প্ৰথম অধ্যায়।
অসংখ্য বাট আছিল। মজিয়াত তক্তা-চক্তা একো নাছিল— মাটিৰ ওপৰতেই সকলোবোৰ কাম চলিছিল। মজিয়াৰ সোঁমাজতে এটা বৰ ডাঙৰ গাঁত আছিল। সেই গাঁততে জাৰকালি আলু ভৰাই; কাঠ এচলাৰে ঢাকি থোৱা হয়। সেই গাঁতৰ কথা মোৰ এতিয়াও-বেচ মনত আছে, “কিয়নো গাঁতৰ পৰা আলুবোৰ উলিয়াওঁতে সুমুৱাওঁতে দুই এটা আলু মোৰ হাতত পৰিছিল আৰু সুবিধা বুজি পুৰি লৈ অকলে অকলে মই তাৰ সদ্ ব্যৱহাৰ কৰিছিলোঁ।
আমাৰ ভাতৰন্ধা সঁজুলীবোৰ তেনেই লেতেৰা আছিল।'স্টোভ' বুলিবলৈ একো নাছিল। মুকলি জুহালতে ৰন্ধা-বঢ়াৰ কাম চলিছিল। সেই কাৰণেই জাৰকালিৰ চেঁচা বতাহ আৰু গৰম কালিৰ জুইৰ তাপে আমাক হাৰাশাস্তি কৰিছিল।
মোৰ লৰাকাল আৰু হাজাৰ হাজাৰ গোলামৰ লৰাকালৰ ভিতৰত একো পাৰ্থক্য নাছিল। মোক আৰু মোৰ ভাইভনীহঁতক চাবৰ নিমিত্তে আয়ে দিনত অকণো সময় নেপাইছিল। পুৱাই খেতিৰ কাম কৰিবলৈ যোৱাৰ আগতে আৰু গধূলি সকলো কাম-বনৰ পৰা আজৰি হৈহে আয়ে মাজনিশা আমাক মাথোন অকণমান সময় উলিয়াব পাৰিছিল। টোপনিৰ পৰা জগাই মাজে মাজে কুকুৰা-পোৱালি পুৰি খুউৱা-কথা এতিয়াও মনত পৰে। তেওঁ সেইবোৰ বস্তু ক'ত পাইছিল ক'ব নোৱাৰোঁ। বোধ কৰোঁ, তেওঁ আমাৰ গৰাকীৰ কুকুৰা গঁৰালৰ পৰাই চুৰকৈ আনিছিল। আপোনা সকলে এই কামক চুৰি বুলিব পাৰে; আৰু আজিকালি ময়ো ন কামক চুৰিকে বোলোঁ। কিন্তু তেতিয়াৰ দিনত এই কামক মই চুৰি বুলি নাভাবিছিলোঁ। গোলামী কৰিলে মানুহৰ স্বভাৱ এনে হয়েই— গোলামৰ এইবোৰেই ধৰ্ম্ম।
লৰাকালত মই বিছনাত শোৱাৰ কথা মনত নপৰে। ফুটা ঘোগোলা
