছ পেলোৱা] নাহৰ গছৰ গুৰি কাটি গছ পেলোৱাটো বৰ টান। এতেকে,—বৰ টান কাম কৰা, to do a piece of stiff work,

নাহৰৰ সাৰ পেলোৱা—ক্ৰি, ( নাহৰৰ সাৰ কাটি গছ পেলোৱা) সকলো গছৰে সানৰ কাটিবলৈ টান, কিন্তু, নাহৰৰ সাৰ কাটিবলৈ আটাইতকৈ টান। এতেকে,— বৰ টান বন কৰা, to do a piece of stiff work.

নিজৰ গাটোকে বলে নোৱৰা—বিণ, ইমান দুৰ্ব্বল বুলি কোৱা হৈছে যে, সি নিজৰ গাটোকে বলে নোৱাৰে। এতেকে,— অতি দুৰ্ব্বল, too weak. [ ১৫৯ ] নিজৰ ভৰিত নিলে কুঠাৰ মৰা—ক্ৰি, গছ কাঁটোতে অকস্মাৎ কুঠাৰ লৈ নিজৰ ভৰিতে লাগে। সেই কাৰ্য্য অনিচ্ছাবশতঃ হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে, ইচ্ছা কৰি নিজে নিজৰ কুঠাৰ মাৰে। এতেকে,— নিজে নিজৰ অমঙ্গল আচৰা , নিজৰ কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা স্বাৰ্থহানি কৰা, to act against one's own interest to pursue a suicidal policy.

নিচালে মৰা—-ক্ৰি, থিয় হৈ থাকোঁতে মানুহৰ গাত বজ্ৰপাত হলে সি সেই ভাবেই ঢাল নোখাৱাকৈ থিয়ৈ থিয়ৈ মৰে। এতেকে,— বিষম বিপদ- গ্ৰস্ত হোৱা, to be struck down instantly by a dire calamity.

নিধনীৰ ধন—বিং, নিধনীয়ে ধন পালে সেই ধন তাৰ অতি আদৰৰ বস্তু হয়। এতেকে,—অতি আদৰৰ বস্তু, a dearly beloved thing.

নিন্দিলে বন্দিবলৈ পোৱা—ক্ৰি, [ আগে নিন্দিলে পাচে বন্দিবলৈ পোৱা] কোনো মানুহক এসময়ত নিন্দা কৰিলে পাচত সেই মানুহকে বন্দিবলগীয়া হোৱা অৰ্থাৎ কোনো বিষয়ে তেওঁতে প্ৰাৰ্থিত হব লগা হোৱা, to have to bow to one who is held in contempt

নিবুকা গৰু—বিং, গৰুৱে মাতিব নোৱাৰে কিন্তু সি অভক্ষ্য (বি) ভক্ষণ কৰে। মুখেৰে বৰকৈ নমতা কিন্তু, কামেৰে অনাচাৰ কৰি ফুৰা মানুহক গৰুৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—অল্পভাষী অনাচাৰী মানুহ। a grave-looking wicked person,

নিবুকা চামন—বিং, চামন দেওৱে গাত লম্ভিলে মানুহ নিবুকা অৰ্থাৎ মাতিব নোৱৰা হয়। এতেকে,— বৰকৈ কথা-বতৰা নোকোৱা মানুহ, অল্পভাষী মানুহ, a person who talks too little.

নিবুকীয়ে গাওঁ ভঙ্গা—ক্ৰি, যি তিৰোতা নিবুকী অৰ্থাৎ যি মানুহেৰে বৰকৈ মাত- বোল কৰি নুফুৰে, তেনে তিৰোতাই গাওঁ ভাঙ্গে, অৰ্থাৎ তলে তলে তেনে তিৰোতাই এনে ভয়ানক দুষ্কৰ্ম্ম কৰে যে, গোটেই গাঁওৰ মানুহ জলৰ-জপৰ হৈ থাকি, গাওঁ এৰি যাব লগীয়া অৱস্থা পায় গৈ। এতেকে,—-বাহিৰে যাক অতি শান্ত যেন দেখা যায় ভিতৰে তেনে মানুহে ঘোৰ দুষ্কাৰ্য্য কৰা , the doing of the worst crime secretly by a person who is known outwardly to be the most [ ১৬০ ] innocent of all.

নিমাতী কন্যা— বিং, (উপকথা) কোনো এজনী ৰাজকন্যাই প্ৰতিজ্ঞা কৰিছিল যে, তেওঁ মুখেৰে নমতাকৈ থাকিব, আৰু যিজন পুৰুযে তেওঁৰ মুখৰ মাত উলিয়াব পাৰিব, তেওঁকে তেওঁ পতি-স্বৰূপে বৰণ কৰিব। এতেকে,—বৰকৈ মাত-বোল নকৰা গহীন ছোৱালী, a girl who talks too little.

নিমূৰমুৰীয়া হোৱা—ক্ৰি, পৰিয়ালৰ ভিতৰত মূৰ অৰ্থাৎ(জন) মানুহ নাইকিয়া হৈ থকা (অকল) মূৰৰ মানুহ হোৱা, পৰিয়ালৰ অন্যান্য মানুহ মৰি-হজি অন্ত হৈ অকলশৰীয়া হোৱা, to be left the solitary figure in the family after the death fall the other member.

নিলগতে চেই চেই কৰ—ক্ৰি, কুকুৰ অশুচি জন্তু। সি আহিব খুজিলে নিলগতে তাক ‘চেই চেই' বুলি খেদি দিয়া হয়। এতেকে,— অতিকৈ ঘিণ কৰা, to look at scorn full, to despise.

নিলগৰ ঢৌ নিলগতে মাৰ নিওৱা— ক্ৰি, ঢৌ নিলগৰ পৰা বাগৰি আহে কিন্তু ওচৰ নৌ পাওঁতেই মাৰ গলে নাওৰ একো হানি নহয়। এতেকে,— বিপদ দূৰতে ব্যাহত কৰা, বিপদ ওচৰলৈ চাপিবলৈ নিদিয়া, to avert a far-off danger.

নিলগৰ পৰ্ব্বত শুৱনী দেখা— ক্ৰি, নিলগৰপৰা চালে পৰ্ব্বত শুৱনী দেখা যায়, কিন্তু ওচৰ পালে গৈ পৰ্ব্বতৰ খাল-বামবিলাক ওলাই পৰে আৰু তেতেয়া তাক নীল বৰণীয়া নেদেখি। সেইৰূপে, নিলগৰপৰা মানুহকো সুখী দেখা যায়, কিন্তু ওচৰৰপৰা চালে তেওঁৰ কি দুখ আছে, তাক জানিব পাৰি। এতেকে,-- আভ্যন্তৰিক অৱস্থা নাজানি মানুহক বাহিৰৰ পৰা সুখী দেখা, to take a person to be happy by seeing him from a distance and not being able to know his real condition.

নিলাজী বনৰ নিচিনাকৈ জঁয়-পৰা—ক্ৰি, নিলাজী বন চুলেই জঁয় পৰে। তাৰ লাজ ইমান বেছি যে ছোৱা মাত্ৰকতে সি সোট-মোচ খাই যায়, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,— অতিৰিক্ত লাজৰ ভাব প্ৰকাশ কৰা, to be overcome with bashfulness. [ ১৬১ ] | dony. যুতে গলে যে-“ শেষেৰ কবি মৰ গলি' নিৰ) সি " বোলা। মানসিক এল । এতে-পাৰিব লগীয় খেলতে চাই খাই নি, to reak up we is mples. নেও পকোৱ-জি গ'পোলে কে কোচ। এ-ে rongly. নেতা লাঞি(উ) আৰ মূলৰ খেতি 'অৱত আছে " তে বিশে। এক এক ৰ কোঁৱত লিখা কেন ৰি ওলমিল। শানুহবিলাকে বটত মুগল বাতে পেলাই মিলে গত শখ। আমি গত আছিল। সেখান “লৈকে মাল শ যাইছিলো সে কি? এই কৈ মুণৰ বোৰ জোৰে খেলৰ খেতেই মানুষৰিল না পৰ গিৰিৰে গৰি পৰি। - এ দিন , to be doneen cu mp [ ১৬২ ] নেদেখাই দেখা—ক্ৰি, যি মানুহে কোনো বস্তু আগৈয়ে দেখা নাই, সে মানুহে সেই বস্তু দেখিলে আচৰিত হৈ চাই থাকে। এতেকে,—আচৰিত হৈ চোৱা, to look a thing with feelings of wonder.

নেদেখিলে এওৱাঁ চৰা— ক্ৰি, এওৱাঁ নাকৰপৰা তেজ ওলোৱা এবিধ ৰোগ। তেজ চৰিলে অৰ্থাৎ ওপৰলৈ উঠিলে এই ৰোগ হয়। তললৈ অধিক পৰ মূৰ দোঁৱাই থাকিলে তেজ চৰে। বেজাৰত মানুহে তললৈ মূৰ কৰি থাকে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে কোনো প্ৰিয় জনক দেখা নাপালে এনে চিন্তান্বিতভাৱে তললৈ মূৰ কৰি থকা হয়, যে তেওঁৰ এওৱাঁ ৰোগৰ উৎপত্তি হয়। এতেকে,—নেদেখিলে অত্যন্ত চিন্তাযুক্ত হোৱা, to be deeply aggrieved at not seeing any beloved person.

নোক-নোকী—বিং, গাহৰিৰ গাটো ধেমেহা, সি নোক্-নোক্ কৰে চৰি ফুৰে। এতেকে,—গাহৰি, (উপলুঙ্গীয়া মাত। ) a pig.

নাম-টেঙ্গৰ—-বিণ, [ নোমে-পতি টেঙ্গৰ ] সৰ্ব্বাৎশে টেঙ্গৰ, অতি টেঙ্গৰ, too cunning.

নোম-নেগুৰ বৰ্জ্জিত—-বিণ, জন্তুৰ নোম আৰু নেগুৰ মাথোন সম্পত্তি। যি মানুহৰ সম্পত্তি একো নাইকিয়া, তাক নোম-নেগুৰ বৰ্জ্জিত জন্তুৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—সৰ্ব্বশূ্ন্য, আও-টোকোনা, poorest of the poor

নোৱৰা হোৱা—-ক্ৰি, [ চোব নোৱৰা হোৱা] তিৰোতা ঋতুমতী হলে মানুহ বা বস্তু একো ছুব নোৱাৰে। এতেকে, ঋতুমতী হোৱা, to be menstruated. [ ১৬৩ ] পতা-পাতৰ সহ-ভাতত খৰিক মৰা-সি, সিলি নি িনো ই দিল। গেলে খৰি আমাৰ নাই। এ , te p ardly. পিয়াপি নিয়—জি, এ এ এ বেলে গেনে শিশিই | হ ম সৰি এনে দে বৈ যে, to t ou on all side.. পেপাৰলি জাজি, গৰি পলি বলি অৰ্থাৎ গত ৮ লেগ সিটি বাঢ়ি যায়। একে এম , be in the fing e of life, পৰা এবিং, হালে পাঠৰ মিমি কৈল। এতো লোক, great anan, genius. পা আমন মেলি মোছ ওলো কোনো মানুহ পৰ। গম ওপেৰ আৰ। ৰ মোৰু লৈ আমি আমি দে। যেৰু বায়ে গা গুল নি যে! গত উ মানুটোৰে এ বুলি উত্তৰ দিয়ে পা আৰ বেলিকা যি ফুল মোৰা। ” এতেকে--নীগ, আখী মানী আৰু অপৰা লোৰকো না কৰিবলৈ কোৰে মাছে গটে মফ, not to think from servin one and depriving a relative who a helple ard worthy • commitation, পা বে-েকি, খেকে ঘূ ৰ পলি সি লাহ। এ খে ধু আমু। মুত বেছি মূল পা মোৰ নিচিন দেখ যায়। একে যু • poon via aruddy connience পৰ খুশি মিলি যাণ পাবে। কে শৰ শিয়া আখি sion আত্ম-জিমকালোতে চোখ [ ১৬৪ ] খুঁটি কৰি পাখি উঘালে। এতেকে,— জোঁটাপুটি , to engage in a mutual struggle.

পঘা খোৱা—বিণ, চোৰ গৰুৱে একো খাবলৈ নাপালে পঘা ডালকে চোবাই খায়। এতেকে,—নীচ প্ৰকৃতিযুক্ত mean and wicked

পচলা কটা দিয়া—ক্ৰি, কলৰ পচলা অনায়াসে যেনেকৈ ঘপিয়াই কাটে সেইৰূপে কটা, to cut to pieces.

পচলাত দাঁত ভগা—ক্ৰি, কলৰ পচলাৰে আঞ্জা খোৱা হয়। কলৰ পচলা কোমল। সি সিজিলে আৰু কোমল হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে তাক খাওঁতেই দাঁত ভাগে। . এতেকে,—সমূলি উজু কাৰ্য্য কৰোঁতে অশেষ ক্লেশ পোৱা, to suffer grievously in doing a trifling act.

পছোৱা বতাহৰ লগত লৰা—-বিণ, পছোৱা বতাহ = পছিম ফালৰপৰা অহা বতাহ। এই বতাহ বৰ কোবাল। পছোৱা বতাহক পিচ পেলাই পৰি যোৱা অসম্ভৱ। এতেকে,—কোবাল, চোকা , তীখামখৰা, too fast, exceedingly smart

পটা পিহা দিয়া—জি, পটাত পিহিলে বস্তু চূৰ্ণীকৃত হয়। এতেকে,— প্ৰহাৰৰ দ্বাৰা চুৰ্ণীকৃত কৰা অৰ্থাৎ বিষম প্ৰহাৰ কৰা, to reduce to powder i,e. to commit a severe assault.

পটুৱা চিৰা দিয়া—, কলৰ পটুৱা যেনেকৈ চিৰে তেনেকৈ চিৰা অৰ্থাৎ উগ্ৰদণ্ড দিয়া, to punish severely.

পাঠ ফলা—ক্ৰি, সৰু লৰা-ছোৱালীৰ কিতাপ বেগতে ফাটি যায়। এতেকে,-- পঢ়া শেষ কৰা, (ব্যঙ্গাৰ্থ) to finish one's course of education (used ironically).

পতং হোৱা—ক্ৰি, [ পতঙ্গ হোৱা ] (পতঙ্গ=ফড়িং। ) ফড়িং উৰি আহি জুইত জাপ দি পৰি মৰে। এতেকে,— অন্ত হোৱা, ডাঙ্গৰ অনিষ্ট হোৱা, to be done for, to be ruined.

পতান ধানেৰে ভঁৰাল ভৰোৱা—ক্ৰি, ধানেৰে ভঁৰাল ভৰা আছে কিন্তু চাউল উড়ি সেইবিলাক পতানেৰে ভৰি আছে। তেনেকুৱা ধানেৰে ভঁৰাল ভৰাব একো লাভ নাই। এতেকে,—অলাগতিয়াল বস্তুৰে চহকী হোৱা, to be rich with things of no value, to be master of [ ১৬৫ ] পতি ১)

  1. ile

পতিবালি এলি , to nure. পথাৰু ৰা গছ গা পি টি কি কি। tercourse ( d a t পৰ মাজৰ স্ব-বি পৰা না খান যে কোনো পৰ পান। কেন যেন মনে বিয়ে কৰে সেই নয়। এতে , শেগ খা দিব না কোলে ঝপ কায়, asing is suceptable of ideret interpretatious. পখালি ফোমোৰা-বিং, শেন মানুহৰ বত গান ধৰিলে তাৰ পথালি জে বাড়ে। অৰণৰূপে কোৱা হৈছে, যে সেই লোখ শঢ়ি লৈ নীল লেখৰ অলপ হেকমত নয় নৈ, যাতে জেলি মোৰাটোৰ নিচিন ৰ। এতেৰুে-গিৰি গাৰল মানুষ, duproportan- ately plumpy perংon, গলি চকু মনিষি, (চিনু) দেৱতাসকল বিয়-চ। সেই হেতুকে তেওঁবিলা দু বৃষ্টি। মানুবিল পখালি- চকুৱা। সেই হেতুকে স্থিৰ সৃষ্টি। এতেকে-তুতি বাৰ ক্ষতিগ হেলে মানুহ, এক মনু, যুক্তিযুক্ত man who is liable to ear, পশিল গোঁসাই-ৰি, ৰ সেৱৰ পদ টি বৰদোৱা পয়ত শিলা হৈ আছে। মহাপুৰীয়া সকলে সেই পশলাক গোঁসাই অৎ ঈশ্বৰৰ তুল্য কি কৰে, the foot print iSuka Deo preserved in the Bardon Satua and worshiod by the diplos of the Mahaprohin ail. পশা গালী, পদুম পৰী লকচ কৰি থাকে। পাতলা ভয় নেই পাশী গৰি পৰে। এনেয়ে। বিব, anything which is oneseat in us পানি-বি,( গতি সিফ। পৰে [ ১৬৬ ] ফুৰা মানুহ, a too frequent visitor to other people's homes,

পনিয়াল-পিটিকা দিয়া—ক্ৰি, পনিয়াল ফল হাতেৰে বৰকৈ পিটিকা হয়। তেনে কৰিলে হে সি থুলথুলীয়া হৈ খোৱাৰ উপযুক্ত হয়। এতেকে,— বৰকৈ পিটিকা-মোচৰা কৰা , to squeeze thoroughly.

পৰ-পালি দিয়া—ক্ৰি, নৰিয়া টান হলে পাল বাটি পৰ দিব লাগে। এতেকে,— টানকৈ নৰিয়া পৰা, to be in a precarious condition

পৰ পালি দিয়া—বিণ, নৰিয়া টান হ-লে পৰপালি দিব লাগে। তেনেকুৱা ৰোগী বৰকৈ ক্ষীণায়। এতেকে অতি ক্ষীণ, too weak.

পৰত কৰিলে ঘৰত মিলা--ক্ৰি, পৰত কোনো অপকাৰ কৰিলে নিজৰ ঘৰত অদনুৰূপ অপকাৰ হোৱা, the happening of evil to some one of a family similar to the evil which has been caused by him to some one else of another family.

পৰৰ পালে জ্বৰৰ গাৰে খোৱা—-ক্ৰি, গাত জ্বৰ থাকিলে আহাৰ কৰাটো নিষিদ্ধ। কিন্তু পাৰে যদি আহাৰ যোগায়, তেন্তে জ্বৰৰ গাৰেও তাক খাবলৈ সঙ্কোচ কৰা নহয়, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—পৰৰ ধন ব্যয় কৰিবলৈ অলপো সঙ্কোচ নকৰা, to spend another’s money with a light heart.

পৰৰ মূৰত খোৱা, ভটীয়া নাওত যোৱা—-ক্ৰি, ভটীয়া নাওত গলে নাও বাবলৈ যত্ন কৰিব নালাগে, সোঁতে নাও এনেই উটাই লৈ যায়। পৰৰ মূৰত অৰ্থাৎ পৰৰ উপাৰ্জ্জনৰ ওপৰত খালেও সেইৰূপে যত্নৰ আৱশ্যকতা নাথাকে। 'পৰৰ মূৰত খোৱা’ আৰু ’ভটীয়া নাওত যোৱা’ এই দুই কাৰ্য্য সমানে সুখকৰ, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,— পৰৰ উপাৰ্জ্জনৰ ওপৰত সুখ-স্বচ্ছন্দভাৱে জীৱন যাত্ৰা নিৰ্ব্বাহ কৰা, to lead an easy comfortable life at the expense of another.

পৰ দেশত মৰ ভেশ ধৰা—ক্ৰি, পৰ দেশত মৰাৰ ভেশ ধৰি অৰ্থাৎ কাৰো সৈতে দন্দ্ব কাজিয়া নপতা, to live in amity with every one in a foreign land.

পৰ্কিতি লৰা—ক্ৰি, [ প্ৰকৃতি লৰা ] প্ৰকৃতি লৰ হোৱা, স্বভাৱ বিকৃত হোৱা,

to be changed for the worse in nature, temperament, [ ১৬৭ ] character.

পাতত কাছ-কণী বিচৰা–ক্ৰি, পৰ্ব্বতত কাছ কণী নাথাকে নৈৰ বালিত হে তাক পোৱা যায়। এতেকে,— যি বস্তু পোৱা নাযায় সেই বস্তু তাত বিচৰা, to book for a thing in a place where it can never exist.

পৰ্ব্বতে-পাষণ্ডে—ক্ৰি-বিণ, [ পৰ্ব্বতে পাষাণে ] হাবিয়ে বননিয়ে, যত ততে, in hills and dales, anywhere and everywhere.

পৰাই-নোৱৰাই—ক্ৰি-বিণ, আধা পাৰে আধা নোৱাৰে এনে ভাৱে, অসম্পূৰ্ণ দক্ষতাৰে, with imperfect efficiency.

পৰালি পৰা—ক্ৰি, ( পৰাল পৰা] ধান এবেলি বনা শেষ হলে এপৰাল পৰা বোলে। এতেকে,—শেষ ছোৱা অৰ্থাৎ সৰ্ব্বনাশ হোৱা, to be done for.

পৰি মৰা—বিণ, পৰি তেতিয়াই মৰে অৰ্থাৎ যেই মুহুৰ্ত্ততে পৰে সেই মুহূৰ্ত্ততে মৰে, এই ভাব বুজোৱা গৈছে। এতেকে,—অলপ-ধতুৱা, frail, infirm, waiting in stamina.

পৰুৱাই পোৱা—ক্ৰি, পৰুৱা এবিধ অপ-দেবী। পৰুৱাই পালে বাটৰুৱা মানুহে বাট হেৰুৱায়। এতেকে,—বাট হেৰুওৱা, কোনো বিষয়ত উৱাদিহ ধৰিব নোৱৰা, to lose one’s way; to be confused, confounded, bewildered.

পলাই পত্ৰং দিয়া —ক্ৰি, পলাই পতঙ্গ দিয়া ] পলাই পতঙ্গ অৰ্থাৎ ফড়িঙ্গৰ দৰে উড়ি যোৱা, পলাই সৰা, to scamper off.

পলাই ফাঁট মৰা—ক্ৰি, ( ফাঁট মৰা=ফাঁটত লুকুৱা ) পূৰ্ব্ব-কালত সীতাদেবীয়ে পৃথিৱীৰ ফাঁটত লুকাইছিল। সেই কথাৰ পৰা এই বাক্যৰ সৃষ্টি হৈছে। এতেকে,— যাতে সহজে বিচাৰি পোৱা নাযায় এনেভাবে লুকুৱা, to decamp, to scamper off.

“পলায় বাসৱ, পাচু নচায়” অৱস্থা পোৱা—ক্ৰি, ( বাসৱ=ইন্দ্ৰ। ) অসুৰৰ যুদ্ধত ইন্দ্ৰ ঘাটি পলাই ইমান বেগেৰে লৰিছিল, যে পিচলৈ উভতি চাবলৈ তেওঁ সময় পোৱা নাছিল। এতেকে,—ভয়ত বিহ্বল হোৱা, to flee for life, to be beside oneself in fear.

পলুৱে মুখেৰে সূতা কাটি মৰা—ক্ৰি, পলুৱে সূতা কাটি মহৰা বান্ধি তাৰ ভিতৰত [ ১৬৮ ] মৰি লেটা হয়। এতেকে,— নিম্ন কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা নিজে মৰা, to fall a victim to one's own indiscretion.

পহু খেদা দিয়া—ক্ৰি, পহুৱে অতি বেগেৰে লৰিব পাৰে। আৰু পোনকৈ খেদি ধৰা টান। বহু মানুহে চাৰিও ফালে আগ ভেটি থাকে। আৰু তেতিয়া কুকুৰ লগাই দিয়া হয়। পহুৱে যেনি যাব খোজে, তেনিয়ে বাধা পায়। এইৰূপে লৰা-ধপৰা কৰি শেষত সি ভাগৰি পৰে। তেতিয়া মানুহে ওচৰ চাপি তাক সহজে ধৰিব পৰে। এতেকে,— কোনো নিৰ্দ্দিষ্ট সীমাৰ ভিতৰত খেদাখেদি কৰি ভাগৰুৱাই ধৰা পেলোৱা, to compel an enemy to submit from sheer exhaustion by being chased within a circumscribed limit.

পাক লগা—ক্ৰি, জৰীৰ যেনেকৈ পাক লাগে, মানুহৰো সেই ৰূপে পাক অৰ্থাৎ জেঙ্গা লাগে। এতেকে,—জেঙ্গগা লগা, লেঠা লগা, to be entan- gled, to be embarrassed, to be put to inconvinience.

পাকতে ঘুৰা—ক্ৰি, ইমান বেগেৰে লৰি-ফুৰি কাৰ্য্য কৰে যে মানুহজনে ঠাইতে গাটো পাক মাৰি ঘুৰে। এতেকে,—বেগা-বেগিকৈ কাৰ্য্য কৰা, to work in hot haste.

পাক-পানী কৰা— ক্ৰি, আঞ্জাত পাচলি দি বহু পৰ পাৰক কৰি থাকিলে সি পানী হৈ যায়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য সিজাই পানৗ কৰা অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণৰূপে নিজৰ আয়ত্বলৈ অনা to bring anything under perfect control.

পাখি-ভগা শগুণ—বিং, (পাখি= ডেউকা। ) শগুণবিলাক দেখিবলৈ জধলা। যেতিয়া কোনো শগুনৰ ডেউকা ভাগে, তেতিয়া সি আৰু জধলা হয়। এতেকে,--অতিপাত জধলা মানুহ, very dirty person.

পাখিৰ আঁৰত থকা—-ক্ৰি, কুকুৰা আদি চৰায়ে ডেউকাৰ পাখিৰ আঁৰত পোৱালিক সুমাই ৰাখি থাকে। এতেকে,--পৰৰ আশ্ৰয়ত থকা, to live under the fostering care. পাগৰ বাহিৰ হোৱা—ক্ৰি, [পাকৰ বাহিৰ হোৱা ] তিৰোতা মানুহে ভাত ৰান্ধে, কিন্তু যেতিয়া ঋতু হয়, তেতিয়া ভাত ৰান্ধিব নোৱাৰে। এতেকে,— ঋতুমতী হোৱা, to be affected with menstruation. [ ১৬৯ ] পাং পতা—ক্ৰি, [ পেং পতা) মানুহৰ ভৰিৰ তলুৱাত ফুটিবৰ নিমিত্তে মাটি নেদেখাকৈ পেং পাতি থোৱা হয়। এতেকে,—-ষড়যন্ত্ৰ , to lay a plot, to machinate.

পাটী-মৰণেৰে মৰা—ক্ৰি, (পাটী= ঢাৰীপাটী। ঢাৰীপাটীত হোৱা মৰণেৰে মৰা অৰ্থাৎ নিজৰ ঘৰত ঢাৰীপাটীৰ ওপৰত শুই মৰা, স্বভাৱিক মৃত্যু পোৱা, to die a natural death.

পাটীৰ তিৰোতা—বিং, একেলগে ঢাৰীপাটীত শোৱা তিৰোতা, বিবাহিত ঘৈণীয়েক, a bed-companion, a married wife.

পাত-কটা দাঁড়—বিং, দীঘল দাঁড়ৰ আগত কটাৰি লগাই কল-গছৰ পাত কটা হয়। এতেকে,—গা-গাৰি নাইকিয়া দীঘল-ডাঙ্গৰ মানুহ, লেং- পেঙ্গীয়া মানুহ, a tall but lean person, a disproportion- ately tall person

পাত পাৰি ভাত নোপোৱা --বিণ, ভাত খাবলৈ পাত পাৰি বহি থাকে, কিন্তু ভাত নাপায়। এতেকে,--নিমাখিত, দুৰ্ভগীয়া, indigent, unfor tunate.

পাতক পত্ৰ ভাতক ভত্ৰ বোলা—ক্ৰি, সামান্য সংস্কৃত বিদ্যা শিকি কোনো মানুহে শিক্ষিতাভিমানী হৈ ফুৰিছিল। ভাত শব্দ চহা বিবেচনা কৰি ভাত নুবুলি তেওঁ ‘ভত্ৰ’ বুলিছিল। ’পাত’ৰ সংস্কৃত ’পত্ৰ’, এই সুত্ৰ ধৰি ভাতৰ সংস্কৃত ’ভত্ৰ’ শব্দ উলিয়াইছিল। দৰাচলে, ভাতৰ সংস্কৃত ‘ভাক্ত’। এতেকে,—অল্প-শিক্ষিত মানুহে শিক্ষাৰ গৌৰৱ কৰি ফুৰা, to make a vein display of a smattering of knowledge.

পানী কৰি বুজোৱা—-ক্ৰি, টান ভাঙ্গি পানীৰ নিচিনা তৰল কৰি বুজায় বোলা হৈছে। এতেকে,—-অতি ভালকৈ বুজোৱা, to explain perfectly well.

পানী-তলৰ কাঁইট—বিং, পানীৰ তলত কাঁইট থাকিলে মানুহে তাক দেখিবলৈ নাপায়। পানীত খোজ কাঢ়োঁতে কাঁইটত লাগি ভৰি ফুটে। কাঁইটক বিপদেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—নেদেখা-নজনা বিপদ, an unsuspected danger.

পানী নসৰকা—বিণ, লোটা কলহৰ ফুটা থাকিলে পানী সৰকে। এতেকে,-[ ১৭০ ] ফুটা নাইকিয়া অৰ্থাৎ নিসন্ধীয়া, অটুট, in pervious, tight, close-fisted.

পানী পানী কৰি শিকোৱা—ক্ৰি, কোনো কথা টান হলে বুজিব নোৱাৰি, কিন্তু সেই কথা ভাঙ্গি ঢিলা কৰি শিকালে বুজিব পৰা যায়। এই স্থলত ইমান ঢিলা কৰি দিয়া হৈছে বোলা হৈছে, যে সি পানীৰ নিচিনা হৈছে। এতেকে,—ভালকৈ শিকোৱা। তাৰপৰা— বহু প্ৰকাৰৰ অত্যাচাৰ কৰা, নানা বিধৰ আহুকাল কৰা, to teach soundly , hence, to oppress in manifold ways, to harass in diverse ways.

পানী-পেটা লৰা—-বিং, পানীৰে পেট-ভৰা লৰা, পনীয়া অৰ্থাৎ জুলীয়া আহাৰৰ দ্বাৰা জীয়াই থকা লৰা, নিচেই কেঁচুৱা লৰা, a little babe.

পানী বঢ়া দি বঢ়া—ক্ৰি, বাঢ়নী পানী লাহে লাহে নাবাঢ়ি তৎক্ষণাৎ বাঢ়ি আছে। মানুহৰ ধন সম্পত্তি বাঢ়নী পানীৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— অতি শীঘ্ৰে উন্নতি লাভ কৰা, to attain material prosperity in no time,

পানীত হাঁহ নচৰা—ক্ৰি, ডাঙ্গৰ বিপদ হলে মানুহ নালাগে পশু-পক্ষীও দেখি তবধ লাগে। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে, পানীত চৰি ফুৰা হাঁহেও চৰিবলৈ এৰি ৰ লাগি থাকে। এনেকুৱা দুখত জ্ঞানহীন পক্ষীৰ হৃদয়তো আঘাত লাগি সি আহাৰ বিচাৰিবলৈ এৰি দিয়ে। এতেকে,—অতিকৈ ডাঙ্গৰ বিপদ হোৱা, the happening of the greatest calamity.

পানীয়ে মৰা বাও—বিং, বাও ধান দ মাটিত ৰোৱা হয়। নৈ বাঢ়িলে বাণ পানীয়ে ধান মাৰি নিয়ে। এতেকে,—সহজে যাক নষ্ট কৰিব পৰা যায় তেনে মানুহ; অলপ-ধতুৱা মানুহ, a weak and imbecile person.

পানীৰ ঔ-টেঙ্গা—বিং, পানীৰ ঢৌ উঠি ঔ-টেঙ্গাৰ নিচিনা আকাৰ হয়। এতেকে,—অপ্ৰকৃত কথা বা কাৰ্য্য, anything unsubstantial.

পানীৰ মিঠৈ—বিং, মিঠৈ পিঠাত পানী মিহলাই সজা হয়। পিঠা নহলে অকল পানীৰে মিঠৈ সাজিব পৰা নাযায়। এতেকে,—সাৰ-বস্তুহীন কথা বা কাৰ্য্য, anything unsubstantial.

পাপৰ পৰাচিত—-বিং, পাপ কাৰ্য্য কৰিলে হিন্দুৱে পৰাচিত হব লাগে। পৰাচিত [ ১৭১ ] হওঁতে ধন ব্যয় হয়। এতেকে,—দুষ্কাৰ্য্যৰ ফল-স্বৰূপে উৎপন্ন অনিষ্ট, a penalty for wrongdoing.

পাপীৰ মন পিঠাত থকা—ক্ৰি, সবাহত প্ৰসাদৰ পিঠা থাপনাৰ গুৰিতে থোৱা হয়। ধৰ্ম্মিষ্ঠ মানুহে থাপনালৈ মন কৰি নাম গায়। পাপী মানুহে হাতেৰে চাপৰি বজায়, কিন্তু মনেৰে পিঠা খায় অৰ্থাৎ নাম যাতে সোনকালে ভাগি পিঠা বিলাই দিয়া হয়, সি সেই কথা মাথোন ভাবি থাকে। এতেকে,—সজলোকৰ সঙ্গতো দুষ্ট মানুহৰ বেয়া কথালৈ মন থকা, the turning of the mind of a wicked person towards evil in any circumstance.

পাবতে গজোৱা—-ক্ৰি, কেঁচা বাঁহ মাটিত পেলাই থলে তাৰপৰ গজালি ওলায়। কিন্তু গাঁথিৰপৰা হে গজালি ওলায়, পাবৰপৰা নোলায়। এতেকে,— মূল নোহোৱাকৈ কোনো কথাৰ উদ্ভৱ কৰা, to make a state- ment having no foundation in fact.

পাৰ-জুৰীয়া মানুহ—বিং, পাৰ-চৰাইৰ দম্পতী-প্ৰণয় আদৰ্শনীয়। সিহঁতে জোৰ ভাঙ্গি কেতিয়াও থাকিব নোৱাৰে। এতেকে,—আদৰ্শ-প্ৰণয়ী- প্ৰণয়িণীযুগল, a pair of true lovers.

পাৰ পালে ইপাৰ হোৱা, পৰ পালে সিপাৰ হোৱা——ক্ৰি, নাও বাই লৈ যাওঁতে নৈৰ ইটো পাৰ ওচৰ হলে ইটো পাৰে উঠা হয়, সিটো পাৰ ওচৰ হলে সিটো পাৰে উঠা হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—সুবিধা বুজি মতৰ পৰিবৰ্ত্তন কৰা, to change sides according to expe diency.

পাল খোৱা—ক্ৰি, পালত সম্ভোগ কৰা, (জন্তুত খাটে। ) to have sexual intercourse (said of animals.)

পালি পালি কৰি শিকোৱা—ক্ৰি, এবাৰত যি কাৰ্য্য কৰা হয়, তাক পালি বোলে। এই শব্দৰ ’পৰ’ (প্ৰহৰ) শব্দৰপৰা ওলাইছে। এতেকে,—পৰে পৰে আমনি কৰা, বহু প্ৰকাৰে আহুকাল কৰা, to annoy too frequently, to harass in diverse ways.

