কোঁৱৰ বিদ্ৰোহ

by সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা

 

কোঁৱৰ বিদ্ৰোহ

 

 শ্ৰী সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা

 

কোঁৱৰ বিদ্ৰোহ

 

অসমৰ স্বৰ্গদেৱ লক্ষ্মীসিংহ মহাৰাজৰ দিনত
হোৱা কোঁৱৰসকলৰ বিদ্ৰোহৰ কাহিনী।

 

প্রণেতা
শ্ৰীসূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা

 

লয়াৰ্চ বুক ষ্টল
গুৱাহাটী : অসম
১৯৫৬ খৃষ্টাব্দ।

 

KOWANR BIDROH, or, an episodical history of the revolt of princes in the reign of Swargadeo Lakshmi Singha, King of Assam, 1769-1780 A.D., compiled from contemporary manuscript Assamese chronicles. By Dr. Suryya Kumar Bhuyan, M.A.. B.L. (Cal.), Ph.D. (Lond.), D.Lit. (Lond.).

 

প্রকাশক।—শ্রীবিচিত্রনাৰায়ণ দত্ত-বৰুৱা, বি-এল,
লয়াৰ্চ বুক ষ্টল, পানবজাৰ, গুৱাহাটী।

 

প্রথম তাঙ্গৰণ, আগষ্ট ১৯৪৮ চন।
দ্বিতীয় তাঙ্গৰণ, মার্চ ১৯৫৬ চন।

 

All rights reserved by the Author

 

বেচ, খনে ডেৰটকা মাথোন।

 

মুদ্ৰাকৰ।—শ্ৰীকালীচৰণ পাল, নবজীৱন প্ৰেছ,
৬৬ গ্রে স্ট্রীট, কলিকতা-৬।

 

Printed by Shri Kalicharan Pal at Nabajiban Press, 66, Grey Street, Calcutta-6: and pubilshed by Shri Bichitra Narayan Datta Barua, B.L., Lawyer's Book Stall, Panbazar, Gauhati, Assam. March 1956.

সূচীপত্ৰ

			পিঠি
আগকথা।	...	...	১-৭
ভূধৰসিংহ গোহাঁইৰ ষড়যন্ত্ৰ।	...	...	৮-২৯
ভূধৰসিংহ গোহাঁই কোন?	...	...	৮
চাৰুসিংহ গোহাইৰ পত্নী গৌৰী।	...	...	৯
গৌৰী আৰু ধনাই লিগিৰা।	...	...	১০
ভূধৰ গোহাঁইৰ মুখত ষড়যন্ত্ৰৰ কথা।	...	...	১১
সন্ন্যাসীবেশী সম্ভেদ-যোগনীয়া ধনাই।	...	...	১৫
ষড়যন্ত্ৰত বকতিয়াল ফৈদৰ সহযোগ।	...	...	১৬
কাৰেঙত সশস্ত্ৰ পালী-পহৰীয়া।	...	...	১৯
বৰচ'ৰাত বিচাৰ।	...	...	২২
হাতীশালত বৰবৰুৱা।	...	...	২৪
দণ্ড বিধান।	...	...	২৫
নতুন বৰবৰুৱা আৰু চোলাধৰা ফুকন।	...	...	২৯
তিপমীয়া গোহাঁইৰ দ্ৰোহ	...	...	৩০-৭০
সোণৰ ভোগজৰাত চূণৰ আঁক।	...	...	৩০
তিপমীয়া গোহাইদেৱ কোন?	...	...	৩৪
সহিতাই দিয়া প্ৰমাণৰ লেখা।	...	...	৩৯
বৰচ'ৰাত সোধ-পোছৰ মেল।	...	...	৪১
নামৰূপনে টোকোলাই?	...	...	৪৬
অপৰাধীৰ দণ্ড।	...	...	৪৮

