=অস্থি-ভস্মাৱশেষ=
মহাপুৰুষ সকলৰ পৰলোকৰ পিচত তেওঁলোকৰ স্মৃতি সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা সকলো দেশতে, সকলো সময়তে সৰ্ব্বজাতিৰ মাজতে দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই স্মৃতি-চিহ্ন এফালে যেনেকৈ গুৰুৰ প্ৰতি ভক্তৰ নাইবা অগ্ৰৱৰ্ত্তীৰ প্ৰতি অনুৱৰ্ত্তীৰ গভীৰ ভক্তি শ্ৰদ্ধাৰ পৰিচায়ক, আনফালে তেনেকৈয়ে ই ক্ৰম পৰিবৰ্ত্তনশীল মানৱ সমাজৰ সংস্কতি আক ঐতিহ্যৰ গ্ৰন্থ সূত্ৰ। কাৰণ এই স্মৃতি সংৰক্ষণৰ লগতে ও ওতপ্ৰোত ভাৱে জড়িত হৈ আছে যুগৰ শিল্প-কলা। কালৰ কুটিল গতিক বান্ধি ৰাখিবৰ ক্ষমতা আছে মাত্ৰ কলাৰহে—স্থপতি, ভাস্কৰ্য্য, চিত্ৰাঙ্কন, সঙ্গীত, সাহিত্যৰ। মহামানৱ সকলৰ বিয়োগত এফালে কৰুণ চকুলো বয়, আনফালে সেই সকলৰ মহিমা শব্দে, সুৰে, গীতে, নৃত্যে, স্থাপত্যে, ভাস্কৰ্য্যে প্ৰতিভাত হৈ উঠে। মহাপুৰুষ সকলৰ বাৱহৃত দ্ৰব্যাদি, পৱিত্ৰ দেহাৱশেষ ৰক্ষা কৰি তেওঁলোকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা, ভক্তি জনাবলৈ আৰু আদৰ্শ সমূহ চিৰজাগ্ৰত কৰি ৰাখিবৰ কাৰণেইে এই বাৱস্থা আধ্যাত্মিক চেতনা আৰু উদ্দীপনা লাভৰ কাৰণেও এনে স্মৃতি সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ভাৰতৰ চিৰকলীয়া প্ৰথা।
বৌদ্ধ যুগত এই ৰীতিৰ বহুল প্ৰচলন হৈছিল। অহিংসা, প্ৰেম আৰু ভাতৃত্বৰ দেৱ-দূত স্বয়ং বুদ্ধদেৱৰ নখ, দাঁত,