পাৱে পৰি নমস্কাৰ— বিং, ভৰিত ধৰি নমস্কাৰ অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণ বশ্যতা-স্বীকাৰ unconditional submission.

পাহৰা গুটি খোৱা—ক্ৰি, খৃষ্টিয়ানবিলাকৰ মতে মানুহৰ আদি-পুৰুষ আদম [ ১৭২ ] আছিল। প্ৰথমতে তেওঁ মায়াৰ বহিৰ্ভূত আছিল। ঈশ্বৰে জ্ঞানৰ গছ এজোপা সৃজন কৰি আদমক তাৰ গুটি খাবলৈ হাক দিলে। আদমে লোভ সামৰিব নোৱাৰি যেতিয়া গুটি খালে, তেতিয়া নিজৰ প্ৰকৃত নিৰ্ম্মল অৱস্থা পাহৰি মায়া-জড়িত হল। এতেকে,—কোনো কথা সমূলি পাহৰি যোৱা, to forget anything entirely.

পিশাচে পোৱা—ক্ৰি, পিশাঁচে পালে মানুহে বে-ঠিকভাৱে কাম কৰে। এতেকে,—হিচাব নোহোৱাকৈ কাম কৰা , হাবি-জাবি কাম কৰা, অৰ্থশূন্য কামত লিপ্ত থকা, to act nonsensically.

পিচ লগা—ক্ৰি, , [ মৰাৰ পিচ লগা ] পিচতে মৰা, to die after another, to follow another in death,

পিটিকাত চাৰি গুণ লোণ খোৱা --ক্ৰি, কোনো লোকে লোণ ঢুকাব বুলি তাক আঞ্জাত নাখায়। আলু, কচু, বেঙ্গেন আদি বস্তু পুড়ি কোষত পিটিকা কৰি লোণ নোহোৱা আঞ্জাৰে ভাত খায়। এই স্থলত, পিটিকা ইমান বেচি হয় বুলি কোৱা হৈছে, যে তাত যিখিনি লোণ সনা হয়, সেইখিনি লোণ আঞ্জাৰ লোণৰ চাৰি গুণ হৈ পৰে। এতেকে,— কৃপণৰ অযথা বহুব্যয় হোৱা, the Wasting of a great deal of money in small and unnecessary matters as a miser does, spending nothing at all in matters which are really important and useful.

পিঠা হোৱা—-ক্ৰি, গুড়ি হোৱা, ধ্বংস পোৱা, to be ruined completely.

পিঠি খজুওৱা—-ক্ৰি, শৰীৰৰ কোনো অংশ খজুৱালে ঢকা মাৰি তেজ চলাই দিলে খজুৱতি শাম কাটে। এতেকে,—মাৰ-কিল খাবলৈ উদ্যোগ কৰা; দণ্ড পাবলগীয়া কাৰ্য্য কৰিবলৈ আগ বঢ়া, to prepare to receive a beating i, e. to be about to do a wrongful act

পিঠি ছিঙ্গা—-ক্ৰি, [ কোবাই পিঠি ছিঙ্গা] বৰকৈ কোবোৱা, to boat soundly,

পিঠি দিয়া—ক্ৰি, কোনো মানুহৰ ফালে পিঠি দিলে দৃষ্টি অৰ্থাৎ অনুগ্ৰহৰ দৃষ্টি সেই ফালৰপৰ আতঁৰি আন ফালে পৰে। এতেকে,—বিমুখ হোৱা, অৱহেলা কৰা, to withhold favour, to neglect

পিঠিত ঢকুৱা বন্ধা—ক্ৰি, , অপৰাধীয়ে পিঠিত ঢকুৱা বান্ধি ওপৰত সাজ-পাৰ পিন্ধি যায়। দণ্ডৰ বাবে যেতিয়া পিঠিত উধাই-মুধাই কোবোৱা হয়, [ ১৭৩ ] তেতিয়া সেই কাণ ৮ ও ২ পৰাৰ নিমিত্তে অপৰাধীয়ে অনায়াসে প্ৰহাৰ সহ কৰিব পাৰে। এতেকে,—বিষম পহাৰ সৰু কৰিবৰ নিমিত্তে সাজু হোৱ, to be prepared to receive a sound beat!g. পিঠিত তেল ঘঁা--ক্ৰি, তেল হলে পিঠি পিছল হয়। তেনেকুৱা পিঠিত কোবালে দেব পিছাল ৰায় আৰু কষ্ট কম হয়। এই মূলত বুঙ্গে। হৈছে, যে পাৰৰ কষ্ট লাঘৱৰ অ, আগৈয়ে পিঠিত তেল ঘহি খোৱা হয়। এতেকে,-প্ৰহাৰ পাতি লবৰ নিমিত্তে সাজু হোৱা, to be prepared to receive punishment. | পিঠিত ৰবৰি ফল বছা-f, পিঠিত উৰাই ঘূৰাই কোলে বাবৰি ফুলৰ নিচিনা সাঁচ বহে। একে,—উই-ঘূৰাই কোকোৱা, to beat | severelv. পিঠিত ৰাইডাং ফলা—জি, [ পিঠিত কোবাই ৰাইডাং ফল ] উধাই-মুধাই | কোবোৱ', to bolabour mercilessly. পিঠিত হাত ফুৰোৱ--ক্ৰি, [ “গাত হাত ফুৰোৱ চোৱ॥} পিলিকা বনবিং , পিলিকি কৰি থকা বৰ, লাহে লাহে কৰিব পৰা বন, ৪ | todious worls. পিহি ফোট লোৱা--ক্ৰি, মন্ত্ৰ মাতি কোনো বস্তু পটাত পিহি গুড়ি কৰি কঁপলত ফেঁাট লোৱা হয়। এতেকে-কোনো বস্তু বা কাৰ্য্য ধাৰ্থ-সিৰি বিশিষ্ট সায়তা কৰা, কোনো বস্তু বা বাৰ্য বিশিষ্টভাৱে লাগতিয়াল হোৱা, (ব্যঙ্গাৰ্থ) to cause a thing to be useful in an exollest mara.er (used irouically). পুখুৰিত বি’ দিয়া-ক্ৰি, পানী জীৱন-ৰাৰ প্ৰধান যন্ত। পানীৰ সম্পৰ্কে শত্ৰুতা ডাঙ্গ শত্ৰুত বুলি গণ্য হয়। পুখুৰিৰ পানীৰে ভাত ৰাতি ৰৰ সকলো মানুহে খায়। সেই পানী যদি বিং দিয়া হয়, যেনে- হলে গোটেই ঘৰ মানুহ মৰিবৰ আশঙ্কা থাকে। এতেকে-বোৰ শত্ৰুতাচৰণ কৰা, to do an extremely hostile act, পুতনা ৰাক্ষসী-বি', কৃষ্ণ কেঁচুৱা লৰা হৈ থাষ্ণোতে কসই তেওঁৰু বিষয় পিয়াই মাৰিৰ নিমিত্তে পুতনাৰু ঠাইছিল। পুতন মোজি' বেশেৰে আহি আৰু কৃ দিছিল। একে অন্তৰ লগতে সব [ ১৭৪ ] শৰীৰৰ তেজ শোষণ কৰি পুতনাৰ প্ৰাণ-হৰণ কৰে। মৰিবৰ সময়ত পুতনাই ভায়ঙ্কৰ ৰাক্ষসীৰ মূৰ্ত্তি ধৰি প্ৰাণ এৰিলে। এতেকে,—বাহিৰে মোহিণী ভিতৰে ৰাক্ষসী এনে তিৰোতা , দুৰন্ত স্বভাৱৰ সুন্দৰী তিৰোতা, a good looking woman with fiendish character.

পুতলা নচুওৱা-—ক্ৰি, মানুহে পুতলাক যেনেকৈ নচুৱায়, পুতলাই সেইরূপে নাচে। পুতলাই নিজে নাচিব পৰা শক্তি নাই। এতেকে— কোনো মানুহক পুতলাৰ দৰে নচুওৱা অৰ্থাৎ সম্পূৰ্ণ নিজৰ আয়ত্বলৈ আনি নিজৰ মতেৰে তাৰ হতুৱাই কাৰ্য্য কৰোৱা, to cause one to dance at bidding, to get a thing done slavishily according to the wishes of the doer.

পুলি-পোখা উঘলা—ক্ৰি, কোনো গছ-পুলি আৰু পোখাৰে সৈতে উঘালিলে তাৰ সঁচ নষ্ট হৈ যায়। এতেকে,— সবংশে নষ্ট কৰা, to ruin a person with his whole family.

পুৱা হলে নাও মেলি যোৱা—-ক্ৰি, নাৱৰীয়া মানুহে ৰাতিটো কোনো ঠাইত থাকি পুৱা হলেই নাও মেলি যায় গৈ। সেয়ে হলে কোনোৱে তাক লগ নাপায়, আৰু সি কেনি গল, তাকো কোনেও কব নোৱাৰে। এতেকে,—কোনো ঠাইত অস্থায়ীভাৱে থাকি সেই ঠাইতে সৰ্ব্ব প্ৰকাৰৰ সমন্ধ ছিঙ্গি নিৰুদ্দেশ হোৱা, to reside temporarily in a place and then to leave it for good without the least chance of being traced out subsequently.

পূবৰ বেলি পছিমে ওলোৱা—ক্ৰি, পূব পিনে উদিত হবলগীয়া সূৰ্য্য পছিম পিনে উদিত হোৱা, অৰ্থাৎ অসম্ভৱ ঘটনা সম্ভৱ হোৱা, the happening of the impossible.

পূৰ্ণহতীয়া মাৰ—-বিং হাতেৰে পূৰ্ণভাৱে টোকোন দাঙ্গি মৰা মাৰ, ডাঙ্গৰ প্ৰহাৰ, a severe blow,

পুণিমাৰ জোন—বিং , পূৰ্ণিমাৰ জোন অতি শুৱণী। এতেকে—অতি শুৱনী মানুহ, a perfectly beautiful person.

পূৰ্ব্ব-শত্ৰু মনে জানি—ক্ৰি-বিণ, পূৰ্ব্ব-কালত মহাদেৱে কামদেৱক ভস্ম কৰিছিল। পৰবৰ্ত্তী কালত মহাদেৱে মোহিনীক দেখি যেতিয়া উন্মত্ত হৈছিল, সেই [ ১৭৫ ] সময়তে চল চাই কামদেৱে মহাদেৱলৈ কাম বাণ মাৰি "পূৰ্ব-শত্ৰু মনে জানি” শত্ৰুতাচৰণ কৰিছিল। এই বাক্য শঙ্কৰ দেৱৰ 'কীৰ্ত্তন’ পুথিত পোৱা যায়। এতেকে,—প্ৰতিশোধ লবৰ নিমিত্তে, revenge- fully.

পৃথিবী সাত ফাল কৰা—ক্ৰি পৃথিবী লৰিলে ফাটে। বৰকৈ ধুম-ধুপাল কৰি ফুৰিলে ভৰিৰ খোজত মাটি লৰি যায়। এই স্থলত, পৃথিবী ফাটি সাত ডোখৰ হৈছে বোলা হৈছে। এতেকে,—অতিপাত ধুম-ধুপাল কৰা to lead a boisterous life.

পেট কামোৰা মানুহ মাটিতো বাগৰা, পাটীতো বাগৰা—ক্ৰি, বৰকৈ পেট কামুৰিলে মানুহ বিতত হয়। সি কেতিয়াবা ঢাৰীপাটীত গড়ম কাপোৰৰ ওপৰত পেট পেলাই থাকে, আৰু কেতিয়াবা চেঁচা মাটিত পেট পেলাই থাকে। এতেকে,—বিপদগ্ৰস্ত মানুহে অধৈৰ্য্য হৈ অলা- গতিয়াল কাৰ্য্য কৰি ফুৰা, to be confounded under stress of a great danger.

পেট-কুলি—বিং, কুলি-পোৱালি দেখিবলৈ কাউৰী-পোৱালিৰ নিচিনা। কুলি- পোৱালিয়ে বাহিৰত অজলা ভাব দেখুৱাই কাউৰীৰ বাহত ডাঙ্গৰ- দীঘল হয়। কেতিয়া উড়নীয়া হব পাৰে, সেই কথা মাথোন সি সদাই পেটে পেটে ভাবি থাকে। উড়নীয়া হোৱা মাত্ৰেই এদিন উড়ি পলাই যায়। তেতিয়া হে কাউৰীয়ে বুজিব পাৰে, যে তাই কুলিৰ পোৱালি হে ইমান দিন নিজৰ পোৱালি বুলি পুহি আছিল। এতেকে,—বাহিৰে অজলা কিন্তু ভিতৰে টেঙ্গৰ মানুহ, a person who is outwardly simple but inwardly cunning.

পেট গেৰেও-গেঠেও লগা—ক্ৰি, ( পেট গেৰেলা-গেঠেলা লগা ] অতিৰিক্ত ভোজন হলে পেটটো গেৰেলা আৰু গেঠেলা হয়। এতেকে,— অতিৰিক্ত ভোজনত পেটৰ অসুখ হোৱা, to feel uncomfor- table by over-eating.

পেট পূজা কৰা—দেৱতাক দিনে দিনে খাদ্য বস্তু দি পূজা কৰিব লাগে। পেটকো দিনে দিনে খাদ্য বস্তু দিব লাগে। এই সাদৃশ্যৰ নিমিত্তে পেটতো এজনা দেবতা আছে বুলি কল্পনা কৰি লোৱা হৈছে। এতেকে,— ভোজন কৰা , to eat food [ ১৭৬ ] পেট পেলাই খোৱা—ক্ৰি, খকুৱা মানুহে খাই খাই পেটৰ ভৰত ৰব নোৱাৰি দীঘল হৈ পৰি খাবলৈ ধৰে। এতেকে,—অতিৰিক্ত পৰিমাণে খোৱা, to eat excessively.

পেট বোৱা—ক্ৰি, অধিককৈ শৌচাচাৰ হোৱা, the loosening of bowels.

পেট মৰা—ক্ৰি, খোৱাৰ কষ্টত পেট শুকুওৱা, অনাহাৰত বা অল্পাহাৰত কষ্ট পোৱা, to be run down by total or partial abstinance from food.

পেট মোছা লৰা—-বিং, ঠাই মুছি আনিলে যেনেকৈ ঠাই পৰিষ্কাৰ হয়, পেট মুছি আনিলে তেনেকৈ পেট পৰিষ্কাৰ অৰ্থাৎ গৰ্ভত ভবিষ্যতে লৰা সাঁচিব পৰা বস্তু একো নথকা হয়। এতেকে,--নুমমীয়া লৰা, the youn- gest and last child.

পেট ৰোৱা—ক্ৰি, শৌচাচাৰ বন্ধ হোৱা the stopping of evacuations of the bowels.

পেট হোৱা—-ক্ৰি, ( পেট ডাঙ্গৰ গোৱা] গৰ্ভ হোৱা, to become pregnant

পেটত সঁচা--ক্ৰি, গৰ্ভত সন্তানৰ সঁচ হোৱা, to have a fetus formed in the womb, to conceive.

পেটত কিবা ওলোৱা--বিং, গৰ্ভ-নাৰেঙ্গা ৰোগ। (এই ৰোগৰ নাম মানুহৰ আগত কব নাপায় বাবে 'কিবা’ বুলি কোৱা হয়। ) an abscess in the intestines.

পেটত দেও সোমোৱা—ক্ৰি, পেটত দেও সোমালে মানুহৰ খঁক প্ৰবল হয়। এতেকে,--অতিপাত খঁক লগা, to feel hungry acutely.

পেটত ধৰা—ক্ৰি; ( ধৰা =টানকৈ ধৰা, খোঁচা-বিন্ধা কৰা ) অজীৰ্ণ হলে পেটৰ ভিতৰত খোঁচা-বিন্ধা কৰে। এতেকে,—অজীৰ্ণ হোৱা, the occurring of indigestion.

পেটত ক্ষুৰ— বিং, অন্তৰত অস্ত্ৰ অৰ্থাৎ শত্ৰু-ভাৱ, covert enmity.

পেটতে হাত ভৰি লুকোৱা—-ক্ৰি, ভয়ত মানুহে কুঁচি মুচি থাকে। ভয় বেছি হলে হাত দুখন আৰু ভৰি দুটা কোঁচাই আনি পেটৰ ওপৰতে লগাই থৈ মূৰটো গোজা মাৰি ইমান সৰু হৈ থাকে যে শত্ৰুৱে সহজে হাত আৰু ভৰি দেখা নাপায়। হাত ভৰি লুকাই থাকিলে মানুহটো কিবা এটা ঘূৰণীয়া বস্তুৰ নিচিনা দেখি, শত্ৰু আঁতৰৰপৰা উভতি যায়। [ ১৭৭ ] পেটৰ ১৭৭ ৰে পেৰীয়া এতক, তয় পোৰ, tv be terror-rtoon, পেটৰ থকুৱতি ম--ক্ৰি, থf উঠিলে খ:ৱাশে গ, শত লাগে। লেক লাগিল কিবাকিবি থ’লট শত লাগ। এ কে--বিকি। খাই পেটৰ কলা ও চে ব , • Insta:t to sham-oss of appotitc by eating soinething. পেটৰ পোৱালি – বি, { টেৰপৰা ওলোৱা পেল] মাকে ওঁ-ধাৰণ কৰি সন্তান প্ৰসব ফৰে বামে সেই সন্তান নিৰ প্ৰাণৰ তুলা হয়। এতেক,--প্ৰাণৰ তুল্য মৰমৰ লাহোৱাণী, a carly beloved clil. পেটৰ পোৱলি চিৰ--ক্ৰি, পেট চিৰ পোৱানি উলিও দুৰ্থ গত ফানি গৰ্ভস্থ সন্তান বাজ কব', to tale out the cetus from the | womb by li,cmywolli g a woman. পেটে পেটে--ক্ৰি-fণ, পেটৰ ভিতৰত, নিজৰ মনতে, with n oneself, | inwardly, secretly. পেটে ভাত খোৱ--ক্ৰি, [ পেটত ভতে চোৰাই খোৱা ভাতে নিজৰ পেটলৈ মাখেনি জোৰে, অনক দিঘল আৰে, এই ভন বুভ ৰ হৈছে। এতেক,কেননা মতে নিজৰ ভৰশ শেষ। জোখাৰে উপাৰ কৰি জীৱন-য ত্ৰ। নিৰ্বাহ কৰা, to be self-supporting, পেট মু:সা-ণি, পেটত যি কথা থাক, মুখত, সেই কথা ওলায়। একে -অৰ আৰু যাৰ সমন সৰল, out joke, straight- forward. পেটুৱা মদেব , মহাদেৱ থুলৰ পুনৰ আছিস ' তেওঁৰ হাত-ভৰি মাল অৰু পেট লম লী; অছিল। এতেকে,-- ডাঙ্গৰ পেটৰ মাই, a bigbullod mo'.. পেম ধৰ—ক্ৰি, { প্ৰেম ধৰ ডে॥ োনু মনত প্ৰেমৰ ভাব সঞ্চাৰিত হয়। তো সি শকব , শীৰ শ্ৰ বাঢ়। এতেকে, খৃষ্ট। মোৰ, to bo i. youi.iul bom. পে-পেৰী, বৰষুণ-বিং, (পে, ঘি+ঈ1) শাত কুঁহিৰ পেৰিল যেনেকৈ ঘৰ ৰস পৰি থক, সেইৰূপে পানী পৰি থকা বৰষু [ ১৭৮ ] নেৰা-নেপেৰাকৈ দিয়া সৰু বৰষুণ, incessant rain.

পোটক তোল—ক্ৰি, [ প্ৰতিকাৰ তোলা। ] কোনো কাৰ্য্য কৰিলে তাৰ প্ৰতিকাৰ্য্য কৰা অৰ্থাৎ প্ৰতিফল দিয়া। ( 'পেট’ শব্দেৰে এই বাক্যৰ সম্পৰ্ক নাই। ) to take revenge.

পোতনি ঠেকেচা দিয়া—ক্ৰি, পোৰা মাছ আৰু পঁইতা ভাত উপাদেয় আহাৰ। মেকুৰীয়ে পোৰা মাছ বৰ ভাল পায়। সি পোৰা মাছ চুৰ কৰিবলৈ আহোঁতে ধৰা পৰিলে পঁইতা, ভাতৰ পোতনিতে তাৰ মুখ ঠেকেচি দিয়া হয়। এতেকে,—উগ্ৰ দণ্ড দিয়া, to punish severely.

পোতা পুখুৰিৰ ৰজা--বিং, প্ৰবাদ মতে পুখুৰিত বাক থাকে। সেই ঠাইত বাকেই ৰজা। কোনো মানুহে পোতা পুখুৰিত গৈ যদি ভৰি দিয়ে গৈ, তেনেহলে বাকে তাৰ ভৰি দুটা ওপৰলৈ কৰি মূৰটো বোকাত পুতি পেলায়। এতেকে,—আপোনাৰ ঠাইত আপুনি ডাঙ্গৰ, a lord in one's own place.

পোতা মোচৰা দিয়া—ক্ৰি, প্ৰবাদ আছে যে ভূতে মানুহক ফুচুলাই দূৰৈলৈ নি বোকাত পুতি মুচৰি মাৰে। এতেকে,—উগ্ৰ দণ্ড দিয়া, to punish severely.

পোৰা পেটী মাক—-বিং, লৰা উপজিলে মাকে জালুক খায়। তেনে কৰিলে পেট শুকায়, কিন্তু ৰম-ৰমকৈ পোৰে। আন হাতে, লৰাৰ অপায়-অমঙ্গল হলে মাকৰ পেট ৰম-ৰমকৈ পোৰাৰ নিচিনা অনুভৱ হয়। এতেকে,—যি মাকে লৰাৰ জন্মৰ পূৰ্ব্বত গৰ্ভধাৰণৰ কষ্ট সহ্য কৰে আৰু জন্মৰ পাচত লৰাৰ দুখত নিজে দুঃখানুভৱ কৰে সেই মাক, doting mother.

পোৱালি-লগা বাঘিনী—বিং, বাঘিনীয়ে অতি সাৱধানে পোৱালিক ৰক্ষা কৰি ফুৰে। পোৱালি হেৰোৱাৰ ধনিষ্ঠামানো আশঙ্কা হলেই বাঘিনীয়ে খঙ্গত উগ্ৰমূৰ্ত্তি ধৰে। এতেকে,—পুত্ৰপ্ৰাণা খঙ্গাল তিৰোতা, a mother made furious at the prospect of a possibility of danger to her child.

পোহনীয়া নৰিয়া—বিং, পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ দৰে সদাই থকা নৰিয়া, চিৰস্থায়ী নৰিয়া, a permanent disease.

পোহাৰী চুপতি—বিং, পোহাৰীয়ে বস্তু কিনিবলৈ যোৱা মানুহেৰে সৈতে মিছা[ ১৭৯ ] মিছি চুপতি কৰি থাকে। এতেকে--অৰ্থশূন্য আলাপ, meaning- less or unnecessary talk.

পোহাৰী লেখ—বিং, পোহাৰীয়ে মাটিত অংক পাৰি লেখ কৰে। এতেকে,— নজনা মানুহে লেজুৱা প্ৰণালীৰে কৰা হিচাব an account made by a uneducated person is a round-about method, rough clumsy account.

পোহাৰীৰ পৈয়েক সাক্ষী—-বিং, পোহাৰীয়ে কোনো জগৰত পৰি আসৈ মাতি গিৰিয়েকক সাক্ষী দিয়ে আন মানুহে তাইৰ পক্ষে সাক্ষী ওলাওঁতা নাই। পোহাৰী যেনে মিছলীয়া, গিৰিয়েক তাইতকৈ অধিক মিছলীয়া। গিৰিয়েকে স্বভাৱতে ঘৈণীয়েকৰ পক্ষ সমৰ্থন কৰি কয়, এই ভাবো বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—দুষ্টৰ সাক্ষী, স্বাৰ্থান্ধ, অঘাইটং. a biassed knave as a witness of a cunning person.


ফ।


ফাঁপৰী কঠিয়াৰ সঁচ নোখোৱা—ক্ৰি, যদি কঠিয়া-ধান ফাঁপৰী অৰ্থাৎ বেয়া হয়, তেনেহলে তাক সমুদায়ে পেলাই দিয়া হয়। তাৰ সঁচ খোৱা নহয়, অৰ্থাৎ তেনেকুৱা দুটা এটা ধান নষ্ট নকৰি থৈ দিয়াৰ প্ৰয়োজন নাথাকে। এতেকে,—শত্ৰুক সবংশে নিধন কৰা, to ruin an enemy with his whole family.

ফেঁচু ৰজা হোৱা— ক্ৰি, (উপকথা) চৰাইবিলাকে তেলীয়া সাৰেঙ্গক ৰজা পাতিবৰ নিমিত্তে ৰাজপাট ঠিক কৰিলে। তেলীয়া-সাৰেঙ্গে সাজ-পাৰ পিন্ধোতেই পলম কৰিলে। ফেঁচুৱে গিৰিস্-কৰে ডালৰপৰা আহি ৰাজ-পাটত বহি, সি ৰজা হল বুলি ঘোষণা কৰি দিলে। তেতিয়াৰ[ ১৮০ ] ফেনী ১৮ পৰ ৰাইৰ তিতত যে চু ৰা ই। এতক-<< কাল- হৰণ কৰি হবে। ৰণৰ ও। ইলেকে ভোগ কৰা, to bc rotted on cccc; t ai la১.t by a person very mtel .. .io lit: 1. (0, 1.it.01. যেটা সাৰ পে বলি হে-ক্ৰ, ২ টা স'ৰ পোলি কি সি ৰ হৈ তিবিইঃ ক ব মুৰ ৰ। এ তবে, " এ ৈবি পি- ক্ষত'চৰণ কৰিব তেনে নহব ত 3 দি , to1 01:h a person who tur3s out to be a dcadl 3 (n. the (; d. ফেকৱৰ যে উ-, জৰ ৰ। হিং দে৫ে ত ক আ ত্ৰমণ বৰিবলৈ : বলিব ( ২ৰি থ : ( উ মে ৬ বৰি ডিএ ৰে। এ. ,-: মাহব খব ২৭ (inity v• •ulli g of a :... 11101, ফেভালি দিত-২,। (২ -- যে ৭। -শ। ৫৫২ মেচুৰ ৮ি-৬। এৰ,-- . w1. ফেট-ৰেঘ, ১৪ – ক্ৰি, ৪.৭ বৎ যে ৫ ৩ ০ লৈ ভা-পটল কৰিবৰ •িমিও সা হয়। এবে,-ভি হোৱ, to be t.mly | dised. ফেট-লণ -ক্ৰি ণ ত সব 'ত্ৰয় -ক ও ব ি িেিভ বপালত ফেট আৰ গত ৫৭ ল ৫। এতেকে-পা টা ঘি f , to be cdcl.cd, টা 5েথ তিন গ লৈ ধু। -, ত বেথা লৈ পনীত নামিলে বিমান বেথ তিতি, 1 ন ও ৰৈ। কি বিমানে তিতক, সি জি বি গিব। নি থে নিহিত কৈ ৰখিব পৰা যায়, সিমন তাৰ ৬ি . ৫ ওল। খট শৰে মনুহটে। দুয়া ওৱা হৈছে। ীৰ দেখি কে। সি জে বি গে কেথা বিলে ২ ভ • ২। এt --f•জ কৰিব গীয়া কাৰ্য্য পেই থলে চিত • লৈ উন পৰ, tle in ccuit g ( d.ff.ct lt.es to 1 " cl; Ly ]ciatiatio!'. এটা কে সোণ থক-জি, অগৰ • পৰা নাছিল। তেতিয়া কেনো মানুহ সোণ বলৈ হট। কেৰাৰ ভিতৰত সে সুমাই থয়, [ ১৮১ ] ফটা | কি না ঘট নেব না। ঐ বস্তু চোৰে চুৰ কৰাৰ আশঙ্কা থাকে। . . -- দ প ন ট ব -লীৰ গুণ থকা !!;;:: i. ও i i, in ct )*502.. ফট, বঁ বল॥। 1 - ৭ম। ট, থাক, তেতিয়া কে এ (+ ষ + ব; কেনো? শ যে শ হেৰ, অসম্ভব। কি এ ব য ক , হেলে পৃ ৰ বেলেগ হোৱা ৩,৪ “কি। ৬ বা ৭ ৰ • শে। একে-অতিকৈ মিল নু বেগ হল : • ট, শলৈ ওভৱ হোৱ, to be .:.lv ti' : •l• ], '); 2 who were most i.timate, bt have d. : (! a. d :ja ad, যট মুথাৰ • ক ন ব - এ. : খ ২২.ক হিকে বথ কৈ কে। এই এই ৭। লৈ , নে মুখ য ট য খ অপেন, অপুনি ওলাই ৰ, নে ,ক নখ ২ পৰা প্ৰায। এতেকে-প্ৰতিগত দে য ত বোন। বা ৪. ক • ক'ৰ থাকিব নোৱৰ, to be urable tv lice]) ১.lci cool. ccoti.t i' is hot of.t characteristic (': ct, ফটিকৰ ধা—f ( ২ টিকৰ ৰস ৰ ] ঘটিক = স্মটিক। ) অতি নিৰ্ম্ম- ত, tal tv c৩, (১t.cnic put its. ফবিং 1টি? as •--ঐ, ধৰিং ৰ যখটবৰে ৮ি টিকি যেনিয়ে তেনিয়ে উড় পৰ। এক,--যে • •েয়ে পাই যোৱা, to fee in • : ৬ ফৰিং স্কুট জেবি – বি, ম: টী; ডে কেৰি গছৰ পাতত পৰি ফৰিং, বি . [ ২ . ‘ব্দ ৰবি ঠ পৰ, ঠি: লৈ উড়ি ফুৰে। এ ক-খ ৬, টী5ে11#, '(. mov light. ফ, ইদং -- ফ্ৰি, খট,- • ব ] বৰ ধই ৰ। অৰ্থৎ হঠাংকাৰে গলা ৰে , t) ১৫.nu. ::: ফল বটেই ম হ ত য - যাপ তৈয়াৰ কৰি নাল লগাই, সে;ঙ্গলস ম টি চমটি-মহ ৰে। ৰতৰত নবলেশ নয়। এই দুই বেৰ হছ, যে যাণ তৈয়াৰ কৰি থাকোতেই ২৭ ৭ মেধ। . এ. -কো। কাৰ কৰিবলৈ যোবা। [ ১৮২ ] কৰোঁতেই কাৰ্য্যৰ অৱশ্যকতাত নাইকিয়া হোৱা অৰ্থাৎ অতিকৈ পলম কৰা, to do a thing too late, to be out oi season.

ফিৰিঙ্গতিৰপৰা খাণ্ডৱ দাহ হোৱা— ক্ৰি, পূৰ্ব্ব-কালত খাণ্ডৱ নামেৰে এখন ডাঙ্গৰ অৰণ্য আছিল। অৰ্জ্জুনে অগ্নি দেবতাৰ তৃপ্তিৰ নিমিত্তে পশু-পক্ষীপূৰ্ণ খাণ্ডৱ-বন দাহ কৰিছিল। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে ফিৰিঙ্গতিৰ পৰা মহা অৰণ্যও পুৰি নষ্ট হয়। এতেকে,— সামান্য ঘটনাৰপৰা মহৎ অনিষ্ট হোৱা, the happening of the greatest disaster from the slightest cause.

ফুকনৰ টেকেলা—বিং, টেকেলাবিলাকৰ মুখ চোকা। ফুকনৰ টেকেলা হলে তাৰ মুখ আৰু চোকা হয়। এতেকে,- বৰ চোকা-মুখীয়া মানুহ, a sharp-tongued person.

ফুট চিনা—ক্ৰি, কুঁহিয়াৰৰ ৰহি তপত কৰোঁতে ফুট উঠে। যিমান তপত হৈ , যায়, সিমান ফুটৰ আকৃতি আৰু ৰং বেলেগ হৈ যায়। ফুট কেনেকুৱা হলে ৰহি ঘোলনীত ঢালিবৰ উপযুক্ত হয়, তাক চিনিব লাগে। মানুহৰো স্বভাৱে নানা প্ৰকাৰ আকৃতি আৰু বৰণ ধৰে। তাৰ কেনেকুৱা ফুট অৰ্থাৎ কেনেকুৱা স্বভাৱ হলে কোন কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে সি উপযুক্ত হব, সেই কথা চিনিব লাগে। এতেকে,—মানুহৰ স্বভাৱৰ গঢ়-গতি চিনা, to find out a person's special trait of character.

ফুটা কড়ি—-বিং, কড়িৰ মূল্য যৎসামান্য। তাতে যদি সি ফুটে, তেনেহলে তাৰ মূল্য নাই বুলিলেও হয়। এতেকে,--নামমাত্ৰ মূল্যৰ বস্তু, সমুলি অকামিলা বস্তু, a trifle, a useless thing.

ফুটা কলহত পানী ভৰোৱা—-ক্ৰি, ফুটা কলহত পানী ভৰালে পানী নাথাকে। সেইৰূপে, যি মানুহৰ কপাল ফুট অৰ্থাৎ যি ভাগ্য-দোষত দৰিদ্ৰ, তাক লোকে ধন-বিত দিলে সি নাইকিয়া হৈ যায়। এতেকে,--ভাগ্য- দোষত দৰিদ্ৰ মানুহক পৰে সাহায্য কৰি দাৰিদ্ৰ গুচাব নোৱৰা, to fail to make comfortable a person who is destined to be poor.

ফুটা চকুত কুটা পৰা—ক্ৰি, যিটো চকু ফুটা, তাতে কুটা পৰি সেই চকু অধিককৈ ফুটাইছে বোলা হৈছে। এতেকে,--এটা বিপদ থাকোঁতে আন এটা [ ১৮৩ ] পৰা, to be doubly injured.

ফুটুকাৰ ফেন—বিং , ফুটুকা গছৰ ডাল কাটিলে সোপ-সোপে ফেন ওলায়। অসাৰ বস্তু বুজাবলৈ ‘ফেন’ শব্দ ব্যবহৃত হয়। এতেকে,—সমূলি অসাৰুৱা বস্তু বা কাৰ্য্য anything unsubstantial.

ফুফু-ফাফা কৰা—ক্ৰি,। ফুহ্ ফুহ্ ফাহ্ ফাহ্, কৰা] ইটোৱে সিটোৱে লোকে নুশুনাকৈ কথা পাতিলে দূৰৰপৰা ফুহ্ ফুহ্, ফাহ্ ফাহ্ এনে ৰকমৰ অস্পষ্ট ভাষা মাথোন শুনিবলৈ পোৱা যায়। কোনো মানুহৰ বদনাম প্ৰকাশ কৰিবলৈ এই দৰে মনে মনে কথা পতা হয়। এতেকে,—কণাকণিকৈ বদনাম প্ৰকাশ কৰা, to speak in whis- per about a scandalous matter.