			পিঠি
হৰনাথ ফুকনৰ অপৰাধ।	...	...	৫২
বচাত তিপমীয়া গোহাঁই।	...	...	৫৬
কলিতা ফুকনৰ দ্ৰোহ।	...	...	৬০
নামৰূপত তিপমীয়া গোহাঁইৰ মৃত্যু।	...	...	৬৬
ৰঙ্গাই বৰমৰাণৰ কীৰ্ত্তি।—	...	...	৭১-৮২
ধনখনা বেজ ৰঙ্গাই বৰমৰাণ।	...	...	৭১
পীৰা-চৰিয়া কটা বাঢ়ৈ ৰঙ্গাই।	...	...	৭১
‘মোহনমালা গোহাঁইৰ পুতেক’ ৰঙ্গাই ৷	...	...	৭২
ৰংপুৰ গড়গাৱঁলৈ অহা-যোৱা।	...	...	৭২
ৰঙ্গাইৰ যোত্ৰৰ মানুহ ৷	...	...	৭৩
ৰঙ্গাইৰ হাতত চেংদেৱৰ মূৰ্ত্তি।	...	...	৭৪
ৰঙ্গাইৰ কোঁৱৰ-মৰ্য্যদা।	...	...	৭৫
ৰজাক ধৰাৰ আয়োজন।	...	...	৭৫
ৰঙ্গাইৰ লগৰ মানুহৰ বিভঙ্গ।	...	...	৭৬
ৰাজদ্রোহী ৰঙ্গাইৰ স্বীকাৰোক্তি।	...	...	৭৬
লিগিৰ৷ ভটুৰ স্বীকাৰোক্তি।	...	...	৭৭
ৰঙ্গাইৰ ঘৈণীয়েকৰ স্বীকাৰোক্তি।	...	...	৭৮
অপৰাধীৰ বিচাৰ।	...	...	৭৮
অপৰাধীৰ দণ্ড।	...	...	৭৯-৮২

 

---

 

গ্ৰন্থকাৰৰ নিবেদন

 ‘সাগৰ দেখিছাৰ’ কবি শ্ৰীমান দেৱকান্ত বৰুৱাদেৱৰ উদ্যোগত, ১৯৪৮ চনত, ৰামধেনু প্ৰকাশ ভৱনৰ পৰা ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহ’ পোনপ্ৰথমে ৰাইজৰ আগলৈ ওলায়। অসমীয়া পাঠক-পাঠিকাসকলে এই কিতাপখনি আদৰেৰে গ্ৰহণ কৰিছে, আৰু গুৱাহাটী বিশ্বব্যিালয়ৰ কৰ্ত্তৃপক্ষই ইয়াক বি-এ মহলাৰ অসমীয়া পাঠ্যৰূপে নিৰ্দ্ধাৰিত কৰিছে। এইখিনিতে এই সকলোলৈকে আন্তৰিক কৃতজ্ঞতা জনালোঁ।

 ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহৰ’ সম্বল ঘাইকৈ লোৱা হৈছিল মহাৰাজ লক্ষ্মীসিংহ স্বৰ্গদেৱৰ দিনৰ এখনি সাঁচিপতীয়া পুৰণি বুৰঞ্জী পুথিৰ পৰা। ১৮৪৩-৫০ চনত, আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছনৰ গুৰিয়াল শিৱসাগৰ নিবাসী ৰেভাৰেণ্ড নাথান ব্ৰাউন চাহাব আৰু অসমীয়া সাহিত্যিক নিধি লেভি ফাৰওৱেল, এই দুজনাই ভালেমান অসমীয়া পুথি সংগ্ৰহ কৰিছিল। তাৰ ভিতৰত এই বুৰঞ্জী পুথিখনো আছিল। এই সংগ্ৰহৰ ‘কামৰূপৰ বুৰঞ্জী’ আৰু ‘পুৰণি অসম বুৰঞ্জী’ ধাৰাবাহিকৰূপে উক্ত মিছনৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ‘অৰুণোদয়’ কাকতত প্ৰকাশিত হৈছিল। এই পুথিবোৰ কালক্ৰমে শিৱসাগৰৰ মিষ্টাৰ এ-কে গাৰ্ণি আৰু নগাৱঁৰ মিষ্টাৰ পি-এইচ মুৰ চাহাবৰ হাতলৈ আহে, আৰু অৱশেষত গুৱাহাটী মিছনত সংৰক্ষিত হয়। ১৯২৫ চনত, বৰ্ত্তমান লিখকে এই পুথিবোৰৰ সম্ভেদ পায়, আৰু তাৰ উদ্ধাৰ আৰু প্ৰকাশৰ অৰ্থে সথাসম্ভৱ কাম হাতত লয়।

 বৰ্ত্তমানে এই পুথি-সংগ্ৰহ আমেৰিকান বেপ্টিষ্ট মিছনৰ সৌজন্যত, অসম গৱৰ্ণমেণ্টৰ বুৰঞ্জী আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ লাইব্ৰেৰীত সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইয়াৰে তিনিখনি বুৰঞ্জী পুথি উক্ত বিভাগৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত

হৈছে, যথা, বৰ্ত্তমান লিখকৰ দ্বাৰা সম্পাদিত ‘কামৰূপৰ বুৰঞ্জী’ আৰু ‘দেওধাই অসম বুৰঞ্জীৰ’ মূলখণ্ড, আৰু শ্ৰীযুত শৰৎকুমাৰ দত্তদেৱৰ দ্বাৰা সম্পাদিত ‘অসম বুৰঞ্জীৰ’ মূলখণ্ড।

 দুৰ্ভাগ্যবশতঃ, ওপৰোক্ত লক্ষ্মীসিংহৰ বুৰঞ্জীখনৰ পাতবোৰ ছেদেলি-ভেদেলি অৱস্থাত পোৱা হৈছে। পাতৰ সংখ্যা মাতিব নোৱাৰি। গতিকে, কোনটো পাতৰ পিচত কোনটো পাত হব লাগে তাক ঠিৰাং কৰাটো একপ্ৰকাৰে দুঃসাধ্য। গোটেইখন পুথি ধৈৰ্য্যৰে পঢ়ি তাৰ অন্তৰ্গত কথাখিনি সম্পূৰ্ণভাৱে আয়ত্ত্ব কৰিলেহে ঘটনাৰ পাৰস্পৰ্য্য নিৰূপণ কৰিব পাৰি। ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহৰ’ প্ৰতিটো কাহিনীৰ পম খেদোঁতে আমি ভালেমান বছৰ কষ্ট কৰিবলগীয়া হৈছিল। কিন্তু, এই কষ্টতো আনন্দ আছে, কাৰণ, এই বুৰঞ্জীৰ পৰা খৃষ্টীয় অষ্টাদশ শতিকাৰ অসমৰ ৰজাঘৰৰ নানান ৰীতি-নীতি, সমাজৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ, আইদেওসকলৰ মৰমলগা মাত, আৰু অসমীয়া গাৱলীয়া ৰাইজৰ ভিতৰুৱা অৱস্থা আৰু হেপাহ- হাবিলাষৰ এটি নিখুঁত ছবি পোৱা যায়। তাত গোচৰীয়া-পদকীয়াৰ জবানবন্দী; ডাঙ্গৰীয়া, বৰবৰুৱা আৰু ফুকন আদি বিষয়াসকলৰ মন্তব্য; আৰু অৱশেষত স্বৰ্গদেৱৰ চূড়ান্ত আজ্ঞা; এই- সকলো লিপিবদ্ধ আছে। সেইদেখি এই বুৰঞ্জীত আগৰ কালৰ অসমীয়াৰ মাত-কথা নিভাঁজভাবে সংৰক্ষিত হৈ আছে।

 এইখন বুৰঞ্জীৰ ভাষাত অস্বাভাবিকতাৰ অকণো চাট পৰা নাই। সেইদেখি বুৰঞ্জীৰ অন্তৰ্গত ৰজা, বিষয়া আৰু অন্য মানুহৰ উক্তিসমূহ মূল পুথিখনত পোৱাৰ দৰে ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহত’ যথাস্থানত হুবহু তুলি দিয়া হৈছে। তাৰপৰা পাঠকে নিভাঁজ অসমীয়া ভাষাৰ চানেকী আৰু সৰল অসমীয়া প্ৰাণৰ ভাবধাৰাৰ নিদৰ্শন পাব পাৰিব। উদাহৰণ স্বৰূপে তেনে গোটাচেৰেক উক্তি তলত তুলি দিয়া হল।—

  (১) স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞা, ‘কাৰোৰ গুৰিত তৰোৱাল টাঙোন, এনেকি তামোলৰ কটাৰীখনো থাকিব নাপায়। ওচৰত মাথোন তামোল-কটা লিগিৰাটোহে থাকিব পায়।’

  (২)পৰ্ব্বতীয়া কুঁৱৰীয়ে স্বৰ্গদেৱ মৰঙ্গ সোমাওঁতে স্বৰ্গদেৱৰ পাৱ চুই শপত খালে, বোলে, — ‘তুমি দেৱতা যিটো ভাবিছা মোৰ কায়-বাক্যে মনেও নাই। যদিহে মিছা কৈছোঁ জীটিৰে মূৰ খাম, ময়ো তোমাক সেৱা কৰিবলৈ নেপাম, হতচিৰী হম।”

  (৩) সহিতাই দিয়া আন এখন লেখাত পণ্ডিতৰ দিন চোৱা গণিতা এইদৰে আছিল,—‘দেৱতাৰ শুভাশুভ চাইছোঁ, আষাৰ শ্ৰাৱণত ডাঙ্গৰ কাৰ্য্য দেখিবৰ মনেৰে। পাচে এই সময় গুচি শৰৎ কালৰ জল হেন নিৰ্ম্মল হব, আৰু পৰম সন্তোষ পাব, সকল শত্ৰু ক্ষয় হব।’