ফুল বস্তু—বিং, ফুল শুচি বস্তু। যদিও তাক হীন জাতৰ মানুহে ছোৱে আৰু যদিও তাৰ বেয়া ঠাইত জন্ম হয়, তথাপি তাক নিৰ্দ্দোষ বুলি ধৰা হয়। এতেক,—ফুলৰ নিচিনা নিৰ্দ্দোষ বস্তু, anything which is harmless by nature.

ফুলতে বাৰী—বিং, ( ফুলৰ কলিতে বাঁৰী ] বিয়াৰ পিচৰ প্ৰথম অৱস্থাতে বাৰী, a green widow.

ফেদেলী পুৰাণ—বিং, পুৰাণত গল্প থাকে। (ফেদেলী=নানা প্ৰকাৰ বিশৃঙ্খল গল্পযুক্ত। ) এতেকে,— নানা প্ৰকাৰ বিশৃঙ্খল কথা, a rambling statement.

ব।

বাঁহৰ টকা—বিণ, 'বাঁহৰ টকাই টেক-টেক-কৰে মাতে। এতেকে,—টেক্ -টেকী মাতৰ মানুহ, কোঢ়াল কৰি থকা মানুহ, a noisy person.

বকৰাণীৰ জীৱ—বিং, কোনো লোকে পুৰ্ব্ব-জন্মত ভাল ঠাইও থাকিলে এই [ ১৮৪ ] ১৮৪ বগে জন্মত তাৰ তা পূৰ্ব্ব জাত বেৰ ঠাইত থাকলে এই ভন্মত তাৰ দুখ হয়। এই তবে ৰ ছৈ, তেসি বক, ত আছিল। এতেকে,-ভাতে তেৰ, মনুহ, a disty illow by rature, বলা মেলা-ক্ৰি, ( বাকল মেল ] পুথি চি কাঠৰ বাবত লিখা হয়। পুথি পঢ়িবলৈ ধৰে বাকল মেল হ্য, তাৎ মুবলি বৰি দিয়া হয়। শি ঢ়িবলৈ ধৰিলে অধ, ওপৰকৈ এক সাৰিব না। এতেকে--এত ৰ৫ বথা সোৱ, to t ll; too intrch. বলি তৰুত-বি, বগলিয়ে তে ম ছ ধৰিবলৈ যি কৰ পতি শান্তি ধৰি থাকে। এতেকে ভিতৰ দুষ্ট বাহিৰে শান্ত মানুহ, a wicked person ii. the gu, b of a + ...t বগা কাউৰী ওলোৱ - ক্ৰি, বেতিয় ব বৰবৰৰ ব'। বউ আছি ওয়ি। কলা কাউৰীৰিতাকে বগ। বাউবী দেখিকেই থপিবলৈ ধৰে। এতেকে -ধৰণ • মুৰ ত্ৰিম ৰূপে ওলোৱ; সাজ-পাৰ, কথাৰ ভসি ব ংঢ় গত ইদৰ দ্বাৰা শিষত্ব বুজোৱ, to be locl.cd c. as a stian go visitor. বগা দমৰা-বিং, গ, ত, মাই, a male person of fair er mplexion, বা ভাত দেবিল কৰীৰ। নে ৰ - জি, ৰূপ বগ, সে দেখি ‘বগ্ন। ভাত বুলিলে সম্পত্তি পায়। বউ’য় চু-পাতৰ তাত বিচাৰি ফুৰে। এতক,- ৮, ৬ ('। ৬ ও 'চ এৰি মৰে ৫৬ ৰ (, ৫৫ , il.o flocl;1 g। man cbsequicts fl. we wth a 1 c1 n w_o call afford to give lic in in cy livially. এগে নিৰামহি তো --ক্ৰ, ( উ 1) গলিয়ে পীৰ ভূত টকা মাৰি বে, এ সি ১ ছক ২য় যে সি f1 এই বন্য ১াধন কৰিছে। . গৰি বাত গৈ ওচৰ চাপিলে বগলিয়ে ঠাট : উত্তৰ ধাৰ , গিতি। এতেকে, দুষ্ট মানুহে ২৫ঙ্কিৰ নিমিত্তে সধুৰ দৰ খচৰণ কৰ, tho pay:ng as the part oi a৮ tuity a wokgd persow to ৪ve his selfish oads [ ১৮৫ ] বঙ্গহে মঙ্গহ খোৱা— ক্ৰি, হিংসুক জন্তুৱে মানুহৰ মঙ্গহ কামুৰি খায়। এই স্থলত, বঙ্গহে মঙ্গহ খায় বোলা হৈছে। ( বঙ্গহ=বংশ অৰ্থাৎ বংশৰ মানুহ। ) এতেকে,—আপোন মানুহে ঘোৰ অনিষ্ট সাধন কৰা, the doing of the greatest harm by the nearest and the dearest person.

বজ্ৰ বটালি—বিং, ( বজ্ৰময় বটালি ) বটালি বৰ টান। তাৰ মুৰত হাতুৰিৰে কুবিয়ায়, তেও তাৰ একো নহয়। এতেকে,—হাড়-শকত টান বান্ধৰ মানুহ, a person of strong physique.

বটালিৰ মুৰত টঙ্গনিওৱা—ক্ৰি, বটালি বেগতে কাঠত নোসোমায়। তাৰ মূৰত হাতুৰিৰে টঙ্গনিয়াই থাকিলে সি কাঠত সোমায়। মুৰ্খ মানুহক বটালিৰে তুলনা কৰা হৈছে। মুৰ্খ মানুহেও কোনো বিষয়ত বেগতে সোমাব নোৱাৰে। সিহঁতৰ মূৰত টঙ্গনিয়াব লাগে, অৰ্থাৎ বহু কষ্ট কৰি বুদ্ধি দিব লাগে। বটালিৰ মূৰত টঙ্গনিয়ালে মুৰটো ভোহোৰা হয়। মূৰ্খ মানুহকো যিমান শিকোৱা হয়, সিমান মূৰ ভোতা হয়, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—অতি মুৰ্খ মানুহক বহু কষ্টেৰে শিক্ষা দিয়া, to teach the dull-witted with hard labour.

বঢ়া-টুটা দোষ—বিং, যিমান হব লাগে তাতকৈ বঢ়া অৰ্থাৎ অধিক হোৱা দোষ অথবা যিমান হব লাগে তাতকৈ টুটা অৰ্থাৎ নাটনি হোৱা দোষ, offences denoting excess or defect.

বঢ়া বচন বোলা—ক্ৰি নিয়মতকৈ বঢ়া বচন বোলা অৰ্থাৎ দুৰ্ভাষা প্ৰয়োগ কৰা, to use words beyond the bounds of decorum, to use unparliamentary language.

বতৰৰ কথা আগৈয়ে কোৱা—ক্ৰি, বতৰৰ অৱস্থা কেনেকুৱা হয় তাক পূৰ্ব্বতে কোৱা অৰ্থাৎ কোনো কাৰ্য্যৰ প্ৰকৃত অৱস্থাৰ বিষয়ে পূৰ্ব্বেই সতৰ্ক কৰি দিয়া, to give a warning beforehand about any event.

বতাহত উৰা—বিণ, পাতল বস্তু বতাহত উৰি যায়। মানুহ ক্ষীণালে পাতল হয়। এতেকে,— জীৰ্ণ-শীৰ্ণ, অতি ক্ষীণ। তাৰপৰা, গহীন-গম্ভীৰ নোহোৱা, lean and thin, light, wanting in seriousness.

বতাহত হল-জলা—বিণ, ইমান লিচপিচীয়া আৰু পাতল যে বতাহত গা হালি-জালি যায়। এতেকে,— লিচ পিচীয়া শুৱনী। (তিৰোতাত খাটে ) [ ১৮৬ ] extremely beautiful (said of a woman).

বধে ছোৱা—ক্ৰি, কোনো মানুহক বধ কৰিলে যি পাপ হয়, সেই পাপে ছোৱে অৰ্থাৎ সেই পাপৰে ভাগী হব লগীয়া হয় বোলা হৈছে। এতেকে,—এবিধ ডাঙ্গৰ শপথ লোৱা, to take a form of solemn oath.

বন বোন্দা—বিং, বনৰীয়া বোন্দা মেকুৰীয়ে হাবিয়ে-বননীয়ে যতে ততে ফুৰি ফুৰে। এতেকে,— ঘৰত নথকা যতে ততে ঘুৰি ফুৰা মতা মানুহ, an adult male who is fond of staying away from house.

বনুৱা বৰা-বিং, আহোম ৰজাৰ দিনত কুড়িটা, পাইকৰ ওপৰত এজন বৰা আছিল। এই বিষয়াই সিহঁতৰ হতুৱাই কাম-বন কৰাই ফুৰে। এতেকে,— পৰিশ্ৰমী মানুহ, (এই বাক্য ‘বনৰীয়া গাহৰি’ এই অৰ্থও মিহলি আছে। বনৰীয়া গাহৰিয়ে যেনেকৈ গুম-গুমাই ফুৰে, বৰা বিষয়াইও সেইৰূপে গুম-গুমাই ফুৰে। ) a smart person.

বৰকণাৰ দেশ—-বিং, ধপল-ধপল কাণেৰে এবিধ ৰাক্ষসৰ দেশ, (আজি কালি তিব্বত ৰাজ্য বুলি প্ৰবাদ আছে। ) the country of Tibet, the people of which were believed formerly by the Assamese to have large ears.

বৰ কথা মতা—ক্ৰি, মই বৰ এনে ভাব বুজাই কথা কোৱা, ফিতাহি কথা 'কোৱা, to talk vauntingly.

বৰ গছৰ টোপালে গা তিওৱা—ক্ৰি, (টোপাল =নীয়ৰৰ টোপাল। ) বৰ গছৰ টোপাল ইমান ডাঙ্গৰ যে সিয়েই বৰষুণৰ নিচিনা হৈ পৰে। বৰ গছক বৰলোকেৰে তুলনা কৰা হৈছে। বৰলোকৰ সাধাৰণ অৱস্থাৰ কাৰ্য্যকে ইতৰ লোকে চম্ভালিব নোৱাৰে, এই ভাব বুজায়। এতেকে,—বৰলোক প্ৰকৃতিগত সাধাৰণ কাৰ্য্য ইতৰ লোকৰ মাৰাত্মক-স্বৰূপ হোৱা, the happening of a serious harm to a common man by those acts of a great personage which appears so harmless to him as being of everyday occurance and forming part of his very nature.

বৰ গছৰ তলত ছাঁ লোৱা— ক্ৰি, ডাঙ্গৰ গছৰ পাত জপ-জপীয়া। বাটৰুৱা মানুহে টান ৰদত তাৰ ছাঁ লয়। এতেকে,—সংসাৰ-ক্লিষ্ট মানুহে ডাঙ্গৰ মানুহৰ আশ্ৰয় লোৱা, to take shelter of a great man in time of difficulty.

বৰ চুৰিয়াৰ ফেৰ মৰা--ক্ৰি, বৰলোকে বৰ চুৰিয়াৰ ফেৰ মাৰি ফুৰে। [ ১৮৭ ] এতেকে,—বৰলাকালি কৰা, to act like a person of rank of wealth.

বৰ নৈ—বিং, আসামৰ ভিতৰত অটাইতকৈ বৰ ৰৈ। এতেকে-ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈ, to Brahmaputra River.

বৰবিহ খোৱা— ক্ৰি, বৰবিহ খালে মানুহ তৎক্ষণাৎ মৰে। এতেকে,—সৰ্ব্বনশীয়া কাৰ্য্য কৰা, ঘোৰ স্বাৰ্থ-বিৰোধী কাৰ্য্য কৰা, নিজৰ বিষম অহিত আচৰণ কৰা, to act highly prejudicially to one's own interest.

বৰ মতা —বিং, ডাঙ্গৰ মতা মানুহ সাহিয়াল হয়। এতেকে,—সাহিয়াল পুৰুষ, a spirited man, a gallant.

বৰ সবাহলৈ মনটো—বিং, বৰ সবাহলৈ বহু আয়োজন লাগে, তাক যেয়ে সেয়ে শীঘ্ৰে কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,--ডাঙ্গৰ আয়োজনলৈ মনটো, অৰ্থাৎ ওখ আকাঙ্খা, high ambition.

বৰৰ দোষ পিছলাই নিয়া—ক্ৰি, বৰলোকৰ দোষ পিছলাই সমাজৰ বিচাৰ পাৰ কৰি লৈ যোৱা অৰ্থাৎ বৰলোকৰ দোষ সমাজে বিচাৰ নকৰা, to to gloss over a great man's fault.

বৰকলা হাবি—বিং, আহোম ৰজাৰ দিনত বৰকলা হাবিৰপৰা খৰিকটীয়াই ৰজাঘৰলৈ খৰি যোগাইছিলি। এতেকে,--ডাঙ্গৰ কাঠনী হাবি, a big forest.

বৰদৈ চিলা—বিং. আসামত চত আৰু বহাগত ধুমুহা হয়। তাৰে কিছুমান সৰু, দুটা ডাঙ্গৰ। বহাগৰ বিহুৰ ৭ দিন মান আগতে এটা আৰু ৭ দিন মান পাচতে এটা ডাঙ্গৰ ধুমুহা হয়। এই দুটা ধুমুহাৰ নাম বৰদৈ চিলা। চিলটোৰ দৰে সোসোৱাই আহে দেখি চিলা নাম পাইছে। মাইকী মানুহে বছৰি মাকৰ ঘৰলৈ যেনেকৈ বিহুৰ সময়ত আহে আৰু যায়, ইও সেই দৰে সেই সময়তে আহে আৰু যায় দেখি, ইয়াক মাইকীৰ ৰূপ দিয়া হৈছে। মাইকীৰ নামৰ শেষত ‘দৈ’ থাকে। এই ধুমুহা ভাঙ্গৰ বাবে ’বৰদৈ’ বোলা হৈছে। এতেকে,—বহাগৰ বিহুৰ আগৰ আৰু পাচৰ ডাঙ্গৰ ধুমুহা, the gale which visits Assam every year about the Bahag Bihu

বৰলৰ বাহত জুই দিয়া—ক্ৰি, কোনো মানুহে যদি বৰলৰ বাহত জুই দিয়ে, তেনেহলে বৰলবিলাকে তাক খঙ্গত উধাই-মুধাই কাণে-নাকে কামুৰি বিতত [ ১৮৮ ] কৰে। এতেকে,—খং উঠিলে অপকাৰ কৰিবৰ নিমিত্তে যাৰ শক্তি আছে তেনে মানুহক অপকাৰ কৰা, to irritate a person who is very powerful and capable of doing serious harm if so disposed.

বৰলাৰ ঘৰত শুকান ধান বিচৰা—- ক্ৰি, যাৰ তিৰোতা নাই, তাৰ ঘৰত ধান সিজাই শুকোৱাবলৈ মানুহৰ অভাৱৰ নিমিত্তে, সেই মানুহে উখুৱা চাউলৰ সলনি আৰৈ চাউল ব্যৱহাৰ কৰে। এতেকে,—যি বস্তু যি ঠাইত পোৱা অসম্ভৱ সেই বস্তু সেই ঠাইত বিচৰা, to look for a thing in a place where it all never be expected to exist.

বৰশী বোৱা টোপনি—বিং, বৰশী বহি বা থিয় হৈ বায়। চিপ পানীত পেলাই মাছে খুঁটিলে তাক দাঙ্গি অনা হয়। কোন মানুহে বহি বা থিয় হৈ টোপনিয়ায়। তেনে অৱস্থাত সি হালি জালি যায় আৰু দেখিবলৈ বৰশী বোৱা মানুহটোৰ নিচিনা হয়। এতেকে,—হালি-জালি যোৱা টোপনি, drowsiness, light sleep.

বৰশীৰ মাছ—-বিং, টোপৰ লোভত মাছ আহি বৰশীত লাগি ধৰে। এতেকে,—লোভত বিপদগ্ৰস্ত মানুহ, one who catches a bait and falls into trouble.

বৰষুণ গলে জাপি লোৱা—-ক্ৰি, জাপি বৰষুণত হে লোৱা হয়। বৰষুণ শেষ হৈ গলে জাপিৰ আৱশ্যকতা নাথাকে। এতেকে,—বিপদ পাৰ হলে ৰক্ষাৰ উপায় অৱলম্বন কৰা, to take measures to protect oneself from a danger after the danger is past.

বৰা ভাত, মাহৰ শাক—-বিণ, আগৰ দিনত বৰা চাউলৰ ভাত আৰু মাটি-মাহৰ আঞ্জা উপাদেয় ভোজন আছিল। এতেকে,—উপাদেয় ভোজন, dainty dishes.

বৰাৰ ঘৰত তৰাৰ গাঁথি দিয়া—ক্ৰি, আহোম ৰজাৰ দিনত কুড়িটা পাইকৰ ওপৰত বৰা বিষয়া আছিল। তেওঁ ঠাইয়ে ঠাইয়ে গৈ পাইক বিলাকৰ হতুৱাই কাম-বন কৰোৱায়। এঠাইৰ কাম শেষ হলে আন এঠাইলৈ উঠি যায়। সাধাৰণ পঁজা সাজি থাকে। দুই চাৰি দিনীয় পঁজা বাবে তাত বেতৰ সলনি তৰাৰ জৰীৰে গাঁথি দিয়া হয়। এতেকে,—অস্থায়ী কাৰ্য্যত অস্থায়ীভাৱে চলা, to act in a temporary way in a tempo[ ১৮৯ ] rary business.

বৰালৈ কচু থোৱা--ক্ৰি, কচু বৰা অৰ্থাৎ গাহৰিৰ আহাৰ। গাহৰি অতি লেতেৰা আৰু নিকৃষ্ট জন্তু। ঈশ্বৰে তাৰ নিমিত্তে আহাৰৰ ব্যৱস্থা কৰি থৈছে বোলা হৈছে। এতেকে,—নিঃকিন,অধম আৰু নিৰাশ্ৰিত মানুহৰ নিমিত্তেও ঈশ্বৰে যথাযোগ্য জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা কৰি থোৱা, the ordaining by God of appropriate means of living for a person however humble he may be.

বৰুৱা খাৱনেৰে খোৱা—-ক্ৰি, বরুৱা ডাঙ্গৰ বিষয়া আছিল আৰু তেওঁ বিলাকৰ খাৱনো সেই অনুযায়ী ডাঙ্গৰ আছিল। এতেকে,—ডাঙ্গৰ খাৱনেৰে খোৱা, to eat sumptuously.

বলি-বাসৱৰ যুদ্ধ—-বিং, পূৰ্ব্ব-কালত বলি আৰু বাসৱ অৰ্থাৎ ইন্দ্ৰৰ ভিতৰত ঘোৰতৰ যুদ্ধ হৈছিল। এতেকে,—ঘোৰতৰ যুদ্ধ, sanguinary buatle, a deadly struggle.

বলিয়া কুকুৰে কামোৰা—ক্ৰি, বলিয়া কুকুৰে কামুৰিলে জাঁই উঠে। এতেকে,—চিন্তাৰ আবেগত উন্মত্তপ্ৰায় হোৱা, to be overtaken with anxious thoughts.

বলীৰ হাতত পৃথিবী থকা—ক্ৰি, যি জন ৰজা বলী, পৃথিবী তেওঁৰে শাসনাধীন থাকে। এতেকে,—যাৰ বল আছে সিয়েই কোনো বিষয়ত প্ৰভুত্ব চলাব পৰা, (বল =শৰীৰ, ধন, বিদ্যা, বা অন্য কোনো বল। ) the exercising of authority by one who is powerful.

বলীয়ে নিৰ্ব্বলীয়ে হতাহতি—বিং, ( হতাহতি =হাতেৰে কৰা যুঁজ। ) ডাঙ্গৰ মানুহ আৰু সৰু মানুহৰ ভিতৰত লগা যুঁজ, অসমান যুঁজ, a quarrel between the strong and the weak, an unequal fight.

বলে নোৱৰা শিলক পৰি নমস্কাৰ কৰা—ক্ৰি, বলে পৰা শিলক আনি কোনো কাৰ্য্যত লগোৱা হয়। কিন্তু যাক বলেৰে দাঙ্গিব নোৱাৰে, তাত মাহাত্ম্য আছে বুলি সেৱা-সতকাৰ কৰা হয় অৰ্থাৎ তাক দেৱতা বুলি গণ্য কৰা হয়। এতেকে,— যাক বলেৰে জিনিব পৰা নাযায় তেওঁৰ গাত দৈব-শক্তি আৰোপ কৰা। (এনে কৰি নিজৰ দুৰ্ব্বলতা লুকুৱায়, আৰু পৰৰ বলৰ প্ৰশংসা নকৰি তাক দৈব বল বোলা হয়। ) to attribute supernatural power to a person who cannot be resisted with any chance of success . [ ১৯০ ]
বহৰ
বাইতকৈ
১৯০

বহৰ বুন্দুৰী —বিং, (বহ =বয়স ) বাঢ়িব নোৱাৰা হ’লে মুখখন বোন্দাৰ নিচিনা থোপোৰা হয়। এতেকে—অধিক বয়স হোৱা কঁটিয়া তিৰোতা, a dwarfish woman of long years.

বহি বুঢ়া-বি. [বহি থাকি বুঢ়া] বহি থাকোঁতে থাকোঁতে বুঢ়াৰ নিচিনা হোৱা মানুহ, বহি থকা এলেহুৱা মানুহ, a stay-at-homo idler.

বহি ৰজা—বিং, [বহি হুকুম দিয়া ৰজা] যি নিজে কাম-বন নকৰাকৈ মুখৰ হুকুম-হাকামৰ দ্বাৰা সংসাৰ যাত্ৰা নিৰ্ব্বাহ কৰে তেনে মানুহ অৰ্থাৎ বৰলোক, One who rises above the necessity to do manual labour, a great man.

বহিব জানিলে মাটিয়েই পিৰা হোৱা— ক্ৰি, আৰামৰ নিমিত্তে আৰু কাপোৰত মলি নালাগিবৰ নিমিত্তে পিৰাত বহা হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে বহিব জানিলে মাটিয়েই পিৰা হয়, অৰ্থাৎ মাটিত বহিও পিৰাত বহাৰ সমান আৰাম লভিব পৰা যায় আৰু কাপোৰ নিকাকৈ ৰাখিব পৰা যায়। এতেকে,—নিয়ম-প্ৰণালী জানিলে বেয়া কাৰ্য্যকো ভাল কাৰ্য্য-স্বরূপ কৰিব পৰা, to be able to make a bad thing as useful as a good thing provided one knows how to do it.

বহুৱা তোলা— ক্ৰিয়া, [বহুৱা কৰি তোলা] বহুৱাই উঠি অঙ্গীভঙ্গী কৰে আৰু যিহকে মন যায় মুখেৰে তাকে গায়। কোনো মানুহক বৰকৈ জোকালে তাৰ তত্ মত্ হেৰায়। সি তেতিয়া উঠি বহুৱাৰ দৰে নাচোন-বাগোন কৰি বলকিবলৈ ধৰে। এতেকে,—চুৰ্ত্তি-বুদ্ধি নোহোৱা কৰা, তত্ মত্ হেৰুওৱা, to vex, tease or annoy a person greatly.

বাইলুঙ্গণীৰ মঙ্গল— বিং, বাইলুঙ্গণীয়ে মঙ্গল চায়। মঙ্গল অৱশ্যে কেতিয়াবা ফলিয়ায়, কেতিয়াবা নফলিয়ায়। এতেকে-কণামুনাকৈ হোৱা কাৰ্য, a fortuitous event.

বাইতকৈ চৰোৱা— ক্ৰি, ( উপৰুৱা ) এজন মানুহৰ বৰ ঘৈণী আৰু সৰু ঘৈণী আছিল। বৰ ঘৈণীয়ে এদিন ৰাতি শোওঁতে সান্দহ খাইছিল, তেনে অৱস্থাতে টোপনি আহিল। পাচে সান্দহৰ গোন্ধ পাই এটা নিগনি আহি মুখত সোমাই মুখৰ ভিতৰৰ সান্দহখিনি খাই পেলালে, আৰু [ ১৯১ ] লগে লগে দাঁতবিলকো কুটিলে। দাঁতবিলাক এনে সমানভাবে কুটিলে যে ওখোৰা-মোখোৰা গুচি অতি ধুনীয়া হৈ পৰিল। পাচদিনা সৰু ঘৈণীয়ে দেখা পাই কাৰণ সোধাত বৰ ঘৈণীয়ে আমূল বৃত্তান্ত কলে। সৰু ঘৈণীয়ে এদিন সেই দৰে সান্দহ মুখত লৈ ঢাৰীপাটীত পৰি নিগনি আহিবলৈ বাট চাই থাকিল। নিগনি সোমাই দাত চিকুণাই কুটিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে, এনেতে তেওঁ মাত লগালে:—“বাইতকৈ চৰোৱা" (অৰ্থাৎ বাইৰ দাঁত যেনে সুন্দৰ হল মোৰ দাঁত যেন তাতকৈ অধিক সুন্দৰ হওঁক। ) কথা কোৱা মাত্ৰে নিগনিয়ে ভয় পাই লৰ মাৰিলে। ফলত এয়ে হল যে তেওঁৰ দাঁত আগৈয়েযেনে আছিল এতিয়া তাতকৈও বহু গুণে বেয়া হল। এতেকে,—পৰৰ ভাল দেখি খিয়ালত তেনে কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে নিজৰ অৱস্থাৰ উন্নতি কৰিব নোৱাৰি পূৰ্ব্বৰ অৱস্থাৰো অৱনতি কৰা, to make a thing worse than it was in all endeavour to make it better than a like thing of another person under the promptings of jealousy.

বাইলৈ যেই হাত হোৱা, আইলেও সেই হাত হোৱা - ক্ৰি, যেই হাতেৰে বাইক কিলোৱা হয় সেই হাতেৰে আইকো কিলাব পৰা যায় অৰ্থাৎ যি মানুহে বায়েকক কিলাবলৈ সাহ কৰে, সি অৱশ্যে মাকক কিলাবলৈও সঙ্কোচ নকৰে। এতেকে,—এজন মানী মানুহৰ প্ৰতি অন্যায় আচৰণ কৰিলে অন্যান্য মানী মানুহৰ প্ৰতিও তেনেৰূপ অন্যায় আচৰণ কৰিবলৈ সঙ্কোচ নকৰা, to behave shabbily towards a respectable person and hence not to hesitate to behave in a similar way towards any other person of like status and rank.

বাও-কণী পৰা—ক্ৰি, বাও-কণী উমালে পোৱালি নজগে। হাঁহ-কুকুৰাই তেনে কণী পাৰিলে তাৰপৰা কোনো ফল নহয়। এতেকে,— কোনো নিষ্ফল বা অসাৰ্থক কাৰ্য্য কৰা, to act infructuously.

বাখৰ পতোৱা—বিণ, বাখৰ পতালে অলঙ্কাৰ শুৱনী হয়। এতেকে,—শুৱনী, eligant, fanciful.

বাগৰা জীৱ—-বিং, বাগৰি ফুৰা মানুহ অৰ্থাৎ একে ঠাইতে নিজাপিভাৱে নাথাকি [ ১৯২ ] লৰি ফুৰা মানুহ, ( নিন্দা-ভাব ) one having no settled habitation, a wanderer (depreciative sense).

বাঘ-ককা বৰা ককাৰ হৰা জিকা চোৱা—-ক্ৰি, বাঘ আৰু বৰাৰ ভয়ঙ্কৰ যুদ্ধ হয়। মানুহে নিলগৰপৰা চাই থাকি এবেলি কয় “বাঘ-ককা জিকিল, বৰা-ককা হাৰিল” আৰু এবেলি কয় “বৰা-ককা জিকিল বাঘ-ককা হাৰিল”। এতেকে,—পৰাক্ৰমী মানুহৰ যুঁজত নিজে ঠুকিব নোৱাৰি আঁতৰৰপৰা ৰং চোৱা, to watch with interest the course of a fatal struggle between powerful parties from a safe distance.

বাঘ ঢকা—-বিং, বাঘে গৰু মহক পিঠিত হাতেৰে ঢকা মাৰি পেলাই বধে। এতেকে,—ডাঙ্গৰ ঢকা, a severe slap on the back.

বাঘ-বৰাৰ যুজ—বিং , বাঘ আৰু বৰাই ভয়ানক ৰূপে যুঁজ লাগে। এতেকে,—ভয়ানক যুঁজ, a terrible fight.

বাঘৰ আগ তেল খোৱা-—বিণ, (তেল = চৰ্ব্বি। আগ তেল-আগ ফালে থকা অৰ্থাৎ বুকুৰ ওচৰত থকা চৰ্ব্বি। ) এই চৰ্ব্বি বৰ চোকা। বাঘৰ চৰ্ব্বি খালে মানুহ উন্মত্তপ্ৰায় হয়। এতেকে,—মদমত্ত, অঘাইটং, extremely cunning.

বাঘৰ আগত ছাগে ডেৱাডেৱি কৰা—ক্ৰি, ছাগলীয়ে যুঁজ লগাৰ আগতে ডেৱা-ডেৱি কৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে ছাগলীয়ে বাঘৰ আগত ডেৱাডেৱি কৰে অৰ্থাৎ বাঘেৰে যুঁজ বিচাৰে। এতেকে,—অতি পৰাক্ৰমী মানুহেৰে সৈতে অতি দুৰ্বল মানুহে যুঁজিবলৈ উদ্যত হোৱা, the challenging of a powerful man to a fight by one who is too weak.

বাঘৰ চকুৰে চোৱা—-ক্ৰি, বাঘ বৰ খঙ্গাল, তাৰ চকুত খঙ্গৰ ভাব জ্বলি থাকে। এতেকে,—খঙ্গালভাৱে চোৱা, অৰ্থাৎ উগ্ৰভাৱে শাসন কৰা, to control sternly.

বাঘৰ পোৱালি বাঘ—-বিং, বাঘ বলী জন্তু। তাৰ পোৱালিও সেই দৰে বলী হয়। এতেকে,—প্ৰতাপী মানুহৰ, প্ৰতাপী পুতেক, a worthy son of a worthy father.

বাঘৰ সমান ভয়—বিং, বাঘলৈ যিমান ভয় সিমান ভয়, ডাঙ্গৰ ভয়, terrible [ ১৯৩ ] fear.

বাঘ তেলে খোৱা—ক্ৰি, (তেল = চৰ্ব্বি। ) বাঘৰ চৰ্ব্বি বৰ চোকা। গাত চোকা চৰ্ব্বিয়ে ধৰিলে মানুহৰ ফুৰ্ত্তি বেচি হয়। এতেকে,—বেচিকৈ ফুৰ্ত্তি হোৱা, to be overjoyed.

বাঘে পোৱালি পোৱা হাবি–বিং, বাঘে ডাঙ্গৰ হাবিত চিৰস্থায়ীৰূপে বসতি কৰে, আৰু তেনে হাবিত হে পোৱালি জগায়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ হাবি, big jungle

বাঘে খোৱা—বিং, যি গৰুৰ আয়ুস টুটে, তাক বাঘে ধৰি খায়। এতেকে,—অল্পায়ুস, ( গালিৰ মাত), short-lived, (a term of reproach).

বাঘে ঘোঙ্গে যুঁজ লগা—ক্ৰি বাঘ ঘোঙ্গতকৈ অলপ বেচি বলী, কিন্তু ঘোঙ্গ বাঘতকৈ বেচি খঙ্গাল। বাঘ আৰু ঘোঙ্গৰ ভিতৰত ঘোৰতৰ যুঁজ হয়। এতেকে,—ঘোৰতৰ যুঁজ লগা, to engage in a fierce conflict.

বাছি পেলোৱা—ক্ৰি, [ হাড় বাছি পেলোৱা ] খাদ্য জন্তুৰ হাড় বাছি পেলাই দি মঙ্গহ খোৱা হয়। এতেকে,— কোনো মানুহৰ হাড় বছি তাৰ মঙ্গহ খোৱা। অৰ্থাৎ কোনো মানুহক উগ্ৰ শাস্তি দিয়া, to inflict condign punishment.

বাছোঁতে বাছোঁতে গেলা বৰালিত হাত পৰা—ক্ৰি, বৰালি মাছ কোমল। সি গেলিলে সমুলি নষ্ট হয়। এতেকে,— অতি ভাল বস্তু পাবলৈ অতিৰিক্ত চেষ্টা কৰোঁতে অতি বেয়া বস্তু পোৱা, to select the worst thing by exercising too great caution to have the very best.

বাজ ভিতৰ কৰা মানুহ—বিং, বাজে ভিতৰে ফুৰা মানুহ, বিশ্বাসী মানুহ, one who has access into the inner chamber of a household, a confidant.

বাজলৈ উলিওৱা—ক্ৰি, মানুহৰ ধাতু ঘৰৰ ভিতৰত যাব নাপায়, এই বিশ্বাসৰ ওপৰত মৰিবৰ বেলিকা মানুহ বাজলৈ উলিওৱা হয়। এতেকে,—ক্ষন্তেকৰ পাচতে মৃত্যু হব বুলি থিৰাং কৰা, to expect death immediatly after.

বাট এৰি অবাটে যোৱা—ক্ৰি, সৰ্ব সাধাৰণ মানুহে বাটে দি যায়। অবাটে [ ১৯৪ ] অৰ্থাৎ যিটো বাট নহয় সেই পোনে নাযায়। এতেকে,—প্ৰচলিত ৰীতি এৰি কোনো কাৰ্য্য কৰা, to go out of the beaten track, to act against an established custom.

বাট কুৰি বোৱা—ক্ৰি, [ বাট বুকুৰে বগোৱা ] বাটে দি ভৰিৰে খোজ কাঢ়ি নগৈ বুকুৰে বগাই যায় বোলা হৈছে। এতেকে,—অতি কষ্টেৰে বাট অতিক্ৰম কৰি যোৱা, to walk on with difficulty.

বাট কেঁৰা লগা—ক্ৰি, কোনো যন্ত্ৰৰ এটা অংশ আন এটা অংশেৰে মিল নহলে কেঁৰা লগা বোলে। বাটে দি মানুহ চলাচল কৰোঁতে কেতিয়াবা দুফালৰপৰা দুটা মানুহ আহোঁতে কেঁৰা লাগে অৰ্থাৎ ইজনে সিজনৰ ঠিক সন্মুখত ভেঁটাস্বৰূপ হয়। এতেকে,—বাটত সম্মুখা-সম্মুখি হোৱা, to meet each other on the way face to face——the two coming from opposite directions.

বাটত বগৰি জেং দিয়া—ক্ৰি, বগৰি-জেং কাইটিয়া। বাটত বগৰি-জেং দিলে সেই বাটে মানুহ যাব নোৱাৰে। এতেকে,—বাট ভেঁটা দিয়া, to put obstacles in the way.

বাটৰ বলিয়া—বিণ, ঘৰ এৰি বাটে-পথে ফুৰা বলিয়া, ডাঙ্গৰ বলিয়া, stark mad.

বাটৰ বাটৰুৱা—বিং, বাটে দি অনেক বাটৰুৱা গৈ থাকে। বাটৰ কাষত থকা ঘৰবিলাক পাৰ হৈ গৈ থাকে। সেইবিলাক ঘৰৰ মানুহেৰে সৈতে বাটৰুৱাৰ কোনো সম্পৰ্ক নাই। এতেকে,—কোনো প্ৰকাৰৰ সম্পৰ্ক নথকা মানুহ, সম্পূৰ্ণৰূপে নিলগীয়া মানুহ, a thoroughly unconnected person, a perfect stranger.