  (৪)স্বৰ্গদেৱৰ পাইক বুঢ়াগোহায়ে বোলে,— ‘নামৰূপৰ ১৬০০ মৰাণ ইঠাইলৈ দি পঠালোঁ। সিয়ো পুনৰ ফিৰি সিঠাই পালেগৈ। বাৰেচিৰিঙ্গৰো চিত্ত শুদ্ধ হোৱা নাই। বৰজনা গোহাঁইক দণ্ড কৰি সেই ঠাইত থলেনি। তেওঁ মৰাণৰ লগ পাই বোলে, মইহে ৰজা। সেই ঠাইত আনক টান মাত দিছিলে। আৰু যি চাৰিঙ্গীয়া লৰাটিহঁতক স্বৰ্গদেৱে ঠায়ে ঠায়ে পাতিছে, পাইকৰ মনে, সিহঁতকো এইৰূপে থোৱা ভাল যেন দেখা নাই। তিপমীয়া গোহাঁইক এইৰূপে এঠাইত পাতি থোৱা পৰকাললৈ সকলোলৈকে দোষ, নেগুৰ কাটি বাঘ মেলাৰ ঠেনা হয়।

  (৫) মই আহোমৰ লৰা, আমাৰ কি মন্ত্ৰ? আমি বিষয় বৰখীত পৰি আছোঁ, মন্ত্ৰ ললে অথনি মন্ত্ৰ জপিবলৈ ধৰিম, এনেতে লৰা মাতিব, তিৰত৷ মাতিব, বিলতীয়াও কোনো আৰাৱ কৰিব,

 স্বৰ্গদেৱৰ ঠাইৰ পৰাও শীঘ্ৰে যাব দিব, এতেকে কিকৈ মন্ত্ৰ সিদ্ধ কৰিম? এতেকে আমি আহোমৰ লৰা, আমাৰ বাসনা সেই সকলো ভাগৱত ধৰ্ম্মতে প্ৰৱৰ্ত্তিছোঁ আমি একেৰাজী হৈ। আমাক আহোমৰ লৰা কেলেই মন্ত্ৰ যাচে?

  (৬) ৰঙ্গাইৰ ঘৈণীয়েকক সোধাত ঘৈণীয়েকে কলে,—এই কোঁৱৰ নহয়, মোক আগেয়ে কৈছে ‘মই বৰমৰাণৰ লৰা।’ মাকৰ নাও মেমেৰী, ভায়েকৰ নাও পূৰণ, মোৰ খুৰীৰ নাও মেমেৰী, খুৰীৰ নাও কাঢ়োঁতেহে মোক ‘মোৰ আইৰ নাও’ বুলি ই কলে। আগে মৰাণ বুলি কৈ পীৰা-চৰিয়া কাটি খাই আছিল, কাতিৰ পৰা বাইলুংহঁত গৈছে কোঁৱৰ হেনটো নাও তুলিলে। পূৰ্ব্বে যেতিয়া ইয়ালৈ মোক দিয়ে তেতিয়া বুপায়ে নাকুৰি-নাখামৰ আগকৈ শপত খুৱাই সুধিলত বোলে, ‘যদি তই মোৱামৰীয়া হৱ, আন মানুহ নহৱ, শপত কৰ।’ পাচে ই তেতিয়া দেৱত চুই শপত কৰিলে, এইৰূপে কলে বোলে, ‘যদি এই কথা নহয় মোক দেৱে খাৱ।’ তেতিয়াহে জানিলোঁ, তেহে মোক দিলে। এতিয়া কোঁৱৰ বুলি মিছাহে কয়। আৰু বাইলুঙ্গে কোঁৱৰ পাতি মোক এৰুৱাই সিহঁতৰ জীয়ৰী দিবলৈ ধৰিছিলে।’

 বৰ্ত্তমানে আমি ৰচনা কৰা আখ্যান ভাগৰো ভাষা, যিমান দূৰ পৰা যায়, আগৰ ভাষাৰ লগত খাপখোৱাকৈ সৰল আৰু নিভাঁজ কৰা হৈছে।

 বুৰঞ্জীৰ ভাষাই কেতিয়াবা কেনেকৈ ওজস্বী ৰূপ ধাৰণ কৰে তাৰ নমুনাও তলত দিয়া হল।—

  (১) গৌড়েশ্বৰৰ বেটীয়েও পুৰোহিতৰ চোট বেটা দীননাথক পঠাই কহিলে, বোলে,— ‘পিতৃ বিদ্যমানে মোৰ অতমান দুখ!’ আৰ বোলে,—‘অপূৰ্ব্ব হৰগোৰী-সম্বাদ পুস্তক ৰহস্য থানত

 শুনিছিলোঁ কাৰণে পুৰোহিতৰ বেটাৰো মিছা কলঙ্ক দুখ, আৰু ই পুস্তক আনৰ ঠাইত থাকিবাক যোগ্য নোহে, গৌড়েশ্বৰৰ ঠাইতহে থাকিবাৰ যোগ্য, এইৰূপ বুলিলতহে মোৰ অতমান দুখ।’

  (২) পাচে আমাৰ মাধচৰণ বোলে,—‘চাহাবে যি বুলিছে, সিটো এমতহে হয়। পূৰ্ব্বে ৰাজা যুধিষ্ঠিৰক পাঞ্চ ভাই ভাৰ্য্যা সহিতে কূট-মন্ত্ৰণা কৰি ৰাজ্য-সম্পত্তি চুৰিয়া লৈলেক দুৰ্য্যোধনাদি সকলে, তত্রাপি কালচক্ৰৰ গতিৰ দ্বাৰায়ে যুধিষ্ঠিৰেহে চক্ৰবৰ্ত্তী ধৰণীমণ্ডলীৰ ৰায়ৰাজেশ্বৰ হৈ বহিল। দুৰ্য্যোধনাদিৰ কূট-মন্ত্ৰণা আপোনাৰ লগতহে গল, যশ-ধৰ্ম্ম কিছু নৰহিল। এতেকে লোভ কৰিব নাপায়। ঈশ্বৰে যাক দিয়ে সেইহে পায়।’

  (৩) সেইসময়তে শাওণৰ দিনত জয়ন্তাৰ কটকী আহিল। মহাৰাজায়ো মাৰনাও বান্ধি, তাতে দণ্ড-ছত্র, চন্দ্ৰতাপ নৱখন তৰি, সিংহাসন পাৰি, আনো ৰাজ-অলঙ্কাৰে মণ্ডিত কৰি, আনো বিস্তৰ নৌকা ৰজত সুৱৰ্ণ অলঙ্কাৰে মণ্ডিত কৰি, মাৰনাৱৰ চাৰিওফালে আবৃত কৰি, মহাৰাজাও সেই সিংহাসনত বসি, জয়ন্তাৰ কটকীক নাৱেৰে উজাই অনাই তুলিলে। কটকী ও মহাৰাজাক সেৱা কৰিলেহি। মহাৰাজাও কুশলাকুশল সুধিব দিলে।

  (৪) তাত পাচে ৮ দিনৰ অবসানে আমাৰ দুই কটকীক পাৎসাৰ হুজুৰ কৰালেনি। পাৎসাও তক্তাৰ ওপৰে বহিছিল। তক্তাৰ তলে তিনি খলপাৰ নামে পাৎসাৰ দাহিনে সুবৰ্ণৰ লাখুটি ধৰি জাফৰ-খাঁ দেৱান আছিল, বামে উজিৰ। সেই ক্ৰমে ৰাজপুত্ৰৰ ৰাজা, বামে যশমত্তসিংহৰ ধাৰা, তাৰ পাচে ৰাণা হাড়ো, বাৰহাজাৰী, সপ্তহাজাৰী। তাৰ পাচে ৬, তাৰ পাচে ৫, তাৰ পাচে ৪, তাৰ পাচে ৩, ২, ১, এই ক্রমে অমাত্যবর্গ, হাতী, ঘোঁৰা, চিপাহী, বন্দুকদাৰী,

 ঢালী, ধনুকী, পাঞ্চহাথীয়াৰ সহিত চিত্ৰ-বিচিত্ৰ লালজৰ্দ্দ কশটি ফটিক, নানান পাথৰে ৰচিত দুৰ্গ, আলি, তক্ত, অভ্যন্তৰতো পকা পাথৰৰ গৃহ, তাহাত সুবৰ্ণৰ পতকা কৰি ঠাই ঠাই কাম কৰিছে। চিত্ৰ-বিচিত্ৰ সিভিটিক আমাৰ কটকীক নি নেনিলে। তক্তৰ বাহিৰে সাত আলি হৈ চতুৰ্ভিটি সমস্ত লোকে আছিল। সেই সময়ত দুই উকিলে আশীৰ্ব্বাদ কৰি হাত কৰযোৰে থাকিল।

  (৫) পাচে ৰুদ্ৰসিংহ মহাৰাজা আজ্ঞা কৰিলে, কটকীবোৰে থঙ্গা পাৰি দিলে, তাতে আনন্দিৰাম মেধি বহিল। পাচে মহাৰাজাৰ আগত সিহঁতে ছংকীৰ্ত্তনৰ মতে গীত গাইছিলে, বেণু বাদ্য কৰিছিলে, মুৰুলী হাতত লৈ নৃত্যো কৰিছিলে। এইৰূপে সেই দিন কৌতুক চাই বাসাক পঠাই দিলে। পাচে ছংকীৰ্ত্তনৰ গীত শিখিবলৈ আমাৰ এখেৰ গায়ন দিছিলে।