বাটলৈ চোৱা—ক্ৰি, বাটে দি মানুহ আহে। কোনো মানুহ আহিব লগীয়া থাকিলে বাটলৈ চাই থকা হয়। এতেকে,—অপেক্ষা কৰা, to expect the arrival of a person.

বাটে-ঘাটে—ক্ৰি-বিণ, যতে ততে প্ৰকাশ্য ঠাইত, anywhere and everywhere.

বাটে-পথে—ক্ৰি-বিণ, যতে ততে প্ৰকাশ্য ঠাইত, anywhere and everywhere.

বাটে পোৱালি মেলা—ক্ৰি, জন্তুৱে পোৱালি জগাই মেলি দিয়ে। খৰালি হলে [ ১৯৫ ] এটা বাটৰ পৰা বহুত সৰু সৰু বাট ওলাই যায়। সেই দেখি জন্তুৰে সৈতে বাটৰ তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—খৰালি হোৱা, the setting in of cold weather.

বাটে যোৱা—ক্ৰি, সৰ্ব্ব প্ৰচলিত ৰীতি অনুযায়ী কাৰ্য্য কৰা, to take the trodden path, to act according to the accepted ideas of usage and custom.

বাঢ়ৈটোকা মানুহ—বিং, বাঢ়ৈটোকা চৰায়ে বাঢ়ৈৰ দৰে কাঠত টোক্-টাক্ কৰি থাকে; সি কেতিয়াও শাঁতিৰে বহি নাথাকে। এতেকে,—ডেও-ধুপাল পাৰি ফুৰা দুষ্ট মানুহ, a fidgety or uneasy person.

বাণ-বাৰিষা কাল—বিং , [ বাণ অহা বাৰিষা কাল ] ঘোৰ বাৰিষা বতৰ, the season of rains and flood.

বাণ মৰা—ক্ৰি, [ মোহিনী বাণ মৰা ] পূৰ্ব্ব-কালত যুদ্ধত মোহিনী বাণ মাৰি শত্ৰুক মুগ্ধ কৰি পেলাই থয়। এই কাৰ্য্য মন্ত্ৰৰ দ্বাৰা সাধিত হৈছিল। সেই মন্ত্ৰ আজি কালিও আসামত প্ৰচলিত আছে বুলি কয়। এতেকে,—মুগ্ধ কৰা, to enchant, to bring under perfect control.

বাতৰি গৰগাঁও পোৱা গৈ—ক্ৰি, গৰগাওঁ অসমৰ ৰাজধানী আছিল। সৰু-সুৰা বাতৰি ৰাজধানীলৈ নগৈছিল। ডাঙ্গৰ বাতৰি হলে চাৰিও পোনে প্ৰচাৰিত হৈ ক্ৰমে ৰাজধানী পায় গৈ। এতেকে,—বাতৰি বহু দূৰলৈকে প্ৰচাৰিত হোৱা, the spreading of a news far and wide.

বান্দৰৰ ঘা—বি, বান্দৰৰ ঘা লাহে লাহে বিয়পি যায়। এতেকে,—যাৰপৰা অনিষ্ট বাঢ়ি যায় তেনে অশুভ কাৰ্য্য, an evil which steadily increases.

বান্দৰৰ ডিঙ্গিত মুকুৰ মালা পিন্ধোৱা—ক্ৰি, পূৰ্ব্ব-কালত সীতা দেবীয়ে হনুমানক এবাৰ মুকুতাৰ মালা বঁটা দিছিল। হনুমানে তাক দাঁতেৰে কামুৰি ছিঙ্গি পেলালে। সেই ঘটনাৰপৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে,—যি মানুহে বহুমূলীয়া বস্তুৰ মোল নুবুজি তাক অনাদৰ কৰে তেনে মানুহক তেনে বস্তু দিয়া, to give a valuable thing to an unworthy recipient. [ ১৯৬ ] বান্দৰৰ ডিঙ্গিত সোণৰ হাৰ পিন্ধোৱা—ক্ৰি. [ ‘বান্দৰৰ ডিঙ্গিত মুকুতাৰ মালা পিন্ধোৱা’ চোৱাঁ। কোনো লোকৰ মতে সীতা দেবীয়ে হনুমানক সোণৰ হাৰ দিছিল, মুকুতাৰ মালা নহয়। ]

বান্দৰৰ মুখৰ কল ভুকুৱালে সৰা—ক্ৰি বান্দৰে কল মুখত সুমাবলৈ পালে, তাক কেতিয়াও উলিয়াই নেপেলায়। তাক ধৰি যদি গালত ভুকুৱাই দিয়া যায়, তেতিয়া হে কল সৰি পৰে। বান্দৰে ইচ্ছা কৰি কল নিদিয়ে। কাকুতি-মিনতি কৰিলে সি কল উলিয়াই নিদিয়ে। বল-প্ৰয়োগৰ দ্বাৰা হে তাৰ মুখৰ কল পাব পাৰি। এতেকে,—অতিৰিক্ত স্বাৰ্থপৰ মানুহৰপৰা কোনো বস্তু বল-প্ৰয়োগৰ দ্বাৰা পোৱা, to obtain a thing from an extremely selfish person by use of physical force only.

বান্দৰৰ সাত পুৰুষ ডাল কোবাই যোৱা—ক্ৰি, বান্দৰে অতীজৰেপৰা গছৰ ডালে ডালে বগাই ফুৰি কাল নিয়াব লাগিছে। সি আজিলৈকে থাকিবৰ নিমিত্তে ঘৰ-দুৱাৰ সাজিবলৈ শিকা নাই। এতেকে,— বহু-কলীয়া ৰীতি অনুসাৰে চলা, to follow a time-honoured custom.

বান্দৰি চৰিওৱা দিয়া—ক্ৰি, বান্দৰবিলাকে পৰস্পৰ প্ৰীতি আৰু সৌহাৰ্দ্দ বুজাবৰ নিমিত্তে ইটোৱে সিটোৱে গালত টপুচ্-টাপুচ কৰে চৰিয়ায়। এতেকে,—কম জোৰেৰে ঘনকৈ চৰিওৱা, to slap a person several times slightly on the face.

বান্দৰি নচুৱা দিয়া—ক্ৰি, বান্দৰক যেনেকৈ নচুয়ায়, বান্দৰে তেনেকৈ নাচে। এতেকে,—কোনো মানুহে তাৰ সম্পূৰ্ণ নিজৰ মতেৰে পৰক চলোৱা, to guide a person entirely according to one's own will.

বান্দৰে নাৰিকলৰ মোল নুবুজা—ক্ৰি, বান্দৰে নাৰিকল ভাঙ্গিব নোৱাৰে। সি কেতিয়াও নাৰিকল খাবলৈ নাপায়। নাৰিকল কেনে সোৱাদ ফল, সি তাক নাজানে। এতেকে,—ইতৰ মানুহে ওখ শ্ৰেণীৰ বস্তু বা কাৰ্য্যৰ স্বৰূপ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱৰা, the failing to gauge the real value of a high-class thing or action by a vulgar person.

বান্দৰে সাগৰৰ পানী খাই ঢুকাব নোৱৰা—ক্ৰি, সাগৰৰ পাৰৰ হাবিত অসংখ্য [ ১৯৭ ] বান্দৰ থাকে। জাকে জাকে বান্দৰ আহি সাগৰৰ পানী সদাই খাব লাগিছে, তথাপি সাগৰৰ পানী নুশুকায়। ইতৰলোকক বান্দৰেৰে আৰু মহৎ লোকক সাগৰেৰে তুলনা কৰা হৈছে। মহৎ লোকৰ ধন-সম্পত্তিক সাগৰৰ পানী বোলা হৈছে। এতেকে,—ইতৰ লোকে মহৎ লোকৰ ধন-বস্তু আত্মসাৎ কৰিলেও মহৎ লোকৰ বিশেষ ক্ষতি কৰিব নোৱৰা, the failing of a vulgar person to do real harm to great man by misappropriating a part of his vast estate.

বান্দীৰ কান্তা যোগ—বিং, কন্যাকাল হোৱা সময় অনুযায়ী তিৰোতাৰ ‘যোগ’ নিৰ্ণীত হয়। কান্তা ভাল যোগ। কিন্তু যি বান্দী, তাইৰ কান্তা যোগৰ শুভ ফল হবৰ স্থল নাথাকে। এতেকে,—চিৰ-দৰিদ্ৰ মানুহৰ পক্ষে গ্ৰহাদিৰ নিষ্ফল শুভ-দৃষ্টি অৰ্থাৎ যি মানুহৰ উন্নতি অসম্ভৱ তাৰ পক্ষে নিষ্ফল শুভ লক্ষণ, good signs to a person who is destined not to rise above a miserable life.

বাপ ঢোৰা-সাপ—বিং, ঢোৰা সাপৰ খং বেচি, কিন্তু তাৰ কামোৰত বিষ নাই। ঢোৰা-সাপে কামুৰিলে আন সাপে সেই মানুহক কোনো কালে নাকামোৰে বুলি কয়, কিয়নো ঢোৰা-সাপ সকলো সাপৰ ৰজা। বাপেকে পুতেকক ডবিয়ায় আক কোবায়। যাৰ দ্বাৰা লৰাৰ অমঙ্গল ঘটে, বাপেকে তেনে কাৰ্য্য নকৰে। বাপেকৰ কাৰ্য্যত বিষ অৰ্থাৎ হিংসা-ভাব নাথাকে। এতেকে,—বাহিৰে টান-মুখীয়া কিন্তু ভিতৰে মৰমিয়াল বাপেক, a stern but loving father.

বাপৰ ধন—বিং, বাপেকৰ মৃত্যুৰ পাচত পুতেকে পোৱা বাপেকৰ ধন, পৈত্ৰিক সম্পত্তি, patrimony.

বাপতি সাহোন—বিং, উত্তৰাধিকাৰী-স্বত্বে পোৱা বাপেকৰ ধন সম্পত্তি, ( ‘পিতস্বৰ’ পৰা ‘পিতৃ সাহোন’, আৰু 'পিতৃ সাহোন’ৰ পৰা ‘বাপতি সাহোন’ কথাৰ উৎপত্তি হৈছে , patrimony.

বাপুৰ গাত বাঢ়নী লগা—ক্ৰি, (বাপু=বামুণ। ) বাঢ়নী অশুচি বস্তু। ঠাই সাৰোঁতে বামুণৰ গাত বাঢ়নী লাগিলে, ঠাই সাৰোঁতা মানুহৰ বৰ ডাঙ্গৰ জগৰ লাগে। এতেকে,—ডাঙ্গৰ জগৰ লগোৱা, (বিদ্ৰুপ) to offend highly (used ironically). [ ১৯৮ ] বামত সাঁতোৰা—ক্ৰি, মাটিত হাত ভৰি মেলি চুচৰিলে সাঁতোৰা যেন দেখি। এতেকে,—চুচৰি-বাগৰি ফুৰা, অসীম কষ্টভোগ কৰা, to be afflicted by untold misery.

বামুণ চাই ভোজনী—বিং, বামুণ ডাঙ্গৰ হলে ভোজনী ডাঙ্গৰ হব লাগে, আৰু বামুণ সৰু হলে ভোজনী সৰু হব লাগে। এতেকে,—যথাযোগ্য কাৰ্য্য, an appropriate action.

বামুণৰ ক'লা—বিং, বামুণৰ ভিতৰত সাধাৰণতে ক'লা মানুহ নাথাকে। এতেকে,—বিজতৰীয়া বামুণ, a degenerate Brahmin.

বামুণৰ জোলোঙ্গা—বিং, ‘বামুণ’ শব্দে এই স্থলত দৈৱজ্ঞ বামুণ বুজাইছে। সিহঁতে কান্ধত ডাঙ্গৰ জোলোঙ্গা লৈ গাওঁৱে গাওঁৱে ভোজনী লৈ ফুৰে। এতেকে,—ডাঙ্গৰ জোলোঙ্গা, বহু বস্তু ধৰা পাত্ৰ, a capacious receptacle.

বামুণৰ বৰুৱা, শূদিৰৰ পঢ়ুৱা—বিং, পূৰ্ব্ব-কালত বামুণে বিষয় নলৈছিল, আৰু শূদিৰে নপঢ়িছিল। বামুণৰ ভিতৰত বৰুৱা আৰু শূদিৰৰ ভিতৰত লেখা-পঢ়া জনা মানুহ অসম্ভৱ আছিল। এতেকে,—বিপৰীত কাৰ্য্য, topsyturvydom.

বামুণ গঢ়ী—বিণ, বামুণী তিৰোতাৰ মুখৰ সাজ দীঘল-চানেকীয়া আৰু নাকৰ আগ জোঙ্গা। এতেকে,—বামুণী তিৰোতাৰ নিচিনা শুৱনী, handsome like a Brahmin girl.

বামুণে হাল বোৱা—ক্ৰি, বামুণে হাল বোৱা হিন্দু ধৰ্ম বিৰুদ্ধ কাৰ্য্য। এতেকে,—অসম্ভৱ কাৰ্য্য ঘটা, the doing of an impossible act.

বামে নাও চলোৱা—ক্ৰি, নাও পানীয়ে দি চলায়, বামে দি নচলায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে বামে দিয়েই গাৰ বলেৰে নাও টানি লৈ যায়। এতেকে,—গাৰ বলেৰে অন্যায় কাৰ্য্য কৰা, to do an unjust or improper thing by sheer physical force.

বাৰ কুৰি—বিণ, বহুসংখ্যক, numerous.

বাৰ জোৰা দিয়া কথা—বিং, কাপোৰ ফাটিলে তাপলি জোৰা দিব লাগে। এতেকে,—বাৰটা তাপলি অৰ্থাৎ মিছা জোৰা দিয়া কথা, বহু মিচাৰে সজাই পৰাই কোৱা কথা, a highly exaggerated account.

বাৰ বঙ্গলুৱা মানুহ—বিং, আগৰ দিনত ভাটী ফালৰপৰা অহা সকলো মানুহক [ ১৯৯ ] বঙ্গাল বুলিছিল। এতেকে,— বাৰ ঠাইৰপৰা অহা বাৰ ৰকমৰ বঙ্গলুৱা মানুহ, নানা ঠাইৰপৰা অহা বিদেশী মানুহ, people of various nationalities.

বাৰ বুৰি—বিণ, কুড়িটাই এবুৰি হয়। এতেকে,—একুড়ি, অৰ্থাৎ বহু-সংখ্যক, numerous.

বাৰ বাহতুৱা মানুহ—বিং, [ বাৰ বসতুৱা মানুহ ] বাৰ ঠাইৰপৰা আহি বসতি কৰা মানুহ, যৰে তৰেপৰা আহি থকা নানা প্ৰকাৰ মানুহ, all sorts of people.

বাৰ ভচহু কথা— বিং, বাৰ ৰকমৰ ভচ্-ভচ্-কৰে কোৱা কথা, নানা প্ৰকাৰৰ অলাগতিয়াল কথা a good deal of irrelevant matter.

বাৰ হাত কেৰেলাৰ তেৰ হাত গুটি হোৱা—ক্ৰি, যি কোৰোলাৰ গছ ডাল বাৰ হাত দীঘল, তাৰ গুটিটো তেৰ হাত দীঘল হোৱা অসম্ভৱ। এতেকে,—অসম্ভৱ ঘটনা হোৱা, the happening of a miraculous event.

বাৰেওটি কাল, তেৰও যুগ— বিং, ( বাৰেওটি কাল == বাৰেওটি মাহ কাল। ) ১২ বছৰে ১ যুগ হয়। ‘তেৰও যুগ’ এই কথাৰ দ্বাৰা ‘বাৰতকৈও বেচি যুগ’ বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—চিৰকাল, perpetually, for ever.

বালিচাহিৰ পৰা গজ হস্তীলৈ—ক্ৰি-বিণ. বালিচাহি অতি সৰু, গজ-হস্তী অতি ডাঙ্গৰ। এতেকে,—অতি সৰুৰপৰা অতি ডাঙ্গৰলৈ, from the lowest to the highest.

বালি ভাত খোৱা—ক্ৰি, কোনো আমোদ-উৎসৱত নৈৰ বালিত গৈ ভাত ৰান্ধি খোৱা হয়। এতেকে,— দূৰণি ঠাইলৈ গৈ আমোদ-উৎসৱ কৰা, to make a holiday excursion.

বাহিৰে ৰং-চং ভিতৰে কোৱা-ভাতুৰি—বিং, কোৱা-ভাতুৰিৰ বাহিৰ ফাল দেখিবলৈ ৰং-চঙ্গিয়া, কিন্তু ভিতৰ ফাল অসাৰুৱা। অকল বাহিৰ ফাললৈ চালে, সি যে কোৱা-ভাতুৰিতকৈ ওখ খাপৰ গুটি, এনে ধাৰণা ওপজে কিন্তু সি যে প্ৰকৃততে কোৱা-ভাতুৰি, আন একো নহয়, সেই কথা তাৰ ভিতৰ ফাল চালে বুজিব পৰা যায়। এতেকে,—দেখাত ধুনীয়া কিন্তু প্ৰকৃততে অসাৰুৱা কাৰ্য, মানুহ ইত্যাদি, [ ২০০ ] anything beautiful to look at but possessing no intrinsic value.

বাহিৰে লটপট ভিতৰে কপট—বিং, (লট্ পট্= লেট পেট। ) বাহিৰে লেট-পেট অৰ্থাৎ অতি মিল কিন্তু ভিতৰে কপট ভাব, hostility under cover of friendship.

বাহু দাঙ্গি কোৱা—ক্ৰি, বাহু স্বৰ্গৰ ফালে দাঙ্গি কোৱা অৰ্থাৎ ঈশ্বৰক চিন্তি কোৱা, to speak with all earnestness, to speak confidently.

বিজুলী-সঞ্চাৰে যোৱা—ক্ৰি, বিজুলীৰ সঞ্চালনেৰে অৰ্থাৎ গতিৰে যোৱা, অতি বেগেৰে যোৱা, to travel with a lightening speed.

বিদা কৰা—ক্ৰি, [ বিদ্যা কৰা ] কোনো এটা বিদ্যা জনা বুলি আনক দেখুৱাবৰ অভিপ্ৰায়েৰে কাৰ্য্য কৰা, to make a vain display of knowledge.

বিদা লগা—বিণ, [ বিদ্যা লগা ] কোনো প্ৰকাৰৰ বিদ্যা থকা, যেনে লেখা-পঢ়া বিদ্যা, শিল্প-বিদ্যা ইত্যাদি, qualified in any branch of useful knowledge.

বিদ্যাই লাগ দিয়া—ক্ৰি,( লাগ দিয়া =লগ দিয়া। ) বিদ্যাই লগ পাবলৈ দিয়া, বিদ্যাক খেদি ধৰিব পৰা অৰ্থাৎ বিদ্যাৱন্ত হোৱা, to be endowed with knowledge.

বিধতাই দিলেও তিৰতাই নিদিয়া—ক্ৰি, পূৰ্বজন্মত বিধতাই যাৰ কপালত সৌভাগ্য লিখি দিয়ে, সি হে এই জন্মত সুখী হব পাৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে বিধতাই দিলেও তিৰতাই অৰ্থাৎ নিজৰ ঘৈণীয়ে নিদিয়ে। ঘৰৰ গৰাকি ঘৈণী। কোনো বস্তু ঘৈণীয়ে দিহা-পোহা কৰি দিলে হে তাক পোৱা যায়, নহলে বস্তু ঘৰত থকা স্বত্বেও তাক ভোগ কৰিবলৈ পোৱা নাযায়। এতেকে,—ঘাই গৰাকিৰপৰা কোনো বস্তু পালেও বিলনীয়াই বিলাই নিদিয় , the withholding of a gift of a donor by a person who is appointed to administer it.

বিধতাৰ খোঁচ—বিং, [ বিধতাৰ কলমৰ খোঁচ ] কপালত লিখা বিধিৰ লিখন, ভাগ্যলিপি, destiny. [ ২০১ ] বিধি-পথালি দিয়া—ক্ৰি, বিধিয়ে ( বিধতাই ) পথালি দিয়া অৰ্থাৎ বাট ভেঁটি ধৰা। দৈবে ব্যাঘাত জন্মোৱা, to be confronted with misfortune.

বিধিৰ লিখন—বিং, বিধিয়ে ( বিধতাই) মানুহৰ কপালত সুখ-দুখ আদি বিষয় লিখি দিয়ে বুলি কয়। এতেকে, —ভাগ্য, destiny.

বিধুতি হোৱ—ক্ৰি, ( ধুতি ==ধৌত, শুচি। বিধুতি =অশুচি। ) ঋতুমতী হোৱা, to | be affected with menstruation

বিনচলৈ ওহৰা—ক্ৰি, গাই গৰুৱে প্ৰসৱৰ সময় হলে ওহাৰে অৰ্থাৎ তেতিয়া হে ওহাৰত গাখীৰ গোট খায়। প্ৰসৱৰ পূৰ্ণ-কাল নৌ হওঁতেই যদি তাই ওহাৰে, তেনেহলে পোৱালি বিনচ, বিনষ্ট)হয়। এতেকে,— অসময়ত ঐশ্বৰ্য্য-বিভূতি অমঙ্গলৰ নিমিত্তে হোৱা, to come to possess fortune before proper time which is a sign foreboding evil.

বিনা-মেঘে বজ্ৰপাত—বিং, মেঘ নহলে বজ্ৰপাত নহয়। এই স্থলত, মেঘ নোহো- ৱাকৈ বজ্ৰপাত হয় বোলা হৈছে। বজ্ৰ শবে ‘দুৰ্ঘোৰ বিপদ’ বুজাইছে। এতেকে,—পূৰ্ব্ব-জাননী নোহোৱাকৈ দুৰ্ঘোৰ বিপদ-উদয়, অকস্মাৎ মহাবিপদৰ আৰ্বিভাৱ, the occuring of a great calamity without warning.

বিপদ মাতি অনা—ক্ৰি, যি কাৰ্য্যত নিশ্চিত বিপদ ঘটে তেনে কাৰ্য্য জানি-শুনি কৰা, to invite danger.

বিবি-বাবা গোৱা—ক্ৰি, অস্পষ্ট ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা, অৰ্থশূন্য কথা কোৱা, যিহকে- তিহকে বলকা, to talk unintelligibly, to talk nonsense.

বিয়াৰ পানী পোৱা--ক্ৰি, বিয়াত দৰা-কন্যাক পানী তুলি নোৱায়। প্ৰবাদ আছে যে, নোৱনী-পানী পালে মানুহ চিকুণ হয়। এতেকে,—দৰা- কন্যাই বিয়াৰ পাচত চিকুণ হোৱা, the attaining of bloom and vigour by a married couple after wedlock.

বিৰ দি বাট নোপোৱা—ক্ৰি, [ ভিৰ দি বাট নোপোৱা ] বহু প্ৰজা কোনো ঠাইত গোট খালে, তাৰ ভিতৰলৈ সোমাবলৈ বাট পোৱা নাযায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে গাৰ ভিৰ দি অৰ্থাৎ গাৰ হেঁচা দি ঠেলিও বাট পোৱা নাযায়। এতেকে,—বহু প্ৰজাৰ সমাগম হোৱা, the collecting of a dense crowd. [ ২০২ ] বিৰিণা তল— - বিং. বছৰৰ আৰম্ভতে মানুহে দৈবজ্ঞক সেই বছৰ পানী কিমান হব বুলি সোধে। দৈবজ্ঞই উত্তৰ দিয়ে বিৰিণা তল”। পানী বেচি হলে, বিৰিণা পানীত অদৃশ্য হয়। তেতিয়া দৈজ্ঞই কয় ‘'মই আগৈয়ে ছিলো। বিৰিণা তল হব। ” পানী কম হলে বিৰিণা পানীৰ ওপৰলৈ ওলাই থাকে। তেতিয়া দৈবজ্ঞই কয় “মই আগৈয়ে কৈছিলো বিৰিণাৰ তল হব”। এতেকে,—দ্ব্যৰ্থবোধক কথা, an ambiguous statement.

বিল লোৱা—ক্ৰি , বিল ললে সদাই অলপ-অচৰপ মাছ পাই থকিব পাৰি। বলি নলৈ সৰহ মাছ ললেও সেই এবেলি মাথোন মাছ পোৱা হয়। এতেকে, —খন্তেকীয়া বেচি লাভলৈ নাচাই বাৰ-মহীয়া অলপীয়া লাভলৈ চোৱা, to prefer small but constant gains to large gains obtained only once.

বিধি হোৱা—ক্ৰি. ( বিশুধি == অশুচি। ) ঋতুমতী হোৱা, to be affected with femal menstrual discharge.

বিষ-দাঁত ভগা—ক্ৰি, সাপৰ বিষ দাঁত ভাগিলে সি একো অপকাৰ কৰিব নোৱাৰে। এতেকে, —অপকাৰ কৰিবলৈ শক্তিৰহিত হোৱা, ক্ষমতাহীন হোৱা, to become powerless for mischief.

বিষম দৈবৰ গতি—বিং, দৈব সমভাবে নাযায় অৰ্থাৎ কেতিয়াবা সৰলভাৱে যায় আৰু কেতিয়াবা বেঁকবেঁকি হৈ যায়। এতেকে,—ভাগ্যৰ চঞ্চলতা vicissitudes of fortune.

বিহ খোৱা—-জি বিহ থোৱাৰ তুল্য বিপদ উপস্থিত হোৱা, যেৰ বিপজ্জনক কাৰ্যত হাত দিয়া, to run a great risk.

বিহ-জলকীয়া-—বিং, বিহ-জলকীয়াৰ জাল অতি উগ্ৰ। এতেকে,—অতি উগ্ৰ মানুহ, an exceedingly spirited person.

বিহুৰ ডেকা—-বিং, বিহুৰ সময়ত ডেকা মানুহে বিহু-নাচ পাতে। এতেকে,— ধেমেলীয়া চফল ডেকা, a jovial young man.

বিহুৱেসংক্ৰান্তিয়ে— - ক্ৰি-বিণ, সংক্ৰান্তি মাহেকত এদিন হয়। বিহু বছৰেকত তিনি দিন হয়। এতেকে,—কেতিয়াবা, occasionally.

বীণ-বৰাগী—বিং, বীণ বাই ফুৰা বৰাগী, মগনীয়া, a mendicant, a beggar. [ ২০৩ ] বুকু জুৰোৱা——ক্ৰি, মাকে লৰা বুকুত সাবটি ধৰি থাকিলে বুকু জুৰ হয়। এতেকে,—লগত থাকি মনত শান্তি দিয়া, to give the pleasure of fellowship or association.

বুকু ফিন্দাই যোৱা— অহঙ্কাৰী মানুহে বুক ফিন্দাই খোজ কাঢ়ে। এতেকে,— অহঙ্কাৰীভাৱে চলা, to walk haughitly.

বুকু লৰা —বিণ, ( লৰা = কঁপা। ) ভয়াতুৰ মানুহৰ বুকু কঁপে। এতেকে,— ভয়াতুৰ, pusillanimous, chicken-hearted.

বুকুত কামোৰ মৰা—ক্ৰি, বুকুত অৰ্থাৎ মৰ্ম্মস্থানত কামুৰিলে মনুহৰ জীৱনৰ আশঙ্ক হয়। এতেকে,—সাংঘাতিক অপকাৰ কৰা, to do a fatal injury

বুকুত কুঠাৰ দিলে ‘ক’ নোলোৱা—-বিণ, বুকুত কুঠাৰ পাতি যদি কোৱা হয় ‘তই ‘ক’ বোল, নহলে এই কুঠাৰেৰে তোৰ বুকু চিৰিম,” তেনে- হলেও তাৰ মুখৰপৰা ‘ক’ আখৰ উচ্চ'ৰণ নহয়। এতেকে,-- মহামূৰ্খ, extremely dull of perception or understand- ing.

বুকৰ বান্ধৈ —-বিং, ( বান্ধৈ = বান্ধৱ। ) অতি মৰমৰ বন্ধু, a bosom friend.

বুকুৰ শাল উভলা—ক্ৰি, বুকুত শাল মাৰিলে, তাৰ যন্ত্ৰনা নুগুচে। ডাঙ্গৰ সন্তাপ হলেও বুকুৰপৰা নুগুচে। সন্তাপক শালেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—বহুকাল-ব্যাপী সন্তাপ হৰণ কৰা, to eradicate a source of continued deep anxiety.

বুকুৱে ধান বনা—ক্ৰি, ধান বানোত ঢেঁকিয়ে ধুপ্ ধুপায়। ভাবৰ উদ্বেগ হলে বুকুৱে ধুপ্-ধুপায়। এতেকে,—শোক, খিয়াল আদি ভাবৰ উদ্বেগত বুকুৱে ধুপ-ধুপোৱা, to be deeply swayed by feelings of grief, jealousy etc.

বুকুৱে ধিপ্-ধিপোৱা— ক্ৰি, বৰকৈ ভয় পালে বুকুৱে ধিপ্ ধিপায়। এতেকে,-- বৰকৈ ভয় পোৱা, to be afraid too much.

বুটি কোৰত ধৰা—ক্ৰি, দুখীয়া মানুহৰ হাল গৰু নাথাকে; কোৰেৰে মাটি চহায়। এই স্থলত ইমান দুখীয়া বোলা হৈছে, যে তাৰ কোৰ- খনো বুটী। এতেকে,—অতি দুখীয়া ব্যৱসায় লোৱা, to lead a [ ২০৪ ] humble life.

বুঢ়া ডাঙ্গৰীয়া— বি, বুঢ়া ডাঙ্গৰীয়া এবিধ দেও। এই দেও বৰ গহীন আৰু মানী। এতেকে,—গহীন আৰু মানী মানুহ, a sober and respectable person.

বুঢ়া শালিকাই মাত লব নোৱৰা—ক্ৰি, শালিকাই পোৱালি হৈ থাকোঁতে হে মানুহৰ মাত শিকিব পাৰে। বুঢ়া শালিকাই মাত লব নোৱাৰে। এতেকে,— বয়স বেচি হলে নতুন কথা শিকিবলৈ অক্ষম হোৱা, to be too far advanced in life to be able to learn | a new thing.

বুঢ়াৰ কথা শুনি খালত পৰি কেঁকোৱা—ক্ৰি, (উপকথা) কোনো ডেকাই বুঢ়াৰ হাক নুশুনি গৈ খালত পৰিল গৈ। পাচত বুঢ়াক দেখি খালৰপৰা তুলিবলৈ বুঢ়াক কেঁকাই কেঁকাই অনুৰোধ কৰিলে। বুঢ়াই তেতিয়া উত্তৰ দিলে—“বুঢ়াৰ কথা নুশুন ডেকা, খালত পৰি কিয় কেঁকা। ” এতেকে,—জনাবুজা মানুহৰ কথা নুশুনি বিপদগ্ৰস্ত হোৱা, to be involved in danger by dis- regarding the warning of competent advisors.

বুঢ়াৰ হাতত চেঙ্গেলি—বিং, চেঙ্গেলি মাছ পিছল বাবে তাক হাতেৰে ধৰি ৰখা টান। বুঢ়া মানুহৰ হাত খহটা-খহটি। বুঢ়াৰ হাতত চেঙ্গেলি পৰিলে সি এৰাই যাব নোৱাৰে। এতেকে,—প্ৰবীণ কাৰ্য্য-কুশল মানুহৰ হাতত ধুৰ্ত্ত মানুহ, a cunning person under the control of a veteran who cannot be hoodwinked.

বুঢ়ী ঘৈণী--বিং, দ্বিতীয় ঘৈণীৰ বয়স কম আৰু তাই কাম-বন কৰি ফুৰে। প্ৰথম ঘৈণী তেতিয়া বুঢ়ী হয় আৰু তাই বহি থাকি দ্বিতিয় ঘৈণীক হুকুমেৰে চলায়। এতেকে,—মুখেৰে দিহা দিয়া আৰু নিজে কাম- বন নকৰা মাইকী মানুহ, a woman who does no work herself but superintends the work done by others in a household.

বুদ্ধি থকা বৰা-ধান নথকা— ক্ৰি, বৰা-ধানেৰে সান্দহ পিঠা আদি জলপান কৰা হয়। এইবিলাক জলপান কৰিবলৈ বুদ্ধি লাগে। যদি বৰা-ধান যুগুত নাথাকে, তেনেহলে জলপান প্ৰস্তুত কৰিবৰ নিয়ম-প্ৰণালী জনাৰ [ ২০৫ ] আৱশ্যকতা নাই। এতেকে, —সজুলি নাথাকিলে জ্ঞানৰ আৱশ্যকতা নথকা, the coming of knowledge to no purpose if there be no material to work upon.

বুদ্ধিৰ ফোঁপ চুঙ্গা —বিণ, (ফোঁপ-চুঙ্গা = ফোঁপাল অৰ্থাৎ গাঁথি নোহোৱা চুঙ্গা। ) ফোঁপাল চুঙ্গাত গাখীৰ বা পানী নৰয়, ওলাই যায়। এতেকে,— বুদ্ধি-পাত্ৰত বুদ্ধি নোৰোৱা মানুহ, মুৰ্খ মানুহ, a stupid person.

বুব্-বাবা কৰা— ক্ৰি, বৰলোকৰ কলঙ্ক উলিয়াবলৈ কোনোৱে সাহ নকৰে। তেনে স্থলত প্ৰথমতে ইটোৱে সিটোৱে ‘বুবু-বাবা’ অৰ্থাৎ অস্পষ্টভাবে কোৱা-কুই কৰে। এতেকে,--কণা-কণিকৈ কলঙ্ক প্ৰচাৰ কৰা, to spread a scandal by secret insinuation.

বুবু বুলি বোপাই বোলা —ক্ৰি,মাত ফুটিবলৈ ধৰোঁতে লৰাই প্ৰথমে ‘বু’ ‘বু’ কৰে। তাৰ পাচত হে ‘বোপাই’ শব্দ উচ্চাৰণ কৰিব পাৰে। এতেকে,—কোনো কাম ক্ৰমশঃ অভ্যাসৰ দ্বাৰা সিদ্ধি কৰা, to be able to do anything by learning it from the beginning by slow degree.

বুৰে পতি সেলুক নোপোৱা—ক্ৰি, পানীত সেলুক থাকে। বুৰ মাৰি পানীৰ তলৰপৰা সেলুক অনা হয়। কিন্তু প্ৰতি বুৰতে সেলুক পোৱা নাযায়। এতেকে,—প্ৰত্যেক চেষ্টাতে লাভ নোপোৱা, not to expect success at every attempt.

বুলিব জানিলে মজিয়াই দেৰ পৰৰ বাট হোৱা--ক্ৰি, খোজ কাঢ়িব জানিলে মজি- য়ালৈ ভাত খাবলৈ যাওঁতেই দেৰ পৰ অৰ্থাৎ বহু সময় নিয়াব পাৰি। নতুনকৈ বিয়া কৰি অনা ছোৱালীয়ে মজিয়ালৈ যাওঁতে ইমান লাহে লাহে যায়, যে মজিয়ালৈ যাওঁতেই বহু সময় লাগে। সেই কথাৰপৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে--কোনো কাৰ্যৰ নিয়ম- প্ৰণালী জানিলে বেয়া হলেও তাক ভাল বুজাব পাৰি, to be able to show a work in bright colours although it is bad in itself provided one knows how to do it in the proper way.

বৃহস্পতি পোন হোৱা—ক্ৰি, (জ্যোতিষীয়া প্ৰয়োগ) বৃহস্পতি সন্মুখীন হলে [ ২০৬ ] সৌভাগ্য বুজায়। এতেকে,—ভাগ্যোদয় হোৱা, the rising of fortune.

বেঙ্গে ওঁঠাৰখন পাম কৰা—ক্ৰি, বেঙ্গৰ ঘাই ঘৰ এঠাইত আছে, কিন্তু তাৰ পাম ওঁঠাৰ ঠাইত আছে বোলা হৈছে। দুখীয়া মানুহক বেঙ্গেৰে তুলনা কৰা হৈছে। যি মানুহৰ ঘাই ঘৰ চলাবৰ শক্তি নাই, সেই মানুহে ওঁঠাৰখন ঠাইত ওঁঠাৰখন পাম পাতে, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—দুখীয়া মানুহে বহুল কাৰবাৰ কৰা, to engage in an extensive business although a poor man.

বেঙ্গো ওলোৱা সাপেও দেখা—ক্ৰি, বেঙ্গেও সাপ আছে বুলি নাজানে আৰু সাপেও বেঙ্গ ওলাব বুলি গম নাপায়। কিন্তু যি সময়তে বেঙ্গ ওলায়, ঠিক সেই সময়তে সাপে তাক দেখা পায়। এতেকে,—দৈববশতঃ শত্ৰুৰে দেখাদেখি হোৱা, to meet an enemy accidentally.

বেঙ্গেনা গছত হাঁকূটি লগোৱা—বিণ, বেঙ্গেনা গছ নিচেই সৰু। বেঙ্গেনা হাতেৰে ছিঙ্গি অনা হয়। এই স্থলত, মানুহটো ইমান একণিমান বোলা হৈছে, যে সি হাকূটি লগাই হে বেঙ্গেনা পাৰিব পাৰে। এতেকে,— নিচেই কঁটিয়া, pygmean, dwarfish.

বেজী সিওঁ সিওঁ কৰা—ক্ৰি, (লৰা-ধেমালি ) এটা লৰাই বেজী সিওঁ সিওঁ বোলে, আন এটাই ‘নিসিবা নিসিবা” বোলে। বেজী লৈ কাপোৰ সিবলৈ বিচাৰি ফুৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—সকলো কাৰ্য্যতে আগুৱান হৈ ফুৰা, to push on, to press forward.

বেজীৰ আগেৰে খোৱা —ক্ৰি, বেজীৰ আগেৰে এটা এটা কৰি কোনো বস্তু খুচি খালে নিচেই তাকৰকৈ খাব পৰা যায়। এতেকে,—নিচেই তাকৰ- কৈ খোৱা, to eat too little.

বেজীৰ জলা মনা, কুঠাৰৰ জল নমনা—ক্ৰি, বেজীৰ জলা একণিমান, কুঠাৰৰ জলা ডাঙ্গৰ। ডাঙ্গৰ জলা তৎক্ষণাৎ মনিব পৰা যায়, কিন্তু একণিমান জলা মনিবলৈ টান। এই স্থলত ওলোটাই কোৱা হৈছে, যে একণি- মান জলা মনিব পাৰে, কিন্তু ডাঙ্গৰ জলা মনিব নোৱাৰে। এতেকে,— সৰু কথালৈ গম কৰা কিন্তু ডাঙ্গৰ কথালৈও গম নকৰা, to take in- to account trifling details disregarding even impor- tant broad facts. [ ২০৭ ] বেটীৰ খং বাঢ়নীত সৰা —গিৰিহঁতৰ খং হলে বেটকী কীলায়। বেটীৰ খং হলে তাই গিৰিহঁতক কীলাব নোৱাৰে বাবে বাঢ়নী তাঁৰৰ দোষ ধৰি তাকে ঠেকেচ্-নেকেচ, কৰে। গিৰিহঁতলৈ যি খং হয়, সেই খং গিৰিহঁতত সাৰিব নোৱাৰি বাঢ়নীত সাৰে। এতেকে,—পৰাক্ৰমী মানুহৰ প্ৰতি ওপজা খং বল-শক্তিহীন মানুহৰ ওপৰত সৰা, to take revenge on a weak innocent person for an offence done by a person who is too powerful.

বেটীৰ গোন্ধ-তেল—বিং, তিৰোতাৰ গোন্ধ-তেল পুৰুষৰ মনোৰঞ্জনৰ নিমিত্তে। কিন্তু বেটীৰ গোন্ধ-তেলৰ আৱশ্যকতা নাই, কিয়নো বেটী অস্পৃশ্য ঘৃণীত মানুহৰ শ্ৰেণীভুক্ত। এতেকে,—ঘৃণীত মানুহৰ লাহ- বিলাহ, coquetry of a hateful girl.

বেটীয়ে গোন্ধ-তেল পোৱা —ক্ৰি, বেটী ঘৃণীত শ্ৰেণীৰ মানুহ। তাই গোন্ধ- তেল ঘঁহিলে সাধাৰণৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিব নোৱাৰে। এতেকে,— স্বভাৱতে যি মানুহ ঘৃণীত সেই মানুহে কৃত্ৰিম উপায়েৰে সুৰ চাবলৈ যত্ন কৰা, to attempt to beautify a person which is naturally ugly.

বেতনীত ঔ পৰিলে বাসুদেবায় নমঃ বোলা—ক্ৰি, ঔ-টেঙ্গা সৰুৱাই দিলে যদি বেতনীত পৰে, তেনেহলে কি আনিব পৰা নাযায়। তেতিয়া সেই টেঙ্গা “বাসুদেবায় নমঃ” বুলি ঈশ্বৰৰ চৰণত অৰ্পণ কৰা হয়। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য কৰিব নোৱাৰিলে ইচ্ছাপূৰ্ব্বক মহৎ উদ্দে- শ্যেৰে সেই কাৰ্য্য কৰিবলৈ এৰি দিয়া বোলা, to fail to do a thing and then attribute the failure not to incapacity but to concession inspired by the noblest motive.

বেদৰ বাণী—বিং হিন্দুমতে বেদ অভ্ৰান্ত। এতেকে,—অভ্ৰান্তসত্য, Gospel truth.

বেন্দা বন— বিং , [ বান্দা বন ] বন্দীয়ে কৰা বন, জঘন্য কাম, drudgery, hard work in servile occupation, ignoble toil.

বেল পৰিমানে—ক্ৰি-বিণ, বেল ডাঙ্গৰ ফল। এতেকে,—ডাঙ্গৰ পৰিমাণে, অধিককৈ, in large measure, greatly.

বেলাৰ বেলি— বিং( বেলা=পুৱা, দুপৰীয়া আদি। বেলি=সময়। ) যথোপ[ ২০৮ ] যুক্ত সময়, proper time

বেলিয়ে আঁটে মানে কাঁচিয়ে কাটে মানে—ক্ৰি-বিণ, যেতিয়ালৈকে বেলি মাৰ নাযায় আৰু যেতিয়ালৈকে কাঁচিৰ চোক নাইকিয়া নহয়, তেতিয়ালৈকে দাৱনীয়ে পথাৰত ধান দাই থাকে। এতেকে,—সাধ্যমতে, with utmost power.

বেশ্যা তিৰীৰ একাদশী —বিং, একাদশী তিথতি উপবাস কৰিলে পুণ্য হয়। কিন্তু যি তিৰোতাই বেশ্যাবৃত্তি কৰে তাইৰ উপবাস নিষ্ফল। পাপবৃত্তি মানুৰ পক্ষে শাস্ত্ৰ বিহিত নিয়ম-পালন নিষ্ফল, এই ভাব বুজোৱ হৈছে। এতেকে,—স্বভাৱতে নিষ্ফল কাৰ্য, anything which is naturally fruitless.

বৈকুণ্ঠতো ফাঁপৰে খোৱা থকা—ক্ৰি, ‘ফাঁপৰে খোৱা' এবিধ ছালৰ ৰোগ। এই ৰোগত মাখি-ছাল ছিগি মানুহটো ফঁপৰীয়া হৈ দেখিবলৈ কুৎসিৎ হয়। পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্ন হৈ নাথাকিলে এই ৰোগৰ উৎপত্তি হয়। বৈকুণ্ঠত স্বয়ং পৰমেশ্বৰ থাকে। তাত অনাচাৰী থাকিব নোৱাৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে বৈকুণ্ঠতো ফাঁপৰে খোৱা আছে। এতেকে,—পবিত্ৰ স্থানতো অপবিত্ৰ মানুহ থকা, to reside in a holy place although a wicked man.

বৈকুণ্ঠৰ বোন্দা—বিং, বোন্দাই মানুহৰ মাছ চুৰ কৰে। যি মানুহে অন্যায় আচৰণ কৰে, তাক বোন্দাৰে তুলনা কৰা হৈছে। বৈকুণ্ঠৰ নিচিনা পবিত্ৰ ঠাইতো যি অন্যায় আচৰণ কৰে, সি অৱশ্যে দুৰ্ঘোৰ অপৰাধী। এতেকে,--দুৰ্ঘোৰ অপৰাধী, a hopelessly fallen person, a sinful person who is irretrievally lost.

বৈচৰ গৰু— বিং, [ বৈ চহৰ গৰু] হাল বৈ চহ কৰা গৰু, যাৰ দ্বাৰা খেতি কৰা হৈছে তেনে গৰু। তাৰপৰা,—সংসাৰ-ক্লিষ্ট মানুহ, বিষয়- জৰ্জ্জৰিত মানুহ, a mature bullock used in the plough; hence, a worldling, a toiler.

বৈতৰণী পাৰ হোৱা —ক্ৰি, পৰলোকলৈ যাওঁতে বৈতৰণী নৈ পাৰ হৈ যাব লাগে। এই নৈৰ সোঁত অতি কোবাল বাবে ইয়াত পাৰ হোৱা কঠিন কাৰ্য্য। এতেকে,—কোনো টান কাৰ্য্য সিদ্ধি কৰা, to accomplish a difficult undertaking. [ ২০৯ ] বোন্দা চৰ—বিং, দুটা বোন্দা মেকুৰীয়ে যুঁজ লাগিলে ইটোৱে সিটোৱে টানকৈ চৰিয়াচৰি কৰে। এতেকে,—টান চৰ a severe slap on the face.

বোন্দা ঠেকেচা দিয়া —ক্ৰি,বোন্দা মেকুৰীয়ে মাছ চুৰ কৰিলে, গিৰিহঁতে ধৰি তাৰ মুখখন মাটিত থেকেচে অৰ্থাৎ যিখন মুখেৰে সি মাছ খাইছিল, সেই- খন মুখকে শাস্তি দিয়ে। এতেকে, উপযুক্ত দণ্ড দিয়া, to punish a person severely according to his desert.

বোন্দা পৰ দিয়া— ক্ৰি, বোন্দা মেকুৰীয়ে নিগনি ধৰিবলৈ পৰ দিয়ে, অৰ্থাৎ পষেক বেলি ৰৈ থাকে। এতেকে,—বহু কাল ৰৈ থকা, to wait too long.

বোপা-ককাৰ দিনৰ সজ— বিং, ( বোপা-ককা=বোপাই-ককা। ) পূৰ্ব্ব-কালৰপৰা প্ৰচলিত ৰীতি। ('সজ’ শব্দ ‘সহজ শব্দৰ সঙ্কোচন। সহজ = শৰীৰৰ 'সহ’ জাত অৰ্থাৎ জন্মগত। এই শব্দে ‘অভ্যাস’ 'ৰীতি’ ইত্যাদি অৰ্থ বুজায়। ), ancestral custom.

বোপা-ককাৰ ৰীতি —বিং, বোপাই আৰু ককাৰ ৰীতি, অৰ্থাৎ পুৰুষানুক্ৰমিক চলিত ৰীতি, an ancestral custom.

বোলা বচন নেৰা—ক্ৰি, এদিন যি বচন বোলা হয় তাক প্ৰত্যাহাৰ নকৰা, not to withdraw a word once spoken.

বৌৱে পতা বৰা— বিং, আহোম ৰজাৰ দিনত কুৰিটা পাইকৰ ওপৰত ধৰা বিষয়া আছিল। কোনো ডাঙ্গৰ ৰাজ-বিষয়াই হে বৰা পতিব পাৰিছিল। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে নিজৰ বৌৱেকে বৰা পাতিছে। এতেক,—আন মানুহে নমনা নিজে ডাঙ্গৰ বুলি ফুৰা মানুহ, a self- styled leader.

বংশত পদ্মফুল ফুলা— ক্ৰি, পদ্মফুল ফুলিলে গোটেই সৰোবৰ উজ্জ্বল হয়। কোনো বংশত মহাত্মা পুৰুষৰ আবিৰ্ভাৱ হলে, সেইবংশৰ গোটেই বংশ উজ্জ্বল হয়। এতেকে,— বংশত মহাত্মা পুৰুষ আবিৰ্ভূত হোৱা, the flourishing of a great person in a family.

বাং বাং বিং বিং কৰা —ক্ৰি, [ “বিবি বাবা গোৱা” চোৱা। ]

বাংবিং কথা কোৱা—ক্ৰি, অৰ্থপূৰ্ণ কথা কোৱা, বলকা, to talk incoher- ently, to rare.

nay, or, [ ২১০ ] বাং বুটলি ফুৰা— ক্ৰি, ( বাংকৰা বুটলি ফুৰা ] যলৈ তলৈ গৈ বাংকৰা কথা শুনি ফুৰা, ঘৰে ঘৰে গৈ মিছা গল্প পাতি ফুৰা, অবাবত কাল হৰণ কৰা, to spend time in useless gossipings.

বিংবিং বাংবাং কৰা —ক্ৰি, [ “বিবি-বাবা গোৱা” চোৱা। ]

ব্ৰহ্ম-আকাল— বিং, দেৱতা সকলৰ ভিতৰত ব্ৰহ্মা ডাঙ্গৰ। এতেকে,— ডাঙ্গৰ আকাল, a great famine.

ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ মৰা—ক্ৰি, ব্ৰহ্মাই দান কৰা তেজোময় অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে বোলা হৈছে। ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিষ্ফল নহয়। যাৰ প্ৰতি এই অস্ত্ৰ সন্ধান কৰা হয়, সেই শত্ৰুব পতন অনিবাৰ্য্য। এতেকে,—শত্ৰুৰ প্ৰতি মাৰঘাত আচৰণ কৰা, to do a fatal injury to an enemy.

⸻⸺

ভ।


ভেঁটি উছন হোৱা—ক্ৰি, গোটেই পৰিয়াল মৰি-হাজি অন্ত পৰি স্থানান্তৰ হোৱা, to suffer wholesale bereavements and then to leave the ancestral home.

ভেটিত তিতালাও গজা— ক্ৰি, এৰা ভেঁটিত গহৰা লাও-গছ গজে। তেনেকুৱা গছৰ লাও তিতা হয়। [ “ভেটি উছন হোৱা” চোৱাঁ। ]

ভেটিত হুদু পৰা—ক্ৰি, এৰা ভেটিৰ গছত হুদু পৰে। মানুহ থকা বাৰীত হুদু নপৰে। ["ভেঁটি উছন হোৱা” চোৱাঁ। ]

ভকত নাভাগি দায় ভগা —ক্ৰি, 'ভগা’ ক্ৰিয়াৰ খেল বুজোৱা হৈছে। প্ৰথম ‘ভগা’= লগ এৰা। দ্বিতীয় ‘ভগা’=ক্ষালন' হোৱা। ভকতে দায় লগালে গোঁসায়ে দায় ভাঙ্গি শুদ্ধ কৰি তাক পুণৰ গ্ৰহণ কৰে, সি গোঁসাইক এৰি নিদিয়ে। এতেকে,—জগৰ লাগিল স্থানান্তৰিত নহৈ উপযুক্ত দণ্ড দি পূৰ্ব্বাৱস্থা পোৱা, to receive punishment for [ ২১১ ] an offence and be taken back into society instead of refusing to receive punishment and enouncing the society.

ভগা সবাহত ৰাগ দিয়া—ক্ৰি, সবাহ ভগাৰ পিচত ৰাগ দিয়া অৰ্থাৎ সুৰ ধৰি কীৰ্ত্তন কৰা নিস্প্ৰয়োজন। এতেকে,—সময় অতীত হৈ যোৱাৰ পিচত কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ ধৰা, আলম-বিলমকৈ কাৰ্য্য কৰা, to do a thing at the eleventh hour.

ভতৰা—বিং, নবন্ধোৱা গৰুক ভতৰা বোলা যায়। বলী আৰু দুষ্ট মানুহক ভতৰা গৰুৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—বলী আৰু দুষ্ট মানুহ, a naughty young fellow.

ভতৰাৰ যুঁজ—বিং, দুটা ভতৰা গৰুৰ যুঁজ ডাঙ্গৰ হয়। বলী মানুহক ভতৰাৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—ডাঙ্গৰ যুঁজ, an obstinate duel.

ভদীয়া লৰা—বিং, ধানখেতি আহাৰ আৰু শাওণ মাহত কৰা হয়। ভাদত কৰা খেতি ভাল নহয়। এতেকে,—বুঢ়া-কালত ওপজা লৰা, দুৰ্ব্বল মগজুৰ নুমলীয়া লৰা, a child born to a father in his old age, the youngest child who is found to possess a weak intellect.

ভমকৰ তালি —বিং , (ভমক=খঙ্গৰ ভমক। তালি=তাল বজোৱা শব্দ। ) খঙ্গৰ প্ৰকোপ, a sudden outburst of anger.

ভয়ত অত্ৰাহি—বিণ, [ ভয়ত অৱত্ৰাহি ] ভয় পালে ‘হে ঈশ্বৰ পৰিত্ৰাণ কৰাঁ’ এই বুলি প্ৰাৰ্থনা জনোৱা হয়। এতেকে,--ভয়ত বিহ্বল, terror-strick- en, appalled.

ভয়ত বনৰ বাঘ কঁপা—ক্ৰি, ইমান ভয় কৰে বোলা হৈছে, যে মানুহ যে কঁপেই, বনৰ বাঘ পৰ্য্যন্ত কঁপে। বাঘৰ ভয়ত মানুহ কঁপে। এই স্থলত সেই ভাব ওলোটাই, মানুহৰ ভয়ত বাঘ কঁপে বোলা হৈছে। এতেকে,—অতিৰিক্ত ভয় পোৱা, to be terribly afraid of.

ভয়ত ভগৱন্ত পলোৱা—ক্ৰি, শ্ৰীকৃষ্ণে লৰাকালত যশোদাক কেতিয়াবা আমনি কৰিছিল। যশোই কোবাব খুজিলে শ্ৰীকৃষ্ণে ভয়ত পলাই ফুৰে। পৰিণত বয়সতো শ্ৰীকৃষ্ণে জৰাসন্ধৰ ভয়ত বহুবাৰ পলাই গৈছিল। হিন্দুমতে কৃষ্ণ স্বয়ং ভগৱন্ত আহিল। এতেকে,—ডাঙ্গৰ হলেও [ ২১২ ] ভয়ৰ অধীন হোৱা, to be moved by ear however great one may be.

ভৰি চেলেকা—ক্ৰি, ভৰিত ধৰি প্ৰণাম কৰা হয়। এই স্থলত ইমানকৈ খোচা- মোদ কৰে বোলা হৈছে, যে হাতেৰে নধৰি মুখেৰে চেলেকে। এতেকে,—নীচালি খোচামোদ কৰা, জঘন্যভাৱে বশ্যতা স্বীকাৰ কৰা, to flatter servilely, to submit meanly.

ভৰি দঙ্গা—ক্ৰি, লথিয়াওতে ভৰি দঙ্গ যায়। এতেকে,—লথিয়াবলৈ উদ্যোগ কৰা, to attempt to kick

ভৰি নচুৱাই থকা—ক্ৰি, কাম-কাজ নোহোৱা মানুহে ভৰি জোকাৰি থাকে। এতেকে,—ধেমালিত কাল নিওৱা, to waste time in idleness.

ভৰি মাৰি যোৱা—ক্ৰি, (মাৰি=মাৰ নিয়াই। ভৰি= ভৰিৰ মাত। ) নিশবদে যোৱা, চোৰাংকৈ যোৱা, to walk stealthily.

ভৰি-হাত ধোৱা—ক্ৰি, শোচলৈ গলে ভৰি-হাত ধোৱা হয়। এতেকে,—শোচা- চাৰ কৰা, to evacuate the bowels.

ভৰিত তেল ঘঁহা—ক্ৰি, বৰলোকৰ ভৰিত গোলামে তেল ঘঁহি দিয়ে। এতেকে,—নীচালিভাৱে খোচামোদ কৰা, to flatter merely to cringe.

ভৰিত তেল টেঙ্গা ঘঁহা—ক্ৰি, ভৰি চিকুণ কৰিবৰ নিমিত্তে তেল আৰু টেঙ্গা ঘঁহা হয়। এতেকে,—পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্ন হোৱা, to be neat and tidy.

ভৰিত ধৰা—ক্ৰি, ভৰিত ধৰি প্ৰণাম জনোৱা হয়। এতেকে,—সম্পূৰ্ণ বশ্যতা স্বীকাৰ কৰা, সমূলি সেও হোৱা, to own complete allegi ance, to submit unconditionally.

ভৰিৰ আঙ্গুলীৰে টিপা মাৰি ৰোৱা—ক্ৰি, হাতৰ আঙ্গুলী নলগোৱাকৈ ভৰিৰ আঙ্গুলীৰে টিপা মাৰি পুলি ৰুব পৰা যায়। সেইবিলাক নিচেই ইতৰ শ্ৰেণীৰ পুলি আৰু তাক যেনে তেনে প্ৰকাৰেৰে গোজা মাৰি থলেই জীয়ে। সেইরুপে বৰলোকে কায়-ক্লেশ নকৰাকৈ অনায়াসে ইতৰ মানুহক জীবিকা দিব পাৰে। এতেকে,—এফেৰি মাথোন মন-কাণ কৰি কোনো এটা জীবিকাৰ উপায় দিয়া, to provide a person with a means of livelihood by only a very [ ২১৩ ] slight effort.

ভৰি ধূলি—বিং, মানুহৰ সকলো অঙ্গৰ ভিতৰত কৰি নীচ। ভৰৰি ভিতৰত তলুৱা নীচ। পদাৰ্থৰ ভিতৰত ধূলি নীচ। তেনেকুৱা ভৰি তলুৱাত লাগি থকা তেনেকুৱা ধূলি, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। নগণ্য মানুহেৰে সৈতে ভৰৰি ধূলিক তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— নগণ্য মানুহ, an insignificant person.

ভৰিৰে ৰোৱা—ক্ৰি, [ 'ভৰিৰ আঙ্গুলীৰে টিপা মাৰি ৰোৱা’ চোৱাঁ।

ভলুকা গজালি—বিং, ভলুকাৰ গজালি দপ্ দপ্ কৰে ওপৰলৈ বাঢ়ি যায়। এতেকে,— দোপত দোপে বাঢ়ি যোৱা মানুহ, a promising man.

ভাই-মোহা ধন—বিং, ভায়েকক লুটি পোৱা ধন। ( মোহা, এই ক্ৰিয়া সংস্কৃত ‘মূষ,’ ধাতুৰপৰা ওলাইছে। মূষ্-লুণ্ঠন কৰা, যেনে মূষিক। ), money obtained by defrauding one's own brother.

ভাঙ্গি আনি ছিঙ্গি খোৱা—ক্ৰি, কোনো বস্তু ভাঙ্গি আনি খাব পৰাকৈ সৰু কৰি ছিঙ্গি খোৱা , ধাঁহি-মুহি খোৱা, to live wastefully.

ভাত-কাপোৰীয়া চাকৰ— বিং , কাম কৰা বাবে গিৰিহঁতৰপৰা খাবলৈ আৰু পিন্ধিবলৈ পায় কিন্তু দৰমহা নাপায় এনে চাকৰ, a servant who gets only food and clothing but no wages for his labour.

ভাত খাবলৈ দিলে আঙ্গুলী খাবলৈ দিব নোৱৰা—ক্ৰি, হাতেৰে ভাত খুৱাই দিওঁতে গৰাহৰ লগত আঙ্গুলীৰ আগো খাওঁতাৰ মুখৰ ভিতৰলৈ সোমায়। কিন্তু খাওঁতাক ভাত খাবলৈ হে অধিকাৰ দিয়া হয়, লগতে আঙ্গুলী খাবলৈ তেওঁ অধিকাৰ নাপায়। (ভাত=জীবিকাৰ প্ৰধান উপায়। ) এতেকে,—জীবিকাৰ এখন উপায় কৰি দিয়াৰ নিমিত্তে সেই মানুহক সেই জীবিকাৰে সৈতে পোনে পোনে সম্পৰ্ক নথকা অন্যান্য বহুমূলীয় অধিকাৰ দিবলৈ অক্ষম হোৱা, not to be able to grant all demands not directly connected with a certain demand which has been granted.

ভাত খোৱা জ্বৰ—বিং, কুঁহকুঁহীয়া জ্বৰ তপত ভাত খালে ভাল হয়। এতেকে,— কুঁহকুঁহীয়া জ্বৰ, a very slight fever.

ভাত ঘৰ—বিং [ ভাত খোৱা ঘৰ ] যাৰ ঘৰত যেতিয়াই তেতিয়াই ভাত খোৱা [ ২১৪ ] যায় সেই মানুহৰ ঘৰ, সততে অহা যোৱা কৰা মানুহৰ ঘৰ, অতি মিত্ৰ লোকৰ ঘৰ, a favourite place of resort.

ভাত জাৰ—বিং, ভাত খোৱাৰ পিচৰ জাৰ, a slight sensation of chilli- ness due to eating a meal of boiled rice.

ভাতত পুতি খোৱা—বিণ, [ ভাতত পুতি উলিয়াই খোৱা ] আলু কচু আদি বস্তু ভাতৰ লগত সিজাই কাঁহীৰ কোষত পিটিকা কৰি খোৱা হয়। সেই বিলাক বস্তু নিচেই সৰু আৰু ভাত বাঢ়ি দিওঁতে ভাতৰ মাজত পোতা থাকে। এই স্থলত কোনো মানুহ ইমান সৰু বোলা হৈছে, যে তাক ভাতত পুতি লৈ তাৰপৰা পিচত উলিয়াই খাব পৰা যায়। এতেকে,- - নিচেই সৰু, একণিমান। (মৰমৰ মাত ) tiny. slender (a term of endearment).

ভাতে হেঁচা মানুহ—বিং, অতিৰিক্ত ভাত খালে ভাতে মানুহক তললৈ হেঁচি ধৰে অৰ্থাৎ মানুহক বাঢ়িবলৈ নিদিয়ে। এতেকে,—অতিৰিক্ত ভাত খোৱা কঁটিয়া মানুহ। তাৰপৰা—স্থুল বিষয়ত লিপ্ত থকা অপৰিষ্ফুট বুদ্ধিযুক্ত মানুহ, a person of stunted growth due to over-eating; hence, a person of undevelop- ed intellect due to employment in the gross affairs of the world.

ভামহীয়া কাউৰী—বিং, ভাদ মাহত কাউৰী-পোৱালি বাহৰপৰা ওলাই খাদ্যৰ নিমিত্তে কোঢ়াল কৰে। ডাঙ্গৰ কাউৰীয়ে উমনিৰপৰা উঠি ভোকত কল-মলাই চিঞৰি ফুৰে। এতেকে,—ভাদ-মহীয়া কাউৰীৰ নিচিনাকৈ হাই-উৰুমি কৰি ফুৰা মানুহ, a noisy fellow.

ভাদত কলী গৰু জগা—ক্ৰি, ভাদত কলী গৰু জগা অমঙ্গলীয়া ঘটনা বুলি সাধাৰণ মানুহে বিশ্বাস কৰে। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য অমঙ্গলীয়া-স্বৰূপ হোৱা, the happening of an inauspicious event.

ভাল বোলাতে ভলি যোৱা—ক্ৰি; (ভলি যোৱা =ভাঁজ লোৱা। ) শলাগনি পাই নষ্ট হোৱা, to be ruined by over-praise.

ভাল হোৱা —ক্ৰি, [ গৰ্ভৱতী তিৰোতা ভাল হোৱা ] প্ৰসৱ হোৱা, to be delivered of a child.

ভালৰ ভাল—বিণ, [ ভালৰ ভিতৰত ভাল ] আটাইতকৈ ভাল, best. [ ২১৫ ] ভালৰ ভাল হোৱা—ক্ৰি, স্বভাৱতে যি ভাল মানুহ তাৰ ভাল অৰ্থাৎ মঙ্গল হোৱা the coming of good things to a good man.

ভালৰ মূৰত—-ক্ৰি-বিণ, ( মূৰ =ওপৰ। ) ভাল কথাৰ ওপৰত, ভাল কথাৰ নিমিত্তে। (বিদ্ৰূপাৰ্থত ব্যবহৃত হয়), in consequence of thing being good, suitable, appropriate ( used ironically).

ভালে বেয়াই—ক্ৰি-বিণ, আধা ভাল আরু আধা বেয়া এইভাৱে অৰ্থাৎ অসম্পূৰ্ন- ভাৱে, imperfectly.

ভালক বুলি কোৱা—ক্ৰি, [ ভাল হক বুলি কোৱা ] ভালৰ নিমিত্তে অৰ্থাৎ মঙ্গলৰ অৰ্থে কোৱা, to speak with the best or intention.

ভালৰি বোলোৱা—ক্ৰি, [ ভাল কৰিলি বোলোৱা ] এজন মানুহে আন এজন মানুহৰ অনুকুল হৈ কৰা কাৰ্য্য তাক জনালে সি ‘ভাল কৰিলি’ বুলি শলাগ লয়। এতেকে,—কোনো মানুহক প্ৰিয়কথা জনাই তাৰ শলাগণি পোৱা, to gain one's praise by flattery.

ভালুকি নাচ—বিং, ভালুকে জপংজপং কৈ নাচে। এতেকে,—এলাগী নাচ, a grotesque, clumsy or odd dance.

ভালুক জ্বৰ—বিং, ভালুকৰ জাৰ বেচি। সি জাৰত কেতিয়াবা থক্ থক-কৰে কঁপি থাকে। তাকে মানুহে ভালুক জ্বৰ বোলে। এতেকে,—ডাঙ্গৰ কঁপনী জ্বৰ, severe ague.

ভাৱনাৰ চো—বিং, ভাৱনাত একে জন মানুহে নানা ভাও লয়। ভাও লোৱা মানুহক ‘চো’ বোলে। এতেকে,—বহুবাৰ বহু প্ৰকাৰৰ অসংলগ্ন কাৰ্য্য কৰা মানুহ, an actor who plays the part of different characters at different times in a dramatic performance, i. e. a person whose actions in life are inconsistent with one another.

ভাৱেৰে কলে পকা ধানে বাট দিয়া—ক্ৰি, (ভাৱ=চেও, ঠাচ, বা প্ৰণালী। ) পকা ধানে বাট ললে ধান নষ্ট হয়। পকা ধানৰ মাজে কেতিয়াও বাট পাব নোৱাৰি। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে ভাৱেৰে কলে পকা ধানেও বাট দিয়ে। এতেকে,—ভাৱেৰে কোনো কথা জনালে টান মানুহো সৈমান হোৱা, the conceding even by a strong [ ২১৬ ] man of a request made politely and in the right way.

ভিকাচন ভগা—ক্ৰি, [ ভিক্ষাস্থল ভগা ] যি ঠাইত ভিক্ষা মিলে সেই ঠাই ভাগিলে অৰ্থাৎ নাইকিয়া হলে জীবিকাৰ উপায় নাইকিয়া হয়। এতেকে,—জীবিকাৰ উপায়ৰহিত হোৱা, সৰ্ব্বনাশ হোৱা, to be deprived of means of subsistence, to be done for.

ভিতৰ-বিশ্বাসী—বিণ, [ মনৰ ভিতৰৰ বিশ্বাসী] অতি-বিশ্বাসী, confidential.

ভিৰাই ধৰি লৰা—ক্ৰি, গাটো ভিৰ খুৱাই ধৰি লৰ দিয়া, বৰ বেগেৰে লৰা, to run very fast.

ভীমৰ গদা—বিং, ভীমৰ গদা বৰ শকত-ডাঙ্গৰ আছিল। এতেকে,—শকত- ডাঙ্গৰ টোকোন a heavy stick.

ভীমটোকা মানুহ—ক্ৰি, (ভীমটো যেন কায়া মানুহ ) গাৱাল মানুহ, a stout or corpulent person.

ভুকুতে কল নপকা—ক্ৰি, কল হাতেৰে ভুকুৱাই থাকিলে সি দপি গৈ পকাৰ নিচিনা হয়। কিন্তু সি এটা ভুকুতে নপকে। লাহে-লাহেকৈ বহু বাৰ ভুকুৱাই থাকিলে হে সি তেনে অৱস্থা পায়। এতেকে,—হঠাৎ কোনো কাৰ্য্য সিদ্ধি নোহোৱা, the happening of an impor- tant event by slow degrees and not all at once.

ভুচুং পহু—বিং, [ বীভৎস পশু ] জন্তু সদৃশ বীভৎস আকৃতিৰ মানুহ, বহুৱালিকৈ ফুৰা মানুহ, a clown, a buffoon.

ভূত জাৰ—বিং, ভূতে পোৱা মানুহৰ জাৰ তাৰপৰা—প্ৰকোপিত জাৰ, shivering due to ghostly possession; hence, extreme shivering.

ভূত লগা দি লগা—ক্ৰি, গাত ভূত লাগিলে তাক বেগতে খেদাব পৰা নাযায়। এতেকে,—নেৰানেপেৰাকৈ লগা, to make a persistent demand.

ভূতৰ ওপৰত দানহ —দানহ ভূততকৈ বলী। কোনো মানুহক ভূতে পায়, তাতে আকৌ দানহ আহি ওপৰত পৰে, তেতিয়া সেই মানুহৰ নিস্তাৰৰ উপায় নাথাকে। এতেকে,—বিপদৰ উপৰি অহা বিপদ, a greater danger super-added. [ ২১৭ ] ভূতে খোৱাদি খোৱা——ক্ৰি, ভূতে অপৰিমিত খাব পাৰে। এতেকে,—অপৰি- মিতৰূপে খোৱা, to eat greedily, to swallow voraci- ously, to gormandise.

ভূতীয়াই পৰত নাপালে ঘৰত খোৱা—ক্ৰি, ভূতে মানুহৰ আকৃতি ধৰি কেতিয়াবা কোনো পৰিয়ালত থাকে। সেই মানুহকে ভূতীয়া বোলে। ভূতীয়াই পৰৰ মানুহক ধৰি থায়। কিন্তু যেতিয়া সি পৰৰ মানুহ নাপায়, তেতিয়া নিজৰ পৰিয়ালৰ ভিতৰতে এজনক মনে মনে খায়। এতেকে,—ভূতৰ স্বভাৱ পোৱা মানুহে পৰৰ অপকাৰ কৰিব নোৱা- ৰিলে নিজৰ ঘৰৰে অপকাৰ কৰা, to harm a person in ones own family devilishly if unable to harm somebody else outside the family.

ভেকুৰি-তলৰ কথা—বিং , ভেকুৰি গছ চাপৰ আৰু জোপোহা। তাৰ তলত মানুহ সোমাই থাকিলে দূৰৰপৰা তাক দেখা পোৱা নাযায়। এতেকে,—গুপ্ত কথা, a secret.

ভেকুলীৰ ছাল—বিং, কোনো অকামিলা বস্তু, a thing of no consequence, a trifle.

ভেকুলীৰ পিঠিত নোম গজা—ক্ৰি, জন্তুৰ পিঠিত নোম থাকে, কিন্তু ভেকুলীৰ পিঠিত নোম নাথাকে। টোকোনা মানুহক ভেকুলীৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—টোকোনা মানুহে সামান্য লাভ পোৱা, the securing of a trifling gain by a person who is natu- rally a pauper.

ভেকো-ককা—বিং , (উপকথা) কোনো দেশৰ সকলো মানুহ দুৰ্ঘোৰ পাপাচাৰী হল। কেবল এজন বুঢ়া মানুহ ধৰ্ম্মত থাকিল। তেওঁৰ নাম ভেকো। সকলোৱে তেওঁক ভেকো-ককাই বুলি সম্বোধন কৰিছিল। ভেকো-ককাই মানুহবিলাকক পাপকাৰ্য্য নকৰিবৰ নিমিত্তে নানা প্ৰকাৰেৰে বাধা দিছিল। মানুহবিলাকে পাপৰ কাৰ্য্যত ইমান দূৰ আগুৱাইছিল, যে ভেকো-ককা সিহঁতৰ বিশেষৰূপে বিৰক্তিভাজন হল। শেষত সিহঁতে ভেকো-ককাক দেশান্তৰিত কৰিবৰ নিমিত্তে সাজু হল। ভেকো ককাক সেই সিদ্ধান্ত জনোৱাত তেওঁ যাবলৈ মান্তি হল, কিন্তু কলে যে তেওঁ গলেই দেশখন তললৈ যাব। [ ২১৮ ] সিহঁতে এই কথাত তেওঁক মাথোন ইতিকিং কৰিলে। তেওঁ দেশখন এৰিবলৈ খোজ লওঁতেই সমস্ত দেশ টলবলকৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে। প্ৰজাবিলাক ভয়ত বিহ্বল হল। ভেকো-ককাক সেই দেশতে থাকিবলৈ কাবৌ-কোকালি কৰিবলৈ ধৰিলে। তেনেকুৱা পাপময় দেশত থকা উচিত বিবেচনা নকৰি, ভেকো-ককাই যাবলৈ ধৰিলে। তেওঁৰ পিঠিৰ পাচতে এফালৰপৰ দেশখন তললৈ বহি যাবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া ঘোৰ পাপীবিলাক মৰিল। বাকিবিলাকে “ভেকো-ককা মোকো নিয়া” “ভেকো ককা মোকো নিয়া,” বুলি আটাহ পাৰিবলৈ ধৰিলে। ভেকো-ককাই সেইবিলাকক লগতে লৈ গৈ আন এখন ঠাইত বসতি কৰিলে। সেই দেশত গৈ সকলো মানুহে ধৰ্ম্মজীৱন ধাৰণ কৰি সুখ আৰু শান্তিৰে কাল যাপন কৰিলে। এতেকে,—অসংখ্য পাপীৰ মাজত অকলশৰীয়া ধৰ্ম্মিষ্ঠ পুৰুষ, a soli- tary pious all among a host of sinners.

ভেকো-ভাওনা—বিং, [ ভেকৰ ভাৱনা ] ভেকুলীয়ে ভাৱনা পাতিলে সি দেখিবলৈ হাঁহি-উঠা হয়। এতেকে,—ধেমেলীয়া ভাৱনা; তাৰপৰ—আপচু কাৰ্য্য, ব্যঙ্গাৰ্থসূচক কাৰ্য্য, a farcical play; hence, anything slovenly or ridiculous.

ভেট-গুটি লৰা—বিং ভেটৰ গুটি নিচেই সৰু। এতেকে,—নিচেই সৰু লৰা, an infant.

ভেৰ-পেটী মোৱা–বিং, ভেৰ অৰ্থাৎ নাড়ী আদিৰে পূৰ্ণ যাৰ পেট তেনেকুৱা মোৱা মাছ। এতেকে,—অপদাৰ্থ মানুহ, a worthless fellow, a person of no consequence or importance.

ভো পণ্ডিত—বিং, [ ভোভোৱাই ফুৰা পণ্ডিত] (সংস্কৃত অব্যয় 'ভো’ শব্দলৈ চকু ৰাখি এই বাক্য গঠিত হৈছে। ) (শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিত) (বিদ্ৰূপ ), an eminent scholar, (used ironically).

ভো বামুণ— বিং, [ ভোভোৱাই ফুৰা বামুণ ] (সংস্কৃত অব্যয় 'ভো’ শব্দলৈ চকু ৰাখি এই বাক্য গঠিত হৈছে। ) সদাচাৰী বামুণ, (বিদ্ৰূপ), a rigid Brahmin, (used ironically).

ভোক চৰি যোৱা—ক্ৰি, [ ভোকৰ পৰ চৰি যোৱা ] ভোকৰ সময় অতীত হোৱা, the passing away of the proper time of satisfy. [ ২১৯ ] ing one's appetite.

ভোক-পিয়াহ হৰা —বিণ, দেখিলে বা শুনিলে ভোক আৰু পিয়াহ গুচা। এতেকে,—বিতোপন, fascinating.

ভোক-বহা— ক্ৰি, গছৰ গুটি পকি তাৰ পাচত পাৰি নিনিলে ৰস গোট মাৰে। সেই কথাৰপৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে,—ভোক বাঢ়ি লৈ পিচত তাৰ প্ৰভাৱ কম হোৱা, the decreasing of the sharpness of appetite for not satisfying it in due time.

ভোকত পেটৰ কেঁচু কুমটি মৰা—ক্ৰি, পেটৰ ভিতৰত পেলু থাকে। সেই পেলুক কেঁচু কুমটি বোলা হৈছে। মানুহে যি আহাৰ খায়, পেলুয়ে তাকে খাই জীয়াই থাকে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে ইমান ভোকৰ প্ৰকোপ বাঢ়িছে যে পেটৰ পেলুবিলাকে অনাহাৰত মৰি গৈছে। এতেকে,—অতিপাত ভোক লগা, to suffer the extreme pinch of hunger.

ভোকৰ ভাত—বিং, যি সময়ত ভোক লাগে ঠিক সেই সময়তে যদি খাবলৈ ভাত দিয়া যায়, তেনেহলে সেই মানুহৰ প্ৰকৃত উপকাৰ সধা হয়। এতেকে,—উপযুক্ত সময়ত পোৱা সাহায্য, প্ৰকৃত সাহায্য, timely help, real help

ভোকোহা এন্দুৰ—বিণ, ভোকোহা অৰ্থাৎ শকত-আৱত এন্দুৰ আগঢ়িত আৰু ঘিণ-লগা। এতেকে,—আগঢ়িত আৰু ঘিণ-লগা মানুহ, an ugly and disgusting person.

ভোগাই নাম লৈ পানী-কাঁহুদিৰে খোৱা—ক্ৰি, যি মানুহে ঐশ্বৰ্য্য ভোগ কৰে, তাৰ নাম ভোগাই। নিচেই দুখীয়া মানুহে পানী-কাঁহুদিৰে ভাত খায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে কোনো মানুহৰ নামটো ভোগাই, কিন্তু সি ইমান দুখীয়া যে আঞ্জা-পাচলিৰ অভাৱত অকল পানী-কাঁহুদিৰে ভাত খায়। এতেকে,—ডাঙ্গৰ নাম লৈ টোকোনা ভাৱেৰে চলা, to be really a poor man though reputed to be a great man by the outside world.

ভোজ-খোৱা শিয়াল—বিং, মানুহে কষ্ট কৰি ভোজ ৰান্ধে, শিয়ালে মনে মনে জোপ লৈ থাকে। মানুহ অলপ আঁতৰ হোৱা গম পালেই, সুৰুক্- কৰে আহি সি ভোজ খাই গুচি যায়। এতেকে,—নিজে শ্ৰম [ ২২০ ] নকৰাকৈ পৰৰ শ্ৰমৰ দ্বাৰা উপাৰ্জ্জিত ফল ভোগ কৰা টেঙ্গৰ মানুহ, a cunning person living comfortably on the labours of other people.

ভোজনত বহি কুলৰ বাতৰি সোধা—ক্ৰি, ভোজনৰ পূৰ্ব্বে কুলৰ বিষয়ে সোধ- পোছ নকৰি, ভোজনত বহি কুলৰ কথা মনত পৰি সোধে "তোমাৰ কুল কি?’’ এতেকে,—লাগতিয়াল কথাৰ বিচাৰ নকৰাকৈ কাৰ্য্য আৰম্ভ কৰি শেষত সেই কথাৰ বিচাৰ কৰা, to begin an enquiry about anything when it is too late to do it.

ভোজনতকৈ বচন মিঠা পোৱা—ক্ৰি, মাত-কথা ভাল পালে খোৱা-বোৱাৰ ভাল- বেয়ালৈ মানুহে বৰকৈ কাণ নকৰে। এতেকে,—ভাল দৰমহাতকৈ ভাল ব্যৱহাৰ শ্ৰেষ্ঠ বুলি গণ্য কৰা, to prefer good treatment to good wages.

ভোটা তৰা—বিং, ভোটা তৰা উজ্জল আরু ধুনীয়া। এতেকে,—প্ৰখ্যাত মানুহ, ধুনীয়া মানুহ, a distinguished person, a beautiful person.

ভোলানাথ পুৰুষ—বিং, ভোলানাথ মহাদেৱৰ এটা নাম। মহাদেৱ প্ৰধান ঈশ্বৰ-ভক্ত আৰু মায়াৰ অতীত। এতেকে,—অত্যন্ত সৰল স্বভাৱৰ মানুহ, a high-souled or magnanimous person.

⸻⸺

ম।

মই মৰিলে মোৰ পো ৰজা হোৱা—ক্ৰি, পুতেকে বাপেকক বুঢ়াকালত সাহায্য কৰিব লাগে। তেনেকুৱা সাহায্যৰপৰা বঞ্চিত কোনো বুঢ়া মানুহক এই বুলি সান্ত্বনা দিয়া হৈছিল:—“তোমাৰ পোৱাঁ আগলৈ ডাঙ্গৰ [ ২২১ ] মানুহ হব"। বাপেকে উত্তৰ দিলে “মই মৰিলে মোৰ মোৰ পো ৰজা হওক। ” (অৰ্থাৎ এই মৰাৰ পাচত যদি মোৰ পো ডাঙ্গৰ মানুহ নালাগে ৰজাই হয়, তেনেহলেও মোৰ লাভ নাই, কিয়নো মই নিজে তেতিয়া কোনো সুখভোগ কৰিবলৈ নাপাম’। ) এতেকে,— ভোগ কৰিবলৈ নোপোৱা সৌভাগ্য পোৱা. to have a fortune too late for personal enjoyment.

মইনা চৰাই পঢ়ুওৱা দি পঢ়ুওৱা—ক্ৰি,মইনা চৰায়ে মানুহৰ মাত লয়, কিন্তু তাক বহু কষ্ট কৰি পঢ়ুৱালে হে কোনো কথা শিকিব পাৰে। এতেকে,— বহু কষ্টেৰে শিকোৱা, to teach labouriously.

মকৰা হিচাব— বিং, মকৰাই এডাল এডাল কৰি সূতা পাৰি জাল প্ৰস্তুত কৰে। এতেকে,—একৰ পৰিমাণলৈ নমাই তাৰ গুণ ধৰি বঢ়াই নি উলিওৱা হিচাব, the unitary Method of Arithmetic.

মঙ্গহ গোন্ধোৱা—ক্ৰি, একে বংশৰ মানুহৰ ভিতৰত একে মঙ্গহৰ সঁচ থাকে। কোনো কোনো জন্তুৱে আঁতৰত থাকিলেও মঙ্গহৰ গোন্ধ পায়। বংশৰ মানুহ অচিনাকি হলেও, মঙ্গহৰ গোন্ধৰ দ্বাৰা চিনি পোৱা যায় বোলা হৈছে। এতেকে,--কোনো আত্মীয় মানুহক চিনি নাপালেও আত্মীয় বুলি অনুভৱ কৰা, to suspect relationship intuitively.

মজা পোকে কামোৰা—বিণ, মজা পোকে কামুৰিলে তাৰ বিষত তত হেৰায়। এতেকে,—বিতত, ধৈৰ্য্যহীন, impatient

মণি পিন্ধোৱা—ক্ৰি, বিয়াৰ বন্দবস্ত হলে দৰাৰ ঘৰৰপৰা ছোৱালীক মণি পিন্ধোৱা হয়। এতেকে,—বিয়াৰ বৰ পকা হল বুজাবৰ নিমিত্তে ছোৱালীক মণি পিন্ধোৱা, to ratify a proposal of marriage.

মতা চিন চোৱা—ক্ৰি, মতা মানুহৰ চিন অৰ্থাৎ পুৰুষালি চোৱা, বীৰত্বৰ পৰীক্ষা চোৱা, to subject one's bravery to a severe test.

মথুৰা-পাগ—বিং , [ মথুৰাপুৰীয়া পাগ] পূৰ্ব্বে আসামলৈ মথুৰাপুৰৰ পৰা ভোজপুৰীয়া মানুহবিলাক সৰকৈ আহিছিল। ভোজপুৰীয়া- বিলাকে মূৰত ডাঙ্গৰ পাগ বান্ধে। এতেকে,— ডাঙ্গৰ পাগ, a big turban. [ ২২২ ] মদাৰ গছৰ পৰ পৰ,ক, মদাৰ গছ ৫ টাৰ : ২৭ বগালৈ চল পৰ bপ দাৰ হিত পাল" হয়। এক পকেটৰ নিমিত্তে তাৰ পান পাৰিবলৈ বৰ টান হয়। এতেক,-কোনে, মন্ত্ৰী কাৰ্য কৰা to do a piece of troublesone work. মন ওফৰ- ক্ৰি, কোনো বস্তু উফৰিলে সি গৈ যতে কত এঠাইত পৰে। সেপ ম মুৰ ১৮ গৈ ঠাৎ কি পৰে গৈ বোল হৈছে। এতেসে, ঠা' কিবালৈ মন যোৱ , tol.ave u.৫s atter.ticn fitfully drawn towants alrthing. মন গা ধোয়'-কি ( উৰে দ্বোৰ মাসিক আৰু শাৰীৰিক শক্তি বৃষি াৱা উৎসাহিত হোৱ, to be inspirited. মন পতিওবা—কি, (নক পতি। মনে যাতে • িএনেভাৱে তাৰ নিজে নিজে চোৱা, to cause the mind to believe a thing by some sort of reasing which though not strictly logical affords relief to it. মনফশী-বিশ, ডাঙ্গ কাধ কৰিব পাৰিম বুলি মনত বল থকা অৰ্থাৎ সাদিয়াল,

pirited.

মন মনে হন কৰিব পৰা—ক্ৰি, (ছন=উচ্ছ। কোনো ঠাই উচ্ছন্ন কৰিবৰ নিমিত্তে যদি প্ৰৱল ইচ্ছা হয়, তেনেহলে সেই কাৰ্য্য নিশ্চয় কৰিৰ পা যায় বোল হৈছে। এতেক-একান্ত ইচ্ছা হলে কাব্য কৰিবলৈ বাট ওলোৱা, to find a way to do a thing if one has the will to do it. মনে না পুৰিত পানীৰলৈ নোপোৱা—ক্ৰি, যি পুখুৰি দৰাচলে না হয়, তাত আছে পানী খাবলৈ পায়। কিন্তু যি পুখুৰি থামিম বুলি মনেৰে এৱ ৰা হয়, সেই পুখুৰি পাচত কাৰ্যতঃ খনা হৈ নুঠি। কাজেই যত পানী খাবলৈ পোৱা নাযায়। এতেকে-কল্পনা বা কাব সব্ধি কৰি নোৱৰা, not to be able to enjoy the &ui o chen built up by the imagination. আপনি পাওহিতে ময় পায় আৰু যজমানে সেই মতে এলি গা এয়। এই কাৰ্য আহশীয়া। একে- আহলে শিকোৱ, to teach with care and trouble, [ ২২৩ ] মৰ-আঁউসী—বিং, জোন মৰা পক্ষৰ আঁউসী অৰ্থ্যাৎ কৃষ্ণপক্ষৰ অমাৱস্যা তিথি the darkest night of a lunar month.

মৰ-জাহ দিয়া— ক্ৰি, কীট পতঙ্গ আদি প্ৰাণীয়ে জুইত পৰি জাহ গৈ মৰে। এতেকে,—জানি-শুনি বিপদ-সঙ্কুল কাৰ্য্যত হাত দি নষ্ট হোৱা, to be ruined by running in to a dangerous situation deliberately.

মৰ নৈ—বিং , মৰা নৈ, সোঁত ববলৈ এৰা নৈ, a silted up stream.

মৰ সাহ কৰা—-ক্ৰি, যাৰ দ্বাৰা মৰণ মিলে তেনে সাহ কৰা, অতিৰিক্ত সাহ কৰা , to be over-bold.

মৰণত শৰণ দিয়া—ক্ৰি, মৰণৰ কালত শৰণ অৰ্থাৎ দোহাই দিয়া হয়। ’শৰণ’ শব্দে প্ৰকৃততে ‘আশয়’ বুজায়। বিপদত পৰিলে বলৱন্তৰ শৰণ লোৱা হয়। এতেকে,—প্ৰাণপণ কৰা, to make effort to the utmost limit.

মৰমৰ চুমাই নাকটি ছিঙ্গা—ক্ৰি, কপট-মিত্ৰ মানুহে গাত মৰমেৰে চুমা খোৱাৰ ছলত নাকৰ আগটি কামুৰি ছিঙ্গে। ( নাকটি=নাক আগটি। ) এতেকে,—মিত্ৰভাৱে শত্ৰুতাচৰণ কৰা, to aot hostility under cover of friendship.

মৰা গৰু—বিং, মৰা গৰুতকৈ হিন্দুৰ অপবিত্ৰ বস্তু একো নাই। এতেকে,— অতি অপবিত্ৰ বস্তু, a very impure or loathsome object.

মৰাৰ ছাল টনা—বিণ, কোনো মানুহে পৰৰ সৰ্ব্বস্ব হৰণ কৰে। পাচত তাক বধ কৰে। শেষত মৰা-শটোৰ গাৰপৰা ছালখন টানি আনে। এতেকে,—আন মানুহক অত্যাচাৰ কৰি স্বাৰ্থসিদ্ধি কৰা; তাৰ- পৰা—দুৰ্ঘোৰ কৃপণ, acting selfishly by outrangeous means; hence, extremely miserly.

মৰা গৰুৰ ছালে বেবোৱা— মৰা গরুৰ ছালেৰে ঢোল ছোৱা হয়। গৰুৱে বেবায় অৰ্থাৎ শব্দ কৰে। এতেকে,—-ঢোলে শব্দ কৰা অৰ্থাৎ ঢোলৰ বাদ্য হোৱা, the sounding of drums

মৰা মুখত চুমা নিদিয়া— ক্ৰি, জীয়া মানুহৰ মুখত চুমা দিয়ে, কিন্তু মৰা মানুহৰ মুখত চুমা নিদিয়ে। এতেকে,—দুখীয়া মানুহক মৰম চেনেহ নকৰা, to have no love for one who is poor. [ ২২৪ ] মৰা মেকুৰী—বিণ, মেকুৰীক ধৰা বৰ টান। কেতিয়াবা ধৰিব পাৰিলে তাক বৰকৈ মৰিওৱা হয়। তেতিয়া সি মৰাতুল্য হয়। এতেকে,— নিৰ্বীৰ্য্য মানুহ, an imbecile.

মৰাৰ দিন বঢ়া— ক্ৰি, মৰা মানুহৰ দিন অৰ্থাৎ মৰাৰ পিচৰপৰা কাল নিৰ্ণীত হয়। সেই কাল ক্ৰমশঃ বাঢ়ি যায়। এতেকে,— মৃত্যুকাল ক্ৰমশঃ অতীতৰ ফালে আগুৱান হোৱা অৰ্থাৎ মৃত্যুকাল পুৰণি হৈ যোৱা, the passing away of the time of death more and more n to the womb of the past.)

মৰা মুৱা—ক্ৰি দাহৰ সময়ত চিতাৰ ওপৰত মৰা মানুহৰ মুখ উত্তৰ পোনে থাকিব লাগে। এতেকে,—উওৰ দিশ, the north.

মৰি পৰি ধৰ —ক্ৰি, [ মূৰে পূৰ দি ধৰা ] ডাঙ্গৰ গছ খুজিলে হাতীয়ে মূৰেৰে পূৰ দি ধৰে। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য পূৰা বল দি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা, to attempt to do a thing with might and main.

মৰিবলৈ জীবলৈ—ক্ৰি-বিণ, শপথৰ বাক্য। নিশ্চয়তা বুজাবৰ নিমিত্তে ব্যৱহৃত হয়। মৰিবৰ নিমিত্তে আৰু জীবৰ নিমিত্তে প্ৰতিজ্ঞা কৰি কৈছোঁ অৰ্থাৎ যদি মিছাকৈ কৈছোঁ তেনেহলে মৰিম আৰু যদি সঁচাকৈ কৈছোঁ তেনেহলে জীম”, a form of s lemn oath.

মৰিলে গাতে অঁটা, জীলে ভাতে অঁটা —ক্ৰি, মৰা-শ গাঁতত পোতা হয়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে মৰিলে গাঁতে আঁটিব অৰ্থাৎ পুতিবলৈ গাঁতৰ নাটনি নহয়, আরু জীলে ভাতে আঁটিব অৰ্থাৎ খাবলৈ ভাতৰ নাটনি নহয়। এতেকে,—জীৱন-মৰণৰ নিমিত্তে ভয় নোহোৱা, to live an indifferent life.

মৰিলেও মৰ-কামোৰ নেৰা—ক্ৰি , কাছই কোনো মানুহক কামুৰিলে তাক এৰি নিদিয়ে। কাছক যদি কাটি মাৰি পেলোৱা হয়, তথাপি সি কামোৰ নেৰে। সেই কামোৰেই কাছৰ মৰ-কামোৰ হয় অৰ্থাৎ তাৰ মৃত্যু আনে। এতেকে,— প্ৰাণ গলেও কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ নেৰা, not to give up doing a thing till the bitter end.

মৰো-জীওঁ সোঁ-আধিকৈ—ক্ৰি-বিণ, ( সোঁ-আধি=সম আধি বা সমান আধা) [ ২২৫ ] মৰোঁ বা জীওঁ বুলি মৰণ আৰু জীৱনৰ সামানে আধা স্থলত অৰ্থাৎ মৰণ আৰু জীৱনৰ সন্ধি-স্থলত জীৱনৰ আশা নাৰাখি আৰু মৰণৰ ভয় এৰি, desperately.

মলুৱা বান্দৰ—বিং, মলা-পাত্ৰৰ নিচিনা ঘুৰণীয়া আৰু ওফোন্দা মুখৰ বান্দৰক মলুৱা বান্দৰ বোলে। এই বিধ বান্দৰে যাৰে তাৰে বাৰীয়ে ঘৰে— সোমাই মানুহক অনেক প্ৰকাৰেৰে আহুকাল কৰি ফুৰে। এতেকে,— লোকক আহুকাল কৰি ফুৰা দুষ্ট মানুহ, a mischief-maker.

মহঙ্গীয়া লোণ—বিং, আহোম ৰজাৰ দিনত লোণ সহজে পোৱা নগৈছিল। বহু কষ্টেৰ মানুহবিলাকে মহঙ্গপৰা লোণ আনি বছেৰেকৰ ব্যৱহাৰৰ নিমিত্তে আটায়ে অলপ-অলপকৈ বঁটাই লৈছিল। এতেকে,— আপুৰুগীয় বস্তু, a rare and valuable thing

ম'হ টোকোন——বিং, ম'হ-গুৱালে লৈ ফুৰা টোকোন, শকত-ডাঙ্গৰ টোকোন, a heavy club.

ম’হত কৈ শিং চৰা—ক্ৰি, ম'হতকৈ শিং চৰা হলে অৰ্থাৎ ম’হে শিং জোৰ বলে নোৱৰা হলে, সি মুৰটো তললৈ দোঁৱাই থাকে। তেনে স্থলত, শিং জোৰ তাৰ লাভৰ নিমিত্তে নহৈ অসুবিধাৰ কাৰণ মাথোন হয়। এতেকে,—চম্ভালিব নোৱৰা বস্তু বা বিভূতিৰ গৰাকি হোৱা, to have a burden which is too much for one to bear.

মহন্তৰ চিন মাহনীত ওলোৱা—ক্ৰি, মহন্তই বাহিৰত নোমোছা ঠাইত কাপোৰে- কানিয়ে নাখায়। মাহনীত মানুহ সোমালে, মাহ-গছৰ আঁৰত আনে দেখা নাপায়। তেনে স্থলত মাহ খাবৰ নিমিত্তে লোভ স্বভাৱতে প্ৰৱল হয়। যি প্ৰকৃত মহন্ত, তেওঁৰ মাহনীত চিন ওলায়, অৰ্থাৎ সদাচাৰী হলে মাহ নাখায় কিন্তু কপটীয়া হলে মাহ কোনেও নেদেখা- কৈ খায়। কোনো মানুহ প্ৰকৃততে ভাল নে, এই কথা, তেওঁ যেতিয়া বেয়া ঠাইত পৰে, তেতিয়া হে বুজিব পৰা যায়। এতেকে,—সজ মানুহৰ চিন অসজ ঠাইত ওলোৱা, the testing of the true mettle of a good man by putting him in place where the temptation is very great.

মহলৈ নমৰি যহলৈ মৰা—ক্ৰি, (যহ= যশস্যা। ) দুখীয়া মানুহে মহৰপৰা ৰক্ষা পাবৰ নিমিত্তে সৰু আঁঠুৱা তৰি ঢাৰীপাটীৰ চাৰিও-পোনে [ ২২৬ ] আঠুৱাৰ বেৰ খুচি দিয়ে। চহকী মানুহে ডাঙ্গৰ আঁঠুৱা ওখকৈ তৰে। তাকে দেখি দুখীয়া মানুহেও তাৰ চাপৰ আঠুৱাকে যহ কৰি ওখকৈ তৰে। তেনে কৰাত আঁঠুৱা দাং খাই থাকি মহ আঁঠুৱাৰ ভিতৰলৈ সোপা-সোপে সোমায়। এতেকে,—প্ৰকৃত আৱশ্যকতাৰ ফালে চকু নাৰাখি যশস্যাৰ কথা ভাবি কোনো কাৰ্য্য কৰা, to do a thing with an eye to what others would think of it without taking care to set as to how it would serve one's purpose, to act from the stand point of beauty instead of utility.

মহে তেজ এটোপা নোখোৱা মানুহ—বিং , মহে কামুৰি তেজ খায়। সি এই কাৰ্য্যৰ দ্বাৰা যৎসামান্য অপকাৰ কৰিব পাৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে মহে তেজ এটপাোও খোৱা নাই। এতেকে,— যৎসামান্য অপকাৰো নোহোৱা মানুহ অৰ্থাৎ যি মানুহে এতিয়াও জীৱন সংগ্ৰা- মত সোমোৱা নাই আৰু তাৰ ভীষণতা বুজিব পৰা নাই তেনেকুৱা ডেকা মানুহ; বিপদত নপৰা জীৱনৰ প্ৰথম অৱস্থাৰ মানুহ, a per- son in full vigour and health who has not yet suffered in the battle of life.

মহাদেৱে কৃষি কৰা—ক্ৰি, মহাদেৱ ভিক্ষাৰী আছিল। পাৰ্ব্বতীয়ে কৃষি কৰিবলৈ কোৱাত, তেওঁ এনে একান্ত মনেৰে কৃষি কৰিবলৈ ধৰিলে যে, ভাত- পানী খাবলৈ পাহৰি গল। এতেকে,—সাধাৰণতঃ অমনোযোগী মানুহে কোনো এসময়ত অতিৰিক্ত মনোযোগেৰে কাৰ্য্য কৰা, to work with the utmost zeal in a particular matter, being ordinarily given to do things in a slipshod manner.

মহাদেৱ ভিক্ষালৈ নগলে টেকেলি কাতি হোৱা—ক্ৰি, ভিক্ষান্নৰ দ্বাৰা মহাদেৱৰ আহাৰ চলে। ভিক্ষান্ন টেকেলিত থোৱা হয়। টেকেলিত অন্ন থাকিলে টেকেলি থিয় হৈ থাকে, অন্ন নাথাকিলে সি কাতি হৈ পৰে। যি দিনা মহাদেৱে ভিক্ষালৈ নাযায়, সেই দিনা কাজেই টেকেলি কাতি হৈ থাকে। এতেকে,—দিনে ভিক্ষা কৰি দিনে প্ৰাণ ধাৰণ কৰা অৰ্থাৎ অতি কষ্টেৰে জীৱন ধাৰণ কৰা, to live from hand to [ ২২৭ ] mouth, to lead a wretched life.

মাকতকৈ জীয়েক কাজী হোৱা — ক্ৰি, মাকৰপৰা হে জীয়েকে শিক্ষা পায়। এতেকে, - ওজাতকৈ ছাত্ৰ অধিক পাৰ্গত হোৱা, (ব্যঙ্গাৰ্থ), the outstripping of the master by the pupil, (used ironi cally).

মাকালে খোৱ— ক্ৰি, [ মহা-আকালে পোৱা ] ডাঙ্গৰ অভাৱত কষ্ট পোৱা, to be afflicted with dire want.

মাকো মৰা— ক্ৰি, তাঁত বওঁতে মাকোটো ইফালৰপৰা সিফালে আৰু সিফালৰপৰা ইফালে এই দৰে মাৰি থকা হয়। এতেকে,—ঘনাই অহা যোৱা কৰি থকা, to go backward and forward.

মাগুৰ কচা দিয়া—ক্ৰি, মাগুৰ মাছ যিরূপে কচে সেইৰূপে কচা, ক্ষত-বিক্ষত কৰা, ভীষণ অত্যাচাৰ কৰা, to mutilate, to torture horribly.

মাছ খোৱা উদ—বিং, উদে মাছ দেখিলে তাৰ লোভ সামৰিব নোৱাৰে। লুভীয়া মানুহক উদেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—লুভীয়া মানুহ, a glutton.

মাছ বুলি নাই জিজি বুলি খোৱা—ক্ৰি, কেঁচুৱা লৰাই মাছক জিজি বোলে। এতেকে,—একেটা কাৰ্য্যকে বেলেগ নামেৰে কৰা, কোনো কাৰ্য্য পোনপটীয়াকৈ নকৰি আওপাকে কৰা, to do the same thing under a different name.

মাজ সাগৰত নাও বুৰা—ক্ৰি, সাগৰৰ মাৰ ঠাইত নাও বুৰিলে ৰক্ষাৰ উপায় নাথাকে। এতেকে,—সাৰিব নোৱৰা বিপদত বা দুৰ্ঘোৰ সংকটত পৰা, to be shipwrecked in mid-sea, to fall into the greatest disaster.

মাণিকী-মাকৰ কঁৰিয়া—বিং, (মাণিকী=জীয়েকৰ নাম। মাণিকীৰ মাক = ঘৈণীয়েক। কঁৰিয়া-=কাণত পিন্ধা অলংকাৰ। ) গিৰিয়েকে ঘৈণীয়েকৰ কাণৰ কঁৰিয়া জোৰ বৰ শুৱনী দেখে। এতেকে,—অতি শুৱনী মানুহ। (ধেমেলীয়া প্ৰয়োগ) a very beautiful person (used playfully).

মাতৰ হেনা-হুচাঁ— বিং, (হেনা-হুচাঁ= হেনা-হেচাঁ, হেনা অনুৰূপ শব্দ। ) [ ২২৮ ] কোনো মানুহে কথা কওঁতে হেঁচা দি কথা কয়। এতেকে,— অস্পষ্ট বা বিকৃত মাত, defective tone.

মাত হৰা—-ক্ৰি, মাত-হৰণ হোৱা অৰ্থাৎ উত্তৰ নাইকিয়া হোৱা, to be dumb-founded.

মাতৰ তিতা—বিং, তিতা মাত অৰ্থাৎ কেটেৰা-জেঙ্গেৰা মাত, an acrimonious tongue.

মাধমৰীয়া মাৰ—বিং, [ মাধৱমৰীয়া মাৰ ] কোনো ডাঙ্গৰ কাম কৰিবলৈ হলে “মাধৱ” বুলি আৰম্ভ কৰা হয়। এতেকে,—মাধৱ বুলি আৰম্ভ কৰা প্ৰহাৰ অৰ্থাৎ ডাঙ্গৰ প্ৰহাৰ, a severe beating.

মান্ধাতাৰ দিনত— ক্ৰি-বিণ,মান্ধাতা সত্যযুগৰ ৰজা আছিল। এতেকে,— বহুকাল পূৰ্ব্বে, in times of yore, in remote past, long ago.

মানিলে ধান হোৱা, নামানিলে পতান হোৱা-ক্ৰি, (ধান=সাহ থকা বস্তু। পতান=সাহ নথকা বস্তু। ) মনেৰে যেনে ভাব কৰে তেনে মূল্যবান বা মূল্যহীন বস্তু-স্বৰূপ হোৱা, to be as a valuable or a worth- less thing according as it is looked at from this or that point of view.

মানুহৰ লগৰ মানুহ—বিং , প্ৰকৃততে যাক মানুহ বুলিব পৰা যায়, সেই মানুহৰ লগৰ মানুহ অৰ্থাৎ যোগ্য মানুহ, a worthy man.

মানে যহে থকা— কোনো কাৰ্য্য কৰিলে মান আৰু যশস্যা নষ্ট হবৰ সম্ভাৱনা থকা স্থলত সেই কাৰ্য্য নকৰি মান আৰু যশস্যাৰে থকা অৰ্থাৎ মান আৰু যশস্যা অটুট ৰখা , to maintain one's reputation unimpaired.

মাম—বিং, মাত নুফুটা কেঁচুৱা লৰাই 'মাম’ এনে শব্দ উচ্চাৰণ কৰে; মাকে তাৰপৰা ধৰি লয়, যে লৰাই ভোক লাগি ভাত খুজিছে। এতেকে,—ভাত, (কেঁচুৱা লৰাৰ মাত ), boiled rice (used by baby).

মাৰি যাওঁ মৰি যাওঁ কৰি ধৰা—ক্ৰি, ’তোকো মাৰি যাওঁ, মইও মৰি যাওঁ’ এই বুলি যুঁজ কৰিবলৈ ধৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—জীৱনৰ আশা এৰি দি কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ ধৰা , to take to doing a [ ২২৯ ] thing desperately.

মাৰি খোৱা হাঁহক ঢাৰী পাৰি বহুওৱা--ক্ৰি, যি হাঁহক অলপতে মাৰি খোৱা যাব, সেই হাঁহক মৰম কৰি বহিবলৈ ঢাৰী পাৰি দিয়া হয় বোলা হৈছে। এতেকে,— যাৰ প্ৰতি কোনো অপকাৰজনক কাৰ্য্য কৰা সুনিশ্চিত তাৰ প্ৰতি দয়া প্ৰকাশ কৰা, to be compassionate to a person whom one feels bound to punish in some way.

মাৰিলে যম জীয়ালে ঈশ্বৰ—বিং , যমে মাৰে, ঈশ্বৰে জীয়ায়। এতেকে,—মৰণ- জীৱনৰ গৰাকি, সুখ-দুখ বিলাওঁতা , a dispenser of fortune.

মালিনীয়ে ফুলৰ শোক নাপাহৰা—ক্ৰি, ফুলেই মালিনীৰ সৰ্ব্ব-সম্পত্তি। কেনেবাকৈ ফুল নষ্ট হলে, মালিনীয়ে তাৰ শোক কেতিয়াও পাহৰিব নোৱাৰে। এতেকে,—জীবিকাৰ প্ৰধান উপায় নষ্ট হলে তাৰ শোক সদাই মনত জাগৃত ৰখা, not to be able to forget the lose of one's principal means of livelihood.

মালৌৰ চাব—বিং, জোৰহাটৰ অন্তৰ্গত মালৌ নামৰ ঠাইত গাখীৰৰ চাব সকলোৰে জনা জাত। এতেকে,—অতি উপাদেয় বস্তু, a delicacy.

মাহ-খোৱা বান্দৰ—বিং, মাহ বান্দৰৰ অতি প্ৰিয় বস্তু। বান্দৰে যাৰে তাৰে মাহনীত সোমাই মাহ খাই ফুৰে। এতেকে,—টটাটিঙা মানুহ, a knave.

মাহৰ মাৰ দেখি তিলে বেত মেলা—ক্ৰি, মাহ পকিলে টাঙ্গোনেৰে মৰিয়াই গছৰ- পৰা গুটি উলিওৱা হয়। তিলৰ চেঁইবিলাক আপোনা-আপুনি বেত মেলি গুটি ওলাই পৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে মাহৰ মাৰ দেখি তিলে মাৰৰ ভয়ত নিজেই বেত মেলি ওলাই পৰে। এতেকে,— পৰৰ শাস্তি দেখি বলবন্তৰ অভিলাষ অনুযায়ী আগৈয়ে নিজে শাস্তি নৌ পাওঁতেই কাৰ্য্য কৰা, to act according to the wishes of a powerful person without being told to so act by taking warning for the cases of those persons who were recalcitrant and therefore punished.

মাহৰ শাক বৰাৰ ভাত—বিং, মাটি-মাহৰ আঞ্জা আৰু বৰা-চাউলৰ ভাত আগৰ [ ২৩০ ] দিনত গাৱঁলীয়া মানুহৰ সুখাদ্য আগৰ আছিল। এতেকে,— অত্যন্ত তৃপ্তিজনক আহাৰ, a sumptuous repast.

মিছা কথাই সিঁচা পানীয়ে সমান হোৱা--ক্ৰি, পানী সিঁচিলে মাছ ওলাই পৰি ধৰা পৰে। সেইৰূপে পানী সিঁচিলে অৰ্থাৎ মিছা কথাৰ ঢাকনী আঁতৰালে মিছা কথা ওলাই পৰি ধৰা পৰে। এতেকে,—মিছা কথা সহজ ধৰা পৰা, the detecting of a lie without much diffculty.

মিছা কথাৰ ঠেং চুটি হোৱা—ক্ৰি, যি মানুহৰ এটা ঠেং চুটি অৰ্থাৎ যি মানুহ লেঙ্গেৰা, সি বহুদূৰ খোজ কাঢ়ি যাব নোৱাৰে। মিছা কথাক তেনে মানুহেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—মিছা কথা বেছি দূৰ যাৰ নোৱৰা। অৰ্থাৎ অলপতে ধৰা পৰা, the detecting of a lie without very much delay.

মিছাত ফুৰা—ক্ৰি, মিছাৰ ওপৰত ফুৰে মাটিৰ ওপৰত নুফুৰি মিছাৰ ওপৰত ফুৰে বোলা হৈছে। এতেকে,—সদাই মিছা, কথা, কৈ ফুৰা, to speak lies habitually.

মিছাৰ ভঁৰাল—বিং, ভঁড়ালত বস্তু পূৰ্ণ থাকে। এই স্থলত বস্তুৰ সলনি ’মিছা’ পূৰ্ণ থাকে বোলা হৈছে। এতেকে,—মিছা কথাৰ পূৰ্ণ-পাত্ৰ অৰ্থাৎ বহু-মিছলীয়া মানুহ, a liar of the first water.

মিছাৰ বাহ—বিং, বাহত বস্তু থাকে। এই স্থলত বস্তুৰ সলনি ‘মিছা’ থাকে বোলা হৈছে। এতেকে,—মিছা কথাৰ বাসস্থান অৰ্থাৎ ঘাই মিছলীয়া মানুহ, a principal liar.

মুকুতা নহৈ সোকোতা হোৱা—ক্ৰি, মুকুতা মূল্যবান বস্তু, কিন্তু সোকোতা পাতৰ একো মূল্য নাই। এই দুই শব্দৰ উচ্চাৰণৰ সাদৃশ্য আছে, কিন্তু মূল্যৰ সম্পৰ্কে একো মিল নাই। এতেকে,—বহুমুলীয়া বস্তু নহৈ একো মূল্য নাইকিয়া বস্তু হোৱা, to turn out to be a trifle instead of a precious thing.

মুখ ওলোমোৱা—ক্ৰি, মানুহৰ অসন্তোষ হলে মুখ গধুৰ হয় অৰ্থাৎ মুখৰ আনন্দৰ চিন নাথাকে। গধুৰ হলে বস্তু তলৰ ফাললৈ ওলমি যায়। এতেকে,—অসন্তোষৰ ভাব ধাৰণ কৰা , to assume a sorrowful attitude. [ ২৩১ ] মুখ চন্দৰি ভঙ্গা—ক্ৰি, (মুখ চন্দ্ৰিকা ভঙ্গা। ] ( ভঙ্গ = গুচোৱা। ) বিয়াৰ পিচত দৰা-কন্যা একে লগ কৰি মুখ-চন্দ্ৰিকা গুচোৱা নিয়ম আছে। এতেকে,—মুখৰ লাজ গুচোৱা, to remove the delicacy which is felt by one at the first sight of another.

মুখ চাই কথা কোৱা—ক্ৰি, মানুহক চিনিবৰ নিমিত্তে মুখলৈ চাব লাগে। কোনো কথা কবৰ সময়ত মানুহৰ মুখলৈ চোৱা হয় অৰ্থাৎ মুখ চিনি লৈ যাৰ সম্পৰ্কে যেনেভাৱে কোৱা ভাল তাৰ সম্পৰ্কে তেনেভাৱে কয় বোলা হৈছে। এতেকে,—পক্ষপাত আচৰি কথা কোৱা, to speak with a bias.

মুখ চাই দাপোন—বিং, মুখ ভাল হলে দাপোণত তাৰ প্ৰতিবিম্ব ভাল হয় আৰু মুখ বেয়া হলে প্ৰতিবিম্ব দেয়া হয়। এতেকে,— গুণ অনুযায়ী কাৰ্য্য, action according to quality.

মুখ জুৰোৱা—ক্ৰি, একে লগে থাকিবলৈ লগৰীয়া পালে বুকু জুৰায়। তেনে লগৰীয়া নাই, কিন্তু মুখ জুৰাব পৰা যায় অৰ্থাৎ মুখেৰে কথা পাতি শান্তি পাব পৰা যায়, এনে ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—দুখৰ কথা কবলৈ মানুহ পোৱা অৰ্থাৎ সহানুভূতি দেখুওৱা মানুহ পোৱা, to find a sympathetic person to whom a heavy heart can be emptied.

মুখ বজোৱা—ক্ৰি, তাল বজালে যেনেকৈ হাই হয়, দন্দ্বৰ অভিপ্ৰায়েৰে মুখ মেলি কথা কলেও সেইৰূপে হাই হয়। এতেকে,— দন্দ্বৰ অভিপ্ৰায়েৰে কথা কোৱা, to speak with a view to picking a quarrel.

মুখ ভঙ্গা—ক্ৰি, [ মুখ লগা ভঙ্গা ] মন্ত্ৰেৰে জাৰি মুখ-লগাৰ চিকিৎসা কৰা, to treat an ailment induced by “evil mouth” by means of incantation:

মুখ মৰা—ক্ৰি, মুখ মৰাৰ নিচিনা দেখা যোৱা, মুখ নিস্তেজ হোৱা, to lose freshness of countenance.

মুখ মৰা—ক্ৰি, [ মুখক মৰা] মুখ বন্ধ কৰা, নিমাত কৰা, উত্তৰ কাটিব নোৱৰা অবস্থা কৰা, to leave no room for reply.

মুখ মেলি থকা—ক্ৰি, বন-বাৰি কৰিবলৈ হাত মেলিব লাগে, খাবলৈ মুখ মেলিব [ ২৩২ ] লাগে। এই স্থলত হাত নেমেলাকৈ মুখ মেলি থাকে, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,— নিজে কাম-বন নকৰা কৈ আনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আশা পালি থকা, to expect gain without labour.

মুখ শুকাই টেমিৰ মুৰ যেন হোৱা—ক্ৰি, টেমিৰ মূৰ সৰু। বৰকৈ ভয় পালে মুখ শুকায় অৰ্থৎ নিৰস বুজায়। এতেকে,—বৰকৈ ভয় পাই সমূলি নিৰানন্দ ভাব ধাৰণ কৰা, to assume a sorry and miserable look on account of great fear.

মুখ হাত ধোৱা—ক্ৰি, মূত্ৰ ত্যাগ কৰিলে মুখ আরু হাত ধুব লাগে। এতেকে,— মুত্ৰ ত্যাগ কৰা, to discharge urine.

মুখত মৌ —বিং, মৌ মিঠা বস্তু। এতেকে,—মুখত মিঠা মাত, a sweet tongue.

মুখত সোপা দিয়া— ক্ৰি, মুখত সোপা দিলে মাতিব পৰা নাযায়। এতেকে,— নিমাত কৰ, উত্তৰ দিবলৈ বাট নাইকিয়া কৰা, to stop one's mouth, to leave no room for reply.

মুখত হৰি নাম, হাতত কৃত্য কাম —বিং, মুখত হৰি নাম থাকিব লাগে কিন্তু হাতত কৃত্য-কাম থাকিব লাগে অৰ্থাৎ মুখেৰে হৰি-কীৰ্ত্তন কৰিব লাগে কিন্তু হাতেৰে কৃত্য-কাম কৰিবলৈ এৰি দিব নালাগে। এতেকে,—একে লগে ঈশ্বৰ-চিন্তা আৰু কৰ্ত্তব্য-পালন, the observance of religion and the performance of duty at the same time.

মুখতে ঘিঁউ-মৌ সোপাকে দিয়া—ক্ৰি, ঘিঁউ-মৌ ভাল বস্তু। মুখতে অৰ্থাৎ মুখেৰে কথা কওঁতে ঘিঁউ-মৌ সোপাকে দিম বুলি কয়। পিচত প্ৰকৃততে দিব পাৰিব নে নোৱাৰিব সেই কথা ভাবি নাচায়। এতেকে,—বহু ভাল বস্তু দিবৰ নিমিত্তে নভবা-নিচিন্তাকৈ তৎক্ষণাৎ অঙ্গীকাৰ কৰা , to promise to give many good things without thinking for a moment whether one would be able to give them or not, to make smooth promises unthinkingly.

মুখতে বঁটা পোৱা; মুখতে কটা যোৱা— ক্ৰি, মুখেৰে ৰজাৰ গুণ-কীৰ্ত্তন কৰিলে [ ২৩৩ ] বঁটা পায়। মুখেৰে ৰজাৰ অপ্ৰিয় কথা কলে সেই মানুহ কাটিবলৈ আদেশ কৰা হয়। এতেকে,—মুখৰ দ্বাৰা মঙ্গল আৰু অমঙ্গল দুইকো লাভ কৰিব পৰা, to attain good or evil by the manner in which a man talks.

মুখতে ধৰা—ক্ৰি, এজনে মুখেৰে কথা কৈ থাকোঁতে তাৰ মুখতে ধৰা অৰ্থাৎ তাক কবলৈ আন এজনে বাধা দি সেই কথাৰ ওপৰতে কোৱা, to speak when another person is speaking and thus to interrupt him in the midst of his speech.

মুখৰ খজুৱতি মৰা—ক্ৰি, মুখেৰে কথা কৈ মুখৰ খজুৱতি অৰ্থাৎ কথা কোৱাৰ স্পৃহা গুচোৱা, to give the reins to the tongue.

মুখৰ ছাই মাটি গুচোৱা—ক্ৰি, মৃত্যুৰ পাচত প্ৰেত-যোনিৰপৰা উদ্ধাৰৰ অৰ্থে শ্ৰাদ্ধাদি ক্ৰিয়া কৰা হয়। পাৰ্থিব মলিনতা নুগুচে মানে আত্মা প্ৰেতস্বৰূপ হৈ থাকে। খৰি দিলে মৰা-শ ছাই হয় আৰু মাটি দিলে মৰা-শ মাটি হয়। ( ছাই মাটি =পাৰ্থিব মলিনতা। ) প্ৰেতে শ্ৰাদ্ধৰ বস্তু খাই শুদ্ধ হয়। সেই দেখি 'মুখ’ শব্দ ব্যবহৃত হৈছে। এতেকে,—মৃতকৰ প্ৰথমে কৰিব লগীয়া শ্ৰাদ্ধাদি ক্ৰিয়া কৰা, to perform the preliminary funeral ceremonies of a dead person.

মুখৰ মাহিলা—বিং, [ মুখৰ মহলা ] লেখা-পঢ়াত পাৰ্গত হৈছে নে নাই বুজাৰৰ নিমিত্তে মুখেৰে মহলা দিয়া হয়। মহলা দিওঁতে যিমানখিনি পঢ়োৱা হৈছে, সকলো কথাৰ বিষয়ে কব লাগে। এতেকে,—মুখেৰে বহু কথাৰ প্ৰকাশ অৰ্থাৎ যি কথা কাৰ্য্যত পৰিণত কৰা নহয় তেনে কথাৰ প্ৰকাশ, much empty talking.

মুখৰ ভাত কাঢ়ি নিয়া—ক্ৰি, কেঁচুৱা লৰাই ভাত খাওঁতে কাউৰীয়ে ভাত কাঢ়ি লৈ যায়। সেই কথাৰপৰা এই বাক্যৰ সৃষ্টি হৈছে। (মুখৰ ভাত=খাবৰ নিমিত্তে মুখৰ আগত বঢ়া ভাত ) এতেকে,— বৰকৈ ডকা দিয়া, to deceive downright.

মুখলৈ চোৱা—ক্ৰি, মুখলৈ চালে মৰম লাগে। এতেকে—মৰম কৰা, to, pity.

মুখে মুখে উত্তৰ কটা—ক্ৰি, এজনে মুখেৰে প্ৰশ্ন কৰে, আন এজনে তাৰ উত্তৰ [ ২৩৪ ] দি সেই কথা কাটি দিয়ে। এতেকে,—উত্তৰা-উত্তৰি কৰা, to engage in altercation.

মুখেৰে সাত হাল বোৱা—ক্ৰি, সাতখন হালেৰে মাটি চহাব বুলি মুখেৰে কয়, কিন্তু কাৰ্য্যত একো কৰা নহয় বোলা হৈছে। এতেকে,—ফিতাহি মাৰি কথা কোৱা, to speak vauntingly, to boost.

মুচৰি সামৰি খালৈত থোৱা—ক্ৰি, জকাই বাওঁতে মাছ পালে জকাই দাঙ্গি আনোতে মাছে দুমদুমাবলৈ ধৰে। তেতিয়া জাকৈয়া মানুহে সেই মাছ হাতেৰে খামোচা মাৰি ধৰি মুচৰি সামৰি খালৈৰ ভিতৰত সুমাই থয়। তেতিয়া মাছৰ দুমদুমনি নাইকিয়া হয়। এতেকে,—শক্তি- ৰহিত কৰা, to make powerless for anything.

মুঠিতে লুকোৱা—বিণ, হাতৰ মুঠিতে লুকাই থকা অৰ্থাৎ সৰু, চিঁয়া, slender, small.

মুদা মৰা—ক্ৰি, [ মুধা মৰা] ( মূৰ মৰা” চোৱাঁ )

মুধা ফুটা—বিণ, ( শিৰ ফুটা” চোৱাঁ। )

মূৰ খজুওৱা—ক্ৰি, মানুহে কোনো কথা ভাবি ঠিক নাপালে মূৰ খজুৱায়। এতেকে,—বিবুদ্ধি হোৱা, নিৰুপায় হোৱা, কোনো বিষয়ে একো স্থিৰ কৰিব নোৱৰা, to be at one's wit's end, to be donfounded.

মূৰ চোবাই খোৱা—ক্ৰি, যাৰ মূৰ চোবাই খোৱা হয় , তাৰ প্ৰাণবধ হয়। এতেকে,—বিশেষ হানি কৰা, ডাঙ্গৰ অপকাৰ কৰা, to injure fatally, to harm seriously.

মূৰ দঙ্গা মানুহ—বিং, অধীন মানুহে মূৰ দোৱাঁই থাকে। অধীনতাৰ ভাব যিমান গুচে, সিমান ওপৰলৈ মানুহে মূৰ দাঙ্গি যায়। এতেকে,— ডাঙ্গৰ মানুহ, a great man.

মূৰ পাতি লোৱা—ক্ৰি, নিৰ্ম্মালী দিলে মূৰ দোৱাঁই তাক শ্ৰদ্ধাৰে মূৰত লোৱা হয়। এতেকে,—শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰা , to accept reverentially.

মূৰ পুতি কাম কৰা—ক্ৰি, অতি মনোযোগেৰে কাৰ্য্য কৰিবলৈ হলে, মূৰ পুতি অৰ্থাৎ মূৰটো তললৈ গোঁজা মাৰি লোৱা হয়। এতেকে,—অতি মনোযোগেৰে কাৰ্য্য কৰা , to work with closest attention. [ ২৩৫ ] মূৰ ভাঙ্গি—ক্ৰি, খহু পকিলে এপিনে মূৰ ওলায়। সেই মূৰ ভাঙ্গি দিলে পূঁজ- পানী ওলাই গৈ লাহে লাহে খহু জামৰি ভাল হয়। এতেকে,— কোনো কাৰ্য্যৰ আৰম্ভণ কৰা, to commence a thing.

মূৰ মৰা —ক্ৰি, (মূৰ=সীমা; মৰা=শেষ পৰা) কোনো অৱস্থাৰ সীমা অন্ত হোৱা, the coming to the end.

মূৰ মাৰি কন্দা—ক্ৰি, মানুহে অতিকৈ কান্দোতে মূৰে মাৰে অৰ্থাৎ হাতেৰে মূৰ ভুকুৱায়। এতেকে,—অতিকৈ কন্দা, to lament bitterly.

মূৰ সুমোৱা—ক্ৰি, গৰুৱে জেওৰা ভাঙ্গিব খুজিলে আগৈয়ে জেওৰাৰ বাটে মূৰটো সুমাই লয়। তাৰ পিচত বল দিবলৈ চল পাই হেঁচা মাৰি জেওৰা ভাঙ্গি ভিতৰলৈ সোমায়। এতেকে,—কেনো কাৰ্য্য পিচত সুচাৰুৰূপে নিষ্পন্ন কৰিব পৰাকৈ প্ৰথমতে কোনোমতে সেই কাৰ্য্যত অলপ সোমাই লোৱা, ভবিষ্যতে পূৰ্ণ অধিকাৰৰ বাট ৰাখি প্ৰথমে আংশিক অধিকাৰ হস্তগত কৰা, to enter an office or busi- ness with a view to securing its full privileges in course of time.

মূৰত আকাশী চৰগ ভাগি পৰা—ক্ৰি, (চৰগ=স্বৰ্গ অৰ্থাৎ স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ। আকাশী=আকাশত অথাৎ ওপৰত থকা। ভাগি পৰা=খহি পৰা, এৰাই পৰা। ) মূৰত বজ্ৰপাত হোৱা অৰ্থাৎ সাংঘাতিক বিপদপাত হোৱা, to be stuck down as if by a bolt from the blue.

মূৰত উঠা—ক্ৰি, মূৰত অৰ্থাৎ ওপৰত উঠা, প্ৰভুত্ব চলোৱা, to exercise authority.

মূৰত চলুৱে চলুৱে পানী লোৱা—ক্ৰি, শোকাতুৰ মানুহে জুৰণীস্বৰূপে মূৰত চলুৱে চলুৱে পানী লয়। এতেকে,— বৰকৈ বেজাৰ-অসন্তোষ পোৱা, to be affected deeply with grief, to be mortified.

মূৰত চাউল দিয়া—ক্ৰি, বিয়াত মূৰত চাউল চটিওৱা নিয়ম আছে। এতেকে,— বিয়া হোৱা, to be wedded.

মূৰত টাঙ্গোন মৰা—ক্ৰি, মূৰত টাঙ্গোন মাৰিলে মানুহ তৎক্ষণাৎ লুটি খাই পৰে। এতেকে,—ডাঙ্গৰ অপকাৰ কৰা, to do a great harm.

মূৰত থলে ওকণীয়ে খোৱা, মাটিত থলে পৰুৱাই খোৱা—বিণ, পৰুৱা, ওকণী [ ২৩৬ ] ইত্যাদিয়ে সোৱাদ বস্তু পালে খায়! অতি চেনেহত মানুহক সোৱাদ বস্তুৰে তুলনা কৰা হৈছে। তেনেকুৱা মানুহক কেনে যত্ন কৰি থোৱা যাব, যাতে তেওঁৰ লেশ মাত্ৰও অপকাৰ হব নোৱাৰে, সেই বিষয়ে উপায় নাপায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে যে মূৰত থবলৈ ভয় লাগে, জানোচা ওকণীয়ে খায় আৰু মাটিত থবলৈ ভয় লগে, জানোচা পরুৱাই পায়। এতেকে,—অতি প্ৰিয়, tenderly beloved.

মূৰৰ চুলিৰ সমান আয়ুস—বিং, মূৰৰ চুলি অপৰিমিত। এতেকে,—বহু দীঘল আয়ুস, a very long life.

মূৰৰ বীজ নুগুচা লৰা—বিং, ওপজোঁতে লৰাৰ মূৰত বীজ লাগি থাকে। এই স্থলত ইমান সৰু বোলা হৈছে, যে মূৰৰ বীজ গুচা নাই। এতেকে, — নিচেই সৰু লৰা, a mere child.

মূৰে কপালে হাত দিয়া—ক্ৰি, অধিক বেজাৰ পালে মানুহে মুৰে কপালে হাত দি ভাবি থাকে। এতেকে,--অধিক বেজাৰ পোৱা, to be deeply afflicted with grief.

মূৰে ভৰি কঢ়া —ক্ৰি, [ মূৰেৰে ভৰিৰ খোজ কঢ়া ] ভৰিৰে খোজ নাকাঢ়ি মূৰেৰে খোজ কঢ়া অৰ্থাৎ বিপৰীতভাৱে কাৰ্য্য কৰা, to act topsy- turvy.

মূৰে শপথোৱা—ক্ৰি, [মূৰেৰে শপথোৱা ] ‘মোৰ মুৰ খাবা’ এই বুলি শপথ লবলৈ কোৱা, to make one take a selemn oath.

মৃত্যু-কালত ঔষধ নোহোৱা—ক্ৰি, যেতিয়া মৃত্যুকাল উপস্থিত হয়, তেতিয়া ঔষধে গুণ নিদিয়ে। এতেকে,—অৱশ্যম্ভাবী বিপদৰ প্ৰতীকাৰ নোহাৱা, the existing of no means of relief for a pre-ordained calamity.

মেখেলা-ভাৰী—বিং, তিৰোতাৰ মেখেলা অশুচি। তাক যি ভাৰ বৈ নিয়ে, সেই মানুহ অতি অধম বুলি গণ্য হয়। এতেকে,—অতি অধম মানুহ, a disreputable person of the worst type.

মেখেলাৰ বন গুটি—বিং, গছবিলক ওখ, তাৰ গুটিও ওখ হৈ থাকে। বন- বিলাক চাপৰ, তাৰ গুটিও চাপৰ হৈ থাকে। বনগুটিবিলাক চাপৰত

থকাৰ নিমিত্তে তিৰোতাৰ মেখেলাত লাগি ধৰে। মতা মানুহে [ ২৩৭ ]
মেঘ
মোমাই
২৩৭

বননীত খোজ কাঢ়োঁতে চুৰিয়া উজাই ধৰি যায়, কিন্তু তিৰোতা মানুহে তেনে নকৰে। চুটি-চাপৰ মানুহক এনে বিধৰ বনগুটিৰে তুলনা কৰ হৈছে। এতেকে,—চুটি-চাপৰ মানুহ, (বিদ্ৰুপ ), a pigmy (used ironically ).

মেঘ দেৱতা প্ৰসন্ন হোৱা—ক্ৰি, খেতিয়কবিলাকে অনাবৃষ্টি হলে এইৰূপে স্তুতি কৰে "হে মেঘ দেৱ, প্ৰসন্ন হোৱা" (মেঘ দেৱতা = মেঘৰ গৰাকি দেৱতা অৰ্থাৎ ইন্দ্ৰ। ) এতেকে,—বৰষুণ দিয়া, to rain.

মেঘে গাজিলে এৰা—ক্ৰি, কাছই কামুৰিলে মেঘে নাগাজে মানে কামোৰ এৰি নিদিয়ে বুলি প্ৰবাদ আছে। এতেকে,—নেৰানেপেৰাকৈ ধৰা, to adhere tenaciously.

মেটমৰ ভাৰ—বিং, ভাৰ ডাঙ্গৰ হলে মেটমেট-কৰে শব্দ মাৰি যায়। এতেকে,—বৰ ডাঙ্গৰ ভাৰ, a very heavy burden.

মেনী ম'হ খীৰোৱা-—ক্ৰি, মেনী ম’হ যিমান খীৰায়, সিমান গাখীৰ ওলায়। সম্পত্তিশালী মানুহক মেনী ম’হেৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— আঢ্যৱন্ত মানুহৰপৰ ধন চোঁচা, to extract any amount of money from a rich man.

মেৰ-গোম—বিং , • • • গোম } গোম সাপে অতিৰিক্ত আহাৰ কৰি লৰিব-চৰিব নোৱৰা হৈ পৰি থাকে। খকুৱা মানুহেও সেইৰূপে অধিক ভোজন কৰি পৰি থাকে। এতেকে,—অতিৰক্তি ভোজনৰ ফলত লৰি-চৰি ফুৰিব নোৱৰা এলেহুৱা মানুহ a sluggish, lazy, indolent person.

মেহ-মন—বিং, ( মেহ-মেহীয়া মন ] যাৰ মন মেহ-মেহীয়া তেনে মানুহ, উৎসাহ নাইকিয়া মানুহ, কামত ঢিলা মানুহ ('মেহ-মেহ’ আৰু 'লেহেম’ এই দুই শব্দ মূলত একে। ) a person of depressed spirits, a slow worker.

মোনা সি থোৱা—ক্ৰি, ধন পোৱাৰ আগৈয়ে ধন ভৰাবৰ নিমিত্তে মোনা সি থয় বোলা হৈছে। এতেকে,—ধন পাবৰ আশা এৰি দিয়া। ( ব্যঙ্গাৰ্থ ), to give up all hope of receiving payment of a sun of money.

মোমাই মৰিলে ভুতক পোৱা— মোমাইক ভূতে ধৰিলে, যদি সেই ভূতক [ ২৩৮ ]
মোৰ
মৌ
২৩৮


খেদিব পৰা নাযায়, তেনেহলে মোমাই মৰি যাব পাৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে আগৈয়ে মোমাই মৰক, পিচত ভূতক পোৱা যাব অৰ্থাৎ তাক উপযুক্ত দণ্ড দিয়া যাব। এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য নষ্ট হোৱাৰ পিচত প্ৰতীকাৰৰ চেষ্ট কৰা, to contrive a means of meeting a danger after the danger has actually come and done the mischief.

মোৰ ধৰা—ক্ৰি, [ মূৰ ধৰা ] আঁত ধৰা, কোনো বিষয়ৰ মূল বুজি লোৱা, to discover the main point of anything.

মোৰ হাক গুৰুৰ ডাক—বিং, ওজাই মন্ত্ৰ গাওঁতে ‘মোৰ হাক গুৰুৰ ডাক’ বুলি মন্ত্ৰৰ বান্ধনি দিয়ে। ‘হাক’ আৰু ‘ডাক’ এই দুই শব্দে চিঞৰি কোৱা বাক্য বুজায়। এতেকে,—মহাধৰ্ম্মক চিন্তি প্ৰকাশ কৰা গহীন আজ্ঞা, a solemn charge, mandate, command.

মোৱামৰীয়া মটক—বিং, মোৱামৰীয়াবিলাক বলিষ্ঠ আৰু দুৰ্দ্দান্ত আছিল। মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ সময়ত সিহঁতে অসমীয়া মানুহবিলাকক বিষম অত্যাচাৰ কৰিছিল। ( মোৱামৰীয়া শব্দে মোৱামৰীয়া সত্ৰ বুজায়। মটকবিলাক মোৱামৰীয়া সত্ৰৰ শিষ্য। আজি কালি ‘মোৱামৰীয়া’ আৰু ‘মটক' এই দুই শব্দ সমাৰ্থক। ) এতেকে,— দুৰ্দ্দান্ত মানুহ, a ruffian.

মৌ-চেপা বৰষুণ—বিং, পকা মৌৰ ৰহ-ঘৰা চেপিলে হোৰ-হোৰ-কৰে মৌ- জোল ওলায়। এতেকে,—হোৰ-হোৰ-কৰে দিয়া বৰষুণ, ডাঙ্গৰ বৰষুণ, incessant rain.

মৌ বৰষা—ক্ৰি, মৌ-বিচনী চেপিলে মৌ-জোল বৰষুণ আকাৰেৰে পৰে। মানুহৰ মুখৰ শিষ্ট ভাষা মৌৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—মিঠা কথা ব্যৱহাৰ কৰা to talk sweetly.

⸻⸻

[ ২৩৯ ]

য।

যুঁজৰ কুকুৰা যুঁজত মৰা—ক্ৰি, (যুঁজৰ কুকুৰা =যুঁজৰ নিমিত্তে অৰ্থাৎ যুঁজাৰু কুকুৰা। ) কুকুৰা-যুঁজত যেতিয়ালৈকে কুকুৰাটো মৰি নাযায়, তেতিয়ালৈকে সি যুঁজ নেৰে। এতেকে,—যুঁজাৰু মানুহে যুঁজ কৰি মৰা অৰ্থাৎ প্ৰাণহানিৰ আশঙ্কা থাকিলেও বীৰত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ নেৰা, to act the part of a hero in a fight even to the point of death.

য'ত ৰাজ ত'ত কাজ—বিং , [ য’ত ৰাজ্য ত’ত কাৰ্য্য ] যি য’ত থকাৰ বাব, তাৰ কাৰ্য্য সেই ঠাইত অৰ্থাৎ সি সেই ঠাইত থাকি কাৰ্য্য চলাব লাগে, এই ভাব বুজায়। এতেকে,—স্বক্ষেত্ৰত সম্পাদিত কাৰ্য্য, work in one's own field of action.

যতে ৰাতি ততে কাতি—বিং, যি ঠাইতে ৰাতি হয়, সেই ঠাইতে কাতি হৈ শুই থাকে বোলা হৈছে। এতেকে,-- থকা ঠাইৰ অনিশ্চয়তা, uncertainty of residence.

য তৰা ভঙ্গা—ক্ৰি, ( যতৰা =যাত্ৰা। ] যাত্ৰা বুলিলে কোনো কাৰ্য্যৰ আৰম্ভ বুজায়। এতেকে,—বহনি কৰা, to make a begining.

যথা থিয় সদাশিৱ—বিং, সদাশিৱই তপ কৰোঁতে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় দি থাকে। এতেকে,— লৰচৰ নোহোৱা অৱস্থা নিশ্চেষ্ট, উদ্যোগহীনতা হীনতা, motionlessness, inactivity, laziness.

'যথা দৃষ্টং তথা লিখিতং’ কৰা—ক্ৰি, (সংস্কৃত বাক্য) পুথি নকল কৰোঁতে নজনা মানুহে কোনো ঠাইত আখৰ পঢ়িব নোৱাৰিলে আচলত যেনে আকাৰেৰে থাকে তাক ঠিক তেনে আকাৰেৰে তুলি থয়। এতেকে, নুবুজাকৈ নকল কৰা, to copy a writing without understanding it.

যৰে-স্থৰে—ক্ৰি-বিণ,—[ যো বা সো বা ] সংস্কৃত ‘যো বা সো বা ভবতু’ এই বাক্যে যি হওক সি হওক’ বুজায়। এতেকে, ভাল হওক বেয়া হওক নোচাৱাকৈ যেনে তেনে মতে, by any means, in a clumsy way.

যমকাল—বিং, যম আৰু কাল একাৰ্থবোধক। 'কাল’ শব্দে সময়ো বুজায় সেই [ ২৪০ ] দেখি,তাৰ আগত এই স্থলত ‘যম’ শব্দ ব্যৱহৃত হৈছে। এতেকে— যমৰ নিচিনা শত্ৰু, মহাশত্ৰু, a bitter foe.

যমপুৰী নিজান ঠাই—বিং , যমপুৰীত কোনো বস্তু দি সাহায্য কৰোঁতা মানুহ নাই। কিন্তু এই পৃথিবীত যি বস্তু পৰক দান কৰা যায়, সেই বস্তু মাথোঁন যমপুৰীত পোৱা যায়। এতেকে,—সহায়-সাৰথীহীন যমনগৰ, the hell where there is none to help.

যমৰ দক্ষিণ দুৱাৰ—বিং, যমৰ নগৰৰ দক্ষিণ দুৱাৰত মহাপাপীবিলাকক দুৰ্ঘোৰ শাস্তি দিয়া হয়। এতেকে,—দুৰ্ঘোৰ শাস্তিৰ ঠাই, a place of pitiless punishment, a hellish place.

যমৰ দুৱাৰৰপৰা অহা—ক্ৰি, মৃত্যুপ্ৰায় অৱস্থাৰপৰা আৰোগ্য লাভ কৰা, পুনৰ্জ্জীৱন পোৱা, to return from portal, of death.

যমৰ যাতনা—বিং, [যমৰ বিহিত যাতনা] উগ্ৰ শাস্তি, hellish torments.

যাচি কীল খোৱা--ক্ৰী, যাচক হৈ কীল খোৱা অৰ্থাৎ নিজে খুজি পৰৰ হতুৱাই নিজৰ অপকাৰ সাধন কৰোৱা, to pretend danger by foolish action.

যাচি দিলে মাণিকত দৰ নোহোৱা—ক্ৰি, মাণিক বহুমূলীয়া বস্তু, কিন্তু যদি এনেই দিয়া যায়, তেনেহলে তাৰো দৰ নাইকিয়া হয়। এতেকে, সহজে পোৱা বস্তুক অনাদৰ কৰা, to slight any thing which is got without an effort.

যাৰ বল তাৰ চল হোৱা--ক্ৰি, বলী মানুহে কোনো কাৰ্য্য কৰিবলৈ সুবিধা পোৱা, the attaining of an advantage by a powerful person.

যাৰ বুঢ়া গৰু মৰে সি নেগুৰত ধৰা-- ক্ৰি, বুঢ়া গৰু মৰিলে গিৰিহঁতে হে নেগুৰত ধৰি তাক পেলাবলৈ টানি নিয়ে, আন মানুহে নোছোৱে। এতেকে-- গৰজী মানুহে নকৰিব লগীয়া কাৰ্য্য কৰা কিন্তু আনে তেনে কাৰ্য্য নকৰা , the doing of a thing by a person who is responsible to do it and by none else when the thing happens to be an unpleasant one.

যাৱত চন্দ্ৰ দিবাকৰ--ক্ৰি,বিণ, যাৱত চন্দ্ৰ সূৰ্য্য বৰ্ত্তমান থাকে, তাৱত কাল অৰ্থাৎ চিৰকাল, for ever. [ ২৪১ ] যি মুলা বাঢ়িব তাৰ দুপাততে চিন ওলোৱা—ক্ৰি, পুলি দুপতীয়া হওঁতেই, তাৰ শ্ৰী দেখি মুলা বাঢ়িব বুলি জনা যায়। মানুহক মুলাৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,—যি মানুহ ভবিষ্যতে বৰ লোক হব তাৰ চিন লৰা-কালতে ওলোৱা, the appearing of the signs of greatness during infancy in the case of a person who will become a great man during maturity.

যুগ তল যোৱা—ক্ৰি, এটা যুগ তললৈ যোৱা অৰ্থাৎ অতীত হোৱা, বহুকাল অতিবাহিত হোৱা, the passing away of a considerable period of time.

যুগ ধৰ্ম্মৰ বল—বিং, প্ৰত্যেক যুগত ধৰ্ম্মৰ বল বেলেগ, যেনে:-- সত্যযুগত ধৰ্ম্ম ৪ পাদ, পাপ শূন্য , ত্ৰেতাযুগত ধৰ্ম্ম ৩ পাদ, পাপ ১ পাদ; দ্বাপৰযুগত ধৰ্ম্ম ২ পাদ, পাপ ২ পাদ; কলিযুগত ধৰ্ম্ম ১ পাদ, পাপ ৩ পাদ। এতেকে,—কোনো যুগত ধৰ্ম্মৰ যেনেকুৱা বল হব লাগে তেনেকুৱা বল অৰ্থাৎ যুগৰ প্ৰকৃতি-গত ধৰ্ম্ম, the characteristic virtue of a particular aeon.

যেই বাটে অহা সেই বাটে যোৱা—ক্ৰি, আহি থিত হোৱা মাত্ৰকতে নোৰোৱাকৈ অহা বাটেই উভতি যোৱা, যি কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে আহে সেই কাৰ্য্য সিদ্ধি নোহাৱাকৈ উভতি যোৱা, বিফল-মনোৰথ হোৱা, to go back disappointed.

যেত কূটৰ ঘাই—বিং , .[ যেতেক কুটৰ মাজত ঘাই ] যিমান কূটবুদ্ধিৰ মানুহ আছে, সেইবিলাকৰ মাজত ঘাই অৰ্থাৎ প্ৰধান। এতেকে,—জঞ্জালৰ মুল, the root of all trouble.

যেত লৰাৰ তেত বুদ্ধি—বিং, লৰা যেতেক ডাঙ্গৰ, তাৰ বুদ্ধিও তেতেক ডাঙ্গৰ। এতেকে— লৰাৰ বয়স অনুযায়ী বুদ্ধি, the understanding of a. boy according to his age.

যেতেকে ৰঙ্গা দেখা তেতেকে খেদি যোৱা — ক্ৰি, কেঁচুৱা লৰাই ৰঙ্গা বস্তু দেখিলে ধৰিব খোজে। যি বস্তু যিমান বেচিকৈ ৰঙ্গা হয়, সি তাক সিমান বেচিকৈ খেদে। বাহিৰে ধুনীয়া কিন্তু ভিতৰে অসাৰ বস্তুক ৰঙ্গা বস্তুৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,— বাহ্যিক সৌন্দৰ্য্য বিমান বেচি মানুহে সিমান তাক পাবলৈ হেঁপাহ কৰা অৰ্থাৎ, আভ্যন্তৰিণ অসাৰ [ ২৪২ ] ত্বৰ বিষয়ে ভাবি নাচাই বাহ্যিক সৌন্দৰ্য্যত মানুহ মোহিত হোৱা, to hunt after anything unreal being attracted by the outward glamour of it.

যেনি জোল যোয়া তেনি ভেঁটা দিয়া—ক্ৰি, কলৰ পাতত টেঙ্গা কাটি খোৱা হয়। কাটোঁতে টেঙ্গাৰ জোল পাতত বৈ যায়। যেনি জোল যায়, সেই পিনে পাতখন দাঙ্গি দি, জোল বাগৰি মাটিত পৰিব নোৱৰাকৈ ভেঁটা দি ৰখা হয়। তেনে কৰোঁতে আন এপিনে জোল বাগৰিলে, তেতিয়া ঘূৰি সেই পিনে পূৰ্ব্বৰ দৰে ভেঁটা দিয়া হয়। সেইরূপে মানুহে কোনো কথা যেই পোনে বেয়ালৈ ঢাল লয়, সেই পোনে ভেঁটা দি ঠিক্ কৈ ৰাখে অৰ্থাৎ নিজৰ সিদ্ধান্ত মতে কাৰ্য্য নকৰি, সুবিধা বুজি কাৰ্য্য কৰি অমঙ্গল নিবাৰণ কৰি, নিজৰ স্বাৰ্থ অটুট ৰাখে। এতেকে,—সুবিধা বুজি মত সলাই কাৰ্য্য কৰা, to adapt oneself to expediency.

যেনিয়ে যাওঁ ভেঁট ভেঁট—বিং, (উপকথা ) শিয়ালক দেখিলে মানুহে তাক মাৰিবলৈ অগা-ভেঁটা কৰে। বৰলোক যেনিয়ে যায়, তেনিয়ে মানুহ- বিলাকে তেওঁৰে ভেঁট হবলৈ আহে। শিয়ালে শিয়ালিৰ আগত কয়: —“তই হে মোক গণিতা নকৰ। বাহিৰলৈ ওলাই গলেই, যেনিয়ে যাওঁ ভেঁট ভেঁট। ” এতেকে,— সৰ্বত্ৰ আদৰ-সমাদৰ। (বিদ্ৰুপ ), a triumphal public reception everywhere (used ironically).

যোৱা থোৱা হোৱা—ক্ৰি. ( যোৱা থকা হোৱা ] এবেলি যায় এবেলি থাকে এনে হোৱা অৰ্থাৎ মৃতপ্ৰায় হোৱা, to be in a precarious condition.

[ ২৪৩ ]

ৰং-শিঙ্গা বজোৱা —ক্ৰি, (উপকথা) মেনী ম’হে হাবিত মানুহৰ লৰা এটা হেৰোৱা পাই তুলি লৈছিল। ম’হ নিলগত চৰি থাকোঁতে, লৰাটোৱে এটা, ৰং শিঙ্গা বজাই থাকে। তেতিয়া লৰাৰ কোনো অপায়-অমঙ্গল হোৱা নাই বুলি ম’হে জানিব পাৰে। এতেকে,—আনন্দৰ জাননী দিয়া, to publish a good news.

ৰঙ্গৰ কীল গুরুলা-গুৰুল হোৱা—ক্ৰি, (গুৰুলা-গুৰুল=গেৰেলা-গেৰেল অৰ্থাৎ ডাঙ্গৰ। ) ৰঙ্গৰ ওপৰত ডাঙ্গৰ মাৰ-কীল হলেও দন্দ নালাগে। এতেকে,—ধেমালিত কৰা ডাঙ্গৰ প্ৰহাৰো। অকাতৰে সহ্য কৰা, not to be offended even by a severe assault if it is committed only playfully.

ৰঙ্গা ঠঙ্গা পাৰি দিয়া—ক্ৰি, মানী লোকক বহিবলৈ ৰঙ্গা ঠঙ্গা পাৰি দিয়া হয়। এতেকে,—মান-সম্ভ্ৰম কৰা, to show reverence.

ৰঙ্গা ৰদ ওলোৱা পৰ—বিং, ৰাতিপুৱা প্ৰথমতে বেলি ওলোৱা পৰত ৰদৰ বৰণ ৰঙ্গা দেখা যায়। এতেকে,—সূৰ্যোদয় কাল, sun-rise.

ৰজাৰ আগত কথা কোৱা—ক্ৰি, ৰজাৰ আগত কথা কবলৈ হলে অতি সাৱধানে কব লাগে। এতেকে,—ডাঙ্গৰ মানুহৰ আগত অতি সাৱধানে কথা কোৱা, to talk with a great man in a very guarded manner.

ৰজাৰ জী আইদেও—বিং, আহোম ৰজাৰ দিনত ৰজাৰ জীয়েকক ‘আইদেও’ বোলা হৈছিল। এতেকে, বন-বাৰী কৰিব নোৱৰা সুকোমল ছোৱালী, a delicate girl who is unaccustomed to do any labour.

ৰজাৰ ধনৰ ওপৰত ভোট গিৰিহঁত ওলোৱা—ক্ৰি, (ভোট=ভোটা, ডাঙ্গৰ। ) ৰাজ-ভঁৰালত ভঁৰালী থাকে। ৰজাৰ আদেশ মতে ভঁৰালীয়ে আয়- ব্যয় চলায়। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে ভঁৰালীয়ে নিজেই প্ৰকৃত গিৰিহঁত বুলি ভাব কৰে। এতেকে--এজনৰ বস্তুত আন এজনে গিৰিহঁত বোলাই কাৰ্য্য কৰা, to play the role of the master of a thing being in fact only the keeper of it. [ ২৪৪ ] ৰণত পৰি কলিয়া হোৱা—ক্ৰি, ৰণ কৰিবলৈ গলে দুখ কষ্ট সহিব লগীয়া হোৱাত চেহেৰা ক’লা হয়। এই স্থলত বুজোৱা হৈছে, যে সাধাৰণ অৱস্থাত চেহেৰা ভাল আছিল, কিন্তু আকস্মিক ঘটনাত চেহেৰা বিগৰিছে। এতেকে, — আকস্মিক বিপদত পৰি অৱস্থাহীন হোৱা, to be ill off on account of all unforeseen adverse circumstance.

ৰণ-শিঙ্গা বজোৱা — ৰণত ৰণ-শিঙ্গা বজোৱা হয়। এতেকে-ৰণলৈ আহ্বান কৰা, to challenge to fight.

ৰসতে নাম থোৱা—ক্ৰি, সবাহৰ শেষত উৎসাহেৰে খৰকৈ চাপৰি বজোৱা হয়। তেতিয়া নাম-গোৱাৰ ৰস ওলায়। কিন্তু খৰ চাপৰি যদি বহু পৰ ৰখা হয়, তেনেহলে হাত বিষাই চাপৰি ঢিলা আৰু লেটি-পেটি লাগি পৰে। তেতিয়া নাম-গোৱাৰ ৰস নাইকিয়া হয়। তেনে অৱস্থা নৌ হওঁতেই নাম থব লাগে, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,— কোনো কাৰ্য্যৰ নিমিত্তে উৎসাহ প্ৰবল থকা অৱস্থাতে সেই কাৰ্য্য সমাধা কৰা, to finish a thing before the interest begins to wane.

ৰহ-ৰহী তিৰোতা— বিং, (‘ৰস’ শব্দ দিত্ব হৈ এই শব্দৰ উৎপত্তি হৈছে। ) ৰসাল আলাপ কৰা তিৰোতা, a woman who talks humorously, a mirthful woman.

ফলা-বাঁহৰ চেপা—বিং, [ ফাড়া বাঁহৰ চেপা] (হিন্দী-ফাড়া’ শব্দৰপৰা অসমীয়া “ফলা’ শব্দ ওলাইছে। ) ফলা বাঁহেৰে দিয়া চেপা অৰ্থাং উগ্ৰ-শাস্তি, excruciating torture.

ৰাইজ ঔ ৰজাৰ শৰণ—বিং, আতুৰত মানুহে এই বুলি চিঞৰি কয়:— ঔ ৰাইজ ঔ ৰজা, আপোনালোকৰ শৰণাগত হৈছোঁ, বিপদৰপৰা ৰক্ষা কৰক। এতেকে ৰাইজ আৰু ৰজাৰ দোহাই, adjuration by the people and the king.

ৰাইজৰ লগত নমৰিলেও চকুমুদা—ক্ৰি, সমাজৰ সকলো মানুহ যদি মৰে, তেনে- হলে কোনো এজন মানুহ যদি নমৰাকৈ থাকে, তেনেহলে সিও মৰা উচিত, তাকে কৰিব নোৱাৰিলে, অন্ততঃ চকুমুদি মৰাৰ দৰে থাকিব লগে, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে, —ৰাইজৰ মতৰ বিৰুদ্ধে [ ২৪৫ ] কাৰ্য্য নকৰা, not to run counter to the wishes of the majority.

ৰাইজে নখ জোকাৰিলে নদী হোৱা—ক্ৰি, বহু মানুহৰ নখৰ পানী এটোপা এটোপা পৰিলেই পানী সৰহ জমি নৈৰ দৰে বৈ যায়। এতেকে— প্ৰত্যেক মানুহে অলপ মাথোন কাৰ্য্য কৰিলেও বহু মানুহৰ মিলনত বহু কাৰ্য্য হোৱা, the doing of a great thing by small individual efforts of many people ,working in co- operation.

ৰাও বান্ধি কন্দা—ক্ৰি, [ৰাৱ বান্ধি কন্দা] পদ-বন্ধে ৰাৱ বান্ধি কন্দা, ডাঙ্গৰ সুৰেৰে নেৰানেপেৰাকৈ কন্দা, to lament loudly.

ৰাওমুৱা—বিং,[ ৰাওমুখীয়। ] মুখেৰে ৰাৱ কঢ়া, হুতাশীন, howling, noisy, boisterous.

ৰাগ’টনা—ক্ৰি, (ৰাগ = গীতৰ ৰাগ। ) ৰাগ টানি অৰ্থাৎ দীঘলীয়াকৈ চিঞৰি গোৱা হয়। এতেকে-চিঞৰি গোৱা, to speak loudly.

ৰাঙ্গলী ঘোঁৰাত উঠা—ক্ৰি, ঘোঁৰাত উঠি মানুহে চেকুৰি ফুৰে। মদ খালেও তাৰ জাল লাগি মুৰ ফুৰাই চেকুৰি ফুৰাৰ নিচিনা ভাব হয়। মদৰ বৰণ ৰঙ্গা দেখি তাক ৰাঙ্গলী ঘোঁৰাৰে তুলনা কৰা হৈছে। এতেকে,মদ্যপানৰ দ্বাৰা মতলীয়া, হোৱা, to ride a red mare i.c. to be intoxicated with wine(which is red-coloured).

ৰাজ ভগনৰ কথা কওঁতে কল-থোকা বাদুলিয়ে খোৱা কথা উলিওৱা—ক্ৰি, (ৰাজ- ভগন=ৰাষ্ট্ৰবিপ্লৱ। ) এজনে ৰাষ্ট্ৰবিপ্লৱৰ নিচিনা ভয়ানক ঘটনাৰ বিষয়ে কথা কওঁতে আন এজনে সেই কথাৰ ওপৰতে কল-থোকা বাদুলিয়ে খোৱাৰ নিচিনা এটি অতি সামান্য ঘটনাৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰে বোলা হৈছে। এতেকে—গুৰুতৰ বিষয়ৰ আলাপৰ মাজত অতি লঘু বিষয়ৰ প্ৰস্তাৱনা কৰা, to refer to a worthless incident in the midst of a conversation on a momentous subject.

ৰাজহুৱা কথাই ফটা জালে সমান হোৱা—ক্ৰি, ফটা জালত মাছ নৰয়। সেই রুপে ৰাজহুৱা কথাতো কোনো এটা মত নৰয় অৰ্থাৎ এজনে এটা মত দিলে আন এজনে সেই মত ভাঙ্গি পেলায়। এতেকে—ৰাজহুৱা কাৰ্য্য [ ২৪৬ ] নিস্ফল হোৱা, the coming to nought of a joint business.

ৰাতি-খোৱা ভকত—বিং, কোনো কোনো ভকতবিলাকে সাধাৰণ মানুহে নেদেখাকৈ কোনো বিশেষ ধৰ্ম্মপন্থা অনুযায়ী নিয়ম-কাৰণেৰে মাজ- ৰাতিৰ পিচত ভোজ ভাত খায়। সকলো ভকতে তাত জাতি-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে একে লগে বহি খায় আৰু তেনে ভোজত অখাদ্য বস্তুও চলে। এতেকে,—অনাচাৰী মানুহ, a heretic.

ৰাতিক দিন কৰি—-ক্ৰি-বিণ, দিনত যেনেরূপে কাৰ্য্য কৰা হয়, ৰাতিও সেইৰূপে কাৰ্য্য কৰা হয়, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—কায়-ক্লেশে, অত্যন্ত পৰিশ্ৰমৰ দ্বাৰা, with great efforts, lalouriously.

ৰাতিটোকে হাতীটো দেখ—ক্ৰি, ৰাতি ক’লা, হাতীও ক’লা। দুইটা শব্দৰে উচ্চাৰণৰো সাদৃশ্য আছে। হাতী ডাঙ্গৰ জন্তু। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে ৰাতিটো হাতীটো। অৰ্থাৎ হাতীটোৰ সমান ডাঙ্গৰ। এতেকে,—ৰাতিৰ ভিতৰতে ডাঙ্গৰ ঘটনাৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হোৱা, একেটা ৰাতিতে বহু দুৰ্ঘটনাৰ দ্বাৰা অভিভূত হোৱা, to be confronted with the dark night which may hold in its womb ally calamity of unforeseen character.

ৰাতিৰ পাচত দিন হয় বুলি অজান ফকিৰেও জনা—ক্ৰি, ফকিৰে ভবিষ্যৎ কথা জানে। অজান ফকিৰ এই বাক্যে ‘ভবিষ্যৎ কথা নজনা ফকিৰ’ বুজায়। ৰাতিৰ পাচত দিন হয়, সেইটো কথা কবলৈ ভবিষ্যৎ বক্তা নালাগে, এই ভাব বুজোৱা হৈছে। এতেকে,—স্বতঃসিদ্ধ কথাকে ভবিষ্যৎ উক্তি-স্বৰূপে কোৱা, to prophesy a fact which is self-evident to the meanest intelligence.

ৰাতি সেৱা—বিং, [ ৰাতি দেৱতা সেৱা ] কোনো বিশেষ ধৰ্ম্ম-পন্থাৰ মানুহে দেৱতা-সেৱা কৰিৰৰ নিমিত্তে গুপ্তভাৱে সবাহ পাতে। এতেকে,— গুপ্ত মেল, a secret assembly.

ৰাধাপটি বাট—বিং, পূৰ্ব-কালত শ্ৰীকৃষ্ণই গৰু চৰাওঁতে ৰাধাই তেওঁৰ ওচৰলৈ ইমান সঘনে অহা-যোৱা কৰিছিল, যে হাবিৰ মাজত বহল মুকলি পটি হৈ গৈছিল। এতেকে,—বহল মুকলি বাট, a wide open path.

ৰান্ধনী উচটাই জোল খোৱা— ক্ৰি, ৰান্ধনী ভাল বুলি কলে উচটনি পাই তেওঁ শলাগোঁতাজনক অধিককৈ আঞ্জা ও জোল দিয়ে। এতেকে,— [ ২৪৭ ] উচটাই স্বাৰ্থসিদ্ধি কৰ, to induce a person to give some thing away by means of fattery.

ৰান্ধনী বেলি ওলোৱা পৰ-—বিং, ৰাতিপুৱা ৰান্ধনীয়ে যেতিয়া ভাত ৰান্ধিবলৈ সোমায় তেনে সময় অৰ্থাৎ দিনৰ এপৰীয়া সময়, the part of the day in which a house wife enters into the kitchen for cooking the mid-day meal i.e. forenoon.

ৰাম গঙ্গা একো নমত— ক্ৰি, কথা-বাৰ্ত্তা পাতোঁতে কোনো কোনো মানুহে ‘ৰাম গঙ্গা' “হৰি হৰি’’ “বিষ্ণু’’ ইত্যাদি কথা উচ্চাৰণ কৰে। এই স্থলত বুজোৱা হৈছে, যে আন কথা যে একো কোৱাই নাই, 'ৰাম গঙ্গা’ এই কথা পৰ্যন্ত উচ্চাৰণ কৰা নাই। এতেকে,—সমূলি মাত নমতা, not to speak a word.

ৰাম টাঙ্গোন জোকৰা—ক্ৰি, ৰাম ডাঙ্গৰ বীৰ আছিল। এতেকে,বীৰৰ ডাঙ্গৰ টাঙ্গোন জোকৰা অৰ্থাৎ মৰিয়াবলৈ উদ্যত হোৱা, to brandish a heavy stick, to intimidate.

ৰাম নহৈ যম হোৱা—ক্ৰি, অগ্নি-পৰীক্ষাৰ পাচত সীতা দেবীয়ে এই বুলি আক্ষেপ কৰিছিল, যে ৰামক সকলোৱে ভাল বুলি শলাগে, কিন্তু তেওঁৰ মানত তেওঁৰ স্বমী ৰাম নহৈ যম হল। সীতা দেবীৰ উল্লিখিত উক্তিৰপৰা এই বাক্যৰ উৎপত্তি হৈছে। এতেকে,—সাধু পুৰুষ হৈও ঘোৰ অপকাৰ কৰা, to act evilly though reputed to be a good man.

ৰাম ৰাৱণৰ যুদ্ধ—বিং, ৰাম আৰু ৰাৱণৰ ভিতৰত ভয়ঙ্কৰ যুদ্ধ হৈছিল। এতেকে,—ঘোৰতৰ যুদ্ধ, a terrible war.

ৰামৰ ৰাজ—বিং, ৰামৰ ৰাজ্য শান্তিময় আছিল। এতেকে,—শান্তিময় ৰাজ্য- শাসন, reign of peace.

ৰামে মাৰিলেও মৰা, ৰাৱণ মাৰিলেও মৰা—ক্ৰি, ৰাম ৰাৱণৰ যুদ্ধত ৰাৰণৰ সেনাবিলাকে যুদ্ধ,কৰিবলৈ বৰ ভয় পাইছিল। কিন্তু ৰাৱণ অতি দুৰন্ত ৰজা আছিল। কোনো ৰণুৱাই যুদ্ধলৈ আওহেলা কৰিলে, তৎক্ষণাৎ ৰাৱণে তাৰ, প্ৰাণ-বধৰ দণ্ড দিছিল। সেইবিলাকে নিৰুপায় হৈ যুদ্ধলৈ ওলাওঁতে এই কথা কয়—ৰামে মাৰিলেও মৰিম ৰাৱণে মাৰিলেও মৰিম। ” এতেকে,—কোনো কাৰ্য্য কৰিলেও বিপদ নকৰিলেও বিপদ এনে অৱস্থা পোৱা, একো পোনে [ ২৪৮ ] নিস্তাৰ নোপোৱা, to be confronted with danger on either way.

ৰাৱণৰ চিতা জ্বলা— ক্ৰি, প্ৰবাদ আছে যে ৰাৱণৰ চিতা আজিলৈকে জ্বলি আছে, আৰু সি কোনো কালে নুনুমায়। এতেকে,—সৰ্ব্বতিকাল জ্বলি থকা, চিৰকাল স্থায়ী হোৱা, to last for all time, to be perpetual.

ৰাৱতে শিয়াল পখৰা বুলি চিনা—ক্ৰি, ( উপকথা) শিয়ালে আঁচু-কাঠৰ পানীত জোবোৰা খাই পখৰা হল। হাবিৰ জন্তুবিলাকে তেতিয়া শিয়ালক চিনিব নোৱাৰি ভয়ত বিহ্বল হ’ল। শিয়ালে চেলু পাই নিজকে ৰজা বুলি পৰিচয় দিলে। অৱশেষত অন্যান্য শিয়ালে হোৱা দিলত, স্বভাৱ- সিদ্ধ ধৰ্ম্ম অনুসৰি পখৰা শিয়ালেও ‘হোৱা’ ’হোৱা’ ৰাৱ কাঢ়িবলৈ ধৰিলে। সি প্ৰকৃততে শিয়াল, গাত ৰং সানি পখৰা হৈ ৰজা বুলি মিছাকৈ পৰিচয় দিছিল, এই কথা তাৰ ৰাৱতে ধৰা পৰিল। এতেকে,—কোনো মানুহৰ স্বৰূপ তাৰ স্বভাৱৰ দ্বাৰা চিনি পোৱা, to know a person by his conduct.

ৰাহিয়ে ৰাহিয়ে অহা—ক্ৰি, ( ৰাহি = ৰাশি। অহা =মিল হোৱা। ) মতে মতে মিল হোৱা, to be of one mind in any matter.

ৰিণিকি ৰিণিকি দেখা—ক্ৰি, ( ৰিণিকি ৰিণিকি =ৰিণি ৰিণি অৰ্থাৎ ৰিঙ্গি ৰিঙ্গি বা অলপ ৰঙ্গা হৈ। ) বহু দূৰৰ বস্তু বেলিৰ পোহৰ পৰি অলপ মাথোন ৰঙ্গচুৱাভাৱে দেখা যায় বোলা হৈছে। এতেকে,—বহু দূৰৰ- পৰা যৎকিঞ্চিৎ পৰিমাণে দেখিবলৈ পোৱা, to see indistinctly at a long distance.

ৰুকুণী—বিং, [ ৰুক্মিণী] ৰুক্মিণী শ্ৰীকৃষ্ণৰ ভাৰ্য্যা। তেওঁ অতি ৰূপবতী আছিল। এতেকে, —অতি ৰূপৱতী তিৰোতা, a very beautiful woman.

রূপত ৰাং চৰোৱা—ক্ৰি, ৰূপ ধুনীয়া বস্তু। তাৰ ওপৰত ৰাং চৰালে সি দেখি- বলৈ আৰু ধুনীয়া হয়। এতেকে,—ধুনত ধুন বঢ়োৱা, to add beauty to what is already beautiful.

ৰূপতী দেখি চুপতি কৰা—ক্ৰি, (ৰূপতী= ৰূপৱতী। ) ৰূপৱতী তিৰোতা দেখিলে মানুহে চুপতি কৰে। এতেকে—সুন্দৰ বৰ দেখি লোভ [ ২৪৯ ] কৰা, পৰৰ ভাল বস্তু দেখি পাবৰ আশা কৰা, to desire to possess a thing on account of its attractive appearance.

ৰেচত পেঁচ—বিং, [ ৰেচ-পেঁচ ] (’ৰেচ' অনুৰূপ শব্দ। ) তিৰোতাৰ সাজ- পাৰৰ কমনীয় আকৃতি, niceties in a woman's habiliment.

ৰেপি কটা—ক্ৰি, যন্ত্ৰণা দি বধিবলৈ হলে, দাৰে লাহে লাহে ৰেপ দি দি কাটে। এতেকে,—লাহে লাহে বহুক্ষণ যন্ত্ৰনা দিয়া, to put to slow torture.

ৰেৱত ৰজাৰ দিনত—ক্ৰি. বিণ, ৰেৱত সত্যযুগৰ ৰা আছিল। তেওঁৰ জীয়েক, ৰেৱতীক দ্বাপৰযুগত বলভদ্ৰে বিয়া কৰিছিল। এতেকে,—বহুকাল পূৰ্ব্বে, long time ago.

ৰৈ বৈ যোৱা—ক্ৰি, (ৰহি বৈ যোৱা ] ( ৰহি=ৰস। ) উপচি যোৱা, অপৰিমিত হোৱা, to be over-plentiful.

ৰোহ-ঘৰত সোমোৱা—ক্ৰি, আগৰ দিনত বৰলোক সকলৰ একোটা ৰোহ-ঘৰ, আছিল। তেওঁবিলাকৰ পৰিয়ালৰ কোনো জনে ঠেহ পাতিবলৈ হলে, ৰোহ-ঘৰত সোমাই থাকে। এতেকে, — ঠেহ পতা, ওফোন্দ পতা, to be offended.

ৰৌ-জাল বৌ-জাল কৰা—ক্ৰি, [ ৰৌ-জাল বাহু-জাল কৰা ] ৰৌ মাছ আৰু বাহু মাছ মৰা জাল ডাঙ্গৰ। সেই জাল পেলাওঁতে বহু দূৰলৈকে মেলি পৰে। এই স্থলত কোৱা হৈছে, যে ডাঙৰ জাল বহু দূৰলৈ মেলাৰ দৰে কথা বহু দূৰলৈ মেলি দিয়ে। এতেকে,—কথা বহু দূৰলৈ প্ৰচাৰ কৰা, কথা ৰাষ্ট্ৰ কৰা, to publish a fact widely.

ৰৌ ৰৌ নৰক—বিং, [ৰৌৰৱ নৰক] যমপুৰীত যিবিলাক নৰক আছে, তাৰ ভিতৰত ৰৌৰৱ নৰক সকলোতকৈ জঘন্য। এতেকে,—অতি জঘন্য ঠাই, the worst place.

ৰৌ-ৰৌ-কৈ ধৰা—ক্ৰি, কুকুৰে অচিনাকি মানুহ বা জন্তু দেখিলে ৰৌ-ৰৌ-কৈ ভুকি ধৰে। এতেকে,—কোনো মানুহক কোনো বিষয়ে টান কথা কৈ ধৰা, to make an insistent demand for anything.

ৰৌটোকে ঢৌটো কৰা—ক্ৰি, নৈত নাও বাই যাওঁতে ৰৌ মাছে নাও বাৰত আহি কেতিয়াবা কোবায়। নাৱৰীয়াবলািকে জল-যাত্ৰাৰ ভীষণতা পিচত আনক বুজাবলৈ বৰাইকৈ কয়, যে ঢৌৱে ধাউম-ধাউম-কৰে [ ২৫০ ] নাওৰ বাৰত কোবাইছিল, আরু সিহঁতে সুনিপুণতাৰে নাও চলাই তেনে বিপদ অতিক্ৰম কৰি আহিছে। এতেকে,—সৰু কথাকে ডাঙ্গৰ কথা বুলি কোৱা, কথা বঢ়াই কোৱা, to exaggerate.

⸻⸻

ল।


লখিমী তিৰোতা—ক্ৰি, (লখিমী=লক্ষ্মী। ) লক্ষ্মী ঐশ্বৰ্য-বিভূতিৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেবী। এতেকে,—দেবী-তুল্য তিৰোতা, a woman of excellent accomplishments.

লগত যোৱা নৰিয়া—বিং, যি নৰিয়া মানুহটো মৰিলে তাৰ লগত যায় অৰ্থাৎ মৃত্যু-কাল পৰ্য্যন্ত থাকে তেনে নৰিয়া, চিৰস্থায়ী নৰিয়া, a permanent disease.

লগুণ-গাঁথি দিয়া—ক্ৰি, বিয়াত এখন কাপোৰেৰে দৰা আৰু কন্যাক সংলগ্ন কৰি দিয়া হয়। এতেকে,—স্বামী ভাৰ্য্যা-সম্বন্ধেৰে আবদ্ধ কৰা। ('লগ্ন- গাঁথি' শব্দৰপৰা 'লগুণ-গাঁথি' শব্দৰ উৎপত্তি হৈছে। ), to unite a couple in wedlock.

লঘু হোৱা— পাতল হোৱা অৰ্থাৎ লাঞ্ছনা পোৱা, অপমানিত হোৱা, to be put out of countenance, to be insulted.

লতাপতা লগা—ক্ৰি, [ লতা-পাত লগা] (লগা=সম্বন্ধ লগা। ) লতা বগাই- জোগাই তাৰ আগটোত থকা পাতখনে গৈ কোনো বস্তু ছোৱে গৈ। এতেকে,—বহু দূৰণীয়া সম্বন্ধ লগা, to be connected by distant relationship.

লফা দোৱা—ক্ৰি, লফা নিচেই কোমল শাক, আৰু তাক দাবলৈ অতি সহজ। এতেকে,—সহজ কাটি- ছিঙি খয়ঙ্কৰ কৰা, to out up easily, to destroy completely without difficulty. [ ২৫১ ] লমো লমে দাড়ি—বিং, [ লম্বা লম্বা দাড়ি। ] ( উপকথা ) বাঘে হাবিত ছাগলীক দেখি কলে 'লমো লমে, ডাড়ি ঘনে কৰে বিণা, এই জন পুৰুষে খাটে বনবাস। ” বাঘে ছাগলী কেনেকুৱা জন্তু আগৈয়ে দেখা নাছিল। ছাগলীয়ে বাঘৰ অজ্ঞতা বুজিব পাৰি উত্তৰ দিলে-“বাঘ খালোঁ ছাগ খালোঁ আৰু খালোঁ হাতী, আঁকা-বকা খাবলৈ নাপাই খপিছোঁ হি ৰাতি। ” বাঘ নিজে আঁক-বাক। তাকে খাবলৈ ছাগলীয়ে খাপ দিছে বুলি ভাবি ভয়ত অস্থিৰ হৈ পলাই লৰ মাৰিলে। টেঙ্গৰ ছাগলীয়ে বুদ্ধিৰে বাঘৰ মুখৰপৰা সাৰিল। এতেকে,—দীঘল দাড়ি, a long beard.

লৰত ফেঁটী সাপৰ মূৰ ছিগা—ক্ৰি, ফেঁটী সাপ বৰ খঙ্গাল। সি ফেঁট তুলি মানুহক খোঁটে। এই স্থলত ইমান বেগেৰে লৰ মাৰে বোলা হৈছে, যে ফেঁটী সাপে ফেঁট তোলোঁতেই তাৰ মূৰ ছিগি যায়, সি খুটিবলৈ সময় নাপায়। এতেকে,—অতি কোবেৰে লৰ দিয়া, to run too fast.

লৰা পোৱা—ক্ৰি, সন্তান প্ৰসৱ কৰা। ( পোৱা=লাভ কৰা। ) to be delivered of a child.

লৰা-ছোৱালীৰ পেঁপেঁ-জে