 ন-কুৰি বছৰৰ আগৰ অসমীয়া ভাষাৰ চানেকী আৰু অসমীয়া সমাজৰ চিত্ৰ সংৰক্ষণৰ বাহিৰেও, ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহৰ’ আখ্যানমালাৰ পৰা সেই কালৰ বিচাৰ-পদ্ধতিৰ বিষয়েও সম্যক আভাস পাব পাৰি। পোনতে চা-চৰিয়া দোলাকাষৰীয়া লগাই অপৰাধৰ সত্যতা ঠাৱৰ কৰা হৈছিল। তাৰ পাচত ফুকন বৰুৱাসকলে প্ৰাথমিকভাৱে সাক্ষী-বাদী লৈ সোধ-পোছ কৰি বিচাৰৰ কাকত যুগুত কৰিছিল। আৰু সেই কাকত শুনি ডাঙ্গৰীয়া তিনিজনা আৰু বৰবৰুৱাই সিদ্ধান্ত দিছিল। প্ৰয়োজন হলে, এওঁলোকে আকৌ সাক্ষী-বাদী চপাই গোচৰৰ আদ্যন্ত শুনিছিল। স্বৰ্গদেৱে ডাঙ্গৰীয়া আৰু বৰবৰুৱাৰ সিদ্ধান্তকে অনুমোদন কৰিছিল। মজিন্দাৰে গোচৰৰ বা-বাতৰি স্বৰ্গদেৱক সততে জনাই আছিল, আৰু স্বৰ্গদেৱে তেওঁৰ মতামত কেতিয়াবা আগতীয়াকৈ ব্যক্ত কৰিছিল। মুঠৰ ওপৰত, ডাঙ্গৰীয়াসকলৰ সমৰ্থন নোহোৱাকৈ স্বৰ্গদেৱে চূড়ান্ত আজ্ঞা দিবলৈ ভাল নেপাইছিল। লক্ষ্মী সিংহ স্বৰ্গদেৱে এবাৰ মাকক কৈছিল,—“আইচু, মই মোৰ সকলৰ লগৰ এটাহে। সকলে যি বোলে তাক নকৰি পাৰোঁনেকি?” ক্ষমতাশীল বিষয়াই কেতিয়াবা কথা ইফাল-সিফাল কৰি স্বৰ্গদেৱৰ দ্বাৰা নিজৰ মনোমত আজ্ঞা দিয়াব পাৰিছিল। অপৰাধীয়ে আগলৈ ভালমতে চলিম বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে, আৰু তাৰ কাৰণে কোনে৷ বৰমূৰীয়া বিষয়াই গা কৰি জামিন হলে অপৰাধীক দণ্ডৰ পৰা মুক্তি দিয়া হৈছিল, বা দণ্ড লঘু কৰা হৈছিল। প্ৰধান অপৰাধীবোৰক দণ্ড দিয়াৰ ঠাই আছিল জেৰেঙ্গা পথাৰ, আৰু কোব-কিল-চৰ আদি সামান্য দণ্ডবোৰ বিচাৰ-চ’ৰাৰ ওচৰৰ খলাতে দিয়া হৈছিল।

 আহোম কোঁৱৰসকলে ষড়যন্ত্ৰৰ সহায়েৰে সিংহাসন লাভৰ চেষ্টা কৰাৰ কাহিনী বুৰঞ্জীত অলেখ পোৱা যায়। প্ৰতাপসিংহ স্বৰ্গদেৱৰ দিনলৈকে ৰজাসকল টানমুখীয়া হোৱাত ৰাজকোঁৱৰসকলে দ্ৰোহ আচৰিবলৈ বিশেষ ছল নেপাইছিল। কিন্তু, প্ৰতাপসিংহৰ পুতেক ভগাৰজা আৰু নৰিয়া ৰজাৰ দিনত শাসনকাৰ্য্যৰ বান্ধ ঢিলা হৈ অহাত জয়ধ্বজ সিংহৰ দিনৰে পৰা কোঁৱৰসকলে মূৰ দাঙ্গি উঠিবলৈ সুবিধা পালে। এইজনা ৰজাৰ দিনত, বাৰুকিয়াল বৰগোহাঁয়ে কোঁৱৰ চপাই মহাৰাজাৰ দ্ৰোহ কৰিবলৈ আলচ কৰিছিল। তাৰ পাচত কিছুমান বিষয়াই চাৰিংৰজা ম’ৰাপাৰ গোহাঁইক ৰজা পাতিব খুজিছিল। জয়ধ্বজ সিংহৰ মৃত্যুত সিংহাসনৰ কাৰণে খোৱা-কামোৰা লাগিছিল।

 শৰাইঘাটৰ ৰণৰ পাচত ৰজাসকল মন্ত্ৰীৰ বশৱৰ্ত্তী হোৱাত ৰজা হব খোজা কোঁৱৰ ভালেমান ওলাইছিল। তাৰে অনেকজন ডেবেৰা বৰবৰুৱা আৰু লালুক বৰফুকনৰ হাতত ঘূণীয়া আৰু নিহত হৈছিল। গদাধৰসিংহ মহাৰাজৰ দিনত গুৱাহাটীয়া ফুকন জনচেৰেকে কোঁৱৰ চপাই দোহ আচৰিছিল। ৰুদ্ৰসিংহৰ স্বৰ্গদেৱৰ ভায়েক লেচাই নামৰূপীয়া গোহাঁয়ে ৰজা হব খুজিছিল, আৰু কিছুমান মানুহে আন এজন কোঁৱৰক ৰজা পাতিবৰ মনেৰে ভিতৰি পোহপাল দি থৈছিল। শিৱসিংহ ৰজাৰ মৃত্যুৰ পাচত পুতেক উগ্ৰসিংহ তিপাম ৰজাই লিগিৰা ল’ৰাবোৰৰ হাতত অস্ত্ৰ দি সিংহাসন লবলৈ বিচাৰিছিল। কিন্তু তেওঁ কৃতকাৰ্য্য নোহোৱাত দদায়েক প্রমত্তসিংহ সিংহাসনত বহিল।

 প্রমত্তসিংহৰ মৃত্যুত ৰজা হব লাগিছিল মোহনমালা বৰজনা গোহাঁইদেৱ; কিন্তু ডাঙ্গৰীয়া বৰবৰুৱা এইসকলে ৰাজেশ্বৰসিংহকহে সিংহাসনত বহুৱালে। এইজনা ৰজাৰ দুইপুত্ৰ চাৰুসিংহ গোহাঁই আৰু ৰত্নেশ্বৰ গোহাঁয়ে ৰজা হব নোৱাৰি লক্ষ্মীসিংহৰ দিনত মৰাণৰ লগ লৈছিল। ৰাজশোণিতৰ গোন্ধ নথকা ৰমাকান্ত সিংহাসনত বহাত আহোম কোঁৱৰসকলে ভাবিলে, ‘সামান্য মৰাণ যদি ৰজা হব পাৰিলে, চুকাফাৰ বংশধৰ আমি কোঁৱৰসকলনো ৰজা হব নোৱাৰিম কিয়? সেইদেখি লক্ষ্মীসিংহৰ দিনত কোঁৱৰ বিদ্ৰোহ বৰ ব্যাপক হৈ পৰিল। তাৰে চিত্র এই গ্ৰন্থত অঙ্কিত হৈছে।

 লক্ষ্মীসিংহ স্বৰ্গদেৱৰ পাচত গৌৰীনাথ সিংহ, তাৰ পাচত কমলেশ্বৰসিংহ, তাৰ পাচত চন্দ্রকান্তসিংহ, তাৰ পাচত মানৰ দিন। এই কালত ৰত্নেশ্বৰ গোহাঁইৰ পুত্ৰ বিজয় বৰমুৰা গোহাঁই আৰু তেওঁৰ পুতেক ব্ৰজনাথ কোঁৱৰে বঙ্গদেশ, কাশী, নেপাল, বৰ্ম্মা, এইবোৰ ঠাইত ফুৰি ৰজা হবৰ নিমিত্তে সৈন্য গোটাবলৈ যত্ন কৰিছিল। অৱশেষত ব্রজনাথ গোহাঁই এবাৰ ৰজা হওঁ-হওঁ হৈছিল, আৰু তেওঁ নিজৰ নামে মোহৰো মাৰিছিল। কিন্তু ডাঙ্গৰীয়াসকলে ব্রজনাথক ৰজা নলৈ পুতেক পুৰন্দৰকহে সিংহাসনত বহুৱালে।

 ইয়াৰ পৰা বুজিব পাৰি যে আহোমৰ আধিপত্যৰ শেহছোৱা কালত কোঁৱৰসকলৰ বিদ্রোহে দেশৰ শান্তি আৰু শাসনৰ শৃঙ্খলাত পয়মাল ঘটাইছিল। বৰ্ত্তমান গ্ৰন্থৰ ঘটনাৱলী সেই বিদ্ৰোহ-জুইৰ ফিৰিঙ্গতি মাথোন।

 ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহৰ’ আখ্যানমালাত উপন্যাস আৰু নাটকৰ সম্পূৰ্ণ সজুঁলি পৰিপাটীৰূপে সজোৱা আছে। ৰঙ্গাই বৰমৰাণৰ ৰজা হব খোজা নিশকটীয়া আয়োজনত এখনি গাম্ভীৰ্য্য আৰু কৌতুক মিশ্ৰিত ‘ছিৰিও-কমিক’ নাটকৰ বিষয়-বস্তু বিদ্যমান আছে। সাঁচিপতীয়া অসম বুৰঞ্জীবোৰত কটা-মৰা যুদ্ধ-বিগ্ৰহ আদিৰ বাহিৰেও এনে ধৰণৰ সৰু-সুৰা ভিতৰুৱা কাহিনী বহুতো লিপিবদ্ধ আছে, সেইটো অনেকে নেজানে। বৰঞ্চ এনে ধৰণৰ কাহিনীৰ পৰাহে সেই কালৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থা ভালকৈ বুজিব পাৰি। আমাৰ দেশৰ ৰজা প্ৰজাৰ কাহিনীবোৰ উপন্যাস আৰু নাটকত খটুৱাব পাৰিলেহে আমাৰ জাতীয় সাহিত্যৰ অঙ্গ পৰিপুষ্ট হব। বিশেষ মন কৰিবলগীয়া কথা এই যে ভাৰতৰ আন আন ভাষাত এনে ধৰণৰ বুৰঞ্জীগত সত্য ঘটনাৰ সমসাময়িক লিপিবদ্ধ বিবৰণ প্ৰায় পাবলৈ নাই। অসমীয়াৰ সোণ-ৰূপ, ধন-সম্পত্তি ওৱাদানি হৈ মাৰি থকা সত্ত্বেও আজিৰ অসমীয়া বাটৰ ভিকহু—কঙ্গাল।

 বৰ্ত্তমান যুগৰ বিবিধ পৰিবৰ্ত্তনৰ ঢৌত অসমীয়া সমাজৰ কৌটিকলীয়া মনোবৃত্তি আৰু মাতকথা যিৰূপে দ্ৰুতগতিৰে সলনি হবলৈ ধৰিছে, তালৈ চাই ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহৰ’ আখ্যানমালাৰ অন্তৰ্গত জীৱন-ধাৰণৰ প্ৰতিচ্ছবিৰ পৰা আগৰ দিনৰ অসমীয়া সমাজৰ পৰিচয় এটি দূৰ ভবিষ্যতৰ পাঠকসকলে পঢ়ি নিশ্চয় সোৱাদ পাব। এই আশাতে, অশেষ শ্ৰমেৰে ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহ’ ৰচনা কৰা হৈছে।

 গুৱাহাটীৰ লয়াৰ্চ বুক ষ্টলৰ প্ৰতিষ্ঠাতা আৰু পৰিচালক শ্ৰীমান বিচিত্ৰনাৰায়ণ দত্তবৰুৱাদেৱে ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহৰ’ দ্বিতীয় তাঙ্গৰণ প্ৰকাশৰ ভাৰ আগ্ৰহেৰে হাতত লোৱাত তেওঁক ধন্যবাদ দিছোঁ। অসমীয়া সাহিত্যৰ গ্ৰন্থাৱলী প্ৰকাশৰ কামত যি উদ্যমেৰে শ্ৰীমান দত্তবৰুৱাদেৱে আগবাঢ়িছে তাৰ কাৰণে তেওঁ সদৌ সাহিত্যসেৱীৰ শলাগৰ পাত্ৰ হৈছে।

 এই তাঙ্গৰণত ‘কোঁৱৰ বিদ্ৰোহৰ' পাঠ যথাসম্ভৱ নিখুঁত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। আগৰ দৰে ৰাইজে এই কিতাপখনি মৰমৰ চকুৰে চালে পৰম কৃতাৰ্থ মানিম।

কোম্পানী বাগান ৰোড, উজানবজাৰ, গুৱাহাটী। ইং ১৪ ফেব্ৰুয়াৰী ১৯৫৬।

$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$

শ্ৰীসূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা।

 

---

 

মৰমৰ বন্তি আৰু চন্দন,

 

 তোমালোকে এতিয়া পঢ়ি সোৱাদ নেপালেও আগলৈ পঢ়ি সোৱাদ পাবা, এই আশাতে ‘কোঁৱৰ বিদ্রোহ' কিতাপখনি ককাদেউতাৰ স্নেহ-আশীৰ্ব্বাদৰে সৈতে তোমালোকৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলোঁ।

 

গুৱাহাটী, অসম। ইং ১৪৷২৷ ১৯৫৬।

$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$

শ্ৰীসূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা