কাইথেলী অঙ্ক

ৱিকিউৎসৰ পৰা
Jump to navigation Jump to search
কাইথেলী অঙ্ক
লেখক দণ্ডীৰাম দত্ত
[  ]

কাইথেলী অঙ্ক৷




শ্ৰীদণ্ডীৰাম দত্তৰ দ্বাৰা
সম্পাদিত আৰু প্ৰকাশিত৷
[বেলশৰ কামৰূপ]



[১৮৫২]




১ম সংস্কৰণ







[সৰ্ব্বস্বত্ব সংৰক্ষিত] [মূল্য • অনা৷ পকাবন্ধা •

[  ]

প্ৰিণ্টাৰ— ৰাজেন্দ্ৰলাল সৰকাৰ
কাত্যায়নী মেছিন প্ৰেছ
২৬ নং কৰ্ণওৱালিছ ষ্ট্ৰীট, কলিকতা

[  ]
নিবেদন৷

হাই ও মজলীয়া স্কুলীয়া লৰাৰ লগত কাইথেলী অঙ্ক আলােচনা কৰা হৈছিল৷ তেওঁলােকে চুটিৰ পাছতো এই অঙ্ক কৰি তৃপ্তি পাইছিল৷
প্ৰায় ছ কুৰি বছৰ আগতে এই জ্যোতিষীয়া গণন বিদ্যাৰ চৰ্চা কৰি কায়স্থ সকলে প্ৰাচীন কামৰূপত খ্যাতি আৰ্জ্জিছিল৷
বৰ্তমানত ই আদৰণীয় হব বুলি আৰু পুৰণি চিন লােপ হক ভাবি ইয়াক সংগ্ৰহ কৰি অহোপুৰুষাৰ্থেৰে অঙ্কবোৰ কৰি অনেক দিনৰ মূৰত সম্পাদন কৰা হল৷ আসাম সাহিত্য সভাৰ মতত ঘূৰাই পকাই কাম কৰাত পুথি প্ৰকাশত দেৰি হল৷ পুথিখন পৰীক্ষা কৰি এই সভাই আমাক উৎসাহ দিছে৷ সেই বাবে উক্ত সভাৰ প্ৰতি আমাৰ আন্তৰিক কৃতজ্ঞতা জনাইছোঁ৷
ইয়াক ভিন্ন প্ৰদেশৰ লোকে আমাৰ হাতৰ পৰা নিবৰ যত্ন কৰিছিল৷ আসাম গবৰ্ণমেণ্টে প্ৰকাশ কৰাৰ কাৰণেও ২।১জন বিশিষ্ট সম্ভ্ৰান্ত লােকে যত্ন কৰি আমাক জনাইছিল৷ কিন্তু নানান কাৰণে ই প্ৰকাশ নহল৷ এই পুথি সম্বন্ধে আমি অনেকৰ পৰা উৎসাহ আৰু উপদেশ পাইছোঁ৷ ৷ সেই সকলৰ ওচৰত আমাৰ ত্ৰুটি ক্ষমা মাগি কৃতজ্ঞতা জনাইছোঁ৷

(বেলশৰ—কামৰূপ)
১৮২২ শক৷

নিবেদক —
শ্ৰীদণ্ডী ৰাম দত্ত৷


Opinion.

Copy of certificate granted by the Deputy Inspectors and Head Masters of Assam Valley at the Conference held at Jorhat on 2.5.30.
We have great pleasur in introducing Sjt, Dandi Ram Datta, teacher of Bagrihati M. V. School, Gauhati for his publication of a book named “Kautuk" which is a small volume of arithmatical riddles of his own discovery. The book deals with some old “Kaitheli" arithmetic

[  ]

sums, now extinct and some very short and clever process of working out big sums. He gave us some pleasant minutes show in the premise of the Normal school: Jorhat and we are really charmed with the tricks shown.
We therefore hope that the Govt. and the public will be kind enough to give this young man every possible help in his line of research.

Sd-Sj. Ghana Kanta Barooah, Hd Master, Jorhat.
   ,,   P. N. Bujar Barooah, D. I. Golaghat.
   ,,   Baksheumahamned, D. I. Dhubri.
   ,,   Nabakumar Barooah, H. M. Sonaram H.E. School
   ,,   Azizar Rohman, H. M. Nazira.
   ,,   Bhabakanta Datta, Offg, D. I, Mangaldai.
   ,,   Gubinda Chandra Sarmah, H.M. George Institute.
   ,,   Abalakauta Goswami, H. M. Palashbari H E. Scl.
   ,,   Maniram Das, H. M. Nalbari H. S.
   ,,   Mathuranath Barua, H. M. B. H. S. Jorhat,
   ,,   Bisweswer Chakrabarty, D. I. N. Lakshimpur,
   ,,   Purna chandra Datta, H. M. Bilasipara.
   ,,   Rebatimohan Chakrabarty, H. M. Dibruharh.
   ,,   Hem chandra sen, Offg. H. M. Gauhati.
   ,,   Promuda charan Benerje, H. M. Barpeta.
   ,,   Purna chandra Roy, H. M. Tezpur.
   ,,   Abdur Rohman, D. I. Gauhati
   ,,   Gogan Chandra Barua, Offg, D. I. Goalpara,
   ,,   U. Own Rowie, D. I, Garo hills.
   ,,   Sankhadhar Aarooah, D. I. Dibrugarh.
   ,,   Jajneswar Barooa, D. I. Tezpure.
   ,,   Chandra Nath Datta phukan, Instructor, N. Scl
   ,,   Barbanda Das D. I. Barpeta.

[  ]
পাতনি

ইংৰাজ আমােলৰ আগ ভাগলৈ কায়স্থ সকলে দেশী ভাষাত শিক্ষাদান কাৰ্য কৰিছিল৷ এই শিক্ষকতা কৰা লোক সকল প্ৰায়ে কায়স্থ জাতিৰ আছিল৷ এই সকলে লৰা-ছোৱালীক পঢ়িবলৈ শিকোৱাৰ লগে লগে, হিচাব কৰিবলৈ অঙ্কও শিকাইছিল৷ তেতিয়া পণ্ডিত সকলে গাঁৱে ২ লৰা পঢ়াইছিল৷ আৰু তাৰ নাম দিছিল পঢ়াশালী৷ তাত ক ফলা স্কফলা, সিদ্ধি ফলা, আকাৰ ফলা, নামখৰি ভাঙা আদি ফলা শিকাইছিল৷ হিচাব সম্বন্ধেও আঠকঠা দশাঙ্ক, বিদ্যাউঠি, পিয়ল, পঞ্চক আদি শিকাইছিল৷ 'লীলাৱতী' ‘শুভঙ্কৰী' নামৰ অঙ্কৰ সাঁচিপতীয়া পুথিয়েই তেতিয়াৰ লেখৰ পুথি৷ এই পুথিৰ অঙ্ক কিছু “চেতনা-প্ৰভাত” পত্ৰিকাত প্ৰকাশ হৈছে।
এই অঙ্ক চৰ্চ্চাকৰা পণ্ডিতৰ ভিতৰত জ্যোতিষ চুড়ামণি, কচিচুড়ামণি, ৰছিনাঠাকুৰ, আচাঙ্গাৰ, বকুল কায়স্থ, শুভঙ্কৰী, কৰ্ত্তিক-মগুৰ-কাই, প্ৰধান৷ বকুলৰ অঙ্কৰ-পদ্যবোৰ বৰ চমৎকাৰ৷ তেওঁ এখন ভূমি পৰিমাণ বিষয়ক পুথি লিখাও শুনা যায়৷ (১৯১৫ ইং মাৰ্চ্চ মাহত ২৩ তাং) স্বৰ্গীয় পণ্ডিত ৺হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী দেৱে আমাৰ আগত এই কথা উল্লেখ কৰিছিল৷
আমি ১৮৪৩ শকৰ পৰা এই অঙ্কৰ অৰ্থে অনেক চেষ্টা আৰু পৰিশ্ৰম কৰিছোঁ৷ ওপৰ আসামত ফুৰি কত নেপালো নিম্ন আসামতে প্ৰায় অঙ্ক পাইছোঁ৷ এই ফুৰাৰ ভিতৰত ১৯২১৷ ২১ এপ্ৰিলত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলত ফুৰোঁতে লিডুৰ পৰা নাগাপাহাৰত শ্ৰীযুত ৰত্নসেন চৌধুৰীৰ লগত কিছুদিন ঘূৰি ফুৰোতে ডিগবই, মাৰ্ঘেৰিতাৰ মাজত আমি ভয়ানক কষ্ট পাইছিলোঁ৷ ৷ দক্ষিণপাট সত্ৰ, কমলাবাৰী সত্ৰ আদি ঠাই ফুৰি আউনি

[  ] আটি সত্ৰেদি আহোঁতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ নাৱৰ ঘটনা মনত পৰিলে গা শিয়ঁৰি উঠে। ১৯২৩ চনত বৰদিনৰ বন্ধত খৰুপতীয়া ঘাটৰ পৰা মঙ্গলদইৰ ( টেঙাবাৰীৰ ছপাইৰ মৌজাদাৰ) শ্ৰীযুত আনন্দি ধৰ চৌধুৰী মহাশয়ৰ ঘৰ পাওঁতে ৰাতি এটা বাজিছিল। সিদিনাৰ বাঘৰ প্ৰকোপৰ ঘটনা ও উল্লেখ কৰিব লগা।

আমি ঘূৰি পকি যিবােৰ অঙ্ক পালোঁ তাক ইয়াত বুজাই লিখা হৈছে। ইয়াৰ উত্তৰ, টোকা আমি নিজে নিজে কৰিছোঁ; ভুল হবও পাৰে। প্ৰকৃততে বহুত শব্দৰ অৰ্থ অঙ্কৰ উত্তৰ হােৱা নাই। আশা যেন কিতাপ পঢ়ি ৰাইজে আমাক জনায়।
পুৰণি অঙ্কৰ অস্তিত্ব সংৰক্ষণৰ একান্ত প্রয়ােজন বুলি ভাবি আমাৰ মন ক্ৰমাৎ উজায়। কৌতুকপূর্ণ অঙ্ক দেখি কৌতুক হয়। সেয়ে ইয়াৰ সংগ্ৰহৰ প্ৰধান কাৰণ।
বহুখিনি অঙ্ক গাৱঁৰ বুঢ়াৰ মুখৰ পৰা শুনি লিখা হৈছে। সেয়েহে প্রতি লিখকৰ অঙ্ক ভাগে ভাগে লানি লগাকৈ উলিয়াব পৰা নাই। কিন্তু আমি হলে যত্ন কৰি আছোঁ। আমি অনুসন্ধানৰ দ্বাৰাই জানিব পাৰিছোঁ যে এনেকুৱা বহুত অঙ্ক সংগ্রহ কৰা হােৱা নাই। বহুত বাকী থকা বুলি আমাৰ বিশ্বাস। বহুত অঙ্কপুথি (অন্যান্য পুথিও) বহুতৰ চাঙত পৰি এলাঙ্কু লাগি নিগনিৰ আধাৰ হৈ আছে। বহুত পুথিৰ বাকচত শাপ সােমাই থকাও দেখা যায়। (শুকাইকুছিৰ শ্ৰীযুত মাণিক সেন চৌধুৰীৰ পুথি এখন চাওঁতে এই আচৰিত তথ্য ওলাইছিল। ইং ১৯২৪ ১লা জানুৱাৰী)।

পুৰনি পুথি শিলালিপি আদিৰ তত্ত্ব অনুসন্ধানৰ বাবে এসময়ত ”অসাম গবর্ণমেন্টে” উপমুক্ত কৰ্ম্মচাৰী নিয়ােগ কৰিছিল কিন্তু এই অঙ্কবােৰৰ নাম গোন্ধ নােহােৱাটো ভাবিব লগা কথা। [  ]

পৰমপূজ্যপাদ শ্ৰীযুত প্ৰসন্ন নাৰায়ণ চৌধুৰী মহাশয়ে এই অঙ্কৰ কথা কৈ উৎসাহ দিয়ে আৰু [মাখিবাঁহা গাঁৱৰে] মাননীয় ভূতপূৰ্ব কাইথেলী বিদ্যাৰ বুঢ়া পণ্ডিত (১৯২৬ চনত মৃত্যু) ৺বুদ্ধি নাৰায়ণ চৌধুৰী মহাশয়ে বহুত অঙ্ক মুখেৰে কয় আৰু আখৰ শিকায়৷ শুকাইকুছিৰ শ্ৰীযুত ৰত্ন সেন চৌধুৰী সময়ত লগ হৈ ফুৰি সহায় কৰে৷ তাৰ পাছত কলিকাতাৰ শ্ৰদ্ধাস্পদ শ্ৰীযুক্ত বিজয়ভূষণ ঘােষ চৌধুৰী [আসাম পৰ্য্যটক] মহাশয়ে আমাৰ কৌতুক পুথিৰ অঙ্ক দেখি অঙ্ক চৰ্চ্চাত উৎসাহ দিয়ে৷ তেওঁৰ প্ৰাচীন অঙ্ক সংগ্ৰহৰ আগ্ৰহত উৎসাহ লভি একেলগে ফুৰি ১৯২৫।১০ মাৰ্চ্চ [মঙ্গলবাৰ দৌলপূজা] সৰভােগৰ অনাৰবেল ৰায়বাহাদুৰ শ্ৰীযুক্ত ৰজনী কান্ত চৌধুৰী মহাশয়ৰ ঘৰৰ পৰা চকচকা, ৰহা ঝাউবাৰী আদিত সিদিনাই ২৭ মাইল ফুৰিছিলোঁ৷ [ঝাউবাৰীৰ শ্ৰীযুক্ত গোপীমােহন গােস্বামী মহাশয়ৰ ঘৰত অসংখ্য পুৰণি পুথি আছে] এই পৰ্য্যটক মহাশয়ে কলিকতাৰ কেজনমান সম্ভ্ৰান্ত বিদ্যানুৰাগী সদাশয় ব্যক্তিৰ লগত আমাক চিনাকী কৰিদি অনেক যত্ন কৰিছে৷
ইয়াৰ পাছত ১৯২৫ চনত নগাঁও সাহিত্যসভাত আমাৰ অঙ্কৰ গণনা দেখুৱাবলৈ শ্ৰদ্ধাস্পদ শ্ৰীল শ্ৰীযুক্ত জ্ঞানদাভিৰাম বৰুৱা বাৰ এট্‌ ল প্ৰিন্সিপাল মহাশয়ে সুযােগ দিয়ে৷ আৰু আমাৰ কৌতুকপূৰ্ণ অঙ্কবােৰ মন্ত্ৰৰ নিচিনা কৰা বুলি সাহিত্য সভাৰ গণ্যমান্য বিশিষ্ট বহুত সভাৰ লগত চিনাকি কৰি দিয়ে৷ গুৱাহাটীত এইজন সদাশয় পুৰুষে আমাক অনেক উপদেশ আৰু উৎসাহ দিছে৷
গণন বিদ্যাৰ নিপুণতা দেখি [১৯২৫।২৮ ডিচেম্বৰ ৰাতি নগাঁওত মাননীয় সাহিত্যিক শ্ৰীযুত চন্দ্ৰধৰ বৰুৱা আৰু মনোমতী আদিৰ লিখক প্ৰবীণ সাহিত্যিক শ্ৰীযুক্ত ৰজনীকান্ত বৰদলৈ মহাশয়ে আমাক আনন্দপূৰ্ণ উৎসাহ দিছে৷

[  ]

শেষত পৰমপূজ্যপাদ অসম সাহিত্যসভাৰ ভূতপূৰ্ব্ব ঘাই সম্পাদক বৰ্ত্তমান আসাম উপত্যকাৰ স্কুল সমূহৰ ইনিস্পেক্টৰ শ্ৰীল শ্ৰীযুক্ত শৰৎ চন্দ্ৰ গোস্বামী মহোদয়ৰ উৎসাহ উপদেশত হে ইয়াক লিখি আসাম সাহিত্য সভালৈ পঠোৱা হয়৷
যােৱা ১৯২৭।৮,৯ অক্টোবৰত গােৱালপাৰা সাহিত্য সভাৰ পৰা অঙ্কৰ গণনা দেখুৱাই ঘূৰি আহোঁতে জাহাজত বহুতৰ লগত অঙ্কৰ কথা হওঁ। মাননীয় শ্ৰীযুক্ত কালী ৰাম মেধি ই, এ, চি, মাননীয় ৰায় বাহাদুৰ শ্ৰীযুক্ত ৰাধাকান্ত সন্দিকৈ আৰু দেশহিতৈষী নেতা শ্ৰীলশ্ৰীযুক্ত নবীন চন্দ্ৰ বৰদলৈৰ নাম উল্লেখ যােগ্য৷ উক্ত [বৰদলৈ] মহাশয়ে সেই সময়ত গুৱাহাটীৰ নিজ ঘৰত [১১।১০।২৭ ইং তাৰিখে] বিচাৰ কৰি আমাক অঙ্ক কিছু দি মনত আগ্ৰহ জন্মায়। এই সময়তেই গুৱাহাটীত শ্ৰদ্ধাপদ কটন কলেজৰ গণিতৰ অধ্যাপক শ্ৰীযুক্ত হৰিচন্দ্ৰ সেন আৰু শ্ৰীযুক্ত ...... মহাশয়ৰ লগত অঙ্কৰ আলােচনা হয়।
অসম সাহিত্য সভাই বহুত সময় খৰছ কৰি আমাক উৎসাহ আৰু সহায় দিলে। ঘাইকৈ সভাৰ সম্পাদক মাননীয় পূৰ্ণানন্দ শৰ্ম্মা আৰু পূজনীয় শ্ৰীযুক্ত হৰিনাৰায়ণ দত্ত বৰুৱা মহাশয়ৰ পৰা আমি বহুত সুবিধা পাইছোঁ।
এইবাবে পাকে প্ৰকাৰে আমি অনেকৰ সহায় পাইছোঁ। মুঠতে ওপৰত লিখা মহাশয় সকলৰ পৰা যথেষ্ট সহায় পাইছোঁ। এই বাবে এই সকলৰ ওচৰত কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিছোঁ আৰু আমি দিয়া দুখ বেজাৰৰ বাবে ক্ষমা খুজিছোঁ।
পুনৰ ৭।৩।২০ তাং পৰা ক্ৰমাৎ গোৱালপাৰা, শালকোচি, বিলাসীপাৰা, বৰপেটা, গুৱাহাটী, তেজপুৰ, জামুগুৰি, যােৰহাট আদিত দুমাহ ভ্ৰমণ কৰা হয়। লগে লগে নানা ঠাইত হাইস্কুল, নৰ্ম্মাল স্কুল, সাহিত্য সভা হলত আমাৰ 'কৌতুক' অঙ্ক দেখুৱা হয়। কাইথেলী অঙ্ক ২।১টা দেখি পুনঃ সাহিত্য সভাৰ কাৰ্য্যনিৰ্ব্বাহক সভাই ২৭।৪।৩ও তাং অঙ্ক অনুসন্ধানৰ অৰ্থে ২০০ টকা লৈকে মঞ্জুৰ কৰিছে৷ আমাৰ আশা ৰাইজৰ উৎসাহত আমিও উৎসাহ পাম৷
বিনীত—
শ্ৰীদণ্ডীৰাম দত্ত৷

[  ]
কাইথেলী অঙ্ক পুথি সম্বন্ধে মন্তব্য৷

আসাম সাহিত্য সভা
যােৰহাট ২৯।১১।২৬ সােমবাৰ৷
(কাৰ্যনিৰ্ব্বাহক সভাৰ ২য় অধিবেশন)

[ ৮ ]

+ + + + + +

কাইথেলী অঙ্কাৱলীৰ সম্পৰ্কে চাব কমিটিৰ মত পাঠ কৰা হ’ল৷ এই পুথি ভালদৰে সম্পাদন কৰি উলিয়ালে অসমীয়াৰ এটা উত্তম সম্পদ হব বুলি এই সভাই বিশ্বাস কৰে৷ এই পুথিখন সকলো প্ৰকাৰে সম্পূৰ্ণ কৰি সম্পাদন কৰি দিবলৈ সংগ্ৰাহক শ্ৰীযুক্ত দণ্ডীৰাম দত্তলৈ পঠোৱা হওক৷

+ + + + + +
         স্বাক্ষৰ—
   শ্ৰীশৰৎচন্দ্ৰ গোস্বামী
প্ৰধান সম্পাদক ২৯।১১।২৬
স্বাক্ষৰ—      
শ্ৰীযোগেন্দ্ৰনাথ বৰুৱা
সভাপতি৷   
[ ১০ ]
একাদশ বছৰৰ দ্বিতীয় অধিবেশন৷

শনিবাৰ, ১০ আঘােন ১৮৪৯ শঁক,
২৬।১১।২৭ ইং

+ + + +

৩৷ কাইথেলী অঙ্ক পুথিৰ সম্পৰ্কে পৰীক্ষক সকলৰ ৰেপট পাঠ কৰা হল৷ আৰু সৰ্ব্ব সম্মতি ক্ৰমে উক্ত পুথি সংগ্ৰহ কৰ্ত্তাক ১০০ এশ টকা দি পুথি প্ৰকাশৰ সম্পৰ্কে সহায় কৰিবলৈ স্থিৰ কৰা হ’ল৷ +++

       স্বাক্ষৰ
   শ্ৰীপূৰ্ণানন্দ শৰ্ম্মা
   প্ৰধান সম্পাদক।
১০ আঘোন, ১৮৪৯ শক।
স্বাক্ষৰ—      
শ্ৰীৰাধাকান্ত সন্দিকৈ
সভাপতি       
২৬।১২।২৭   
[ ১১ ] “কাইথেলী অঙ্কা"ভিধেয়া পুস্তিকেয়ং শ্ৰীযুক্ত দণ্ডী ৰাম দত্ত মহাশয়েন সম্পাদিতা৷ ইয়ং হি পুস্তিকা আসাম সাহিত্য সভা পক্ষতঃ সমাদৃতা, অসামবাসিনাং প্ৰাচিনা-মূল্য-দুৰ্ল্লভ-সম্পত্তিৰিয়ং সম্পাদক মহাশয়েন যত্নতঃ সগৃহিতেতি বিশ্বস্তাচ৷ বয়মপস্যা আলােচনায়া স্পীতাস্মঃ৷ সংস্কৃতবিদ্যালয়েশ্যা বহুলপ্ৰচাৰাৎ সংস্কৃত ছাত্ৰানামুন্নতিৰবশ্যম্ভাবিণীতিশম্‌।। স্বাক্ষৰ { ৺বিল্বেশ্বৰ বৰদাশ্ৰম বিদ্যালয়াধ্যাপক শ্ৰীৰজত চন্দ্ৰ স্মৃতিশাস্ত্ৰি ব্যাকৰণ তীৰ্থস্য ১৮৫১ এতচ্ছকাব্দীয় পৌষশ্য দ্বিতীয়াদিবসীয়ালিপিৰিয়মিতি৷ [ ১২ ]
পুৰস্কাৰৰ সংক্ষিপ্ত বিবৰণ৷

“কাইথেলী অঙ্কাৱলীৰ“ সংগ্ৰাহক শ্ৰীযুক্ত দণ্ডীৰাম দত্ত
মহাশয়ে
কাইথেলী অঙ্কনো কি আৰু কেনেকৈ সংগ্ৰহ কৰা হ’ল তাৰ
বিস্তৃত বিবৰণ পাতনিত দিছে৷ অঙ্ক বিলাকৰ পৰা আগৰ দিনত অসমীয়া
কায়স্থ সকলৰ ভিতৰত গণন বিদ্যাৰ চৰ্চ্চা কেনে চমৎকাৰ আছিল
তাক বেছকৈ অনুমান কৰিব পাৰি৷ “লীলাৱতী“ শুভঙ্কৰী আদি গণিত
পুথিত থকা প্ৰণালী সৈতে এই কাইথেলী অঙ্কৰ প্ৰণালীৰ প্ৰায় মিলে৷
সংগ্ৰাহকে অহো পুৰুষাৰ্থ কৰি অনেক ঠাইত ঘূৰি এই পুৰণি কলীয়া
... গনন বিদ্যাৰ চানেকি উদ্ধাৰ কৰি আসমীয়াৰ প্ৰাচীন
...নিদৰ্শন এটি ৰক্ষা কৰিছে৷ সেইবাবে তেওঁ সদৌ
অসমীয়া ৰাইজৰ ধন্যবাদৰ পাত্ৰ
৷ স্বদেশৰ
প্ৰাচীন লুপ্ত ৰত্ন উদ্ধাৰ আৰু ৰক্ষাৰ সম্পৰ্কে “দয়” মহাশয়ৰ এই উদ্যম
নিস্চয় প্ৰশংসনীয়৷
২/ সংগ্ৰাহকে এই পুথিখনি হাতে লিখা অৱস্থাতে উপদেশ আৰু
সাহায্য পাবৰ আশাৰে আসাম সাহিত্য সভালৈ পঠাইছিল৷ কাৰ্য্য-নিৰ্ব্বাহক
সভাই পুথি খনি চাবৰ নিমিত্তে তিনিজন সভ্যৰে পৰীক্ষক সমিতি নিযুক্ত
কৰি দিছিল৷ উক্ত সমিতিৰ মন্তব্য অনুসৰি এই পুথিখনি অসমীয়াৰ
প্ৰাচীন গৌৰৱৰ চিন স্বৰূপে প্ৰকাশিত হোৱা উচিত বুলি কাৰ্য্য নিৰ্ব্বাহক
সভাই মীমাংসা কৰে; আৰু পুথি খনি প্ৰকাশ যোগ্য কৰি সুশৃঙ্খলাকৈ
সজাই দিবলৈ সংগ্ৰাহকলৈ ওভোতাই পঠাবলৈ আদেশ কৰে৷
কাৰ্য্যনিৰ্ব্বাহক সমিতিৰ উপদেশ মতে সংগ্ৰাহকে সম্পূৰ্ণকৈ সম্পাদন
কৰি দিয়াৰ পিচত পূৰ্ব্ব নিযুক্ত সমিতিৰ সভ্যসকলকে কিতাপখনি পুনৰ

[ ১৩ ] চাই দিবলৈ হাৰ হিয়৷ + র ; থাক তেওঁগোক মৰখ্য আয়ুসৰি

"কাইদেৱী অন্ধাধনী” ছপা কৰি ৰাইজৰ মাজত প্ৰকাশ কৰিবৰ নিমিত্তে সংগ্রাংকর সাহাব্য স্বৰূপে ১০০ এশ উকা পুৰস্কাৰ দিয়া হয়। এই পুথিয়ে ৰাইজৰ পৰা যথোচিত সদাংৰ পাব বুলি কাৰ্য্য নিৰ্বাহক সভাই মাশ কৰিছে। চন্দ্ৰকান্তসন্দিকৈ হল) পার-ফ্লপূৰ্ণানন্দ শৰ্মা যোৰহাট ‘ প্রধান সম্পাদক ১ আঘোন, ১৮৫১*ক। ইং ২৭|১১২৯ মাসাম সাহিত্য সভাবোৰহাট। [ ১৪ ] ________________

সূচীপত্র। । প্রথম অধ্যায় {1} সৰঙী বন্দনা ... (৬টা) ২। দ্বিতীয় অধ্যায় (৫) আৰগুণ। ৩। তৃতীয় অধ্যায় (1) পূৰণ অঞ্চৰ নিয়ম ~ ৭টা ৪। চতুর্থ অধ্যায় (1) বিশিষ্ট ভাবৰ আমােদজনক চমংকাৰ অৱ (১১ট!) ৮৫। পঞ্চম অধ্যায় ওপৰঞ্চি ... (৭টা) •• --১৪ {1} •১ কায়স্থঃ-এওঁ বহুত অঙ্ক ৰচনা কৰে। শুভঙ্কৰী মৌখিক গণনাও এওঁৰে ৰচিত। এওঁৰ ঘৰ কামৰূপৰ ধৰ্ম্মপুৰ মৌজাৰ অন্তর্গত চাটা গারত আছিল। চামটাৰ বৰ্তমান মজুমদাৰ বংশৰ উপৰি পুৰুষ। এই কথা প্রাচ্য বিদ্যমহাব শ্রীল শ্ৰীযুক্ত নগেন্দ্রনাথ বসু মহাশয়ে কয়। আমাৰ অনুমানত ই সঁচা বুলি ধৰা পৰিল। (11) চুড়ামণিঃ-একে নামৰ দুজন পণ্ডিত। এঞ্জন চণ্ডীৰৰ ভূঞাৰ বংশৰ। বৰদোৱাত ঘৰ থকাৰ প্রমাণ আছে। (iii) দুর্গাবৰ বা দুগাবৰী কায়স্থই গীতি কাবাত লিখা দুৰ্গাৰী পুথি কামৰূপত আজিও প্রচলিত। এওঁৰ ঘৰ হাজো, মনাহ কুছিৰ ওচৰত আছিল। (iv) কাইশেলী “খ” হে ধদিও এই পুথিত ** আছে। (v) হৃদয়ানন্দ ধৰ্মপুৰ মৌজাৰ বৰি গাৱঁৰ শ্ৰীযুত ধনীৰাম ৰক্ত মহাশয়ৰ উপৰি পুৰুষ। [ ১৫ ] ________________

সাঙ্কেতিক চিঃ। ১। (১) শশী, চন্দ্র, নিশাপতি, মহী (২) নেত্র, ধূ, ক, পাখা (৩) ৰাম, বত্যুি (৪) কেন, যুগ (৫) বাশ {৭) সমুদ্র, মুলি (৮) বসু, নাগ (৯) গ্রহ (10) ডিশ, লােকপাল ১১-১১ ১২১২ (বাইশ) খে,খণ্ড) (১২) আদিত্য (১৩) ভুবন (১০} গগণ, আকাশ (I) বুম্বা। (ক) (X) দুইপা (II) কষ্ট বা ক (জাতি) (XI) চটা (iii) বং (কৰ} (xii) আউৰ (টাৰ (XIIt) বেৰ (V) একুন (এক) (XIV) দুৱা (VI) কেক (কেৰেলা) (XV) ৷ (Vll) তেকৰ (তিনি কৰা) {Xvl} লাগি (viii) উণ (কম) (XVII) হেঠের (X} মাধবীমাস (চত-ৰহাগ) {কুই) দুবাৰ সিমান [ ১৬ ]  [ ১৭ ] ________________

কাইভে অঞ্চ। PLEASE HANDLE THE BOOK CAREFULLY. —প্রথম অধ্যায় সৰস্বতী কনা! সৰস্তুতী সৰস্বতী মহাভাগ্যে দেবী। বিদ্যা বাগীশ্বৰী নীলবর্ণে কুণ্ডল কর্ণে, আনে"বলে সৰস্বতী আমি বােলে আই। যিবা খিনি পাহৰৰ আই জিলা সােৱৰাই । মাৰিলে। ফোট, লাগিল শাঠি। আই সৰস্বতী থাক কণ্ঠও উঠি । কত থাকি কৰিবা হিত। আমাক কৰিব ৰাজ, পণ্ডিত। DISTRICT LIBRARY (HEM RADIO .

. [ ১৮ ]

কলমৰ উৎপত্তি৷

(১)
কৈলাশ শিখৰে কলমৰ উৎপত্তি৷
মনুষ্যক লই নমাইলা মাৱ সৰস্বতী৷৷
খঞ্জল ভুজঙ্গ যেই অঙ্গজ সমান৷
বিপৰীত দেখোঁ তাৰ জিহ্বা দুই খান৷৷
চলিব নোৱাৰে সি নাহি তাৰ বল৷
পৰহস্তে থাকি সিটো মাৰে বজ্ৰসৰ৷
কালি দেৱালিত থাকি দেখোঁ ছায়া মায়া৷
বিপৰীত দেখোঁ তাৰ অদ্ভুত কায়া৷৷
ৰাজ সমাজত থাকি যিটো কৰ্ম্ম কৰে৷
সি কাৰণে কলম ভৈলা কৰ্ণৰ উপৰে৷

(২)
কৰ্ণোপৰে বসতি সদায় হয় তাৰ৷
ভাল-মন্দ সবাকাৰ কৰয় বিচাৰ৷৷
বিচাৰ কৰিয়া কিন্তু বহে মৌন খালি৷
পুৰস্কাৰৰ মধ্যে তাৰ মুখে দিয়ে কালি৷

(৩)
নােহে সৰ্পৰাজ গৰ্ত্তত শয়ন৷
সঘনে চলে দক্ষিণে গমন৷৷

[ ১৯ ]

নাহিকে ৰস দীঘল ঠোট৷
মাংস নাহিকে হাৰ গোট৷৷
নৰৰে আহাৰ সঘনে চলে৷
সকল লােকে তাকে পূজা কৰে৷

(৪)
দুই জিহ্বা কিন্তু নােহে সপিনী৷
পঞ্চ ভ্ৰাতা কিন্তু নােহে পাঞ্চালী৷
কৃষ্ণ সাগৰে কিন্তু পিয়ে পানী৷

(৫)
এক মূৰ দুই জিহ্বা কালকুট খায়৷
খৰতৰ বেগে চলে দূৰকো নাযায়৷

(৬)
জ্যোতিষ যে আক চুড়ামী কহে৷
বালেক সবােক প্ৰতি কায়ী সকলে৷
নিন্দা নকৰিবা মহামূঢ় অল্পমতি৷
গৰুৰ সদৃশ তােৰাৰ চৰি৷
লোপ দিয়া মােৰ মতি, মনৰ লগক৷
ইয়াক কৰিলো বালক সবে সঙ্গতি৷
প্ৰথম কালত নানা মত বিদ্যা৷
মধ্যম কালে ধন উপাৰ্জ্জন৷

[ ২০ ]

[৪]
তৃতীয় কাল’ত পুণ্য যে সৰ্বস্ব
কৰি আছে সৰ্ব্বজন
হেন জনি যত্নে সন্ত উপদেশে
সাধুত পিৰিতি কৰি,
সংসাৰ নিকাৰ এৰাইবাহ তেৰে
ভাকি বােলা হৰি হৰি!!

___

[ ২১ ]

শ্ৰীকৃষ্ণায় নমঃ৷

-দ্বিতীয় অধ্যায়
___________
আৰম্ভণ৷

চুৰামণি৷
জয় জয় অনাদি ঈশ্বৰ ভগৱন্ত৷
জয় জয় ব্ৰহ্মা বিষ্ণু মহেশ অনন্ত৷
হেয় কৃষ্ণক কৰোঁ প্ৰণতি সৰ্ব্বথা৷
বিৰচিলা চুড়ামণি কিতাপৰ কথা৷
অগাধ শাস্ত্ৰৰ কথা বুজিব নােৱাৰি৷
মহেশৰ আগে পূৰ্ব্বে কহি আছে হৰি৷
পৰম গোপনি শাস্ত্ৰ মধ্যৰ কথাটি৷
শুনিলােৱা কায়স্থৰ বুদ্ধিৰেই আটি৷
ইটো শাস্ত্ৰ কথা কেৱে নজানন্ত আনে৷
কেৱল সহজে মাত্ৰ জানে মহাদেৱে৷
ইক্ষাকু কুৰু আদি কৰি যত ৰজা ছৈলা৷
ইটো শাস্ত্ৰ তাৰা সবে বিচাৰিবে লৈলা৷
বন্ধন আনন্দ সবে কিছু ধন পাইলা৷
তাৰা সবে আনি তাক প্ৰচাৰ কৰিল৷

[ ২২ ]

[৬]
তাক দেখি অজ্ঞে পদ কৰিবাক চাওঁ৷
অভয় চৰণে যদি আজ্ঞা কিছু পাওঁ৷৷
তুমি পূৰ্ব্বে সৰস্বতী মাতৃক যে জানিলা৷
জান চক্ষে তাৰা সবে হাতে প্ৰকাশিলা৷৷
লক্ষ্মী মাতৃ বিষ্ণুগণে তুষ্ট কৰিলন্ত৷
সেই কাৰণে তাৰা দেৱ পুজনী ভৈলন্ত৷
সৰস্বতী মাতৃক যে নমস্কাৰ কৰি৷
আৰম্ভিলো পদ গুৰু আজ্ঞা শিৰে ধৰি৷
পূৰ্ব্ব হৈতে মহাজনে অঙ্ক নিবন্ধয়৷
পদবন্ধে জ্যোতিষক চুড়ামণি কয়৷
নধৰিবা দোষ আত কায়স্থ সকলে৷
ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ অঙ্ক কিছু তুলিছোঁ অকলে৷৷

(১)
এক বিদ্যালয়ে কিছু আছিলেক ছাত্ৰ৷
শুনি চাহে ইসব বিদ্যাত নােহে পাত্ৰ৷৷
তথাপিতো গুৰুৰ যে আজ্ঞা কিছু পাইলা৷
ইটো শাস্ত্ৰ খানক যে চাইবাক লৈলা
সৰস্বতী মাতৃক যে নমস্কাৰ কৰি৷
আৰম্ভিলা পদ গুৰু আজ্ঞা শিৰে ধৰি৷৷
এক গুৰু: প্ৰথম নাম৷
দ্বিতীয়ে দশম স্তথা৷

[ ২৩ ]

[৭]
তৃতীয়ে শতকঞ্চৈব৷
চতুৰ্থে সহ বুৰ্ব্বিত:৷
পঞ্চমে অযুতো নাম৷
ষষ্ঠে লক্ষ মুদা দ্বৃতং৷
সপ্তমে নিযুতো নাম৷
অষ্টমে কৌটি মুচ্যতে৷
নবমে অৰ্ব্ব দং নাম৷
দশমোনৰ্ব্বুদ স্তথা৷
খৰ্ব্বে একাদশো নাম৷
মহাখৰ্ব্বে চ দ্বাদশঃ৷
বৃন্দ ত্ৰয়োদশো নাম৷
মহা” চতুৰ্দশঃ৷
মহাবৃন্দ ষোড়ষ:৷
শঙ্খ সপ্তদশো নাম৷
মহাশঙ্খ অষ্টাদশ:৷
আক্ষৌহিন্যুনবিংশতিঃ
মহা অক্ষৌহিনী বিংশতিৰেবচ৷
ধূলি: বিংশতিৰেকাধিক:৷
দ্বাবিংশতি: মহাধূলি:৷
ত্ৰিবিংশতি: সেনাকিনি৷
চতুৰ্ব্বিংশতি: বদাকিনি৷
পঞ্চবিংশতি: সাগৰখ্যাত৷
ষড় বিংশতি: মহাসাগৰ:৷
ব্ৰহ্মগুণ্যা সপ্তবিংশত্যা৷

[ ২৪ ] ________________

[৮] ত্রি পঞ্চবিংশতিতালক। উনত্রিংশবিশতিতালক বেৎ। আতঃপৰে আৰ অপৰ অঙ্ক বৰ্ত্ততে। ইতি অঙ্ক গণিতা আয্যা সমাপ্ত। মনুষ্য পীড়া শস্যা হানি কৰোঁতে ভূমি কর্পৰ মিনে কুলীৰে, মকৰে চ কুম্ভে, সিংহে তুলাং, মিথুনে চ কন্যে কুম্ভ ধনুকন্যা, পয়াে ধৰিত্রে মেষে, বৃষে ৮ গজ। চলন্তি। কপ চলতি মৃত্যু দুর্ভিক্ষ মম্মথ পাগ, কুশল সর্বজন্তুনাম পৃথিবীঞ্চ গজে সােহপি, ৰবি সম, কুবাৰে, ভূমিকম্প যদি সুতে। তত্তৰ খৰ প্রমাণ। দীর্ঘে দশ আঙ্গুলি প্রস্থে অষ্টাঙ্গুলক যে পৰিমাণ বুলি কদাচিতে ৰব যি জনে কয়। প্রস্থৰ যে দেৰি দীঘ্ৰে জানিবা নিশ্চয়। [ ২৫ ] ________________

মােহল বিবৰণ কথা শুন দিয়া মন। প্রবয়ি কাজত লিখিব যতন। বি দিশত কৰে যি মহা বসতি। কহে সভষদ সবে শুনা কমতি। ওঁৰখ ভাঙ্গিয়া চাৰি ভাগ কৰিবেক। বামে তিনি ভাগক সুকৰে লিখিবেক। পুনুরূপি আদি ভাগ কৰি চাৰিখান। বামে এক ভাগ চাৰি হৰকৰ স্থান । দুইভাগ চাৰিয়া তথা কাতৰ গতি। ত্রিভাগ চাৰিয়া হৰে কত বসতি। মধ্যে দুই ভাগ জানা ব্রেন্ত হলে স্থিতি। তাৰ মধ্যে দুই ভাগ কেদাৰ যে কয়। চোট বৰ কেদাৰ কেদাৰ দুই হয় । ওৰখৰ অৰ্দ্ধভাগে জিক্সা কৰে গতি। জিল্লাৰ অৰ্দ্ধেক ভাগে কেনাৰ স্থিতি। তদন্ধ ভাগ নিম ৰেকলা চলয়। তাৰম পচল জানা হেনা দুতয় । এহি সব মােহল লিপিবা কিতাপত। প্রস্থে প্রস্থে কাগজ চর হােৱ বেকত। [ ২৬ ] ________________

[ ১ ] [ পিয়লৰ অৰ্যা ] দীর্ঘৰ অন্ধত প্ৰ পূৰি । উভয় অঙ্কক একুন কৰি এ দুখানি মূচিলে বহে যত। সেইখানি কালি পৰম তত্ত্ব ৪ কালি প্রতি কাণি কৰি জন। চাৰি কাশি এক কঠাৰ প্রমাণ। চাৰি কঠায় এক দোন । কৰি দোনে বিশিৰ গােণ ছয় দোন এক কঠায় ভেকে হয় । তিনি বিশি আঢ়ৈ দোন হাজাৰে কয় । যােল্প বিশি কোঠৰ লয়। ভাবিয়া দেখ নাহি সংশয়। বকুৰ বােল পানি নকৰিবা হেলা। চৌকন্টিয়া কৰা লৈব প্রস্তাবৰ বেলা । দীর্ঘ প্রস্থৰ গজকে পূৰি। উভয় অঙ্কক একুশ কৰি। দুখানি ত্যজিলে বহে যত। সেইনি কালি পৰম তত্ত্ব। যেই কাণি সেই পােশ। চাৰি কাশি কঠা, চাৰি কঠায় দেন। [ ২৭ ] ________________

| [১১] কুৰি দৌনে হয় বিশি। যােল বিশি কোঠ জমি লৈব কসি। চাঙনী :-দীর্ঘে *স্থ ১০ ৫শ ১০ ০ ৭ পুৰিলে ১•••• হব। ইয়াৰে দুই ভাগ ত্যজিলে অর্থাৎ একক, দশক সংখ্যা এৰিলে ১৪৪ কালি থাকিব। কালি প্রতি কানি দৰে, ছয় দোন কঠা জমি হয়। এৰ কুৰি দোমে বিশি। যি ৫ােণ সি বিশি। এক কোষ্ঠ এক বিশি এক দোন এক কঠ। এক কালি তিনি মুঠা। পিয়লৰ আৰ্যা সম্পূর্ণ। দীর্ঘ প্রস্থে পৃৰিব । শেষ দুই ভাগ কৰিব খণ্ড। ও ভাগে লেচা জানি। পঞ্চিত লেচায় কাৰ মান । একুশ অঙ্কৰ দোনে পৃৰি। চাৰি দোনে পূৰা ধৰি । চাৰি কঠায় হয়ে দেন। পুৰণি অল্প এহি গুণ। পুৰাৰ মা দোখানাৰ চাল। কহে চামৰাৱৰাজ পিয়াল দেশীয় পিলৰ অৰ্ষা সম্পূর্ণ [ ২৮ ] ________________

[১২] চোৱাল্লিশ চোৱাল্লিশ দিয়া মাখে। চোৱা চৌত্রিশ দিয়া তাতে। কি খৰি গনি লিখা হে নাথ। পােন্ধৰশ বাইশ শুন্য সাত । সপ্ত শূন্য পাখা পাখা। বাণ চন্দ্ৰে কৰিব লেখা । ঘোৰাৰ পৃষ্ঠে দিয়া ৰাম। অষ্ঠ কঠাৰ এহি নাম । পাতনি অঙ্ক ১৫২২৭। মূল অঙ্ক ৭৩। | যােক্কশ বাইশ শূন্য চয়।। যাের দিয়া পুৰিবি তুই। পূৰিয়া * দেখি নিশ। ৮ দশ’ংশ পানি স] দোৱা সৰ নােৱা সৰ . দোৰ নেয়া বস। চাৰি কাণ চাৰি পােশ। আৰু গত দশ । পাতনি অঙ্ক ২৫৯৫ ২৯৬, মুল অঙ্ক ৪১ । [ ২৯ ] ________________

[ ১৩ ] ৯। ৰাৰ বাণ বাণ বা ভু। দপাংশৰ ঘৰ অঙ্কে অষ্ট কঠা আন। অষ্ট কঠাৰ অঙ্কে দংশয় আন। ১• | পােশ বাইশ শুন্য সাত নেত্রে দি পুৰিব তাত বৃদ্ধ অনুষ্ঠি- ইহাকে বলে পাতনি অঙ্ক কহে'বকুলে। ১১। পাতনি অঙ্ক ৪ ৫৬৬২১, মূলঅঙ্ক ২৪' । যুগবান ৰস ৰস কৰ শচীখণ্ডা ভুজ যুগ বান পােণ ৰস মণ্ড। দুই বৎ দুই কণ্ঠ ভাগৰ শেষ এহি নিয়মে বৃদ্ধ অঙ্গুষ্টি প্রবেশ ১২। ১৫৮২৪৬৯:২।। শী, কামবাগ, অষ্টবসু শূন্য, ক, বব কল নব গ্রহ, শশা, কষ নিষঙ্ক পৰিজান । নিষঙ্ক পঢ়লে বুদ্ধি বাড়ে অনুপম। কায়স্থ বকুলে কয় ভাগৰ নিৰ্ণয়। এক পােণ দশ বতে পিণ্ডক পূজয় । ২৩৭ ৩৭৩৮, ভূজভৰ, নেত্র সপ্তশুন্য ৰূম, সপ্তশূন্য বহি, ৰস, বম্ব আন ই অঙ্কক বুলি উভয় খৰিনাম। কায়স্থ বাঘব কয় ভাগৰ নির্ণয় [ ৩০ ] { ১৪} পোন্ধব গণ্ডাই অক পূৰিবা নিশ্চয় । খাদৰে ভাই তুমি চাহা৷ প্ৰতিকাৰ । ভেটি পানি লোৱা চলা কায়স্থ ছৱাৰ । ভেটি খানি লোৱা তুমি কায়স্থ হবাৰে । ভাল মাত পিৰিতি কৰিও বাৰম্বাৰে । বস্ত্ৰ কৰ কৰনিও সধকৰ কষি টঙ্কা মন্ত্ৰে বিষ ঝাৰি ”ক পারি। হববিধই । কিতাপত দিলে বিষ নহৈবেক আা ৰ আকে জানি ভায়াৰে কায়স্থক ন কৰিয়ো বৈৰী। মাৰিতে জায়াইবে পাৰে যেন ধনত্রী। কায়স্থৰ গুণ নাম দাতা ধৰ্ম্মৰাজ । বাস ঠাকুৰাণী কৰে দিব্য সভামাক । কলাম নামে একবাব পৃথিবীৰ তৃত । অভূত আচাৰ সিটো ভুঞ্জে কলিদত। পশু নুই পক্ষী তুই অৰণ্যত উৎপত্তি। ইহার নিমিত্তে কায় স্থৰ সম্পতি । সুহি বিহঙ্গম দীঘল ঠোট ; মাংস বজিত শৰীৰ গোট । নুহি সপ গান শয়ন। সদায় কৰে দাঁক্ষণ গমন । পাঞ্চপতি ন পাঞ্চা প। ছৌ iজ্ঞহ৷ ন চ সপিণী। রুবক্র৷ ন চ মাধাৰি । জি জ:নডি সি পওি তা । [ ৩১ ] ________________

| [১৪ ১৪। এক গৃহৰে বেঙেনা বাৰী । বেঙেনা আছে লক্ষ শাৰী। শাৰীত আছে অযুত ডাল। ছয় ছয় বুৰী লাগে ভাল । বেঙেনা বেচে ছয় ছয় বুৰী । বুজিও কায়স্থ পাতিয়া খৰি, কনা বেঙ কতেক কৰি ॥ উত্তৰ ১২০০০,০০,০০০ টা-বেঙেনা, ১৫। এক শিমুলিৰ নব ডা। একো ডালত নব নব পক্ষী, নব নব পক্ষীৰ নব নব বাহা। নব নব বাইত নব নব ডিম। নব নব ভিমত নব নব চাও। বুজিও কায়স্থ কতনা পাও। উত্তৰ ৫৯১ ১৪, চানা। ১৬। নৱ সেৰকৈ হটাৰ খান। নৱ লাখ হটা দৌল প্রমণ। মাসেশ্বসে মাহ খাই । সেই ই কতদনে যার ক্ষঃ ১। এক ৰতি সিন্দুৰে ন অনীক অতে। ন মােন সিন্দুৰে কত জনক বাতে। [ ৩২ ] ________________

| [ ১৬ ] কহিও কায়স্থ সব কিতাপত চাই। কতেক যে তিৰি ভৈলা দিওক বুজায়। ভাঙনী :--তাহাব ভাঙনী কথা শুনা মহাশয়। চল্লিশ সেৰে মােণ জানিবা নিশ্চয়। সেহি চল্লিশক ন দিয়া পুৰি। সেৰক বুজিবা তাতে কহে৷ নিস্ত কৰি। বত্রিশ অধিক চাৰি শত জানিওক। আশী দিয়া পূৰি তাকে তোলা কৰিওক ছিয়াবৈ পূৰি পুনঃ ৰতি বুজিওক। ন দিয়া পুৰি লিখি কন্যাক লওক। ইটো কথা এহিমানে সংহৰিয়া থওঁ। শুনা পাছে যেন ভৈল তাৰ কথা কওঁ। উত্তৰ ২৪৮৮৩২০০ তিৰি। (বকুল) ১৮। গােবিন্দ সেবিবে মনে কষ্যগণ গৈলা পৰম আনন্দে গৈয়া নিকট চাপিল। স্তুতি স্রোত্ৰ কৰি, সবে কৃষ্ণক ভলি তিত সস্তুষ্ট হুইয়া বস্ত্র এক দিল। সেই বস্ত্র কন্যাগণ চৌপাশে ধৰিলা। চাচাৰি আঙুল বস্তু সবেও লভিলা। গৃহে গৈয়া কন্যাগণে বাতিয়া লৈলন্ত। প্রস্থে দুই হস্ত দীর্ঘে আঠ হস্ত পাইল শুনিও কায়স্থ সব স্থিৰ কৰি মন। কত কন্যা কত বস্ত্র কহিও যতন। [ ৩৩ ] ________________

| ১৭ ] ভাঙনী -২৪ আঙুলে হাত জানিষা নিশ্চয়। ৩৬ কন্যা না হাতত হােৱয়। ষােড়শ ছাতক সেই ৩৬ৰে পূৰি। কায়স্থ কােণয় কথা বুজ শীঘ্ৰ কৰি ॥ পাঞ্চত ছয়ৰি কা বুজি শুক। কাৰ প্ৰমাণ সেই বস্ত্র ওক শুৰ —৫ ৭৬ কন্যা । ও ভুজ দিয়া ক'ৰব । তাত চতুর্বিংশে পূৰিয়া না বেদে হৰিৰ বানিয়া ম্য। এই অঙ্কে কন্য। বস্ত্র পথ।' जुरि अरू १८ তিনি চোৰ টেটোৱাল হাড়ে, দেৰ, দেৰৰ অণ; ৬াকে কােলে 'গুছিল বাও। =Jণ্ডা—বিষম পঞ্চকৰ কথা সোধে ষিৰ নৰে । সম বিষম একুন করিয়া সংজ্ঞাক হবে। হৰিলে যিনান নবধত বহি আছ। ভাগে ভাগে পূৰি লৈবা নাহিকে সংশয় ও • সাতশ ছাপন্ন হীৰ পাল। দ্বাদশ পর্বতে চলে সৰ্ব্বকা নব পুষ্কৰিণীত পিয়ে পান। সপ্ত ওভেৰ কৰি ধৰণী । [ ৩৪ ] ________________

। ১৮ ] সণ কৰি সৰ কৰি সৰ কৰি জান ! কহে কত হস্তী কৰ মাণ ও কহিয়ো কায়স্থ সব কিতাপত চাই । দশ পৰ্ব্বতে ইস্তা কতেক চায় । নব সমুদ্র ত না কতে। যে খায়। সাত গাে: স্তম্ভত হস্তী কক বান্ধয়। বাধঁ :--৬৩ যাতে শস্য জানি। ৮; আহি চৌবাশ পিরে পানা ৮ অষ্টও শতম্ভ বান্ধা। ডাকে বােল গুছি ধান্দা । ২১। এক ঘূপগাৱি ত্রিপন্থ গামিনী ! সপ্ত সমুদ্রে গিয়ে পানী। . ষড় ছায়া বিশ্রাম বিৰ।। দ্বাদশ গে”ে দোহন্ত থিৰা । ব্যক্তা - যুথালা অঙ্ক গুচে যিব জনে : আদ্য হন্তে ভাগে ভাগে লৈব পুণে অন্তে যি হয়, যূথ জানব। নিশ্চয়। ভাগে প্রতি হৰিলে সম হয়, নাহিকে সংশয়। ১২। ত্রিভি পাৰাবত-পঞ্চ, সপ্তভি সপ্তসাসা । সুপ্তানহানি, নবতি হিভি উৰ। ৰাজপুত্র বিমােদন। সান্তশত মানসা। ব্যক্ত অর্থ :--ম:ধ্য দিয়া তে ৪৫ পা ৪ চা। ভাঙ্গি ফেলায়াে কাচফুচা ।

  • (মঙ্গ অ}] [ ৩৫ ] t ৯ ]

২৩ । একে কিনে তিনি মিন। তিনি কিনে পক হবিণ । পাচে কিনে সাত ছা । সা৩ে কিনে এক বাণ। স্বপ দিল এক শত । ভাৰ সংখ্যা কহিওক । ভাঙনা :– মইাসন বুলিলেক পঞ্চ ৰয, ধগ্ৰ ৰদ মধে দিয়৷ তাক কহ। ল: হিকে সংশয় হাত। কহি এছেকিহাপত ৯ ঘণে জন্তুক ৯ার) । বাণে ৰূপ লিখি লব । জুই ফালে পৃৰওক । ধন জন্তু জানিওক । টোকা : কপ (১) একে কিনে ( প4 { } তিনি তিন () ১৫ মাছ ১৮। (৩) তিনি কিনে [ ফ্যা ৬ ] পহু হৰিণ (o) ৩• বিশ । ৩৫ () পাচে কিনে | সপ্ত (:) ; সাপ্ত ছাগ () ৭৯ ছাগ। ৪২ (৭যাতে কিনে {ষধ (. y এক বধ (১) ৬ বাঘ ১ . [ ৩৬ ] ________________

২৪ । [২০] তিভি পঞ্চ পায়। পঞ্চব্ধি সপ্ত ষড়স ঃ সপ্তভি নব হংসস্ট। নবভি ২িভি সেন। ৰূপ অঞ্জ এক শত। তাৰ সংখ্যা কহিওক । ভাঙনী:কিনােহে ক য়স্থ খাচা । মাঙ্গে দিয়া হিচা পাচা। দক্ষিণে এক চাবা। বামে রূপ বুজি ল। <ঃ, বেদ, বান, বেদ । ধ্যে দিয়া লােৱা দে। নাহিকে সংশয় তাত। কহি গাছে কিতাপ। টোকা ৯ ২০ ৩৫ . (৩) ত্রিভি ‘বহি : ৩) পঞ্চপাৰ (৫) পঞ্চভি ‘বেদ’ {6) সপৰ (৭) সপ্ততি ‘বাণ’ ৫ নব হাঁহ (১) নবভি বেদ’ {} ত্রি সেন। | (1) ১৫ পাৰ (৭) ২৮ বাৰ (৯) ৪৫ হহ (৩) ১২ সেন [ ৩৭ ] ________________

[২১] ২৫। এক দেশে আছে হস্তী সহষেক তাৰ । পদ্মবনে পশি পশি কৰয় বিহাৰ। একৈক বিহানে বঢ়ায়া গার। কত পদ্ম ভৈলা কহিও ঠাৱ । সম বিষম চন্দ্ৰাধিক অঙ্ক পূৰি। কহে দুর্গাদাস শুনিয়া অঙ্ক নােহে চুৰি। ২৮! শতৰে মধু দেখি খাৰি উৰাই। পঞ্চদিনে ভ্ৰমৰা দেৰ ৰাত্ৰি কৰি পাই । কতনা বৰিযে পা বাক পৰে। ধৰ কায়স্থ ফলি সাৰে । ব্যক্ত অর্থ -সেবক টকা কৰিব জানিয়া। তােলাক ৰাতি কৰিয়া আনিয়া । দেৰে কৰিবা বাতি অনুমানি। এতেকে বাণে পূৰিলে দিন এমণি। ২৭। এক দেশে আছে ফল অপাৰ। কাকে সুকে কল বত্রিশ শ, হকাৰ । তাৰে পাঞ্চ আম খাই কাকে । তাৰে দেড় কৰি খাই সুকে। কতনা সুক কতনা কাক । কতনা ফল কহিয়ো ত্যক। ২৮। আছিল পুষ্কৰিণী এক অতি চমংকাৰ। চাৰি পাবে আছে চাৰি লিঙ্গ শিৱৰ। আছর তাহাত এক অদ্ভূত নিয়ম। দিন প্রতি পূজা কৰে দিয়া পপ সম । [ ৩৮ ] ________________

[ ২২] প্রতি ঘাটে পুষ্প ধু পূজিতে লাগয় । ধুইবা মাকে পুষ্প দু গুণ হোয়। এই ৰূপে চাৰি লিঙ্গে পৃজিক যায় । কষ্ঠিত পুষ্প হলে এটিও নয় । কিমান পুষ্পেৰে বাপু লিঙ্গ পূজয় ॥ কহিওক বিজ্ঞজন নকৰিয়া ভয়। উত্তৰ-১৫টা ফুল। প্রতি শিহত ২টাকৈ দি পূজা কৰে ২৯ একতেন। ন নক্ষ, পাত পােন্ধৰ পৰে সৰে এক পাত। কহ কায়স্থ অঙ্কক ধৰি । কতনা ববিয পাত হয় সৰি । ৩০। আৰী হাত সর্প গোট অতি স্কুলৰ ! পশিব নােৱাৰে সৰ্পৰ্টৰ ভিতৰ । সাতদিন সাতৰাতি অ, আ ল যায়। কহিয়ো কায়স্থ কত দিনে পায়। জানী-গুনিয়া কায়স্থে পাছে ননে ওনি চাইলা। সেহি অংশী দাতুক যে নিশ্চয় জানিলা চতুর্দশ দিবসত এ4 আল জানিবা । চব্বিসেৰে পূৰি তাক আঙুল কৰিব। আশীক পূৰিয়! অাঙা লিখি লৈবা। চৈধ্যৰে পূৰিলে তাৰ কি পাইবা। তিনি শ যাহা দি তাহাক হৰিব। [ ৩৯ ] ________________

{ ২৩ । হৰিলাত অঞ্চ জানা যতেক যে হয়। বছৰ বুলি বুজি বা নাহিকে সংশয়। শেষ অঙ্ক খানিক যে, শি দি হৰিবা । মাহৰ হিচাব খিনি তাতে লিখা পাইবা ৪ শি দি হবিলে যতেক অঙ্ক ৰয়। দিন * বুজিবা তাক নাহিকে সংশয়। চৌসত্বৰ বংসত্ব,'আ হ fখা পাইবা। আশী হত সর্প গেট এত পশিলা। ৩১। যত তত পৰুকি তা পুবিধা শে। একুন কৰিা অস্ক বৃন্দ। বিবা শেষে। জমা অঙ্ক হৰিলে যত গণ্ডা বয়। টঙ্কা প্রতি পৰে গও। ইদানন্দ কয়। ওপৰে তামোল তলে দব। তালে কিনা অঞ্জক হব । লঞ্জে অঞ্চক যতেক পায় । কৰিৰ কাগুণে পূৰিয়া চায় ॥ মাহৰা কাটা : পাইকাৰে ভাই কহ বিশ্বাস। কত কৰি লৈ মাক মাস । ধত পােণ তত গণ্ডা। তাক কৰিব। তিনি খণ্ডা ভাগে এবিলে বহে যত। দিনে প্রতি পৰে তত। [ ৪০ ] ________________

| ২১ ; পাইকা জমা হল ভুয়ে। বুন্দা দিয়া গণ্ডা গিজে ॥ বুন্দা গুছাইলে যি পােণ দেখি। বট ক্রান্তি দুইগুণে লেখি চাৰি টকাকে হাত । আধেীকে ঘেৰা সিকিকে ভেৰা এটা ॥ কুৰি ৰূপৰ কুৰিটা । ভাঙনী : | ৩টাটকা ১২টা ঘোঁৰা ১৫টাটকা ৭৪ টা ২০ দুক, কেক, তেকৰ নি । কৰাই চাৰি চাৰি জাম। কুৰি কৰাই কুৰি ফi । কিনিয়া ভুঙ্কে বাম । ভাঙন :কায়স্থে বােলয় শুনিও কথাৰ ভাঙনা কহাে বুঙ্গায় মনত ভাবিয়া প্রমাণ লওক কিতাপ শাস্ত্ৰত চাই। সাজােট। ফেকৰ কৰি চৈধ্য কৰা, লিখি দৈবা। তিনি কৰাত শিমু এটা নিশ্চঃ জানি। [ ৪১ ] ________________

আৰু তিনি গােট কৰিৰ বাৰ গােট জাম। ইদৰে কুৰি কৰিৰ ফুৰি গােট ফল পাম? ৩৪। চোকে চোকে মইবা। পোলে পােণ কই।। বুৰীয়ে বুৰীয়ে বাটা কুৰি পােৰ কুৰিটা। ভাঙনী :-(১২) পােন্ধৰ পােৰ পােন্ধৰ (১৫ কইৰ (৪) চাৰি পােৰ এক (১) মইৰ। (১. এক পােণৰ চাৰি । ৪। বাট? এক মনুষ্যক এক টেঙা ল াগে । আনিব লাগে সপ্ত চৌকী ভাজে । অ অর্ধ ফল ৰাখে প্রতি খুনে। কত ফল কিনিয়া লৈলে কহিয়াে যতনে । ব্যক্ত অং: ভুজাধিক গণ্ডা ত্রিংশবিংশতি। অদৰে ফল দিবা চৌকী প্রতি। এতেকে সম হয় জানিবা নিশ্চয়। হতে চন্দ্র লয়া যাইবে নাহিকে সংশয় সােখাৰ মােলে যত পূৰণা। কাশৰ চোকে হা জানা। ৰেৰে বনীয়া হৈবা ভ্রান্তি। কাওণত নি গঙা বং ক্রান্তি ৰাতি । [ ৪২ ] ________________

[ ২৬ ]। হণ কালৰ অঙ্কখানি ভিৰ ক!ি আটে নাটে বলে বুদ্ধিয়ে হবি। {$াকে চোকে দেখি জাক। চাকে পােণে লৈ তাক । চোকে পেংণে বুধী সাৰ । পোণে পােণে পঞ্চ রং || চোক গঞ্জ শৈবা কড়া। পোণ গণ্ডা লৈব! জ! ! ষােল্ল জুয়ায় কবি এক বৎ । কহে বকুলে ধূলি সম্পত। কুলৰ বোল খানি নকৰিব হে'। চৌকঠিয় কৰা লৈব তা ; ৭. এক দেশে ভূমি এপুৰাৰ আছে । নদী নিয়ে নির্ধ ভাগ পাছে । এপাৰে আঠাইশ দুপাৰে বিংশতি কৰিছিল। গণনা করিতে লাগি কায়স্থ পাঞ্চি দিল গুনৰে কায়স্থ সবে শেখ মনে টা । ৰহিক 'থে খান, অপুৰৰ নাটী । ব্যক্ত অর্থ : ত্রিকোণ ভূমি যা পায় । তাক ত্রি জোখ কৰি লৈব ।। চোট দুই ভাগক গ্ৰ কৰি, কৰ ৰি হৰিব । আৰো এক জোখ তাকে কৰ দি হৰিব । [ ৪৩ ] ________________

[ ২৭ ] হৰিলে যিমান লব্ধ ৰহিয়াছে। লব্ধক লন্ধে পূৰিয় পাছ। সাতে হবি বানে পূবি । লেচা কৰিব সংশয় নকৰি ৮ মণ্ডল আকাৰ •ে দিন। পান। চৌদিশে ৰোই দুগিরা খান। যু:. কৰিবা কহিলে? জানি । লন্দুক লগ্ধে পৃবি অনি। চাৰি শতে হৰি পূৰা জান। মণ্ডলাকাৰৰ এহি প্রমাণ ৩৯। অঙ্গহান নাটা জখা পাই। তিনি ভাগ কৰি জোখাই । বন্ধুি হৰিবা কহিলে। জানি । লব্ধক দীর্ঘত পুৰিবা আনি। চাৰি শত হবি পূৱ জান 'অঙ্গানৰ এহি প্রমাণ। ॥ সর্পাকতৰোতথা ক্রমঃ গােমূত্র ভূমি যথা পাই। ভেঞ্চৰে ভেঞ্চৰে জুখিয়া চাই। ভেঙ্গৰে যে পৃৰিা তই। চাৰি শতে হৰিলে পূৰা ঃ ৪ [ ৪৪ ] ________________

[ ২৮ ] ৪১। কুণ্ডাৰ ৰেধা যতেক পায়। দুগুণ কৰিয়া তাকে চাই । চোৰাবৈদি ৰেখাক পূৰি। গােট বুজা ধনিয়া মনিয়া এৰি । ৪২। সুপক্ক ডালিম্ব গােট নাহি কাণা কুজা। পাকৰি দিয়া লেখক বুজা। ক পাকৰি থাকে তাক লিখি লৈবা । পাকৰিত ছিয়াবৈ টেক ধৰিবা । এহি মতে ডালিম্বৰ লিখা গেট। কন্তু ডাকে নাহি বঢ়া টোট। উত্তৰ ভা। হৃষ্টপুষ্ট ডালিমৰ শিৰত ৯৬টাকৈ গুটি থাকে। ৪৩. ত্রিশূন্য ৰস মহী কৰ বিজে। বসু ৰস বেদ কৰেন শুনিজে। এতে জানহ চৌযুগ সংখ্যা। বিশ সহস্ৰ তিয়াল্লিশ লক্ষ ৪৪। গ্রহ যােব। ইন্দুতেৰেহে মকসুজান। ৰাজা যুধিষ্ঠিৰ স্বর্গে গৈয়াে ভবেৎ কলিযুগ পৰিমাণ। কলিৰাজ্যে ভূবং ৰাজা, ধৰ্ম্মপুত্তযুধিষ্ঠিৰ। চতুং শতং বর্ষং ১৪*, যুষাঙ্কাদশৰৎসৰং ১২, নন্দঃ পঞ্চশতঙ্গেয়ং ৫, গৌতম চতুর্শতং ৪০০, মৰুৱকৰােৰাজ যধিক শ এয়ং এ, সপ্তমৱৰশং পঞ্চ ৫০ , সােহবজা মকৰয়ে । [ ৪৫ ] ________________

{ ২৯ ] এই সকলক একুন কৰি, শকাদিত্যৰ শক জুৰি ১৬৮৩, অঠত যি হয় সেই খানি দিন যায়। তাকে দি ৪:২০ হেজাৰত কাটিব। এতেকে লব্ধত যি ২য় সেই পানি থাকে বুজা হব। নবনগাচ স্কুলনা। তাতে শকাদিত্য শক জুনা। কলিৰ যােৱ বংসৰ সেহি খানি হয় । চাবিলক্ষ বত্রিশ হাজাৰত কাটিবা নাহি সংশয়। শোকৈতৃমৈকন্তু, হুয়েনধ নাক, বড় গামাঙ্গুলঞ্চৈব, চতুকিংশাণের। হস্তে ধম্ম, ধনুসাপঞ্চবি:শ লৈকোভিধিয়তে, বিংশালে ভ; দণ্ড, ক্রোশেদণ্ডচতুষ্টয়, যােজনাপিচতুতে, দিন নিচতুষ্টয়ে, পৰমায়ুযুগে কে. নিক্ষণচেতুষ্টয়ে, নিঃক্ষাদ্বাদশী , শিপাের্যবেভবেং, তুয্যবনকৈ, তে চবিংশমাসকা, চামাসকালে তদষ্টপকং ধ্রুবং। নাগামুতথৈ •• ত্রিগুনৰথানা , লক্ষ বােধ। ১০০০••, দশলক্ষবাজি ১৮,০০০০০, পদাবৃত্রিংশ : ৩০ •০ ৮ অক্ষোহিনকৈ বয়ােৰ্ব্বদন্তি !! শ্লোক। সৰত্যাপ্রসাদেন, মমবুদ্ধিৱলেন, অমপিজানামি ভানুমত্যাঃ তিল যা • [ ৪৬ ] ________________

ম 1 এক সদাগৰ ধনৰ সংখ্যা নাই । মৰিবাৰ কাল আহি মিলিলা নিশ্চয় । পুত্ৰ ভাৰ্য। তাৰ সবাকো মাতিন। তাপদাৰ লশে আনাে নাগৰি সকলো আসিল। সবে আসিবাৰ দেখি সাঙ্গে নকহিল পুত্রে অঙ্ক গতি প মনে বুজি পাইল । এহি বুলি পুত কহিলা ধনৰ কাহিনী। ছিন্নব্বৈ হবিলে বহিব লাগে তিনি । পচাব্বৈৰে হৰিলে ৰহিব লাগে অর্ধযুগ। (২) চোৰানব্বৈৰ হবিলে বহিব লাগে অদ্ধেৰ অযুগ (১; এহ বুলি সদাৰ যাপুৰে গৈলা ! টকাৰ কাহিনী সিট গুরত্ব কহিলা। সদাগৰৰ যত ধ; তাতে কি পাইল। অঙ্কৰ গতি কৈ তাউদ মৰি গৈ । সংসাৰ ভৰিয়া অঞ্চ গোট ৰৈ ভাঙ্গন -৯৪, ৯৫, ৬ ক পূৰি । ৯৩ এৰি এণ কৰি তিনিৰে পূৰি েr৫৭২৮ হব। ১৩ তিৰাবৈ তাজি-ণে ৮৫৭১৮৭ হব। এইখিনি সদাগৰৰ ধন ; আঠ লক্ষ সাত হাজাৰ একশত। আৰু চাৰি কৰি সাত জানিবাহ। তত ৪ এহি খানি ধন জানিবা নিশ্চয় কিতাপত বুজি লােৱা নাহিকে সংশয়। [ ৪৭ ] ________________

। ৩১] ৪৬। আৰু এক সদাগৰে বুলিলেক বাণী। বাে দিয়া হৰিলে ৰহিব লাগে তিনি। পঞ্চদশে হৰিলেক বহিবেক দুই। চতুর্দিশে হৰিলেক বহিবেক এক । তাক সেমিতে শত শত দ্বাপবাহা। পঞ্চদশে চতুৰ্নশে তাহাতে পূৰিব ! তাৰ পছে ষােড়শৰে গুণ কৰি লৈৰা। একুনৰ পৰা ব্ৰয়ােদশ এৰি দিব ? এইদৰে সৰ্বমুঠ যত অঞ্চ লৈা : তাহাতে বুজিয়া পাইব? সংশয় ভৈলা ॥ । উত্তৰ – ৪ x১০ x ১৬) = ৩৩ (৩৬-১৩) = ৩৪ * ৪৭। পাইকেৰে এই কভু বিশ্বা কত কৰি লৈয়া | মাহক মাহ । যত পোণ তত গণ্ডা, তাক কৰিলতান খাণ্ডা ভাগে এ বিলে বহে বত, দিনে প্রতি পৰে তত এক পূৰ। মুই দশ পাচ-ৰ মাটি। একফালে টা গু আছে এককালে ষাঠি । যত পূৰ বােলে তাক চাৰিশ; পূৰি । ঝ টা দিয়া মূল অস্কক হৰি। ইৰণৰ লব্ধ অক্ষুক পূৰ্বটাণ্ডত পূৰি । চাৰি শত হবিলে পূর্ব ধৰি [ ৪৮ ] ________________

[ ২ ] ৮। কলৌ আদ্যে বেৎ বাঙ্গা, ধর্মপুত্র যুধিষ্ঠিৰ চতুর্দশ শতং বর্ষ, যুক্ত দ্বাদশবর্ষ ১৪১১ নন পঞ্চশতং চৈব ৫০ । গৌতম চতুঃশতঃ ৪০, ময়ুৰস্ত কৰােৰাজ্য ষষ্ঠাধিক শতং এয়ং ৩৬, সপ্তাধিক শতং পঞ্চ, সােমৰাজা মকৰয়েৎ ৫৭, এই খানি কলিত ৰাজাৰ ভােগ । সত্যযুগৰ'দন ১৭২৮০০, তো ১২৯৬০ ধাপৰ ৮৪* ৫০, কলি ৪৩২০০০ মুতে চাৰি যুগৰ দিন ৪৩২০০ • ৪৯। রুগীৰ নাম “ণ কবি, সাবতিথি একর কবি। দমিশলাই সাতে হৰি। এ তিন ৰয় সাপ, যমৰ ঘৰৰ টানি আন, দুই চাৰি ৰয়, ছয়দিন কয়েক কি হয়। যদি থাকে শূন্য সাত তবে ৰুগীৰ মৃত্যু পাত । • পেটৰ বিষ উঠাতে নাখাব । বিষ নাহােৱাটো খুৱাব । পাণিঃ নাশৰ মন্ত্র - জগৎ সংহাৰ স্থিতি আছে নিৰঞ্জন, প্রথম শ্বাসত বাজ ভৈলা দেৱগণ। ঝক চাম যজুৰ অথৰ্ব্ব নাম । ব্ৰহ্মাক কৰিলা দান ॥ চাৰি বেদৰ চাৰি অঙ্কৰ তুলি । [ ৪৯ ] ________________

|| ৩৩ ] ব্রহ্মা উচ্ছাৰিলা, চৌষষ্টি ৰােগ, ব্যাধি হাৰামৰ কৰা পাণিকৃত ভৈলা, জুং কং ৰিং ফট । ৫১। ইৰ অমৰাৱতী বনে পাৰিজাত আছে। নিতে শলক্ষ পুষ্প ফুটি থাকে গাছে। শতেক বৎসৰে কোনে কৰিবে কওনা। একৈক পূস্পৰ মূল্য লক্ষ কোটি সাপ। ৫২। এক গৃহস্থৰ পাঞ্চ ভাই। মুঠতে আছে বিংশতি গাই । বাড় বাড়িয়াই এগুণ ক্রমে। বান্টী দিব লাগে পাঞ্চকো সমে। শুনৰে কায়স্থ কহিও মাটি। আগে বাৰ ধনু নহৈবা ঘাটি । ৩। এক সদাগৰ ৭৭৭ ৰূপ হাতত লৈ । নৃপতিৰ ঠাইত মাগিলে গৈ । ত্রি শুম্ভ তিনি ক্ষনে দিলে। জমা পতি উপত দিব মিলে। তলত যি হয় জানিবা ধন। এই অঙ্কৰ নাম কাটন। ৪৪। পাচ্চায় নবাবৰ হাতত্ত। চিপাহীলৈ ধন দিয়ে । উত্তম মধ্যম প্রকৃত ৰে। মাহিলী ধন দেই । উত্তম ৬, মধাম ২৩, প্রাকৃত ১১৫। মই ধন ৩৬৫। [ ৫০ ] ________________

৩৪] উবতিহা ইয়াক শিৰা | ঘহি খাইলে সপ্ন কাপয়ালত। মই | তেকে বিষ গুছে । ভুজ | পত লব। ( পর দোকান -~-{ পর তাতে এইটো ২০ | ঘৰ লিখি লৰে বিধ গুছে (কপাত জগত।+নাটি) ২০ ২২০ ‘বি জৰ উত্তৰ বৃষৰ দক্ষিণ আধিবৰ গুড় গুর সি হৰ পশ্চিম পশ্চিম পাই যেবে, সিংহ সৰ্ব্ব সুখ মিলায়ে ভেবে (ঘৱৰ ভেটি যায়। নিয়ম) । | ধৰি বৃষ

বৃষি

। সুন [ ৫১ ] ________________

PLEASE HANDLE THE BOOK CAREFULLT. তৃতীয় অধ্যায়। জ্যোতিষচুড়ামণি। ( সংখ্য) ১। সৰস্বতী মাতৃক যে নমস্কাৰ কৰি। আৰম্ভিলে পদ গুৰু আজ্ঞা শিৰে ধৰি । প্রথমতে এক দুই ক্রমে দশ ভাগ । দশে দশে শতভাগ জানিবাহা আম। এক শুন্য দিয়া শক বুজিবা। দশমত শূন্ত দিলে শতেক জানি। শতভাগে শুন্য দিলে সহস্রেক জান। সহত শূন্য অযুতৰ পৰিমাণ । অষুতত শূন্ঠে লক্ষ নিশ্চয় জানিবা। লক্ষত শুন্য দিয়া নিযুত বুজিবা । নি তত শূন্যে কোটি জানিবাহা সাৰে । সপ্তবিংশতিক লাগি এহিমতে বাড়ে। এফং শং শতং সহস্রক জালিক। অদ্ভুত লক্ষে নিযুত কোটিক লওক। অৰ্বদ নিৰ্বদ খর্ক মহাখৰ্ব্ব জানা নিন্ত কৰি। পদ্ম মহাপদ্ম শঙ্খ মহাশঙ্খ ধৰি। বৃন্দ মহাবৃন্দ ধূলি মহাধূলি গান। DISTRICT LIBRARY (HEM BARUA COLLECTION) [ ৫২ ] ________________

{ ৩৬ ] অক্ষৌহিনী মহা অক্ষৌহিনীৰ প্রমাণ। ত্রিবিংশ ভাগক যে সাগৰ বুলিওক । চতুর্ধ্বিংশ ভাগে মহা সাগৰ লৈওক। ব্ৰন্ধ, পদাকিনী, মহাপদাকিনী জান । সপ্তবিংশতিক লাগি লগ্নেক প্রমাণ। প্রথমতে সৰু নেওটা খন বুজি লৈবা। দুই চাৰি ক্ৰমে মধ্যে নেওক জানিব । দহ, শত ভাগ ইয়াত বুজিয়া লইবা । পাছে আঠ কঠাৰ যে প্রমাণ কৰিবা । উদাহৰণ (ক) । । । । অকে। শিলা আ হ র এ त्रि १ मा वि। ২৭ ২৮ ২৫ ২৪ ১৩ ২২ ২ ২৫ ১৯ ১৮ ২ ১৬ ১৫ পলা গ মহাস সা মহা আক্ষো | । । । । । মহাধু ধুলি মহা বৃদ্ধ মহাশ শ অমিশ্র পুৰণ(আঠকঠা) ২। সপ্ত পাৰা পাখা, বান চন্দ্র বামে লিখা। সেই অঙ্ক বাম পাতি লইবা । যত্নি সপ্ত দিয়া তাৰ পূৰিবাহ ভাগ। একত্ৰ কৰি আঠকঠা পাইব। লগ। বহি সন্তু দুগুণ কৰি তাক লৈবা । দশ ভাগ এহিম তাহাতে জানিবা ৪ [ ৫৩ ] ________________

[ ৩৭ ] পূৰণ কৰিবা তাক এহি অপে। আঠকঠা এহিৰূপে জানিবা স্বপে ইটো কথা এহিমানে সংহৰিয়া থওঁ । দশংশীয়াৰ আৰ্যাক যে প্রকিয়া কও। উদাহৰণ :-(খ) [ ৯২ পৃষ্ঠা } মিশ্ৰ পূৰণ (দশংশগ্ন ) ৩। দুয়া, বান মুয়া বাণ দুয়া ভুয়া ৰস। চাৰি ফারণ চাৰি পােণ আৰু গণ্ডা দল। দক্ষিণ লাগি আৰু ক্ৰমে পাতি নি । এক দুই গ্রুমে জুৰি হাতে জানি। অষ্টকৰ দৰে তাৰ পূৰিবাহা ভাগ। দশৎশয়া যাক বদলে তাতে পাইবা লাগ। উদাহৰণ—(গ) [ ৯৫ পৃষ্ঠা ] {বিস্কাউইি।} ৫। বিদ্যাউঠি বাক বােলে তাক শুনিক। আৰু লিখিয়া তাৰ প্ৰমাণ লওক। ধুগবান ৰস ৰস ভূজ শশী খণ্ডা। ভুজ যুগ বান পােশ দিব। ৰস গণ্ডা। দুই কৰা দুই কষ্ট তা লিখি লৈৰা। এহি খানি বিউঠি আৰ্যাক জানিবা । ভুজ যুগ বাণ পােণ ৰস গা লৈবা। আৰু আঠ কণ্ঠায় অরুত গনি। [ ৫৪ ] ________________

{ ৩৮ ] এক দশ শতং সহক জানিও। অযুত যে লাখ নিযুত কোটি লওক । ইটো কথা এহিমানে সংহৰিয়া গও। দন্ত কণ্ঠ কড়া গণ্ডা বুৰি পােশ কও উদাহৰণ -(খ’ [ ২ পৃষ্ঠা ] মিশ্রৰাশিৰ অৰ্যা। | নব পৰায়ে বসে জয় জানিবা নিশ্চয় অষ্ট জয়ায়ে এক বালা নাহিকে সংশয় । সপ্ত বালায়ে দস্তক যে জানিয়া থৈব ॥ তিনি দন্তে কণ্ঠ হােৱে তাতে লিখি লৈবা। তিনি কণ্ঠে এক কৰা ৰাখিবাহ। সাৰে । চাৰি কৰায় এক গণ্ডা বুজিবা সত্বৰে। পাঁচ গণ্ডারে বুৰী জানিবা নিশ্চয়। কুৰি গণ্ডায় এক পােণ নাহিকে সংশয়। চোক কাওনক সবে জানা এহিণ | দশ ভাগে অঙ্ক বাঢ়ে জানিবা স্বৰূপে। চাৰি পােশ এক চোক জানিব নিস্ত কৰি। যােল্প পােণে এক কাণ, বুজা শীঘ্ৰ কৰি। [ ৫৫ ] ________________

[ ৩৯ } মিশ্র সংখ্যাৰ লন। ৬। এক দম্ভে দশ দ চালনত হয়। এক কণ্ঠে দশ কণ্ঠ নাহিকে সংশয়। দুই দণে কুৰি বস্তু নিশ্চয় জানিব। দুই কৰা দুই দন্ত তাহাতে বুজি বা তিনি দন্তে শি দন্ত জানিবাহ। সাৰে। তিনি কৰা এক কণ্ঠ বুজিও সত্বৰে। চাৰি দিশে চল্লিশ দন্তক জানিও। চাৰি কৰা চাৰি দস্ত তাহাতে লওক। পাচ দশে পঞ্চাশ দত্তক নিবাহা । পাচ কৰা দুই দন্ত এক কণ্ঠ যাহা ছয় দশে যাঠী দম্ভ নিশ্চয় জানি। ছয় কৰা দুই কণ্ঠ তাহাতে যে লৈবা। সাত দশে সত্বৰি দন্তক জানিও। সতিক দুই কণ্ঠ এক লোক। আঠদশে আশী দঃ শীল্প কৰি ৰ। দুইগণ্ডা দুই কণ্ঠ দুই সন্তু ক। নব দশে নকৈ দৰু তাক জানিওক । দুই গণ্ডা দুই কৰা তাহাতে লওক। দশ দশে জানা শত স্তৰ প্রমাণ। দুই গণ্ড। তিনি কৰা এক দশু জান ? এহিমতে বিংপতি ভাগক লাগি লৈব।। তাৰ পাছে কণ্ঠৰ যে প্রমাণ কৰিব। [ ৫৬ ] ________________

| [ ৪ ] এক কণ্ঠে দশ কণ্ঠ নিশ্চয় জানি। তিনি কৰা এক কণ্ঠ তাতে বুজি লৈ। দুই দশে কুৰি । জানিবাহা সাৰে। ছয় কৰা দুই কণ্ঠ জানিবা সত্বৰে। তিনি দলে ৱিশ কণ্ঠ জানিবা নিশ্চয়। দুই গণ্ডা দুই কৰা নাহিক সংশয়। চাৰি দশে চল্লিশ বক জানিও। তিনি গণ্ড! চাৰি বই তাহাতে লওক। পাঁচ দশে পঞ্চাশ কণ্ঠক জানা সাৰে। চাৰি গও দুই বণ্ঠ বুজিও সত্বৰে । ছয় দশে ষাঠী কণ্ঠ বুজিয়া নিশ্চয়। পাচ গণ্ডা হােৱে সিটে। নাহিকে সংশয়। সাতদশে সৰি বঠক জানিও। সাৰে ‘চ গণ্ডা চাৰি কণ্ঠৰু লওক। আদশে আশী কণ্ঠ বুজিব। সৰ । ছয় গণ্ডা দুই কৰা দুই কণ্ঠ ধৰ। নয়দশে নব্বৈ কণ্ঠক জানিও। সাৰে সাত গণ্ডা হােৱে তাহাতে লও ক। দশ দশে শত কণ্ঠ তাহাতে জানি। আঠ গণ্ডা চাৰি কণ্ঠ তাহাতে যে লৈবা। কণ্ঠৰ ভাগক আবে এহিমানে থওঁ। কৰাৰ ভাগক কিছু প্রপঞ্চিয়। কওঁ। একে কৰা দশক কৰা জানিবা সাৰে। দুই দশে কুৰি কৰা বুজিবা সত্বৰে। [ ৫৭ ] ________________

[ ৪১ ] তিনি দশে ত্রিশ ধে কড়াক জানিব । সাৰে সাত গণ্ডা হয়ে তাহাতে যে লৈবা। চাৰি দশে চল্লিশ কৰাক জানিও। দশ গণ্ডা বুলি তাক নিশ্চয লওক। পাচ দশে পঞ্চাশ বৰ৷ জানিওক । সাৰে বাৰ গা বুলি তাক বুজিওক। চুদশে ষাঠী কৰা শ কৰি জান। পঞ্চদশ গও। ফোরেলয়ো প্রমাণ। সাদশে সৰি কৰাক জানিও। সাৰে সত্বৰ গাত তাহাতে কয়েক মাঠ দশে আশী কৰা জানা মহাশয়। একপােণ হােৱে তাত নাহিকে সংশয়। নব দশে নব্বৈ কৰক যে জানিও। একপােণ দশকৰা তাহাতে লৈয়ােক। দশ দশে শতকৰা জানিবাহা সাৰে। পাঁচ বুৰী বুলি তাক বুজিবা সত্বৰে ॥ কৰাৰ কথা আবে এহিমানে থওঁ। গণ্ডাৰ কথাক কিছু প্রপঋিয়া কওঁ। চানত গতাক সে দশ গা লৈবা} দুই দশে এক পােণ নিশ্চয় জানি। তিনি দশে ত্রিশ গণ্ডা জানিবা নিশ্চয়। ছয়বুৰী হোৱে সিটো নাহিকে সংশয়। চাৰি দশে চল্লিশ গাক জানিওক । দুই পােশ বুলি তাক নিশ্চয় লয়ােক। [ ৫৮ ] ________________

[ ৪২] পাঁচ দশে পঞ্চাশ গণ্ডাক জানা সাৰে । দশ বুৰী বুলি সেহি জানিবাহ। সাৰে । ছয় দশে ষাঠী গঙা তাহাতে যে জান । সাত দশে সত্বৰি গণ্ডাৰ যে প্রমাণ। আঠদশে আশী গণ্ড চাৰি পােণ হয়। এক চোক হােৱে সেহি নাহিকে সংশয় । নব দশে নব্বৈ গুণ্ডা বুলি তাক জান। চাৰি পােণ দশ গা ভাগ প্রমাণ। দশ দশে শতগণ্ডা পাচাপােণ ডন। গঙা শেষ ভৈলা এবে পৌণৰ প্রমাণ। এক পােণে দশ পােণ নিশ্চয় জানিবা । দুই দশে কুৰিপােণ পাঁচচোক লৈবা । তিনি দশে ত্রিশ পােশ জানিবাহা সাৰে। এক কাণ চৈধ্য পোণ জানিবা সত্বৰ। চাৰি দশে চল্লিশ পােণক জানিও। দুই কারণ আঠ পােণ তাহাতে লৈয়ােক। পাঁচশে পঞ্চাশ পােণক জানা সাৰে। তিনি কাওন দুপােশ বুলিও সত্বৰে। ছয় দশে যাঠী পােণ জানিবা নিশ্চয়। তিনি কারন তিনি চোক নাহিকে সংশয়। সাতে দশে সৰি পােশক জানিও। চাৰি কাণ দুপােশ তাহাতে লৈয়ােক। আঠ দলে আশী পােশ জানিহা সাৰে। [ ৫৯ ] ________________

৮। [ ৪৩ ] পাচ যে কাওণ হােৱে জানিব সত্বৰে । নব দশে নব্বৈ পােণক যে জানিওক । পাচ কাওণ দশ পােণ তাতে যে লৈয়ােক। দিশ দশে শতেক পােণক জানা সাৰে। ছয় কারণ চা পােণ বুজিও সত্বৰে । পােৰ ভাগক আবে ওহি মানে থওঁ। চোৰ ভাগক পিছু প্রপঝিয়া কওঁ। এক চোকে দহ চোক জানিবাহা সাৰে। সাৰে দুই কাপ হোৱে বুজিবাহ সাৰে । দুই দশে কুৰি চোক পচ কাওন জান। তিন দশে শি চোকে সাৰে সাত কারণ। চাৰি দশ চল্লিশ (চাকক জানিওক। ' দশ কাল ভৈল তাত নিশ্চয় লওক। পাচ দশে পঞ্চাশ চোক সাৰে বাৰ কাণ । ছয় দশে ষাঠী চোক পােন্ধৰ কাণ্ডণ। সাত পশে সৰি চোক জানিও। সাৰে সপ্তদশ কাওন নিশ্চয় লৈওক। আঠ দশে আশী চোকে ফুৰি কাওণ জান। নব দশে নব্বৈ চোকে সাৰে বাইশ, কারণ। দশ দশে শতেক যে চোক জানিও। পপি কাওণ ভৈলা নিশ্চয় লৈওক। কি কহিববা ইটো কথা এহি মানে কৈলা। পঞ্চকৰ কথা শুনা যে মত ভৈলা। [ ৬০ ] ________________

[ ৪৪ ? | ত্রিশ বিশত আনি খৰচ পুৰিব। জমা অঙ্ক দিয়া তাৰ ভাক হৰিবা । হৰণত অঙ্কু জানা যত খানি হয় । সহি খানি গণ্ডা বুলি জানিবা নিশ্চয় গিৰি প্রতি পৰে তাক জানিবাহা সাৰে । জামাত তুলিয়া তাক বুজিয়া সত্বৰে। {২য় ) যত গােট পাইক পােৱা কাণিক যে আনি। যােড়শ অঙ্কত তাক পূবিবাহ আনি। একুন কৰিলে তাকে অনা কৰি আনি। তাহাক জানিব। নিষ্টে বােলে সবে কাণি। যদি পাই থাকে তাক চৌগুণ কৰিবা । যদি পাই থাকে আৰু তাহাতে পুৰিবা । জমা অৰু বুলি তাক জানিবাহা সাৰে। যত টকা ফহে গণ্ডা কৰি সৰে। গণ্ডা কৰিৰৰ অৰে শুনিও ধৰণ। তিনি শত বিশ আনি কৰিবা আপন। ৰূপ দিয়া হাত যে পৃৰিব। নিশ্চয়। সেহি খনি গণ্ডা হোৱে নাহিকে সংশয়। সেহি অঙ্ক খানিক যে কৰি উপৰ। জমা অঙ্ক দিয়া হা কহিলেহু সাৰ। [ ৬১ ] ________________

[ ৪৫ ] ৰণত অঙ্ক জানা যতেক যে হয়। সেহি খানি গণ্ডা হেরে নাহিকে সংশয়। গিৰি প্রতি পৰে তাক জানিবাহা সাৰে। জমাত তুলিয়া তাক বুজিয়ে সৰে। গােট পাই পােৱা কাশিক জানিবা । পাতিয়া অনুক্রমে তাক লৈ। এহিমতে পঞ্চক সবক জানিও। কিতাপত চাইয়া আক প্রমাণ লৈয়ােক। চৌষষ্ঠীত তুলি গােট পাইকক জানিবা । তাৰ অৰ্দ্ধ ভাগ আনি দুই পােৱা লৈবা। তাৰ অর্ধ লইলে পােক যে জানি। তাৰ অৰ্থ ভাগক যে বোলে দুই কাণি। তাৰ অর্ধেক লইয়া যে কার্ণিক যে জান । তাৰ অৰ্থ ভাগে অগ্ধ কণিৰ প্রমাণ। | (৪র্থ } আৰু এক পঞ্চকৰ শুনা বিবৰণ। গিৰি টকা সব আনি কৰিব ব্যাপন যতেক পকি অঙ্ক পৰিব বুলিশে। একুশ কৰিয় অঙ্ক বুন্দা দিব শেষে। জমা অঙ্ক হৰিলাত যত অল্প হয়। গিৰি প্রতি পৰে সেহি নাহিকে সংশয়। [ ৬২ ] ________________

[ ৪৬ ? আৰু এক পঞ্চকৰ শুনি কাৰণ। জমা অঙ্ক দিয়া তাতে কৰিবা স্থাপন । কাওণ চোক পােণ দিয়া তুলিয়া চাহিব। যদি নহে বুৰ গা কৰাক য়ে দিব। সেহি অঙ্ক পুৰিত ৰূপ যে হেয়। সেহি খানি ৰাধিবাহ নাহকে সংশয় ও আৰু এক পঞ্চকৰ কথা কহে শুনা। বিষম পঞ্চক আক বােলে সর্বজন। চোক পোণ শ্যা যদি পঞ্চকে থাকয় । চোকে পােণ পােণে বুৰী নাহিকে সংশয়। কাওণত চোক যদি চোকে পােণ লৈবা। পােণে পােণে পঞ্চবং নিশ্চয় জানি। গণ্ডাত যে কৰা আছে তা জানিও। এহি অনুৰূপে তাৰ প্ৰমাণ লৈয়ােক। (৭ম } ১৫। আৰু এক পঞ্চকৰ শুনিও আতপৰে। একত্র কবিয়া তাতে পাইকক বুজিবা । গেট পাইক পােৱা কালি তাক বুজি লৈবা। ষোড়শ অঞ্চত আনি তাহাক পৃৰিবা। [ ৬৩ ] ________________

[ ৪৭ } জমা অঙ্ক বুলি তাক জানিহা সাৰে । যতৰূপ কহে গণ্ডা কৰিবাহ। তাৰে । সেহি অঙ্ক খানিক যে কৰিব। উপৰ। জমা অঙ্ক দিয়া হৰা কহিলেহে সাৰ । হৰিলাত অঞ্চ জানা যতেক যে হয় । এক কাণি পৰে সেহি নাহিকে সংশয় । যত মৌজা থাকে তাকে কাশি যে কৰিব।। সেহ অঙ্ক খানি দিয়া তাহাতে পৰিব । সবাকে একত্র কৰি ৰূপ জানিও। কহে চুড়ামার্গ চাহি প্রমাণ লয়ােক। ১৮। আৰু এক পঞ্চকক শুনিও আতপৰে । দেৰিয়া পঞ্চক আক বােলে সব মৰে। যােল্প ভাতৃ সমে এক গিৰি যে আছিল। সাৰে বাৰ ৰূপ লাগে তাহতে জানিলা। চাৰিৰি পাচ শিকি কৰি জানিও। চাৰি গিৰি চৈধ্য আনা তাহাতে লৈওক। চাৰি গিৰি দশ আনা বুজিয়া যে লৈ । তিনি গিৰি সাত আনা তাহাতে জানিব । এক গিৰি তিনি আনা ভাবত বুজিয়ােক। এহি মতে যােঙ্ক গিৰি বুজিয়া লৈয়ােক। দুই ভাগ কৰি আক দিক ভগ ই। ছয় টকা এক শিকি ভাত যে হোৱয়। [ ৬৪ ] ________________

[ ৪ ] গিৰিত ভগাই আক দিয়া ভাগ কৰি। ছয় উকা এক শিকা আঠ গিৰি ধৰি। ইয়াৰ জানি আবে শুনা আতপৰে। পাচসিক কৰি তিনি গিতি যে ধৰে । দশ আন। তিন গিৰি তাহাতে জানি। সাত আনা তিনি আন। তাতে লিখি লৈ। এহি আঠ গিৰিক যে এক ভাগ কৰি । অপৰ ভাগক তাতে বুজিবা নিষ্ট কৰি । পঞ্চবৰ কথা আবে এহিমানে থওঁ । মাহিনাৰ কথা কিছু প্রণঞ্চি। কওঁ। [ ৬৫ ] ________________

1 ৪৯ ] আহি (৩০ দিনীয়া মাছ-হলে } মাহিন যতেক বোলে কৰিবা দুগুণ। বুৰী ৰং ৰু তত কৰিবা একুণ। একুণ কৰিলে জানা হয় যেত। দিনে প্রতি পৰে নিষ্টে জানিহা তত। ১ ১৮। আৰু এক মহিলাৰ শুনা বিবৰণ। ‘পুষ্ণ দিয়া গা লৈ বুলিলে। ৰচণ। শুক গুছাই তাক দুগুণ কৰিব। যত অঙ্ক তত বট, আৰু কণ্ঠ লৈব। * ২ ১৯। এক এক মহিলাৰ শুনা আক্তপৰে। যত কাওন দেই তাক শীঘ্ৰ কৰি ধৰ। যত পােণ হােয়ে তাতে তত গণ্ডা লৈবা। সেহি গণ্ডা খানিক যে বত্বি দি হবিবার স্বই ভাগ ৰাখিবহ এক ভাগ এৰি। ইয়ে। এক মহিলা যে জানা নিষ্ট কৰি।। ৩

  • ১ মাহে ৬ টাকা হলে দিনে কিমান ? *২ মাহে ২০ টাকা হলে দিনে।

পান :-x = ১২ ১২ কৰা • (৩ ২৪ ২২ * ২৮ - ১২ ক্রান্তি - ১ ৪৮ক্রন = = = উঃ মােট ৪ পও মােহ (১২। ৪ = = = ১৬ গ = = [ ৬৬ ] ________________

[ ৫ ] ২৫। (৬ দিন হলে ) আৰু এক মহিনীৰ কথা কও না। বছৰ মহিন তাক বোলে সনা। এক মহাজনে এক পাইকক যায়ে। বছৰৰ মূৰত সেহি দশ রূপ পারে । মহাজনে পাছে কায়স্থক সুধিলেক। দিনে প্রতি কত পৰে তাক কহিয়েক । শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনত গুনিল। একরূপ আনি পাছে মনত কৰা কাক কৰিলা। বাৰ শত আশী কৰা তাহাক জানি। তিনি শত যাঠী দিয়া ভাগক হৰিবা । হৰিাত অঙ্ক যতেক যে হয় । দিনে প্রতি পৰে সেহি নাহিকে সংশয়। ৰূপে প্রতি তিনি কৰা এক কঃ জান। আৰু চাৰি দস্ত জান অঞ্চৰ প্ৰমাণ ৪ ইটো কথা এহিমানে সংহৰিয়া থওঁ। ধৰিদৰ কথা কিছু প্রপক্ষিয়া কওঁ। [ ৬৭ ] ________________

খবিদ। ২১। খৰি কৰিবে প্রতি বােলে বিধান। দৰদিয়া অঙ্কক যে হৰিবা তেখন। হৰিলাত অঙ্কু জামা ষকে যে হয়। তত কৰ দ্ৰব্যৰ গােট নাহিকে সংশয় মৃত ৰূপ ধৰি বোলয় যি জন। তাক কৰা কৰিবাহা বুলিলে। বচন যদি পােণ গণ্ডা বােলে তাহাক কৰিবা । যেহি দৰে দিয়ে সোহ দৰে দি হৰিবা । লিত অঙ্ক জানা যতেক যে হয়। ততেক ব্যৰ গােট নাহিকে সংশয়। ২২। আৰু এক কাৰণ কৰি দিশা একজন। খৰিক কৰিবাক বুলিলা বচন। দেৰ কৰা কৰে ফল কিনি দিয়া আনি। কত ফল পালে মােক কহিয়ােক জানি। হেন শুনি কায়স্থে যে মনে গুনি চাইলা। এক কাণ দুই চোক তাহাতে জুৰিলা। দুই চোক দুইপােণ তেৰ গণ্ডা জান। আৰু চাৰি কণ্ঠ জানা অন্ধৰ প্রমাণ। এহি দৰে ধৰিদ বােয় যত কাও। তাক এহি দৰে বুজা নিষ্টিক বচন। [ ৬৮ ] ________________

[ ৫২ ] ২৩। আৰু খৰিদৰ কথা শুনা তাত পৰ। বিষম খৰিদ আক বােলে সবে নৰ। পাঁচ কৰা কৰি যে তেৰ গােট ফল। কহিয়ে কায়স্থ সব কত ফল হল। বাণে হৰি তাহাক যে ত্রয়োদশে পূৰি। একত্র কবিয়া তাতে বুজ দ্য কৰি। ২৪। আৰু এক কাওণ কৰি দিল! এক জন। খৰিদ যে কৰিবাক বুলিলা বচন। কৰি কাণ লইয়া বাৰে চলিল। । সাত পাঁচ চাৰি দিয়া ফলক কিনিলা। পাছে মহাজনে এক বুলি বচন। যত ফল পাইলি মােক কহ এখন। শুনি ধুতে তিনি পােল ফল আনি দিল। তিনি পোপ ফল পাই মনত নিল। কাত কিবা দৰ কৰি ফল কহিয়ো যতনে। দুতে বেলে বুজি দেওঁ লােৱা এতিক্ষণে। পাছে কৰি কাণক কৰা কবিনে , দক একত্র কৰি দৰে হৰিলে। হাৰত আশি আশি দেখিকে তাক। তিনি দৰে তিনি আশি বুলিলে যাক। ভাগে ভাগে বুজা যদি দৰে পূৰি চোৱা । পৃথকে পৃথকে ফল কৰি নয়ে কোৱা। [ ৬৯ ] ________________

এহি মুতে যত কারণ বােলে মহাজন। কৰক একত্র কৰি হৰা তাৰক্ষণ হৰিলাত অঞ্চ জানা যতেক যে হয়। ততে সুব্যৰ গােট নাহিকে সংশয়। যেটি ভাগ দৰ দিয়ে তেতি ভাগ কৰি। ফলক বুজিবা তাতে এক যে কৰি। কিছুমান কৰি তাতে হৰিলে থাকয়। দৰক বুজিবা তাতে কহিলে। নিশ্চয়। আৰু এক খৰিদ শুনিও আতপৰ। বিষম খৰিদ আক বোলে সবে ন। এক মহাজনে সাত কাওণ কৰি দিল। সাত কাওণ ফল লাগে নিশ্চয় বুলিলা ॥ মােৰ তাম্বুলৰ তিনি কৰা কৰি জান। মৰক একত্র কৰি হৰা আৱক্ষণ। কোমল তাম্বুলত যে দুই কৰা আন। এক কৰা কৰিৰ যে চাৰি গােট আম । কাত কিবা কৰি ফুল কহিয়াে নিয়ম। শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনে গুনি চাইল। দুই তিনি এক এহি ছয় অঙ্ক পাইলা। এক এক চাৰি ইয়াে ছয় অঙ্ক ভৈলা। অনুক্রমে দুদিশ পাতিয়া তাক লৈল।। দুই ফালে কৰি পাতিয়া যে লৈবা। [ ৭০ ] ________________

{ ৫৪ ] মধ্যে অঙ্ক দিয়া সাত কাওলক জানিবা । এক ও দুই পােশ তেৰ গও গান। আৰু চাৰি কণ্ঠ তাতে অঞ্চৰ প্রমাণ। বাম ফালে ফল দক্ষিণত কৰি লৈবা । দুয়াে কালে পূৰি ধন ৰূপক জানিবা । ইটো কথা এহিমানে সংহুৰিয়া থওঁ | ক্ষিণা দিয়াৰ অৰু প্ৰপক্ষিয়া কওঁ। দক্ষিণাৰ মঞ্চ। দক্ষিশাক কৰিবা শুনা আবে মত। উত্তম, মধ্যম প্রাকৃত যে বিপ্র যত। যত ৰূপ দেই তাক শুনা যি কৰিব। বিক একত্র কৰি দৰে দি হৰিবা । বিলাত অ জানা যতেক যে হয়। (সহি বৃদ্ধি দৰ বিপ্ন ততেক নিশ্চয় । শেষ অঙ্ক খানি ভাতে দৰ বুজি দিবা। ওহি মতে বিপ্ৰক যে দক্ষিণা কৰিব। আৰু এক শত ৰূপ দিলা একজন। দক্ষিণাক কৰিবাক বুলিলা বচন। দক্ষিণা দিওক এক শত বিপ্ন আনি। উত্তম মধ্যম প্রাকৃত বিগ্রক জানি। [ ৭১ ] ________________

[ ৫৫ ] তিনি ৰূপ উত্তমক দান কৰিওক । মধাম জন এক আধলি দিও। প্রাকৃতক এক শিক্ষা কৰিলাে যে দান। এহি খানি দৰ তৈলা লয়ে প্রমাণ। উত্তম চব্বিশ জন মাহিয়া আনিব। তিনি ৰূপ কৰি তাসম্বাক দান দিবা। চব্বিশ বিপ্রত বাস্ত্বৰি ৰূপ জান। মধ্যম বিপ্লব পাছে লয়ােক প্রমাণ। আধলিৰ কাতে বিপ্র ছয়ত্রিশ গৈল। অষ্টাদশ ৰূপ গৈলা নিশ্চয় জানিলা। এক শিকা দৰে চল্লিশক জানিও। দশৰূপ গৈলা গতে নিশ্চয় বুয়ােক। এহি দৰে শত বুজিব পাৰি। ভিঃ দৰ থােয়ে যদি ভিন্ন পৰে কৰি। আৰু এক শত ৰূপ নৃপতি যে দিল। উত্তম মধ্যম হীন এক শত ভৈলা । তাৰ সবে পাছে আনি ভাগ কৰিলে। উত্তমক দুই ৰূপ দান কৰিলে। মধামক দেৰ গােট কৰি ৰূপ দিল। প্রাকৃত জনক লাগি আধলি যে খৈলা। কহিছে কায়স্থ সব স্থিৰ কৰি মন । উত্তম মধাম প্রাকৃত যে কত জন । কায়স্থে বোলয় শুনিয়ে মহান। একশত ৰূপ তুমি লােৰ। এতিক্ষণ। [ ৭২ ] ________________

[ ৫৬ 1 বান দিয়া সেহি অঞ্চ হৰি পেলাওক। অস্ক ত পাই তিনি ভাগ কৰিছে। শেষ ভাগ তিনি দিয়া পৰিবা নিশ্চয় । একত্র কৰিলে তাতে মনুষ্য ওলায়। দৰে দৰে ভাগক যে পূৰি চাহিয়ােক। একত্র কৰিয়া তাতে ৰূপ জানিয়ােক। এহি দৰে যত স্বত ৰূপক যে দিবা। এহি মতে বুজিবাহ নাহিকে সংশয়ােক। ২x২ = ৪ • টকা ৬০-এ { ৪র্থ) আক এফ নে কিছুমান কৰি দিল । দক্ষিণাক কৰিবাক আদেশ কৰিলা। চাৰি অনা দুই অন্য এক অনা জান। শেষ ভাগ যত থাকে লওক প্রমাণ। চোক পােণ গণ্ডা যদি শেষ ভাগে থাকে [ ৭৩ ] ________________

[ ৫৭ ] এহি দৰে যত হােৱে কৰিবা তাহাকে । ৰূপৰ যে সেহি পৰ কৰিবাহা সাৰে। দৰৰ প্ৰমাণ তাক বুজিবা সত্বৰে। যত ভাগ দৰ বিপ্ন তত ভাগ কৰি। দৰ বুজি শেষে যত দিবা শীয় কবি। দৰে দৰে ভাগক যে পূৰি চাহিয়েক । এক কৰিয়। তাতে ৰূপ তানিয়ােক। ইটো কথা এহিমানে সংহৰিয়া থওঁ। পিলৰ কথা কিছু সংস্থাপিয়া কওঁ । পিয়শ প্রথমে দীর্ঘ প্রস্থ তাক লেখি লৈ । প্রথম অঙ্ক লৈয়া সেই দীর্ঘত পূৰিব । এক কৰি তাক ফালি কৰি জান। চাৰি শতে হৰিলত পূৰায় প্রমাণ। পূৰা দোণ কঠা লেছা তাতে বুজি লৈবা। পকা কেচা লেছা কম খানি তাহাতে বুজিব। ষােল্প দিয়া তুলিলত কেচা লেছা হয় । চাৰি শতে হৰিলত লাহিকে সংশয়। পাচ কঠাই যদি দোনক যে ধৰে। কেচা কঠা বুলি তাক জানিবাহা সাৰে। পচিশ গাই পকা জানিবা নিকর । কুৰি গণ্ডায় কেচা যে নাহিকে সংশয়। [ ৭৪ ] ________________

পচিশ গাক আনি চাৰি দিয়া পূৰা। পাচ দিয়া তাহাৰ যে ভাগ তাতে হৰা। হৰিলত অঙ্ক জানা যতেক যে হয়। সেহি খনি পকা লেছা নাহিকে সংশয়। তেবে চাৰি কঠাক যে দোন কৰি জান। কহিয়াে কায়স্থ সব ইহাৰ প্ৰমাণঃ একপূৰা মাটি ধৰিলেক এক জন । দীর্ঘ নাহি কয় তাক লীলা বচন। পথালী জুথিলা চাৰিটাৰ যে আছর। কহিয়ো কায়স্থ দীর্ঘ কতেক লাগায় । শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনে গুনি চাইল। চাৰি শত অঙ্ক আনি পূৰায়ে পূৰিলা। প্ৰ দিয়া হৰিলত লন্ধ যত পায়। সেহি থানি দীর্ঘ অঙ্ক নাহিকে সংশয়। আৰু এক মাটি ধৰিবাক এক জন। দীর্থ নাহি কয় তাৰ বুন্সিল বচন। পথালী জুখিলা দহ আঙ্গুল আছয়। কহিয়ো কায়স্থ দীর্ঘ কতেক গল্প শুনিয়া বায়স্থে পাছে মনে গুনি চাইল। চাৰি শত অস্ক আনি পূৰায়ে পূৰিল। সেহি অঞ্চ খানিক যে ছত্রিশে পৃৰিবা। একূন কৰিয়া অঙ্ক বুন্দা শেষে দিবা। সেহি থানি গও বুলি জানিবাহা সাৰে। প্রস্থ দুগুণ কৰি হৰিবা সত্বৰে। [ ৭৫ ] ________________

| [ ৫৯ । হৰিলাত অঙ্ক না যতেক যে হয়। সেহি খানি দীর্ঘ অঞ্চ নাহিকে সংশয়। প্রত দু গণ্ডা জানিবাহা সাৰে। দীর্ঘত গুনিয়া তাতে বুজিয়াে সৰে। চাৰি শত দিয়া তাৰ হৰিবাহা ভাগ। এপৰা মাটিক যে শুতে পাইবা লাগ । যত যত আঙ্গুল পিয়ল যিটো ধৰে । সেহি মতে কৰিবাহা কহিলেহে সাৰে। লােৱ শত পূৰ তাতে বুজিয়া নিশ্চয়। | শে। আঙ্গুল আক পিয়ল বোলয়। টাৰত আঙ্গুল যদি বুজিবাক চাৰে । চশ অালে হাত নিশ্চয় । য হবে। যত হাত হােৱে তাক চাৰিশতে পূৰি। ভাল থাকয় যদি তােত যে যুবি। গুক কৰিব তাক গা কৰিয়ােক। একত্র কৰি তাৰ তাতে বুজিয়েক ॥ আধা টাৰৰ দুই চোক জানিবা নিশ্চয়। চোকে তে হাত চাৰি আঙুল হােৱয় । দুই পােণে এক জলে আৰু যে আঙ্গুল। একুশে বুজই যদি কুৰি যে ভাল। এক পােণে দশ আঙ্গুল জানিয়ােক। দশ গণ্ডায় পাচ আঙ্গুল লয়ােক। দুই ভাই এক অলি জামি লৈবা। কিতাপত চাই আৰু প্ৰমাণ লইযা [ ৭৬ ] ________________

ছন্ন হাত এক জলে চাৰি আঙ্গুলভ। এই ভালি টাৰ লৈয়া বুজিবহা তত্ত্ব। টাৰ যে কিছু যদি বঢ়া টুটা হয়। ক্ষয় বৃদ্ধি কৰি তাক লইবা নিশ্চয়। চোক পােপ গণ্ডাক ষে এহিমতে জান। কিতাপত চাইয়া আৰু লৈয়ােক প্রমাণ। দীঘে এক শত টাৰ জানিবা নিশ্চয়। পথালী জুথিলা এক আঙ্গুল আছয়। কহিয়ে কায়স্থ সব ইহাক যে চাই। কত পানি মাটি ভৈলা কহিও বজায় শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনে গুনি চাইল। এক অণিক যে দুগুণ কৰিলা। সেহি দুগুণ আঙ্গুল দুই গণ্ডা কৰি। শতেকত তুলিবাহ কহাে নিঃ কৰি । দুই চোক দুই পােণ তাহাতে জানি। আৰু লেছা কুৰি আঙুলক ভেট পাইবা । এহি মতে যত আঙুল যে হোৱয়। দুগুণ কৰিয়া তাত বুজিবা নিশ্চয়। পূৰ্ব্ব মহাজনে আক নিবন্ধুি আছয়। প্রবন্ধে জ্যোতিষ যে চুড়ামনি কয়। [ ৭৭ ] ________________

{ ৬১ ] খোকা কুণ্ডলি আকাৰ মেদিনী খান। চৌমেৰ কৰিয়া জুখিয়া আন । বেদে হবিবাহ কহিলে। জানি। লুব্ধক শব্ধে পুৰিবা আমি চাৰি শত দিয়া হৰিবা ভাগ। লব্ধ অঙ্কে পূৰা পাইবা জাগ ও ত্রিকোণ ভূমিৰ শুনা কাৰণ । দুই কাল জুশি কৰা সমান। কেফালে আনি অর্ধেক লইবা। প্রস্থ অঙ্ক বুলি তাহা জানি। দীর্ঘ অঙ্ক দিয়া প্রস্থ ক পৃৰি। উভয় অঞ্চক এক কৰি। চাৰি শত দিয়া পূৰিবাহ ভাগ। পূৰ দোণ কঠা পাইবাহ। লাগ। ৩। সৰ্পৰ আকাৰ মেদিনী খান। দফে দক্ষ তাক জুধিয়া আন। যত দৰুে হোয়ে একত্র কৰি। দফা দিয়া তাৰ ভাগক হৰি। হৰিলাত অৰু জানা যতেক পায়। সেহি প্রস্থ অঙ্ক নাহিকে সংশয়। প্রস্থ অ খানি দীর্ঘত পৰি। উভয় অঞ্চ একুক কৰি। [ ৭৮ ] ________________

| { ৬২ ; চাৰি শত দিয়া হৰিবাহা ভাগ লঞ্চে অঙ্কে পুৰা পাইৰা লাগ । ৩৪। গােমূত্র ভূমিৰ বক্র থেৱে স্বধী তথ্য। পেটে ভেঞ্চুৰে তাক জুখি লৈব তথা। পেটক ভেৰেৰ পংক্তি যে হৰিবা । দীর্ঘত পৰিয়া ভেজুৰৰ লব্ধ লইবা। চাৰিত দিয়া তাৰ ৰিহা জাগ। লৰ অৰুে পুৰা দোণ পাইবা লাগ। ২। পৰ্বত জুখিব খােজে যিটো নৰে। চাৰি বেৰে আগে গােৰে মধ্য লেখা কৰে। দীর্ঘত বেৰৰ অঙ্ক যত পূৰি পায়। চাৰি শতে হৰি তাৰ পূৰা তত লই। দীর্ঘ প্রস্থ নাই আৰু শুনা বিবৰণ। গৰি শত অঞ্চ আনি কৰিবা স্থাপন। যত পূৰা লাগে সেহি অঞ্চত পূৰিবা । প্রস্থ এক ধৰিয়া যে হাতে হৰিব। হৰিলাত অঙ্ক জানা যতেক যে হয় । সেহি খানি দীর্ঘ অ নাহিকে সংশয় । দীর্ঘ অল্প খানিক যে প্রস্থ দিয়া পৰি। উতৰ অঞ্চক জানা একত্র যে কৰি। চাৰি শত দিয়া তাৰ হৰিহা গুগ। যত পুৱা মাটি লাগে তাতে পাইবা নাগ। [ ৭৯ ] ________________

PLEASE HANDLE THE BOOK CAREFULLY ৩৮। ধেনু আকুতি ভূমি যতেক যে পাই । জোৰে জোৰে জুখি লৈবাহা কে তাই কাণ্ডে কাণ্ডে তাহা যে জুধিয়া যে লৈবা । বহি দিয়া তাহাৰ যে ভাগৰু হৰিবা। ৩৭) সুপক্ক কোমােৰ গােট নােহে কাণ। কুজা। হিচাব কৰি তাৰ পাৰিক বুজা। পূৰ কুণ্ডৰ জানা যতেক যে ৰেখা। তাহাক দু গুণ কৰি কৰিবাহ লেখা। চৌত্রিশে পৰিবা তাক বত্রিশে যে হৰি। ধনিয়া মণিয়া যত গোটক যে এৰি। তাক লিখিয়া লৈ যতেক রে । সোহ খানি গোট ভৈলা নাহিকে সংশয়। কাৰৰ মতে পাকৰিত বিৰাৰৈ গােট । সুপঙ্ক কোমােৰা গোট নাহি বঢ়া টোট। কহে জ্যোতিষ চুড়ামনি এৰা আন কাম। সমন্তে জানিবা একে বােলা ৰাম ৰাম। ৩৮। দণ্ড কোষ দখ ছয় দী। চাৰি বেধে এক বেণু। এশ বেণুগে এক তাল। বুৰি তালে এক দণ্ড। সপ্ত বালাই হয় ও বশ ওৈ কষ্টি { কান্তি}। [ ৮০ ] ________________

| { ৬৪ } তিনি কষ্টে এক বৎ (ক) সোতৰ বতে গণ্ডিকা। চাৰি বতে এক গণ্ড। কাৱণত ষােল্ল পােণ জান । চৌষট্টি বুৰী জানা প্রমাণ। তিনি শ বিশ গণ্ডাই জান । বাৰ শ আশা কৰাই গােট কারণ। [ ক্ষেত্র বুজনিৰ অঙ্ক ] সূৰ্য্যৰ ৰশ্মি বেৰৰ জানে। বেৰা ভেদি ৰশি ভিতৰ চানে। দেখি তিৰি মিৰি ৰশ্মি ছায়াত তাকে অঙ্ক বােলে জানা সাক্ষাত। চাৰি অষ্টে হয় এক ধূলা চাৰি ধুলা হলে কহে এক বালা। কুৰি বালাই এক ৰেণু প্রমাণ। চাৰি ৰেণুই এক সহি জান । চাৰি সৰিহায় হয় শকা এক। কুৰি শকাই এক কষ্ঠ প্রতে। তিনি কর্থে হয় এক কৰা। চাৰি কৰায়ে এক গা ধৰ। পাছ গণ্ডাই এক বুৰী জানা। চাৰি বুৰীয়ে এক পােণ শানা। যাের পােশ এক দোন ধৰি। চতুর্থ কাৰণে চাৰি টক কৰি। [ ৮১ ] ________________

মাত্রাক মাত্রে লক্ষ্য কৰি ক্ষেত্ৰ বুজনিৰ বচন ধৰি। এতেকে পূৰণিৰ অঞ্চ চয়। পাইবাহ দেখা নকৰিবা ভয় চোকে চোকে দেখা যাৰ । পােশ মাত্র লৈ তাৰ। চোকে পােশ চাব পাৰি। তাৰ লৈবা এক বুৰী । পােণে পােণে পূৰা যােবে। পঞ্চবং বৈবা তেবে। গাই গাই যেৰে পূৰিবা। তিনি সৰিহা তাহাৰ ধৰিবা। চোকে গণ্ডায় যেৰে পূৰা। তাৰেই ল’বা এক কৰা । চোকে কয় যেৰে পূৰিবা . পঞ্চদশ শ কা তাৰ ধৰিব। চোকে কণ্ঠে দেখা যাৰ। পঞ্চ শকা লৈ তাৰ । চোকে শুকায় দেখা যেৰে। এক সৰিহা লৈ তেবে। চোকে সৰিয় যেবে পূৰি। এক ৰেণু মাত্র তাৰ ধৰি। পােণে গতাই দেখা যেৰে । পঞ্চদশ শফা ধৰিবা তেৰে। [ ৮২ ] ________________

[ ৬৬ ] পােণে কৰাই যেৰে পূৰা। তিনি শক তিনি সৰি ধৰা । পােণে কণ্ঠে দেখা যাৰ । এক শক। এক সৰিহা লৈ তাৰ গণ্ডায় কাণ্ঠে পূৱা যেৰে । এক ৰেণু লৈব তেবে। কৰাক কৰায়ে যেবে পূৰিবা । পঞ্চদশ বা তাৰ ধৰিবা। কৰায় কণ্ঠে যেৰে পূৰি। পঞ্চবানা তাহাৰে ধৰি। ক্ষেত্র বুনিৰ বচন যত । এই মানে তৈলা সমাপাত। [ পিয়লৰ কথা ! ৪১। চাৰি সুখয়ে এক ৰেণুকা। চাৰি ৰেণুকায়ে এক জোখা । চাৰি জোখায় এক পােৱা । চাৰি পােৱাই ক ক। তিনি কণ্ঠে হয় এক কৰা। চাবি ফৰাই এক গণ্ডা। কুৰি গই এক পােণ। ষােভ পােণে এক কারণ। ২। চব্বিশ আঙ্গুলে হয় হাত। আঠ হতে বেঞ (টাৰ} প্রখ্যাত। [ ৮৩ ] ________________

. [ ৬৭ } দীর্যে ভূৰি প্রস্থে কুৰি। বেঞক পৰিবা একুশ কৰি। চাৰি শুতে হৰিলে ৰয় ধত। পূৰাৰ মাটি লৈষা তত। স্থৰ বেঞ জুখি বেতি পূৰাব মাটি লাগে। দীর্ঘৰ বেঞ বুজিব খােজা অপ্রথমে খেতি পুৰাৰ মাটি বলে। তাকে চাৰি শত দিয়া পৰিবো। পাছে প্রস্থৰ মত বেঞ হয়, তাৰে হৰি। লব্ধ যি থাকে সেই দীর্ঘৰ অৰু। চতুৰ সীমা মাটিৰ জোখা বর্গাকৃত ভুমি যাহা পায় তাহা যদি একুন বুজায় । বেদে হৰিলে ৰহে বত। দীর্ঘেও সেই পানি প্রন্থেও তুত। বেগ শত হৰিলে পূৰ্য জান। বর্গাকৃতি ভুমিৰ এই প্রমাণ। ০৫। কোণাকুনি যদি হয় তুমি খান। কোণাৰ একুণে হৰিয়া আন। লঙ্কাত মাটিৰ পৰা নােহে মানে। পূৰাৰ পৰা বিস্ত হয় যত। লব্ধ হৰে দিয়া চাৰি শত। অর্থ প্রস্থ বা দীর্ঘৰ বেৰ বলি। দহ পাঞ্চ আদি কোম্পানি হয়। [ ৮৪ ] ________________

তাক একূন কৰি যেতি কোণ হব । তেতি কোণাই দি হৰিব। তেতি দীর্ঘ আৰু প্ৰস্তু ওলাব। ৪। যত দোনৰ মাটি লাগে ষােঙ্গ ৰে পৰিব। প্রস্থৰ গজে যত খানি হয়, সেই দি হৰি। ল বি থাকে সেই দীর্ঘৰ বেৰ। | মাহিন -- বু বং কণ্ঠ সই কৰি দুগুণ বােজ প্রতি টকাত পৰে স্কানি নিশ্চয়। ৰছি আহাজাৰে কহ মাহিনা নির্ণয়। [ আছাদাৰ কায়ই ৰচনা কৰা | যি দৰে ঘােৰা খৰি কৰে। সংখ্যা টঙ্কাক হৰে ফুৰে। অর্থে ঘােৰা যতেক পায়। তাতে বুজি টা বুজায়। ৮। ঘি ব্য শত কাওণে দিয়ে কিনিব । কৰিৰ দৰে দ্ৰব্যৰ দৰে হৰিবেক তাক। ল অঙ্কে সংখ্যা অঙ্কক পৰি। যত ৰ তাক পাইবা বিচাৰি। ১। আৰু এক পিয়লৰ মত কহো না । চাৰিণ এক আনি কৰিবা দুগুণ। সেই আৰু খানিক যে শে দি পৰিব। আঠ ৰে হাজাৰ অ হাতে পানি। পুং সেই অক ৰে বােড়শে পূৰিবা। [ ৮৫ ] ________________

  • { ৬৯ ] যত পূৰা মাটি লাগে সেহি জন্ধে পূৰি। এক দুঃণে অঞ্চ গণ্ডা পানি। সেহি খানি অঙ্ক দিয়া হৰিবা সত্বৰে। হবিলাত অঙ্ক জানা যতেক ৰে ৰয়। সেহি খানি দীর্ঘ অঙ্ক নাহিকে সংশয়। পুং প্রস্থ গণ্ডা পানি দীর্ঘত তুলি লৈ । একত্র কৰিয়া পাচ্ছে কানি জানি। চাৰি শতে গিয়া তাঁৰ হৰিবা ভাগ। যত পূৰা মাটি লাগে ভাতে পাই লাগ। আব্দুলীয়া পিয়ল জানা ইও এক মত ।

কিতাপত চাই আৰ বুজিওফ তত্ত্ব। ৫। [ সুবর্ণ কিনিবৰ অৰু] যত কারণ তত বুৰী, তাক হৰিব। তিনিএভাগ এৰিলে ৰহে যত । ৰতি প্রতি পৰে তত। | সে কিনিবাক যত কাওণ দৰ দিব। তেৰ কৰা এক কণ্ঠক কাণে লব। কাণে কাপে কৰহ মােল। ছিয়াব্বৈ কতিয়ে সােণর তােলা। যত কাৰ টকা দেই । কাশে প্রতি তেৰ গণ্ডা এক কণ্ঠ লই। তাকে একুন কৰি ৰতিৰে পূৰিব । যতেক ৰতি মানে অনেক পূৰিব । [ ৮৬ ] ________________

[ ৭৩ ] • যত ৰাৱণ তামােল বিক্রয় কৰে। দৰ কৰি তামােলৰ কাণে হৰে। পর্গক প্রতি আমােণ যত পায়। সেই ৰৰ তামােল গল্প কৰি লয়। কৰিৰ দৰে হৰিলে হে যত। লন্ধ তামােল জানিবা হত। সাত কৰা, তিনি ফৰা, ন কৰা জানা। এহি প্ৰকাৰে তুমি তামােল কিনি আনা। যত সংখ্যাৰ টকা দিব বিষম প্ৰকাৰে । ডাক দৰৰ কামােল দি, সংখ্যা কাশক কৰা কৰি হৰিলে সেই বুঙ্কা। আতে দৰে তামােলে লগকৈ পুৰিলে মূঠ তামােল ওলাৰ । বিষমে বুজিব খোজে ঘদি। ভেবে ষেতি দৰ দেখা। ভাগে ভাগে পৰি বুজাব। তামােল বেছে যি পাহাৰি। কৰি ফৰে তামােলৰ কাণত পূৰি । তামােলৰ দৰে হৰিলে, শব্ধ হে স্বত। কৰিৰ সংখ্যা পাই তত। ( কামােলর সংখ্যাত কৰি উলিয়াব লাগিলে ;} এক কাৰণত কৰি যিমান হয়। তক দৰেৰে মুঠ কাওণত পুৰিলে কৰি ওলাব। । ( বুক ৰােপণ অঞ্চ ] বৃক্ষ ৰোপণ কৰে যি গৃহস্থ। [ ৮৭ ] ________________

| ৭১ ]। দীর্যে প্রস্থে মাটিক কৰিবা হন্তু। যত হস্তে বৃক্ষ বােপণ কৰে। দীর্ঘ প্রস্থে শাৰীত একাখিকে পূৰে। দীর্থ টাবৰ হাত কবি, যত হাই অৰে ৰােৱে, সেই দি হক হৰিব। তেতিয়া দীর্ঘৰ শাৰী ওলাব। প্রংকো এই ক্রমে হাত কৰি অৰেদি হৰি শাৰী উলিয়াব । এহিমতে শাৰীৰ ৰ্থিত। দীর্ঘ প্রস্থত এক এক ধৰাই দুইক পূৰিলে হয় যত, মুঠত বৃক্ষ জানিবা তত। ৫৪। দ্রব্য কিনিবলৈ যত টকা লৈ যায় সদাগৰ। টকাৰ দৰে দ্ৰব্যৰ দৰে যে কবে সমকৰ । টকাৰ দৰক একুণ কৰিব গুৱ কৰি। ভাগে ভাগ লব্ধক পৰিয়া চাব। টকাৰ সংখ্যঃ বুজিয়া পাৰ। অর্থ যদি দ্রব্যকে টকাকে সম ভাবে দৰ বান্ধি দেই দ্রব্য দুইকে একুণ কৰিব । কৰি টকাৰ ঘৰেৰে জমাৰ টকাক হৰিব। লব্ধ যি থাকে তাতে গো ব্যকো দুয়ােকো ভাগে ভাগে পূৰিব । দুয়ােৰে সংখ জুলাব। [ ৮৮ ] ________________

[ ৭২ ] ৫৫। দৰে ব্যে বিষমকৈ দিলে। টকাৰ দৰে একুণ কৰিলে । আমাৰ কাক হৰিব। লত টকাৰ দৰক ভাগে ভাগে পুৰিব । কুপ কৰিলে মুঠ টকা 'লাৰ। পাছে প্রবাকো ভাগে ভাগে পূৰিব ৰূত। ৫। টকাত কৰি বিষম অঙ্ক গুলাব । ( দ্রব্যৰ দৰ দলে উকাৰ সংখ্যা ওলোৱা নিয়ম) সমৰ হলে একুণ কৰিব । বিষম হলে 'ভাগে ভাগে প্রব্য সংখ্যাত পুৰিব। ভাগে ভাগে লাগে যৰি ভাগ থাকোতে বুজাব। মুঠ লাগিলে একুন কৰি বুজাব। ৫৭। { ঘোৰাই মাহ খােৱ অৰু ] এক ভুনে মাই দিলা মেলি যত পূৰা। যত দিনে তত গিৰিৰ খাই যত ঘােৰা। দিনে ঘােৰায় একুন কৰি মাহক পূৰয়। ব্ধ অত ভাগে ভাগে পূৰি লৈবি তই গিৰি গিৰি যত ঘােয় মাহ নিতে খায় হিচাৰ কৰিমা তাক কায়স্থে বুজায়। অর্থ :- দিনে ঘােৰায় একুণ কৰি। মাহ ধান্যাদি কি হয় তাকে হৰিৰ থাকিব লব্ধ যিমান পানি। তাতে ভাগে ভাগে একো সিৰিৰ ঘােৰ [ ৮৯ ] ৭৩ দিন একূন কৰি পৰিব । গিৰি প্রতি যত হয় বুজি পাব । ৮। দক্ষিণাৰ অৎ ! ব্ৰাহ্মণ শূদ্ৰ যদি সমাস হয়। উত্তম মধ্যম প্রাকৃতিক বিষম ধবে দেই। টঙ্কাৰ দৰে সংখ্যা টখাক হৰিব । লন্ধত ব্ৰাহ্মণক ভাগে ভাগে পূৰি। ব্ৰাহ্মণে ব্রাহ্মণে দক্ষিণ ওলাব। দক্ষিণাৰ ক্ৰমে ব্ৰাহ্মণক বুজি পাব । ভাঃনী – বাণ এশ টকা এশ । উত্তমক তিনি ৰূপ, মধ্যমক ছই ৰূপ, প্রাক্ক এক চাবি ফ্লপ দিব । জাহ্মণক এক ৰূপ দৰে শ টকাক হৰিব লঙ্কক ভাগে ভাগে ঘৰ ব্ৰাহ্মণ হুয়োকে পৰিব। হৰিলে শতকৰ ষি থাকে তাতে ক্রমাঃই বুজাৰ । তিন টকীয়া দৰে ব্ৰাহ্মণ ১২ জনত ৩৫ টকা। স্থই টীয়া দৰে ব্ৰহণ ২৪ জুনত ৪৮ টকা। টকাত চাৰি ব্ৰাহ্মণ দৰে ৬৪ জনত ১৬ টকা। (৯) এক পুখুৰীৰ চতুৰ পশে জান। বিষষ প্রকাৰৰ বহল জান । প্রথমে 'টী দও, দ্বিতীরে বেলি তৃSীয়ে চ নেরে, চতুর্থে ঘুগানি। দও দিক পাক দিবসে হৰি । লঙ্কা ॥হে শুকাইব সব ৰাখী। [ ৯০ ] ________________

[ ৭৪ ] ওলােটা প্রকাৰে কৰিব ধাৰী। হেঠে হতে শুকাইৰ বাৰী। এই অনুক্রমে কায়স্থ সকলে। পুখুৰীৰ অঙ্ক কৰে দণ্ড পলে। কালী :~-পুখুৰীৰ জান দিন বা পৰ ৰা ফুণ্ড বা যি ক্রমে দিয়ে তাক একুন ঝৰিব, তাৰে যি খিনি অধিক তাকে দিন হলে ও কবি ভাঙি লব । একুৰ দি হৰিলে লৱ যি ৰহে। তেতি দণ্ডে গেল আতে ও পৰ হলে, তাৰে অধিক খানিক যাঠীৰে পৃৰি পল কৰিব। তাকে। পৰ দৰ ক্ৰমে এনাদি কৰিব। লব্ধ ঘি থাকে তেতি পদে গেল। [ বিষম পঞ্জৰ অঞ্চ ] ঘেৰিা গেণ। আদি যি কিনয়। তাহাৰ যদি নিঃম হয় টাৰ নিয়মে দৰক হৰা। দৰক হৰিলে যত গন্ধ অঙ্ক পায় । ভাগে দৰে হৰিয়া জানায় । কাওনৰ নিয়ম :দু গুণ দৰে কাওনক হয় লন্ধ অঙ্কে এগুণ দৰক পৰি। যক পায় কৰি ধৰি। টঙ্কাৰ দৰে কৰি যত হয় । [ ৯১ ] ________________

| { ৭৫ } ফেন্তি দিয়া তাৰু হয়। লব্ধ অঙ্কে কৰি পুচায়। বিংশতি দি আনা গন্ধ যত পায়। টকাৰ গা নাহি সংশয়। দক্ষিণাক কৰিবাক জানা এহিমত। উত্তম, মধ্যম, প্রাকৃত যে বিপ্র যত। কত ৰূপ নেই তাক পােণ যে কৰিব। বিক একত্র কৰি দিয়া যে হৰিব। হৰিলাত অয় জানা যতেক যে হয়। সেহবিধ দৰ বিপ্র ইতেক নিশ্চয়। শেষ অঙ্ক খেনি তাতে দৰে বুজি দিবা? এহিতে বিপ্লকর্মে দক্ষিণা কৰিব। যত গােট পােবা কাণিক জানি। ষােড়শ অঞ্চত পৰিব আলি। একুণ কৰিলে আনা জানি। তাহাক আনিব খােলয় কাশি। যদি পাই থাকে চৌও ৭ কৰিবা । যত পাই পুনু তাহাক জুৰিবা। জমা অবুলি কহিলোঁ। সাৰ। যত টকা পায় পণ্ডা লৈ তাৰ ৷ সেই অ আনি কৰা উপাৰ । জমা অঙ্কে হৰা কহিলে। সাৰ। হৰিলে আৰু ভেক পায়। এক পাই পৰে ানা নিশ্চয়। [ ৯২ ] ৭৬ } চৌষ বুঢ়ী গোট পোৰা জান । তাৰ অন্ধ ভাগে জুই পোৱা ৱান । তাৰ অভূ ভাগে পোৱাক জানি । আৰু অন্ধ ভাগে জানা দ্ৰই কানি । তাৰ অন্ধভাগে কাণিক জান । তাৰ অভাগে অৰ্ধক৭ি জান । তাৰ অদ্ধ ভাগে পাইক জান । হৰক মস্তেবে দেখ৷ এমাণ ৬ । ৩২ ২৯ ত থৰচ পূৰি । জগ৷ স্বস্থ নিয়া তাহাক হৰি । হৰিলে দ; বতেক পায় । তাক গগু{ কৰি বুজিবা নিশ্চয় । বোঙ্গে প্রতি পৰে নিশ্চয় জান। জমাত পুৰি টকাক অ্যান। ৬। বস্তুৰ দৰ যত কাৰণ বোলে মহাজন দখক একত্ৰ কৰি হৰ ) কেতিক্ষণ । বিলাত অঙ্ক জানযতেক হোৱয় । ততেক বাৰ গোট নাহিকে সংশয়। ধওঁ দৰে ভাগ দিয়ে তত ভাগ কৰি । ফলক একত্ৰ কৰি বুজিবাক পাৰি । কিছুমান কৰি ঘদি হৰিলে পাকয়। দৰক বুজিয়া তাতে দিবাহে নিশ্চয় । খৰিদৰ কথা আবে এহিমানে থওঁ । পাছে যেন অন্ধ ভৈলা তাৰ কথা কওঁ । [ ৯৩ ] ________________

[ ৭৭ } দীর্ঘ অঙ্ক প্রস্থে পূৰি। উভয় অঙ্ক একুশ কৰি। একুশ কৰিলে ৰহে যত। (সহি পানি জানিব পৰম তত্ব। চাৰি শতে দিয়া হৰিব। ভাগ। লব্ধ অঙ্ক পৃৰ পাইবা লা । শেষ অঙ্ক জানিবা যতেক হয়। তাকে। সেহি হৰ নাহিকে সংশয়। পূৰ। দোন কঠা বুজি লৈব। চাৰি কঠায়ে কোন জানিব।। চাৰি শ অঞ্চত পূৰা পৃৰি। ২ দিয়া তাহার হৰি ও ইৰিলে অঙ্ক যতেক হয় দাৰ অঙ্ক সেহি পানি নাহিকে শয়। দীর্ঘ অঙ্কে প্রস্থে পূৰি। উভয় অঙ্ক এণ কৰি । চাৰি শুতে দিয়া হৰিব! ভাগ। পূৰ দোণ কঠা পাইব? লংগ ৪ দীর্ঘে প্রস্থে যত কুৰি হয়। তাক পৃৰিলে পূৰা নিশ্চয়। যত কুৰি বোলে কুৰিক ধৰ। লক্ষ কুৰি বােলে তা শীষ কৰা কুৰিত কুৰি যদি বৰা কয়। তাক পৃথক কৰি বুজা নিশ্চয়। [ ৯৪ ] ৭৮ ইয়ে। এক অস্কৰ গতি । কহিয়ো কায়স্থ কলো সম্প্ৰতি। পচিশ লেঠাই কঠাক ধৰে । কাঞ্চা কণ্ঠ বুলি কহিলো সাৰে । সেই পচিশত চাৰি দিয়া পূৰি । পাছ দিয়া সেহি অঙ্কক হৰি । হবিলে অঙ্ক বতে হয় ; সেহি পকা কঠ৷ নাহিকে সংশগ্ন । তেবে চাৰি ক»াই দোনক জান । কহিয়ো কায়স্থ অস্কাৰ প্ৰমাণ । ৩৪। এক পৃঝা মাটিক ধৰিলা একজন। দীর্ঘ নাহি বুলি তাক বুলিলা বচন ॥ পথালী জুথিলা দহ আঙুল আছয় । কহিয়ো কায়স্থ দাৰ্ঘে কতেক লাগয় । শুনিয়া কাঙ্গস্থে পাছে, মনে গুনি চাইলা । চাৰি শতে আমি পাছে পুৱায়ে পূৰিল। সেহি অঙ্ক খানিক ঘে বরিণে পূৰিলা । একৃণ কৰিয়া পাছে বুন্দা শবে দিলা । সেহি খানি গও ভৈপ নিশ্চয় জানিব।। প্রক দ্বগুণ কৰি তাহাক হৰিবা । হৰিলাত অঙ্ক জানা যতেক হোৱয় । সেহি থান দীর্ঘ অন্ধ নাহিকে সংশয় । প্রস্থ জুগুণে গণ্ডা জানিবাহা সাৰ । দীঘক পূৰিয়া তাক কহিও সত্বৰ । [ ৯৫ ] ________________

[ ৭৯ ] যত যত আঙুল পিয়াল যিটো ধৰে। এহি মতে কৰিবাহা কৰিলেহে সাৰে। লক্ষশত পূৰা তাকে বুজিব পাৰে। এহিমতে আঙুলায় পিয়ালক ধৰি । টাৰােত আঙুল যদি বুজিবাক চায় । ২৪ আঙুলে হাত নিশ্চয় যে পায়। হাত যত বােলে সেই ২৪ ত পূৰি। আঙুল পাবয় যদি তাহাতেসে জুৰি । দুগুণ কৰিয়া তাক গও জানিও। একত্র কৰি তাক টাৰ বুজিওক । আপা টাৰে দুইচোক জানি নিশ্চয়। চোকে দেৰ হাত চাৰি আঙুল হােৱয়। দুই পােণে এক জলে আঠ যে আঙুল । একুপ কৰিলে হব কুৰি আঙুল । এক পােণে দশ আঙলােক বুজিওক। দশগাই পাছ আঙুল ওক। দুই গণ্ডাই এক আঙুলক লৈবা । এহিমতে চাক পােপ গণ্ডাক বুজিব। পিয়লৰ কথা আবে হিমানে থওঁ। না পাছে যেন কথা তাৰ কথা কওঁ । পুর্বে মহাজনে আক নিবন্ধি আয়। পদবন্ধে জ্যোতিষ যে চড়ামণি ৰয় । নধৰিবা দোষ আত কায়স্থ সকল।। তােৰাসবে আক জানি অছা সর্বকাল। [ ৯৬ ] ________________

| [ ৮০ । ইটো মত তােৰসৱে নিন্দা নকৰিবা। কিভাপতি পৰা নাই নিশ্চয় জানিব। বিৰাটী চালত কিছু আছিলেক ছাত্র। শুনি চালে। ইম। বিদ্যাৰ নোহে পাত্র। তথাপিতো গুৰুৰ যি উপদেশ বৈলে ।। সৰস্বতী মাতৃক যে হৃদিত ধৰিলে। তুষ্ট হৈয়া মাতৃ কিছু দিল। উপদেশ। এহি মতে মাতৃক যে শিকাইলে। অশেষ। সৰস্বতী মাতৃক যে ভক্তি মাতৃ বোলে। তাহাৰ স্বামীক কৰি দেৱগণে বোলে । তহান একান্ত ভর্ণ প্রভূ শুলধাৰা। কিতাপ শাস্ত্ৰখন পূবে অাছে কৰি ? তাৰ মত লৈয়া এক চিত্ত কৰি । সংসাৰ তৰণ হেতু বোলা হৰি হৰি। কহে চুড়াননি আক মহা মূঢ়মতি । নৰিল। দোষ আত সমাজ সম্প্রতি সৰু উপদেশে তােৰ হৰিক ভজি ও } ৰাম নাম নির্মল সমুদ্রে মজিও ও বালক সবৰ আগে কহিও বুজাই। পর বন্ধ ভৈলা আ'ত মোৰ দোষ নাই। হেন জানি সভাসদ এৰা আন কাম। পাক চাৰােক ডাকি বােলা ৰাম ৰাৰ। [ ৯৭ ] ________________

চতুর্থ অধ্যায়। { বিশিষ্ট ভাবৰ আমোদ জক কুট অঞ্চ ] {১২ পৃষ্ঠাৰ পৰা ১৫ পৃষ্টান্ত দেখ। ভাৰু ? শহৰ হোৱাত “ছৰেকৰ খং উঠে। কাৰণ হয় *ৱাৰয়েকে ভাত ৰান্ধিবলৈ জুই নিছিল। খং মাবৰ উয়ে ও .ৱাৰীয়ে এই সাপৰ মাতে। মাপৰ ভাতে ভe-আঞ্চ । থাপি “বেকে উহা দিহা নেপালে । ১। স্বৰ্গৰ তাৰঃ গণনা কৰা গগগ ৪াদ, গণ চান, গমণ চাল ডান চাৰি চৈধ্যই হয় ভুবন খান। বশি দিয়া পূৰণ কৰা। ভাত খােব। আহি শব বুঢ়।। স্বৰগৰ কেতটি তৰা। ভাঙন | চাণ ১), গগণ (৩), চাৰিবাৰ চৈধ্য ] x৩। উত্তৰ-৪৫২২৫২৫ ১২৩২ ৩২। ২ মুনিগুল তপস্যাই শুৰু ঘৰ কৰে। দুই পাখা গৰুৰে মিলে বন কৰ্পৰ ঘৰে । পৃথিবীত চন্দ্র নাই উদ আকাশে। কত গল পােজৰ বাইশ অঙ্ক হব কিসে। ভাঙনী :--মুনি (৭), শূন্য (০!, দুইপা (২২) বণি (৫), চন্দ্র (১} [ ৯৮ ] ________________

[ ৮২ } অর্থ :-[ তৰুৰ বাওফালে গতি। ১৪২২। এই শাৰী। অঙ্ক কেনেকৈ ওলাব। চাৰিক কৰি চোৱাশি মাথে। | চোকে চৌত্রিশে পূৰব্য তাতে। কি ধৰি ভাঙিলী প্ৰাণৰ নাথ। পোন্ধৰ হাজাৰ বাইশ শূন্য সাত। উত্তৰ-৪৪৪ x ৩৪ ; = ১৫২২৭। । ১হ যােজন সমুদ্র গােটা। ওহিক ব্যক্তিবে গৈলা বিশ্ব-কৰ্মৰ বেতা। দীর্ঘ শত যোজন বা দশ ভূৰি। বিশ্বকৰ্ম্ম সেতু-বালি ভৰি পুৰি। সাতদিন, সাত্রি বন্ধে অৰ্দ্ধাঙ্গুল । কতদিনে সেতুবান্ধি কৰিলা নিল। উত্তৰ-২৬ ২৮ ২৮ ৮৮ বছৰ ৮ মাহি। এক আনা দুই আনাতিন অনাৰ দায়ী। দ্বাদশ বছৰ ৰঙ্গক খাজনা দিয়া নাই। কে গে সাধিনিলে হাজাৰ নব্বৈ টকা । কোৱ:হে কায়স্থ তাই কত হােৱে কৈা। উত্তৰ-এক অনাৰ জনে দিব-১৮১৮ পাই। দুই অনাৰ জনে দিব-৩৬৩ /৪ তিনি অনাৰ জনে দিব- ৫৪, মুট ১০৯০, টক [ ৯৯ ] ________________

[ ৩ ] ৬। এক মালিনীৰ পুষ্পবাৰী অতি বিতােপন। ফুলি আছে পুষ্প অতি দেখিতে শােভন। সেই পুষ্প মধুকৰে চুহি ৰস খায়। সাত গােট ফুলে এক ৰতি মধু পায় । এক মহাস শুয়ে এক ভ্ৰমৰাই । এহি মতে ৰস গুঞ্জে সহস্ৰ ভ্ৰমৰাই । কহিও কায়স্থ সব ইহাৰ নির্ণয়। কৃতগােট ফুল ভৈল! কহিও বুজায়। ভাঙনী :----প্রথমে এহেজাৰ মহা দুৰিব।। চর্বিশেৰে পূৰি পাইবা ধিমান। হাজাৰ মাৰ ৰাত্ৰি সিমান। সাতে গুৰি পাইবা যত ফুল। কহিব কামু নহইবা ভুল , উত্তৰ :--১৮০০ ফুল। ৭। মনিৰাজ নামে পক্ষী আছে এক ৬৫। সামা সংখ্যা নাহি পক্ষী অাছে যত শাখ। ৰজাৰ ভাণ্ডাৰে পাইলা এক শত টকাৰ কৰি। পক্ষী সবে মিলি তাক পাইলা গুৰা কৰি। এক পক্ষীক ধৰি ৰজাই কৰি পুচুন। তিল প্ৰমাণ কৰি আমি খাইলে। পক্ষাগণ। মণ দিয়া বুজা ৰাজা পক্ষী কত গুন। উত্তৰ-১০২৪৩০পক্ষী। । আৰু এক আৰ্যা কহো না আতপৰে। উপহাস নকৰিবা কথা কহে পাৰে। [ ১০০ ] ________________

{ ৮৪ } একগিৰি গৃহস্থৰ জুইৰ মাজে ভৈলা বাট। তিনি শ ষাঠীটা ইবে তাতে ছিল। গাত। হেন দেখি গিৰি পাছে এক্ষুক ধৰি। মাৰিব লাগিলা নানা বিকন কৰি। এন্দুৰে বােলগ্ন গিৰি নেমাৰিবা মােক। গাৱে ৰাঠী পৰা কৰি ধান দিব টোক। কহিয়ে কায়স্থ সব কৰি এক মন। এন্দুৰত ধান গিৰি পাৱে কত মােখ। হেনজানি কায়স্থে যে মনে শুনি চাইল। তিনি শ যাঠা পুৰ, এক পূৰায়ে পূৰিল। এই দৰে তাক পৰি মনে জানিও। কিতাপত চাই আৰ প্ৰমাণ লওক। উত্তৰ-৭২/ মােশ। । তিনি কাৰণ কৰিৰ যে আছিলেক বিল। তিনি শ ষাঠীটা তাতে নামিলেক চিল। তুমি সব আশি কিছু নামিল বিলত। তিনি কাৰণ কৰি আৰে লাগিল। চিলত। কহিয়ো কায় সব ইহাৰ কথাক। চিত্র সকলত কৰি পৰিলেক কত ? উওৰ —চিলে প্রতি দহ কৰা দুই ক্রান্তি। ১০। আছিল দেউল এক বিচিত্র গঠন। ক্রোধে জলে পেলাই দিলে পবন নন্দন। অর্ধেক পঙ্কেতে তাৰ তেহাই চলিলে । দশম জাগৰ ভাগ চেলেনীৰ তলে। [ ১০১ ] ________________

[ ৮৫ ] বাকী উপষে বা গজ দেখা বিদ্যমান। কহে কায়স্থ বাপু দেউল প্রমাণ। ১১। গােপী বিৰহৰ গীতৰ অঙ্ক : সখিহে অত দুখ কৈব ফাৰ ঠাই। আসিলে মাধবী মাস নাহিলে কানাই। এয়োদশ সম কৰি বন-বস্তু, পৰিহৰি। ললাটত ইহাৰ সমান। ৰাম সাগৰে পৰি, নিশাপতি উনকৰি। তাকে ভূষি জিবো পৰণ। ভাঙন:-গােপীয়ে গােপীয়ে কোৱা কুই কৰিছিল । মাধবী মাস (চত বহাগ)।(১৩,৫৮)। তেৰৰ পৰা (বান+ বস্তু) বা (+r} বাদ দিলে, শূন্য থাকে। ৰাম (৩), সাগৰ (৭ঃ, এতেকে (৩৭) বা ২১। নিশাপতি (১) এতে বাকী বিশ। ১২) ৰ অৰি ৰিপ মিতা। তান সেৱকৰ পিতা। বাহমক দেখি লাগে মৈঃ। তিন অক্ষৰ ধৰি শেষাৰ পৰিহৰি । কান স্থাতে সৰে ভূহে তনু। ভাঙনী সুৰ দেৱতা) অৰি (ৰাক্ষস বাবণ , বিপু (বাবণৰ শুক্র ৰাম ), মিতা (ৰামৰ মিতা সুগ্রীক), সেৱকৰ পি [ ( হনুমানৰ পিতা) (বায়ু)], বাহনক { বায়ুৰ বাহণ-হৰিণ ), সৈ ( মৰম)। উত্তৰ :- হৰিণ শব্দৰ শেষাক্ষৰ এৰিলে হৰি পাক (সুত) কামদের। [ ১০২ ] ________________

[ ৮৬ ] ১৩। চাৰি চোৰ ফুৰে চোৰ কৰি। গৃহ ধন বস্তু নিয়ে চোৰ কৰি। যত টঙ্কা নিলে সবে জমা থলে পথে। ১ম চোৰে ভাগৰ অৰ্দ্ধেক থই গল তাতে। ২য় চোৰে আহি পুনু নিলে সেই মতে। ৩য় চোৰে শুন গাঠি সম ভাবে নিলে । ৪* চোৰে অৱশিষ্টৰ অর্ধেক সই গল । চাৰি চোৰৰ টকাৰ সংখ্যা একে সমান হল। সেই থলত মুঠ টকাৰ আধা সংখ্যা বল। কোৱাহে কায়স্থ ভাই কিতাপত চাই। মুঠ টকাৰ সংখ্যা কতেক হােৱয়। ভাগে পতি চোৰৰ নাে কত টকা হয়। উওৰ :-৬টা, গাইপতি- টক। ১৪। মধ্য আছে কুৰি, কলো আছে কৰি। সবাকো নােজোৰে গােট গােট কৰি মুনিহক দুই, তিৰিক দেব, ছালিক আদখান। এহি মতে কুৰি গােটা কল কিনি আনি । ভাঙনী ~৯৩ ছলি। | কল * মুনিহ ১২ কল ১ তিৰি ১৫ ক ২০ ১৫। তেল কিনি আনে দুই ভাই। সেৰ নাইকা লৈল ভাই। [ ১০৩ ] ________________

[ ৮৭ ] আঠদেৰী, পাচসেৰী, তিনিসেৰী তৰা । উলতাকে তিনি লাগ জোখা কৰা। হাঙর্নী-৮, /, / দেবী তিনটা পাত্র। প্রথমে ৩ সেৰীত ঢালিলে, সেই / সেৰ / সেৰীত থলে, গাছত ৮ সেৰীত থকা ৫ সেৰৰ ৩ সেৰীত ৩ সেৰ থলে। আৰু ৩ সোহ 2 সেব, ৫ সেৰীত থলে। বাকী ১ সেৰ থাকিল। পাছত * সেবত ৭ সেৱ কৰি, এসেই ৫ সেৱীত থৈ পুন: 0 সৰীৰে এবার দিনেই গত ৪ নেব হব। ২৬ ; এক দিশে আছে পক্ষ অপার । পক্ষক লাগি মন থাক সবা। গােটে গেটে পক্ষী ডালে ডালে ৰৈল। ডা- ডালে নজোৰে পক্ষ অধিক তৈলা। ধৰ্ম্ম পখিলা পাই ভাল অপমান কৰে। অপানি দেখি পক্ষী জোৰে জোৰে পৰে । জোৰে পৰিলে পক্ষী অধিক হয় জালে। কত পক্ষী কত ভাল কোৱাহে সত্বৰে। ১। দুই পাহাৰী হাটক যায়। পথত মহাজন এটা পায়। বস্তুৰ দৰ এক কাৱণ কৰি। দুয়ােৰে লগে নাই কাৱা ভৰি। ই পােহাৰী বলে তােৰ লগত দুশ যােঞ্জ কৰি। তিনি ভাগ কৰি দুভাগ জি মই কওঁ কাৰণ ভৰি। সি পােহাৰী বােলে তোৰ লগৰ কৰি [ ১০৪ ] ________________

দুই ভাগ কৰ মই লওঁ কাৰণ ভৰি। কাৰ লগে কত কৰি আছে। কায়স্থে গণি অঙ্কক পুছি। যই পেলালে মনৰ খুছি । উত্তৰ-৮৫৬+৪২৪ = ১২৮০ কৰি। ৮৫+৪২৮ = ১২৮০ কৰি। (৮২-২১৬৯৬৩৬ ৬৩৬ ৰ অংশ = ৪২৪। ১৮। অৰণ্যত উচ্ছ বৃক্ষ আছে এক ভাল। লাগি আছে ফুল অতি দেখিবলৈ ভাল । ৰজাৰ পাইকে গৈলা কায়স্থ আনিতে। এই বৃক্ষ দেখি সব জিকাল কহিতে । তাৰে একজন গৈয়া বৃক্ষত উঠিল। অসংখ্য ফলক পাৰি তলত মাইল। গণি চাইল সাতকুৰি তেৰণােটা আছে। বাকী সবে ফল পাৰি ভগাইলেক পাছে । ভাগৰ অর্ধেক ফল তাতে দমইলেক। কহিওক মুঠ ফল কত হইলেক। স্থানী:-- মুঠফল ১২ টা। [ পাইক সাতকুৰি। ইয়াৰ এজনে ১৪৪টা, বাকীবিলাকে ভাগৰ অধা দমাইছিল। ১০ টা এঞ্জনে [ ১০৫ ] ৮৯ ১ ১৯া এক দিশে গাছে পক্ষী এক জাক। আন দিগে জাহে আাক এক বাক। ইজাকে তুগুণ হব ডাকে তাৰ এটা। সিজাকে কয়, বোলে সমান হওঁ মাং ছটা । কত জাকে কত পক্ষী দিয়া বুজায় । দুয়ো জানৰ মূঠ পক্ষী কতেক হোৰথ । উত্তৰ :--৫৭ টা ! পক্ষী । • মুঠ ১২ টা । ২। এক কন্যপত্তি আছে পৰম প্ৰধান । তাহাৰ নগৰে আছে হুৱাৰ সাতখান । জাৰ কন্যাপতি মিত্ৰ কৰিবাক গৈলা। এক ছুই জমে সৈনা দ্ৰবাৰে বঢ়াই থৈলা । কহিওক কায়স্থ বাপু কত সৈন্য ভৈলা । উত্তৰ !—১৯৭১ ৭৩৮ সৈন্য } ২১। ইন্দ্ৰৰ ভূবনে এক পাৰিজাত আছে। দিনে লক্ষ কোটি পুপ ফুলে সেই গছে । কোনে বিব পাৰে সেই ফুলৰ তুলনা। এক এক পুষ্পৰ মূল্য লক তোলা সোণী । নব টকা নব পোণ আৰু নব গও । ধৰছ কৰিয়া তাক কৰ খণ্ড খণ্ড। কাৰ্ত্তিক ময়ুৰ কায়স্থে কহে নিৰ্ণয় । চাৰি যুগৰ পুষ্পৰ ধন কতেক হোৱয় । উত্তৰ :-৯৯৯৯৯৯৯৯৯৯৯৯৯ole:৩ গঙx te২০oo০ । [ ১০৬ ] ________________

| [ ৯০ । ২২। পিতৃ কর্জা দিয়াছিল পুত্ৰই নেজানে । উপস্থিত হল দ্বিজ তাৰ বিদ্যমানে মুনফা সমেত টকা হিচাৱ ঠাৱৰি। টঙ্কা প্রতি এক পাই দৰমহা ধৰি। গাপিতি টঙ্কা পঞ্চশত দিল। কনো টকা পিৎ কর্জা দিয়াছিল। উত্তৰ-৪৯৭ ১৪ পাই। - কার্তিক ময়ুব কায়স্কে লিপা ] ২৩ প্রশ্ন:-হৰি ইৰ চক্রে যে বীৰ উপজিল। তাপিত কৰ্ণৰ বাপে। হতাশন হঐে যে বীৰ উৰিল। সে বীৰ পৰিল কমন বিপাকে। উৰ সৰ্বোধৰাধৰ তা ধৰ তাহে। অলি বাহন বাহন হামু গৈও শশী বাহন বাহন ঠেকে কৈও। পবন সুতাত ভাঙ্গি গৈও। ৰবি সুত মম কৰ লাগি বৈও। তথাৎ-কলহ, কলহৰ কাণ। ২৪। ভোজন কৰাইয়া ৰাজ আসনে বসিলা। বিশ পােণ কৰি চল্লিক বিপুৰু দান দিলা। আচাৰ্যক পােশ পােণ ভট্টাচাৰ্যক বুৰী। চক্রবর্তী চাৰি কৰা মিলাই দিয়া কৰি। [ ১০৭ ] { ৯১ ] ২: ) অধৰ নিয়ম চৌদিশ বিধা। তৃতীয় তৃতীয় দিয়া পৃষ্ণ মইি । ছে চাবিও তত আমি মিহলাই । অপ্ত গিৰি বৰ তৃতী পূnণ । এহিটো পাৰ্ব্বতীৰ কণ্ঠত্ব চন। ২৬ । লাড়, মিঠাই যি কৰে দান। ঘৰ বান্ধি দিয বিষম প্রমাণ। উন সংখ্যাব দংক একূন কৰ। তাহাক গণিয়া মভূষ ধৰ । দৰৰ ভাগে মামুং পৰি। লাডুক বুজহ এস্কন কৰি। উত্তৰ :-৯ লাড়ু । ২৭ । এক গোত্ত ব্রিপথ গামিনী । 2ওঁ বাটে পিয়ে পানী । ন গছত বান্ধি থয় আনি। তেৰ শুৰাণে ভাগে হবে। কও গছৰ তলে পুরে। এক ওলে ব্লৱে কত । হিচাব কৰিয়া বেথ। উত্তৰ :-৮১ ১৯ পাই, প্রতি পথে ২৩, প্রতি ঘাটে ১১৭ , প্রতি গছৰ তণত ৯১; প্রতি শুকালে ৯কৈ ভূবে। ২৮। অতি বিতোপন থছ নব লক্ষ পায়। দিনে প্রডি সৰে তাৰ নব শত পাত। [ ১০৮ ] [ ৯২ কোৰাছে কায়স্থ বাপু গণনা কৰি । কিমান দিনত জন্ত হব স পত্ৰ সবি । উত্তৰ। } –১•••• দিন । e ৪। সাত ঘৰ গৃহস্থৰ শতেক টঙ্ক। বাটি দিয়া নকৰিবা শলা । উওঁৰ — ১৪১ ৭৫ দ্বীপ। ৩ } এই টকাৰ গক গোট বাইশ শগুণে খাই । . কত কৰি গাৱে পৰে দিওক বুজায় । উৰ !-১৬৫ বউ । ৩১। কত যোবাহে এক শ ভাই, আমিতো এক শ নহয় । আছিলে। বিমান আহিবো দিমান। তাৰে অন্ধ তাৰে অৰ্ধ পায় । তোৰে সৈতেহে এক শ তাই ! উত্তৰ । !--৩৬টা । ৩২। ষে গাছ পাছ ব্ৰাহ্মণ তিনি জন । পাছ কাৰণ মাছত ব্ৰাহ্মণ কত জন । উত্তৰ - ৩৮৪৩ জন। ৩৩ । এক গিৰিৰ দশ ভাই। গলিত আছে 'এক শ’ গাই । পেপক বণে হৰি বত্ত পায়। সমানে নেপায়, বাকীরে ভাগ নলয় । উজৰ ২ বলে ভাগ নগর। [ ১০৯ ] ৯৩ ৩০। -শ্ৰাদ্ধ , শত কপ দিলে মহাজন। দক্ষিপ কৰিবলৈ বুলিলে বচন । দক্ষিণ কৰিব এক শত বিপ্ৰ আনি । উত্তম, মধ্যম প্রাকৃত বিপ্ৰ জানি । তিনি রূপ উত্মক দান কৰিও । মধ্যম জনক এক আধেলীক দিও। প্রাকতক যে চাৰি পোণ কৰিব যে দান । এক শত কপ ভগাই কৰিবাহা মান। এহিমতে লক্ষ বিপ্ৰ গণিবলৈ পাৰি । ভিন্ন ৰে হোৱে যদি ভিন্ন দৰ কৰি৷ ভাঙনী :– মহাজনক পাছে দূতে কৰিলে সম্মান। উত্তম ২৪ জন বিপ্ৰক আনিলা । তিনি ৰূপ কৰি তাসম্বাক দান দিলা । ৭২ ৰূপ গৈলা তাহাক জানিলা । নধ্যম বিপ্ৰক পাছে মাতিষ্মা আনিলা । আাধেলী কৰিয়া তাহাক দান দিলা ওঠৰ ৰূপত জানা ৩৬ বিপ্ৰ গৈলা । পাছে প্রকৃত বিপ্ৰ আাছিলেক যত। ৪। জন যিগ্ৰ গৈণ ও বে পোণত।। ১• ৰূপ গৈলা তাও নিশ্চয় জানিবা। এহি মতে ভূতে বাস দখিণা কৰি । [ ১১০ ] [ ৯৪ ] ৩৫ { এক শত ফল এক নৃপতিক দিলা । উত্তম, মধ্যয, হীন এক শত গৈল । পাছে তাৰা সবে অানি আগ কৰিলেক । উত্তমক জুই গোট। কল দিলেক । মধ্যমক ঘেৰ গোট কলক যে দিলা। প্রাক্কত জনক আদখান মাত্ৰ দিলা। কোৱাহে কায়স্থ সব স্থিৰ কৰি মন । উত্তম, মধ্যম, প্রাকৃত কত জন । ভাঙন :-কায়স্থ যোলয় শুনিও মহাজন। এক শত ফল কিনি লে।ধ, এতিক্ষণ । বাণে দিয়া সেহি অজ্ঞ হৰি পেলাওক। যত অঙ্ক পায় তিনি !বধ কৰিওক । শেষ ভাগ তিনি দিয়া পূৰিবা নিশ্চঞ্জ { একত্ৰ কৰিণে হাতে মনুখ ওলায় । দৰে দৰে ভাগত যে পৃৰি চাহি ওক । এবত্ৰ কৰিয়া তাতে ফল বুজিওক । এহিমতে যত তত দ্রব্যক জানিওক। এহিমতে বুজি লাবা নাহি সংশয়োক। উত্তৰ – উঃম ২০, মধ্যম «•, প্রকৃত ৬o । ৬e । ইন্দ্ৰৰ ভুবনে আছে কমলেক বন । অমৰাই মধু খাই এক শত বিশ মোন। মাহ৷ পৰিমাণে মধু কুহুমভ পায় অমৰাই মধু ৰে ৰতি কৰি খায় । [ ১১১ ] [ ৫ ] কহিয়ো কায়স্থ সব অঞ্চৰ যে ফুল। কতেক অমৰ ভৈলা কতেক যে ফুল ॥ কায় েবোলয় সবে শুনা মন কবি। চল্লিশ সেৰে মোণ জানা নিষ্ট কৰি। আশী ভেংলায় সে জানিবা নিশ্চয় । চাৰি মাহায় তোলা জানিবা নিশ্চয় । ৯৬ বৃত্তিয়ে তোলা জানা মহাশয় । পূৰ্বে মহাজন সবে কহিয়া আছয় । এক শত ভাঠচল্লিশ শত পুৰিধাহা । অ্যাশ অকে পূৰি তাতে তোলা জানিবাহা । চৰি দিয়৷ পূবি*াত্ত মাহ৷ তাতে হয় । পুষ্পক বুজিব ডাঙে নাহকে সংশদ্র । যোড়শ অঙ্ক সেই পুপক ংে পূৰিবা । ভগৰ। যতেক হয় তাতে লিখি পাইব । অগৰাত এক কারণ দুই চোক পুৰিবা। বত্তিক জানিব তাতে জানা নিষ্ট কৰি । উণ্ডৰ !~~১৫৩৬• • • ফ, ২৬৫ ৭৬৭ ৭ • প্রমৰ, ৩৬৮৪ • • বভি। ২৭ । মংস্যৰ গৃহত আছে পাতুৰ নন্দন। সইদের নাম তাৰ বণ নোহে সৰি। একপাল গক চাৰে মহ! শলা কৰি । এক দিম। চোৰে পাছে দেখিলা তহিত । চুৰি কৰি গক নিল পাল মযক্তি।

গৰ সংখ্যা জাবে গুনা মহাশয় । [ ১১২ ]

পচিশ হাজাৰ জানা বলদ নিশ্চন্স ।
তেইশ হাজাৰ গাই ঙ্গানা মন কৰি।
বত্ৰিশ হাঙ্গাৰ ৰংফই জাছে দুষ খাই।
যেন মত্ত দৰ তাক শুনা মভিপ্ৰায় ।
বলাৰ দহৰূপ ধেভুত পাক লৈবা ।
বোকন্দাত জুইৰাপ তাহাও জানিবা।
বৎস সকলত জামা ভিন শিকা কৰি ।
কতনা ধনৰ গক মিলে চুৰি কৰি।
কহিও কায়স্থ সব কিভাপত চাই।
গকৰ ধনৰ সংখ্যা দুয়োকে৷ বুজায় ।
উত্তৰ :- একলাথ গব, ৪ ৫ soo টকা, [ পাgপুত্ৰ সইদেব।
অ্যাদি পঞ্চ ভ্রাতাই অজ্ঞাত বনবাসৰ সময়ত মৎস্তু
দেশৰ অধিপতি বিৰাত ৰজাৰ ঘৰত গৰু ৰখি
জীৱিকাৰ উপায় কৰিছিল । ফুখৰ কথi সেই
অৱস্থাতে। সহদেৱৰ হাতৰপৰা গৰুবোৰ চোৰে চোৰ
কৰি নিছিল। }
৩৮। পাছ টকা কৰি হস্তীক কিনিবা।
আধলী কৰি ঘোৰাত্ত
এক শিকা কৰি ছাগল কিনিব।
কহিলো ইহাৰ উত্ত
কুৰি গোটা উকাই কুৰি গোটা অঙ্গ।
কিনিয়া দিওঁ ইহাক।
ভাঙনী : মহাগমে বুলিলেক হাতী তিনি গোট, পোন্ধৰ
ৰূপ। তিনি গোট ধেীৰা পায়ু তিনি আম্বেলীত।

[ ১১৩ ]

চৈধ্যতা সিকিত যে চৈধ্য তা ছাগল।
কহিলোঁ ইহাক নহৈবা পাগল ।
এইদৰে ধন বস্তু লৈওক
কহিলো নাহি সংশ ।
৩৯ ) এক ডাল তেতেলীৰ ন কোটি পাত ।
অৰ্ধেক পলোত তাৰ সৰে এক পাই ।
কহিও কায়স্থ সব কিতাপত চাই ।
কতদিনে তেতেলীৰ পাত সৰয় ।
৬০ নিশ্বাস ও পল নিশ্চয় হোৱয় ।
পলে ঘই পাত সৰে নাহিকে সংশয় ।

  • পলে এক দ ও নিশ্চয় জানিব ।

দ্বিগুণ কৰিঘ তাতে পত্র লিখা পাইব ।
উয় কুৰি পত্র জানা দণ্ডত সৰয় ।
eo ঘ৪ে দিন ৰাতি নহিকে সংশর ।
এক দিবসৰ পত্র লিখা পাইলে ।
সাত যে হাজাৰ দুই শত লিখা পাইবা ।
সেহি দিবসব অক ত্রিশ দিয়া পূৰি ।
মাসেক জানিবা তাতে জানা নিষ্ঠ কৰি।
মাস দিবসৰ পত্র তাতে লিখা পাইবা ।
হুইলক্ষ ষোড়শ হাজাৰ অঙ্ক পাইবা ।
যৎসৰ পত্র যদি বুজিবলৈ চোৰ।।
সাতপ যে হাজাব হুইশত অঞ্চ লোৱা ।
তিনি শ ষাঠী দিয়া তাতে পুৰিওক।
পচিশ লক্ষ বিৰানখৈ সংঘ আনিওক।

[ ১১৪ ]

কিতাপত চাই আৰ প্ৰমাণ লওক।
চৌত্ৰিশ বছৰ আঠ মাহ জানিবা ।
আৰু কুৰি দিবস সে তাতে বুজিবাহা ।
সেহি ন কোটিত দিবস অধে হৰি।
শেষ অৰে বংসৰ সাহ দিব? ধে কৰি ।
তিনিশ ষাঠী দিয়া হৰিয়া চাহিব।
শেষ অৰে ৰংসৰ মাচ দিন লিখা পাইবা ।
উত্তৰ :--১২৫০০ দিন।
s • । এক সদাগৰৰ সে এক * ৩ গাই।
এক দুই সেৰ ত্ৰদে ক্ষাৰ বাঢ়ি যায় ।
কিতাপত চাই কোৱা কংতক যে ভৈল ।
মহাজনে কাঁয়ংে ৪ বচন দে বুলিল ।
হেন শুনি ক!য়ৰে যে সনে গুণিলন্ত।
একশত গাইদ দ্য ডেপনে কইলস্থ।
এক উণ কৰি পাছে হাক তৰ্ধাইল
অন্ধ ভাগে এক ৩৯ - {ধক কৰিলন্ত ।
পাছে সেই অঙ্ক খানি অধে পূৰ্ণিং )
শতেক জুবিয়! তাহে সেইক পাই লন্ত ।
সদাগৰে যদি গাই এদিৰে ভর }
একশত গাই মাৰ কত সোণ eোবে ।
উগ্ৰহ। ~১২৬) যোণ দহ সেৰ ।
৪১ i এক মহাগৰে পাহকেক বাৱে ।
এক ছই কবি ক্ৰমে কবিক যে লবে।

[ ১১৫ ]

মাস দিনৰ কৰি কতেক যে পায়।
তাহাক গণিয়া কহ কায়স্থ যে ভাই ।
শুনিয়া কা”ে—পা€ে মনে গুনি চাইল ।
ত্রিশ দিন আনিয়1 এক দিন বে এৰিল ।
তাৰ অন্ধভাগ লৈয়া একাধিক কৰি ।
উনত্রিশ দিধরত সেহি অঙে পূৰি ।
একত্ৰ কৰিষ্য তাতে ত্রিশক জুৰিবা।
সেহি থানি কৰা বুলি-মনত জানিধা ।
এহিমতে প্রতি মাসে যুজিবাক পাৰি ।
কিতাপ ত চাই আক বুদ নি কৰি ।
বসব ত এহি ম’ত বুজিবা নিশ্চয় ।
কহে চুগাষলি ‘:ক শুনিও নিশ্চয় ।
ইটো কথা এহিমনে সংহৰিয়া এই
শুনা যেন অন্ধ ভৈল৷ তাৰ কপ{ কওঁ ;
উত্তৰ। – -মাহে ৪৬৫ কৰি ।
৪২, অগাধ শাস্ত্ৰৰ কথা বুজিব নোৱাৰি।
মহ।ঞ্জন সবে আ * পূর্বের শাছে কবি ।
প্ৰতিমা পূজিবে প্ৰতি বোলে ফিকজন।
ঘাটে প্রতি প্রতিমা ক স্থাপিলে তেখন।
প্রতিমা যতেক হয় পুপ তত লৈবা ।
অনুক্ৰমে সেই অঙ্ক অৰ্কাইলা আনিবা ।
যতেক প্রতিমা হোবে তেতি ভাগ কৰি ।
একত্ৰ কৰিয়া তাক বুজা পীজ কৰি ।

[ ১১৬ ]

প্রতিম। প্রথমতে প্ৰমাণ কৰি হিবা ।
শেষ অঙ্ক থানিক বে হুগু৭ কৰিবা
এহি অনুক্ৰমে প্রতি প্রতিমা পূজিবা।
পৃন্দ প্রতিমাতে তাতে নিশ্চয় জানিবা ॥
যত মূৰ্ত্তি পূজিবাক বোলয় যিবাজন ।
তেতিভাগ কৰিবাহঃ নিশয় বচন ।
[—১৭৮৪ শকত (কপি কৰ1]
উত্তৰ := ৪ প্রতিমা ও ফুল।
৪৩। এক মহাজনে সাতকাৱণ যোদ্ভ কৰি দিল ।
সাত কারখ যোফল জানিবে বুলিল ।
জোৰ তামোলত ভিনি কৰা কৰি জান ।
কোমলৰ জোৰত যে দুই কৰ। জান ।
এক কৰা কৰিত যে চাৰিপাত পান।
কাত কিথা কবি ফল কহিও নিয়ম।
শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনে গুণি চাইল ।
স্থই তিনি এহি ক্ৰমে অ* যে পাতিলা ।
এক দুই চাৰি এক অফ জান ভৈলা ।
অনুক্ৰমে শাৰীত পাতিয়া তাক লৈল।।
দুই ফালে ফল কৰি পাতিয়া যে লৈবা।
মধ্য অঞ্চ দিয়া কাৰণব ফলক জানিবা |
এক কাৰণ ছুই পোণ তেৰ গণ্ডা জান ।
অাৰু চাৰি কণ্ঠ তাতে অল্পব প্রমাণ ।
বাম ফালে ফণ ধৰি, দক্ষিণত কৰি লৈবা ।
দুইফালে ফল পূবি নৃপক জনিবা।

[ ১১৭ ] ১৭১ }

উত্তৰ :- টোক।] ফল তামোল কৰ। কৰ ১৪৯৬ ( জোব) ২ ৩ x ১৪৯৬ ও৪৮৮ ১৪৯৬ ( জোৰ কোমল ১ ২১ ১৪৯৮ = ২৯৯২ ৫৯৮৪ ( পান ) ৪ ১ X ১৪৯৮ = ১। ৯৬ '৯৭৬ ফল ৮৬৭৯ কৰা ৪। এক বৃক্ষে ফল আছে হাজাৰ বিশেষ। খাইষাক লাগি পক্ষী পাইলা আদেশ । পঞ্চগোট কবি ফল খাইলেক কাকে। তাৰ অদ্ধ কৰি কল খাইলেক স্তকে। তাৰ অন্ধ কৰি কল খাইলেক টী ব্ল। কোনে কত কল খাইলে তাৰ জোখ দিয়া । শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনে গুণি চাইল । আঠগোট তিনি চোক ফল ভাগে পাইলা সমস্তকে জানি তাতে হুৰে দি হৰিলা । লৰ অই থানিক যে ত্রি ভাগ কৰিবা। হবিলাত অন্ধ যতেক যে ৰহিলা। পক্ষীৰ প্রমাণ ফল তত যে জানিবা । একত্ৰ কৰিয়া তাত পক্ষী বুজিবাছা! স্বৰে দৰে পূৰি তাতে ফল পাইৰাছ। তিনি গত তিয়াল্লিশ শ জানিবা নিশ্চয়।

এহিমতে বুজি লবা নাহিকে সংশয়। [ ১১৮ ]

উত্তৰ :-[ টোকা]
ফল ।
পক্ষী
১৯ber – ৫
৩৯2 ¢
২t.
৩৯০
৪৯০ ¢w = ১/>
৩৯২
৩৪৩০ ৷ কল ৮%
১১৭৬০ পক্ষী
৩৫। গবৰৰ পূত্র আছে নাম যে সম্পাটি।
তাহাৰ শৰীৰে গাথা আছে নবকোটি ।
সূৰ্য্য মওলক লাগি উৰা ও বুলিলা।
দেখি সূৰ্য্যদেৱে অগ্নিবান পদশিলা ।
শৰীৰত অগ্নিবাণ পৰিলেক আদি ।
কতদিনে পূৰে তাৰ নবকোটি পাখি ।
কহিও কায়স্থ সব কৰিয়া সত্বৰ।
ছইদও পচিশ পলে পূবে এক পাখি।
উত্তৰ । :--১০ ॥৬৯ বছৰ ৫ মাছ ১• দিন ।
৪৬ । এক পুখুৰাঁ আবে শুনিও কাৰণ।
চাৰি দিশে আছিলেক চাৰি গোটা জান ।
এক জান মেলি দিলে প্ৰহৰে শুকায়।
আক জানে ছুই গ্রহৰে পানী নাথাকযু।
তৃতীয় প্রহরে তিনি জানো বুজিব ।
আক জানে চাৰি পৰে তাতে বুজি লৈব।
পাছে এতে লগে মেলি দিলা চাবি জান।
কওবেলি পানী গৈলা কহিও প্রমাণ ।

[ ১১৯ ] ________________

[ ১০৩ ] শুনিয়া কাস্থে পাছে মনে শুনি চাইল। ত্রিশ দণ্ডে দিনমান নিশ্চয় জানি এক দুই তিনি চাৰি ভাগাংশ জানা। এহি অঙ্কে দিবসক হবিয়া লৈবেক। হৰিলত অঙ্ক জানা যতেক বে হয়। সেহি ধানি অঙ্কে জানা পুখুৰী শুকায়। ইৰ :- ৩ দণ্ড স” । ১৭। এক কথা শুনি ছো লােকৰ মুখত। বােৱাৰী কহিলা পাছে শহুৰ আগত। শিখিক কত তা আছে স্বগত। ভাত হই মানে তুমি তাক লিখা কৰা। হি বুলি কােৱাৰী কহিতা শহুৰ আগত। তাক কোনে শিখিবেক ময্যে লােকত। সকল স্বৰ্গক দেখে শূন্যময় দেখি। তাহাৰ তাৰাক কোন জনে দিব শিখি পৃথিবীৰ বালিত যত হােৱয় কণিকা। তাক না কোনে লিখি কৰি দিব সংখ্যায় পমতে শুনা কহেঁ। স্বর্গ সাতখান। কোণে কত আছে তাৰ জানোহো প্রমাণ। → লােক শুনিয়াছে। স্বর্গ এক খান। ধ্রুবলোক তাৰ অৰ্থে কৰিছে নিৰ্মান। মূলােক শুনিয়াছে। স্বর্গ তৃতীয়েক। মহড়াক নামে স্বর্গ চতুর্থে শইওক। [ ১২০ ] ________________

[ ৪ ] জনলোক, পলােৰু আত অনন্তৰে। সত্যলােক শুনিয়াছে। সৰে উপৰে। সকল স্বর্গোক কোনে কহিবােক। এক কথা কহিয়াছে তাক শুনিক। আঠাৱ হাজাৰ কোটি সংখ্যা যে বিংশতি । এহিমতে সহস্রেক লিখিবা সম্প্রতি। যাঠী সহস্রেক এহিমতে লিখা কৰি। পাছত কহিবাহা একত্র কৰি । যত খানি অঙ্ক হােৱে তত গােট ইবা। এহিমতে স্বৰগৰ তাৰক গণিষা । টা কথা এহিমানে সংহৰিয়া যওঁ। ৰুহৰ আদি যত তাৰ কথা কওঁ। উত্তৰ : ৬০oot.০০১৬৮0000000 সাত স্বৰ্গৰ তাৰা । । অবলা আছিল এক ৰজাৰ জীয়াৰী। চিঙি গল তাহাৰ যে কষ্টে থাকা হাৰী। দুই ফালে দুই চটা চিঙি যে পৰিল । মাকত কান্দিয়া আসি কবলৈ ধৰিলা। ৰজাৰ জীয়াৰী বায়হত ধৰিলেক। হাৰ গান্তি তেবে দিয়া লৰিলে। কহিও কায় সব ইহৰ তত্ত্ব। কন্যাৰ হাৰক গান্তিলাহা কেনমত। কায়স্থে বােলয় ইহাৰ শুণিও কাৰণ । বহি পাঞ্চ ঠাই আনি কৰিবা স্থাপন [ ১২১ ] ________________

[ ১০৫ ] সেহি পংক্তি চাৰি ঠাই ধাতুক যে লৈবা। অভেদ্য কৌশলে কক স্থাপণ কৰিবা। পুমু বহি দিয়া তাক পুৰিব নিশ্চয়। কণ্ঠে থাকা হাৰৰ কথা 'কুসুমকায়স্থে' কর। উত্তৰ :-১৬৫৬ হাৰৰ মনি। ৪৯। এক মহাজনে মাহ মেলি দিলে যত পুৰা। যত দিনে, যত মাহ, খাইলে যত ঘোঁৰা । দিনে যোৰা এক কৰি মাহক হয়। ব্ধ অকে ভাগে ভাগে পূৰি লৈবি তই। উত্তৰ-৯০০ দিন, ৯০• ঘোঁৰা, ৯০০ পুৰা মাহ । • আ হাতত এক পক্ষী যে আছিল। দণ্ডত আঙল আহে তাক ভু পাইলা। কোৱাহে কায়স্থভাই কিতাপত চাই। কতদিনে পক্ষী গােট ভূমিত নয়। শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনে গুনি চাইল। • হাতক পাছে ২৪ ৰে পূৰিলা। আঙুল বুলিয়া কি জানি নিশ্চয়। দণ্ড বুলি তাকে কহ নাহিকে সংশয়। ৩০ দিয়া হৰি তাক দিন যে কৰিবা । ৩ দিয়া হৰি তাক মাস যে ধৰিবা। শেষ অঙ্ক ধানিক যে দিবস হয়। যত মাহ যত দিন জানিবা নিশ্চয়। উত্তৰ-১ মাহ ২ দিন! [ ১২২ ] ________________

৫১। এক সদাগৰৰ দহ গােট গাই। দুই চাৰি অসুমে ক্ষীৰ বাঢ়ি যায়। শুনিও কায়স্থ আবে ইহাৰ কাৰণ।। একাধিক দশ অঙ্ক কৰিব স্থাপন। পুনঃ দশ অঙ্ক লৈয়া তাহাতে পুৰিবা। দহ ধনুৰ যত ক্ষীৰ তাতে লিখা পাইবা । উ ও ১১ সে। ৫২। পুনু একজনে গাই চৈধ্য গােট ডুৱে। তাৰে দুই চাৰি ক্ৰমে ক্ষীৰ বৃদ্ধি হােৱে পঞ্চদশে চতুর্দশে তাহাতে পূৰিবা। সমস্ত ক্ষীৰক তুমি তাহাতে জানিবা । এহি মতে যত যত অঙ্কক ধৰ। একাধিক কৰি পূৰা নাহিকে সংশয়। উওৰ --২১) সে। ৫৩। এক নৰেৰে সদাগৰক বুলিলা। বাণিজ্যক লাগি কিছুমান ৰূপ দিল। ৭শ ৭৭টি ৰূপ লিখি। জ্যেষ্ঠ মহা দৈ আহি শূন্যক দিল। ও যে হাজাৰ ৭৭ ৰূপ জানি। আৰু এক মহা দৈ শূন্য দিলে আনি। সৰি হাৰ সাত শ সাত জান। কনিষ্ঠ ভাৰ্য্যায়ে দেখিল বিদ্যমান। ভেসম্বেও আনি এক শূন্য দিল। পাছে সদাৰে তাক মনত শুনিল । [ ১২৩ ] ________________

[ ১০৭ ] কহিও কায়স্থ সব ইহাৰ প্রমাণ। কোনে কত মান দিলা কহিক ধন ও হেন গুনি কায়খে যে মনে গুনি চাইলা। পৃথকে পৃথকে পাছে ৰূপক যে শৈলা। সাত লাখ সাত হাজাৰ সত্বক জ্বানি। মুঠ রূপ এই খানি মনে লৈব। মানি। তাহাকে উপৰ কৰি অনুক্রমে দিল। সেহি অঙ্ক দিয়া দেহি ভাগক কাটিলা। পৃথকে পৃথকে তাৰ ৰূপ পৰিমাণ । কিতাপত চাই আৰ লওক প্রাণ :-৭৮৫৮৩১ মুঠ ৰূপ । উ ৫৪। আত অনন্তৰে পাছে যেন কথা ভৈলা। যি মতে তেন নে ৰূপক যে নিল। চাৰি চোৰে চোৰ কৰি ৰূপক আনিলা। সেহি ধন অনি গাছে এক চোৰে থৈলা। বােলে আমি যেতিয়া আসিয়া নিও ধন। এক ৰূপ টোক দিম বুলিলে। বচন। এহি বুলি চাবি চোৰে গৃহক গৈন্ত । পাছে এক চোৰে তাক আসিয়া ভৈলন্ত। সেহি ৰূপ খানিক যে চাৰি ভাগ কৰি । তিনি ভাগ থৈলা তাতে একত্র যে কৰি । বেছি এক ভৈলা তাক চোৰক দিল। পাছে তাৰ এক চোৰ আসিয়া ভৈলঙ্ক। [ ১২৪ ] ________________

। ১৮ সেহি মতে সিও ভাগ কৰিয়া যে বৈলা। অধিক ৰূপক পাছে চোৰক যে দিল । এহি মতে চাৰি আহি চাৰি দিন ভৈলা। চাৰিজনে চাৰি কপ চোৰক যে গিলা। পাছে চাৰিজনে একলগে আসিল। সমকৰি চাৰিজনে ভগাই নিল। তাতো এক ৰূপ আসি অধিক যে শৈল। চুৰিক যে বিয়া ঘাঘৰি সবে গৈলা। কহিও কায়স্থ সব স্থিৰ কৰি মন । কতখানি আছিলেক তাহাৰ যে ধন । হেন শুনি কায়ছে যে মনে গুনি চাইল। চাৰি আৰু প্ৰথমতে স্থাপন কৰিলা । পুনঃ চাৰি দিয়া তাক পৃৰিয়া চাহিক। আৰু বেদে পৰি চৌষষ্ঠি লৈওক। পুনৰ্বাৰ সেহি অক চাৰি দি পূৰিবা। দুশ ছাপন্ন অঙ্ক তাতে লিখা পাইবা । পুনু বেদে পূৰি তাতে ৰূপ জানিওক । তিনি অঙ্ক ঘৰি তাতে প্রমাণ লওক। এই অনুক্রমে চোৰৰ ধন সংখ্যা জান। কিতাপত চাই চিতি লােৱাহে প্রমাণ। উত্তৰ-১০২১ টকা। গাইপতি-২৫৫ টকা। ৫। এক মহাজনে ৰূলে বাঙমাৰ শাৰী । বাঙনা অছিল তাতে অযুত যে শাৰী। [ ১২৫ ] ________________

PLEASE HANALE THE BOOK CAREFULLI শাৰীত আয় অধুতেক ভাল। নবপােশ কৰি লাগে জানা তাৰ ভাল। এক এক বাঙনাত নৰ কৰা কৰি। কতনাে বাঙলা ভলা, কত ভৈলা কৰি। উত্তৰ:- ৭২•••০০০ কৰি। •••••••• বাঙন। ৫৬। আৰু এক ধৰিৰ শুনিও কাৰণ। কাৱণৰ আছিলেক সুষ্য এক খান। দুই জুনে তাহাক যে কিনিবা গৈলা । কাৰণত কৰা বুলি দুহাত লভিল। দুয়োজনে কিনিক মন কৰি আছে। মনত আলচ দুয়ো কৰিলৰু পাছে । দুয়ােজনে কিনিব। কাৰক যে তিনি ভাগ কৰি। দুয়ােজনে কৰিক তিনি গুগ কৰি ? তাৰ এক ভাগ পাইলে কিনিব পাৰি। পাছে এক জনে তাৰ দ্ৰব্যক কিনিলা। কায়স্থে এহি খানি কথাক সুধিলা কোৱা কাৰ কৰ্তমান আছিলেক কৰি; ইহাক চাহিয়া মোত কহা শীঘ্ৰ কৰি । ইহাৰ ঙাঙনী শুনা আতপৰে: দুয়োগে ভিনিভাগ কৰিক যে ধৰে। এক ভাগৰ আবে শুনিও কাৰণ। এহি খানি ভাগ তাৰ কৰিৰ যে মান। [ ১২৬ ] ________________

[ ১১০ } সপ্তদশ গণ্ডা ছয় পােণ জানিও। তাৰে এক কৰা কৰি তাহাতে লৈওক এক ভাগ কৰি এহি খানিক যে জান। অপৰ ভাগক আবে লৈওক প্রমাণ। দেপােপ চৈধ্য গণ্ডা এক কৰা জান। সেহি খানি সিও ভাগ লৈওক প্রমাণ। আৰু এক কথা কহেঁ তাক শুনিক। বিষম অঙ্কৰ গতি বিয়া লৈক। উত্তৰ :- ৪৫২ কৰা। ৫৭। এক গৃহস্থৰ আছিলেক দুই ভাই । একে লগে আছে দুইবো দশ গােট গাই। পাছে দুয়াে সেই গাই ভগাই যে কৈলা। প্রাচ গােট কৰি গাই ভাগত পৰিল। ক্ষীৰত বিষম তাৰ জানিবাহা সাৰে। ভাবিয়া চাহিও কোন গাই কাত পৰে। তিনি গোটা গাইৰ ক্ষীৰ আঠ ভাৰা কৰি। পাছ ভাৰা কৰি তিনি গাইত যে ধৰি । তিনি ভাবী কৰিনি গাইত যে জানা। দুই ভাৰা এক গাই লৈওক প্রমাণ। এহি দশ গােটা ই জানিবাহা সাৰে। ভাৰত ১মান কৰি দিওক সৰে । ইটে। কথা এহিনে ৰি। এও । টকা পকৰ কথা শুনা তাক কওঁ ) [ ১২৭ ] ________________

{ ১১১ ]। উৰ :(টাকা) ২ নং-- ভাৰা নং-৩ ভাৰু ১ নং-৮ ৫ টা গাই ১৫ ভাৰ। ৫ টা গাই ২৫ জাৰা {১ম ভাই। (২য় ভাই) ৫৮। টকা প্রতি চাৰি গণ্ডা আক যে পান। যাঠী গিৰিত আৰে লওক প্রমাণ। পাছ গুণ্ডা চাৰি কণ্ঠ ৰূপ প্রতি জান। চল্পিশ গিৰিত আঠ গণ্ডা যে প্রমাণ। হিশ গিৰিত কেনে তাক শুনিওক। দশ গণ্ডা পাঠ কণ্ঠ তাহাতে লৈওক। কুৰি গিৰিত ষোড় গণ্ডত জানি।। টকাত তুলিয়া তাৰ প্ৰমাগক ইবা। কাণত তিনি শত কুৰি গণ্ডা জনি। গিৰি দিয়া হৰি তাক বাহা প্রমাণ । গিৰি হৰিলাত যেবে শেয অল্প বয়। চাৰি দিয়া পৰিলাত কব সেহি হয় । বহু দিয়া হৰি তাতে কণ্ঠক কৰিব। উথা হবি তাতে সহ লিখা পাইবা । বেড়শ, দশ গিৰি মৌজাত থাকয়। এক গত্তা দিয়া টকাক গলি । [ ১২৮ ] ________________

( ১১২ ] ছয় শত চল্লিশগিৰি বুলি জানিয়া ধৰ। উকাত পূৰিয়া যদি সেহি গণ্ডা হয়। তাহাক চলাইলে গিৰিত পৰিব নিশ্চয় ? টকা পঞ্চকৰ এহি ৰূপ জানিওক । মত ৰূপ দিয়ে সেই ৰূপত তুলিওক ৪ ছয় কুৰি গিৰি বুলি যদিবা ধৰয়। তাৰ বিবৰণ কতো শুনা মহাশয়। হকৰা দুই ক্রান্তি উকা প্রতি জান। এহিমতে বাৰ কুৰি গিৰি যদি কোনাে মৌজা এক গণ্ডা চাৰি ক্ৰান্তি পুৰিবা তাহাতে। উকাত তুলিয়া তাক শীঘ্ৰে চাহিক। বাৰকুৰি গিৰিৰ যে প্রমাণ লওক। এহিমতে বুসি তাৰ প্ৰমাণ চাহিবা । লক্ষ শত গিৰি এহি মতে ভাবি নি । নব্বৈ গিৰিৰ কথা শুনা অতিপৰে । তিনি গণ্ডা দুই কৰা চাৰি দন্ত ধৰে। টকা পঞ্চকৰ কথা এহিমানে এওঁ । আৰু যেন কথা ভৈলা তাৰ কথা কওঁ। উত্তৰ :- টোকা] ১৯১• গিৰি টকা-৫টা টকা-৫টা ১২০০ টকা-টা কাটা [ ১২৯ ] ________________

| { ১১৩ ] গােসাই পূজা অঙ্ক :৪৯। যত পৃষ্পে পুজে দেয় হৰি। সংখ) পূষ্পৰ লোৱা হিচাৰ কৰি । যত গােসই তত পাতা ভাগ। একুন কৰি ধােৱাত, দুগুণ হােৱে তাক্ত। সমান পুষ্পে পূজে যথাক্রমে। গােৰাইৰ সংখ্যাক পূজে অনুমে উত্তৰ :-১৫ টা ফুল। ৬। দু বা কিনিক প্রতি যাই দুই জন। এবৰ দৰ লগে এক এক কাৱণ ॥ একে নােৱাৰে কাগুণে ভৰিবাক প্রতি। দুয়াে মিলি কিনিবাক লাসয় সম্প্রতি। তাৰ নেত্র ভাসৰ ভাগকে আহি আৰ। একৈকৰ কৱণৰ পােণ হৈবে জানঃ সৰি । উৰ অৰ্থ ভাগৰ ভাগে তাহৰ অৰে যায় । কহ কায়স্থ কোনে কত লৈয়া যায়। ভাঙনী :মুনি গন পােণ পঞ্চ দশাধিক গল্প। আৰে তিনি ভাগৰ এভাগ লােৱা । যত পােণ তত গণ্ডা ও ধিক পােণ। আৰে অৰ্দ্ধানি লৈলে ভয় তাৰ কাৰণ । উত্তর ;-১৬ গা, ১২ গণ্ডা [১৮ গা+ গণ্ডা ৬১। এক বনে আছে ফল অশেষ। তা গৰি লােৱা পক্ষী সহ। [ ১৩০ ] ________________

{ ১১৪ } পক্ষী ফলে লিখি আছে সৰি হাজাৰ । তিনি জাত পক্ষী আছে বিশেষ প্ৰকাৰ। গণিয়া পক্ষী ফল কৰা স্থিতি। কহ টুগুণ কৰি অসুৰ গতি। বস্তুৰে হৰি পৰিবা বাণ উন। নয়নে হবিয়া ভাগে ণৈবা অঞ্চ শেষ। উত্তৰ : ২৪৭৯২, ৫৫৩৩, ৪০৭ ) পক্ষী। ইয়াক একুন কবি দুঞ্জ কৰিলে পক্ষী আৰু ফুল ওলাব। ৬২। এক শ হাত উচ্ছ বৃক্ষ অতি ভয়ঙ্ক। তাৰ উৰ্দ্ধত আছিল দুইটা বান্দৰ । বৃক্ষ মুল থাকি এশ জোশ আন্ত। মাছ কাছ থাকা বিল আছিল দূৰত। মান কৰিবলৈ দুয়ো হাবিয়াস কবি। দুই পিনে জাপ দিয়ে লাফা লাফি কবি। বৃক্ষ মূলে গই এক নামিল বিলত। সিস্টয়ে উলাহ মাৰি পৰিল বিলত। জাপ মাৰি তলে নামি একেলগে পালে। মনৰ উচাহে দুয়ো ফল ফুল পালে। কেৰাহে কায়স্থ ভাই কিতাপত চাই। উচলৈ জাপ দিয়াই কত পথ যায়। উত্তৰ ;- গজ। ৩। ৰো কায়স্থ ভাই কৰাত ন মােৰ বল্ট পায়। | সে তার কত মূল্য পােৱা যায়। [ ১৩১ ] ________________

[ ১১৫ ] উত্তর ;-একৰেণু ৬৪। ৩৬৫ টা হাতীৰ পাল। জাদশ পর্বত চৰে সৰ্বকাল ত্তিশ কুম্ভত খাই পানী। সাতটা শুম্ভত বান্ধি থয় আনি। উত্তৰ --বছৰ। ৩৫। আৰু এক কথা বাপু শুনিবা মনােত। এক অধিকাৰে কিছু মুনি মনােত। গাওঁ ঠাকুৰীয়াই পাছে মাতিয়া আনি। শীঘ্ৰ কৰি টকা লাপে বচন বুলিলা মজুন্দাৰ নােহাৱাত জমা নকৰিলা। শত্ৰ কৰি টকা আনি হুকুম কৰিলা। পাছে গাওঁ ঠাকুৰীয়া গাৱক আসিলা দুই ৰূপ প্ৰতি গিৰিত সাধিলা ।। দুই ৰূপ এক গিৰি • বেছি মাত্র ভৈলা। এহিমতে সিটো ৰূপ সাধন কৰিল। টাক সাধি পাছে ৰূপক সােধাইলা । জমা বেছি দুগুণ ৰূপ নিজ হাতে ৰৈল । টকা পাই অধিকাৰে মনোত গুণিলা। কেনমতে ইটো ৰূপ সাধ কৰিলা। টকাক সাধি পাছে ৰূপক সােধাইলা । জমা বেছি দুগুণ ৰূপ নিজ হাতে ৰৈলা। টকা পাই অধিকাৰে মনােত বলা। কেন মতে ইটো ৰূপ সাধন কৰিলা ৫ [ ১৩২ ] ________________

[ ১১৬ এহি কথা পাচ্ছে কায়ত সুধিলেক। জমাই সহিতে টকা কত সাধিলেক। কতেক যে গিৰি তাৰ মৌজাত আছিল। কিবা দৰে তাছাত যে ৰূপক সাধিলা কতখানি জমা তাৰ দিওক বুজায় । কেন মতে দুইগুণ ৰূপ হাতে ৰয় । কায়স্থে বোলয় কথা শুনিবা । দুইশত ত্রিশ গিৰি তাৰ মৌজাত ধৰিব । দুই ৰূপ কৰি টকা তাহাতে তুলি। এই গিৰিক্ত দুই কৰঅধিক কৰিব ? এক শত ও টকা আৰু দুই কৰা জান। এহিখানি মূলধন জমা লওক প্রমাণ। জমা বেছি তিনি গুণ ৰূপক সাধিলা। চাৰি শত ষাঠি ৰূপ দুই কৰা ভৈলা আৰু এক ভাগ ৰূপ জমাত সাধিলা। তিনিশত সাত ৰূপ তাৰ হাতে ৰৈল। এহিমতে ইটো কথা ভাঙণ কৰিলা। কিতাপ শাস্ত্ৰ আৰ এহিমানে বৈলা। সৰস্বতী মাতৃ যিটো কৃপা কৰিলেক। আপােনাৰ নিজ গুৰু আজ্ঞ ধৰিলে। কি কাৰণে পদ ইটো আমি যে কৰিলে।। সাধু বৈষ্ণব পদ শিৰত ধৰিলে।। হেম জানি সবে নৰে এৰি আন কাম। পাতোক চাষোক ডাকি বােলা ৰাম ৰাম । [ ১৩৩ ] ________________

[ ১১৭ ] উত্তৰ ;—২৩ গিৰি, ৪৬০ টকা দুই কৰা, ৩০৭ টকা। ৬৬। অতি বিতোপন গছ নবকোটি পাত। পলকও সৰে তাৰ নব শত পাত । কোৱা কাইথৰ পপ গণনা করি। কিমান দিনত ওৰ হব সৰ্ব্ব পত্র সৰি। উত্তর ;- ২৭৭ দিন, ৪৬ দণ্ড, ৪০ পল। ৬৭। এজোপা শিমলুতনটা ঠান্স। ঠালে প্রতি নটা নটা ভাল। ডালে প্রতি ন ন ফেঁচা। প্রতি ফেঁচাৰ ন ন ফেঁচা ৪ ন ন ফীৰ ন ন কণি। কিমান পােৱালী কোৱা গণি ॥ উত্তৰ ;-৫৯৪৯ টা। ৬৮। কুমাণী বাই কুমাবণী বাই। কৰাত ছয় বুৰী চাকি পায় । কাৱণত নো কতেক হয় । উত্তৰ ;-১৫৩৬০ • চাকি ৬৯। এক পৰ্বতত যাঠী ডাল চটিয়ান। তাৰ কাষে কাষে ষাঠীটাকৈ মই । প্রতি মহত যাঠীটাকৈ বগ। আকৌ বগৰ ঠোটত ঠাটাকৈ মাছ। দিক চণ্ডালে ভগাইলেক সেই মাছ। গাই প্রতি পৰিলেক কতনাে মাছ। উত্তৰ ;-১২৯৬০০০ মাছ [ ১৩৪ ] ________________

[ ১১৮ ] ৩। যাঠা মােণ চেনিৰ এটা বৰা। তক খাই এটা আকৰা- দিনে এক ৰতি খাই। কতদিনে বৰা ঢুকায়। ভৰ ;-১১৭১২000 দিন। ৭১। পুস্কৰিণী আছে এক ইন্দ্ৰৰ ভূবনে। ছয় গােটা কোণ তাৰ দেখিতে শােভনে। ছয় পাৰে ছয় গােট পুখুৰীৰ জান। পূর্বে বিশ্বক েতা নিৰ্ম্মিলে যতম। এক গােটা জান এৰি দিলে মহাশয় । দুই দণ্ডে পুখুৰীৰ জান শুকাই যায়। ইগােট এৰিয়া আৰু গােট এৰি দেই । চাৰি দণ্ডে জল শুকাই জল নাথকয়। ইগোট বান্ধিয়া আৰু গােট এৰি দেই। ছয়দণ্ডে জানা তাৰ জল শুকাই যায় । ইগােট বান্ধিয়া আৰু গোট এৰি দেই । জল আহি এক দণ্ডে পুখুৰী ভৰয় । ইগােট এৰিা আৰু গােট এৰি দেই। জল আহি দুই দণ্ডে পুখুৰী ভৰম্ভ ঃ সি গােট এৰিয়া আৰু জান এৰি দেই। তিনি দণ্ডে জল আহি পুখুৰী ভৰয় । একদিনা ইন্দ্ৰে ৰং চাহিবে আলিল। স্তিনি গোট জান একেলগে এৰি দিল।। [ ১৩৫ ] ________________

১১৯ ] পুখুৰী শুকাইল কিছু জল মাথাকিল । কহিওক কতবেল পুখুৰী শুকাইল। এ হি তিনি জান পুনৰ্বাৰ নাবালি। আওতো তিনি জান একেলগে এৰি দিলা । বান্ধিবে লাগিল। জান পূৰ্বেৰ আকাৰ। হৰি শৈতে ৰং চাৱে দেৱ পুৰন্দৰ। কহিও কায়স্থ সব ইয়াৰ ত্বক। কতবেশি পুখুৰীৰ জল ভৰিলেক। ভাঙনীৰ অঙ্ক কহে শুনিও :ছয় কুম্বি জুৰি তিনি নেত্ৰ হৰিও। যি কব্ধ ৰূহে বৰেদি পৃৰিবা । যি হয় তাক বেদে হৰিব৷ যি লব্ধ ৰহে নেত্রে পুৰিবা । উপৰত জানা যিমান উচয়। সেহিসে পলত পুখুৰী শুকায়। পুনশ্চ ষাঠী অঞ্জ জুৰিব। সেহি অঞ্চত নেত্রে হৰিবা। যি লব্ধ ৰহে কৰে পুৰি। যি হয় তাক বেদে হৰি। তলে জল যত নগ্ধ পাইবাহ। তা নেত্ৰ দি পূৰিহা । পূৰণিত ঘি উচেও পৰে। সেহিমান পলত পুখুৰী ভৰে ৷ যতপল হয় পুৰিও কৰে । [ ১৩৬ ] ________________

তিনি জানে পানী যাইবাৰ তৰে । উপৰে বি আছে তত এপলে। ৰে পুখুৰী বাকী নৰৈলে। উত্তৰ ;-}} অংশ পানী ওলাওঁহে ৬ পল গেৰু অংশ পানী সোমাওঁতে ৬) পল লাগে । মুঠকথা সমান দয়ত ৩ষ্ট। জানেৰে ‘ানী শুকায় আৰু সমান সময়ত ভৰে। ( টা মন খােলা হলেও )। ২। এক দিশে আছে কমকে বন। ভ্রমই মধু খাই একশত মন । মাহা পৰিাণে মধুক ফুলত পায় । এক ভ্ৰমৰাই মধু দেৰ ৰতি খায়। কহিও কায়স্থ বাপু ইহাৰ কথা। কতনো অমর কনাে ফুল। ভাঙনীৰ কথা ভাবে না মহাশয় আশী উকা জুৰি পূ! শি অঙ্কয় । উপৰে যিমান টুছে জানা যাণতি। এক মােণৰ টকা সেই জানি। সম্প্রতি। তাহাক শতকেপূৰি পাইবা যিমান। শতেক মােণৰ কৈ। জানা সেহিমান। বেদে পূৰি পােপ পাইব। হয় খত মন। চবিশে বিয়াতি পাইবা বিদ্যমান। তাক নেত্রে হৰি লব্ধ শতেক ৰহয়। কৰে পূৰি পাইবাহ ভ্ৰমৰ ধত হয়। উত্তর ;-২৫৫৮ucoc তেৰো , ১২৮০002 বুল। [ ১৩৭ ] ________________

[ ১২১ } ৭৩। কন্তু কান্তি সুমেক দেখিতে শােভন। অর্কে উর্দ্ধে আছে লক্ষ যোজন প্রমাণ। জাম্বু দ্বীপ মধ্যে আছে, মেৰু পৰ্বতেক তাহাৰ থাকৰ কথা শুনিও প্রত্যেক । চোৰাশী হাজাৰ উপৰক আছে জুৰি । ষােল্ল হাজাৰ পােট গুৰে আছে পৰি। মধ'ভ:গে সুবর্ণৰ শৃঙ্গ ভয়ঙ্কৰ । মহা লীলা কৰি থাকে গন্ধর্ব কল। এক হাত এক বেগত আঙুল যে চাৰি। মােট চল্লিশ আঙলে এক এক থাক। এহিমতে থাক নিৰ্ম্মিয়াছে দেৱ হৰি। কহিও কায়স্থ ভাই কিতাপত চাই। ইহাৰ থাকৰ কথা দিওক বুজায়। ইহাৰ ভাঙনী বুজা সাক্ষাতে - গগন, কৰ, বান, নেত্র প্রথমে জুৰা। চৌৰাশী হাজাৰ তাহাতে পূবা? যতেক উচে ওপৰত। চৌৰাশী যােজনৰ সেহিসে হাত চব্বিশে পূৰিলে হয় যিমান। চোৰাশী হাজাৰ যােজনৰ আঙল বতমান। চল্লিশ আঙুলে তাহক হৰি। চল্লিশে হৰিলে ৰহিব যিমান । জানিবা মেৰুৰ থাক সিমান। ওঁৰ ; ১৭৭৪or000 থাক। [ ১৩৮ ] ________________

| ১২২ ] ৭৪। ত্ৰি সৰি, সাতাতিথে, পঞ্চবিংশতি—একাধিকং। পঞ্চশতে হৰিলে বহে যত, কমুষ্টি কৰা বুজিবা তত। ভাঙনী :তিনি কৰাকে গণিব যতেক কৰা অধিক হয় | তেতি সত্বৰি ধৰিব। পাঞ্চ কৰাকে গণিব যেতি কৰা অধিক হয় তেতি একৈ ধৰিব । সাক কৰাকৈ গণিৰ যেতি কৰা অধিক হয় তেতি পােঙ্কৰ ধৰিব তিনিয়ােকো এফুণ কৰি এশ পাছে হৰিব । অবশিষ্ট যি থাকে তাকে মুষ্টিৰ কৰি বুজাব । উক্ত ; ৭ ৰ ওপৰ ১৫ ব কম সংখ্যা ধৰি ৩, ৫, ৭ ৰ ভঙ্গ কৰিব। বাকী ৩ ভাগত ১ কুরে ৪০ | ৫ ৰ ভাগত ১ বলে ২১৭ ভাগত ১ বলে ১৫ ধৰিব । এইবোৰ একুণ কৰি ১৫ ৰেহণ কৰি বাকী ৰলে আনে ধৰা সংখ্যা কৈ সজান হব পাৰি। ৭৫। এক সদাগৰৰ তামােল বাবা। খাজনা ণাগে অনেক কবি। বাৰীত তামােল হাজাৰ ডালি। ডালে লাগে ছয় ছয় বুৰী।। কনাে তাগােল কতনে কৰি। দুই কৰাত তিনি তামােল । ভানী কৈ কব। আমােল। উত্তৰ ; ১২০oto মোন, ৮৮ ০•• কৰা । [ ১৩৯ ] ________________

[ ১২৩ ] ৭৬। শুভঙ্কৰৰ ফাকি চৌত্রিশৰ তিনি গলে কিমান থাকে বাকী। উত্তৰ ; ৩১ আখৰ। ৭৭। শুভঙ্কৰৰ ফাকি, আঠীৰ যাঠী গলে বাকী থাকে উনষাটা উত্তৰ ; ৫৯ মিনিট। ৮। চা, চৈধ্য আৰু চাৰি। ছাত্র বহিছে শাৰী শাৰী বাট এৰি দিয়া পানীক যাওঁ। মােৰ স্বামীর সেই নাও।। উব = যাঠীয়া। (স্ত্রী এজনী পানীক যাওঁতে, ছাত্র কিছু মানে স্বামীৰ নাম সোধাত। বুধিক স্ত্রীয়ে এইদৰে কয়)। ৭। তিনি শকুৰিত আনি অঝে পৃৰিবা। জৰ অঙ্ক দিয়া তার ভাগক হৰিবা । হৰি গীত অঙ্ক জানা যতেক হয়।। সেহি খানি গা কৰি বুজিৰা নিশ্চয়। গিৰি প্রতি পৰে তাক জানিবাহ পাৰে। জমাত তুলিয়া তাক বুজিবা সৰে। যত গােট অল্প তাক লৈ জানি। বােড়শ অত তাক পুৰিবাহা আনি। একত্র কৰিলে তাক অনা কৰি জানি। তাহাক জানিবা নিস্তে সবে বােলে কাশি ও যদি পাইক থাকে খাকে চৌগুণ কৰিব। শেষে যদি থাকে তাক তাহাতে জুৰিব। [ ১৪০ ] ________________

{ ১২৪ ] জমা অৰু বুলি তাক জামিবাহা সাৰে ; যত টকা তত গণ্ডা কৰিবা তাহাৰে। গণ্ডা কুৰিৰ বাবে আনাকেই সব। তিনি শ বিশ কঠা আনি স্থাপন যে কৰ। ৰূপ দিয়া হাত যে পৃৰিবা নিশ্চয়। সেহিখানি গা কৰি জান মহাশয় । গিৰি প্রতি পৰে তাক জানিবাহ। সাৰে । জমাত তুলিয়া তাক বুজিবা সত্বৰে। গােট পাইক পােৱা কাণি সবাকে জানিবা । বন্ধু দিলে পাতি তক অনুক্রমে লৈবা হৃদিষ্ণ পঞ্চক বুলি ইয়াক জানিওক । কহে চুড়ামণি, চাহি প্রমাণ লওক। উওৰ, ৰছৰৰ দৰমহান ৩২০ ৰে পূৰি টকাক গণ্ডা কৰি ), ৩৬ ৰে হৰণ কৰাৰ আৰ্যা। ৮। চৌবষ্টিত তুলি চোট পাইক জানিবাহ। তাৰ অৰ্দ্ধগ আনি দুই পােৱা লৈবা। তাহাক অর্ধ লৈ এক পােৱা কৰি জানি। তাহা অর্থ ভাগক যে বােলে দুই কাশি তাহাৰ অৰ্দ্ধক লই পাছে কাণিক জানা। তাৰ অৰ্দ্ধ ভাগ অঙ্ক কাণিৰ অৰ্থ হয়। তাহাৰ অৰ্থ লৈ যত ইলা জানা। চৌষষ্টিক হৰি তাক দেখিও প্রমাণ। উত্তৰ ; ৪৪ ক ৫ ৰে হৰিলে ৬৪ হব। [ ১৪১ ] ________________

[ ১২৫ ] ৮১। আৰু এক পঞ্চকৰ শুনা বিবৰণ। গিৰি টকা সম কৰি কৰি স্থাপন ও যতেক পর অঙ্ক পৃৰিৰ বত্রিশে। একৱ কৰিয়া অঞ্চ বুদা দিবং শেষে। জমা আঙ্কৰে হৰিলে তাত যত হয় । গণ্ডা বহে প্রতি নাহিকে সংশয় গ উত্তৰ-কাৰ সংখ্যক ৩২০ বে গুণ কৰিলে ক্ষুণ্ডা হব। ভাক দিনৰ সংখ্যা ৩৯৫) ৰে হৰিব পালে। ৮২। আৰু এক পঞ্চকৰ কথা কহো না। বিষম পঞ্চক আক বােলে সৰ্ব্বজন চাক পােণ গণ্ডা আদি পঞ্চকে থাকয় " চোকে পােণে পোপ বুলি নাহিকে সংশয়। কাওণত চোক যদি চোকে পােণে লইবা। পােণে পােণে পঞ্চবং নিশ্চয় জানিবা । গাত সে কৰা আহে তাক জানিও। কত যে কষ্ট বুলি নিশ্চয় লওক। তিনি ফঠে কৰা হােৱে প্ৰবৰ বেলা। ই সব বচন খানি নকৰিবা হেলা। উত্তৰ;—মাটি কালি কৰাৰ আৰ্যা। ৮। আৰু এৰু পঞ্চকৰ শুনিও আতপৰে। অজামিল পঞ্চক বােলয় সবে নৰে। যেহি পানি অজ। হােৱে তাক লিখি লৈবা । একত্র কবিয়া তাতে পাইক জানিব । [ ১৪২ ] ________________

[ ১২৬ ] গােট পাইক পােৱ। কাশি তাকে লিখি লৈবা। যােড় অঙ্কত আলি তাহাকে পুৰিব। তিনি শ ষাঠ দিয়া তাহাক হৰিবা। হৰিলাত লব্ধ অঙ্ক যতেক হােৱয়। দিনে প্রতি পৰে সিটো নাহিকে সংশয়। দিনে প্রতি তিনি কৰা এক কর্তা জানা । আৰ চাৰি দস্ত জানা অনুৰ প্ৰমাণ । ইটো কথা এহিমানে সংহৰিয়া থওঁ। খৰিদৰ কথা কিছু প্রপক্ষা কওঁ। ঔৰ ;-বছৰত এটকা হলে দিনত ৭-৪ মন্তী }{ ৮৪। খৰি কৰিবে প্রতি বােগে যি জন। দৰ দিয়া অঙ্কক যে হৰি তেখন। হবিলাত অঞ্চ জানা যতেক হােৱয়। উতেক যে প্ৰবৰ গােট নাহিকে সংশয় যতে বা খৰিলে বোলয় যিব জন। এক কৰা কৰিব যে বুলিলে। বচন । যদি পেণ গণ্ডা ৰহে বুলি কহিব । যেই দৰে দেই সেই দৰে দি হৰিবা। হৰিত অঙ্ক জানা যতেক যে হয় । ওকে দ্রব্যৰ গােট নাহিকে সংশয়। (বস্তু কিনা অর্ষা) আৰু এক কারণ, এক কৰা দিলে একজনে। খখিল কৰিব বুলি বুলিলা বচনে। দেৰ কৰাৰ দৰে ফল কিনি দিয়া আলি। কতফল পাইলে মােত কহিওক জানি। [ ১৪৩ ] ________________

[ ১২৭ ] হেন শুনি কায়স্থেও মনে শুনি চাইল। যত গােট ফল হব হিচাবত পাইলা। এহি দৰে খবিদ কয় বিটো জন। তাক এহিমতে বুজা নিশ্চঃ বণ। আৰু খৰিদৰ কথা শুনা আতপৰে। নিষম খৰিল অঙ্ক কালে সৰ্ব্ব সৰে। উত্তৰ : ৫৪ টা। ৮৬। পাছ কৰা কৰিব বে তে গোটা ফল। কহিও কায়স্থ সব কত হাৈরে ফল। শুনিয়া কায়স্থে পাছে মনে. গুনি চাইল।। দৰ দিয়া কাৰণক হবিয়া পেলাইলা ! বানে হৰি তাহাক সে চন্দ্র নেৰে পূৰি । একুন কৰিয়া তাতে ৰুজা শ✉ কৰি । উণ্ডৰ ;-৩২৮ । ৮৭। আৰ এক কাৰণ কৰি দিল একজনে । পৰিদ কৰিব বুলি বচনে । সেহি কৰি লৈয়া যেৰে বজাৰে চলিলা। সাত পাছ চাৰি দিয়া কােক কিনিলা। তাক মহাজনে বুলিলেক বাণী। কত ফল পাইলি মােত কহিও কাহিনী । ভাঙনী; শুনি দূতে নিয়া পুনু ফল আনি দিল। তিনি পােণ ফল পায় নত শুনিলা। [ ১৪৪ ] ________________

[ ১২৮ ] কাত কিবা দিলি কৰি কহিও যতনে। দুতে বােলে বুজি লােৱ দিও প্রতিক্ষপে । এক কোৰি কাৱণক কৰা কৰিলেক। দৰক এবত্ৰ কৰি ভাগ হবিলে। ঘৰক মাহিয়া দেখিলে তাক। তিনি দৰে তিনি আহি বুলিলেক বাক। ভাগে ভাগে বুজা যদি দৰে পূৰি চাবা। পৃথক পৃথক কৰি কৰিক বে পাব। এহিগতে যতেক বােলয় মহাজনে। দক একত্র কৰি হব তবক্ষণে । হৰিণাত অন্ধ জানা যতেক হােৱয়। ততক সে দ্ৰব্যৰ গােট নাহিকে সংশয়। খেতি ভাগ দৰ দেই তেতি ভাগ কৰি । ফলােক বুজিবা তাত কলোনস্থ কৰি । শুনিয়া কায়স্থে পাছে মলে শুনি চাইলা। দৰ দিয়া অঙ্ক হৰি ফলােক পাইলাম। উত্তৰ ভাগে ৮ টাকৈ যা তিনি পােণ ( ৩২, ৪৪ *) কৰা। ৮। হেল্প ভ্রাতৃ সমে এক গিৰি যে আছিল।। সাৰে বাৰ ৰূপ লাগে তাহাতে ভগাইল। চাৰি গিৰিত পাঞ্চ শিক কৰি জানিওক । চাৰি গিৰিত চৈধ্য আনা তাহাত লৈওক। চাৰি গিৰিত দহ আনা তাহাতে লিখি লৈ । তিনি গিৰিত সাত আন তাহাতে জানি। [ ১৪৫ ] ________________

[১২৯ ] এক গিৰিত তিনি আনা ভাহাতে বুজি লৈবা এধি মতে যােৱ গিৰিত বুজিয়া লৈওক। দুই ভাগ কৰি আৰু দুয়ােক পাই। ছয় টকা এক শিকি ভাগত হােৱয়। গিৰিত ভগয়া আক দুভােগ হৰি। ছয় টকা এক শিকা গিৰিত যে ধৰি। ইহাৰ ভাঙনী আবে শুনা আত পৰে। পঞ্চ শিক কৰি নি গিৰিত যে ধৰে। দহ অনা তিনি গিৰিত হাতে জানি। সাত অন্য তিনি অনা তাহাতে লিখি লৈবা। হি আঠ গিৰিক যে এক ভাগ কৰি। ওপৰ ভাগত তাতে বুজা নিস্ত কৰি। পঞ্চকৰ কথা অৱে এহিমানে থওঁ। যিটো কথা ভৈলা পাছে তাৰ কথা কওঁ । ৩৭ পাচ শিকিকৈ সাত অনাকৈতিনি অনাকৈ - দং অনাকৈ ৩ ১৬/০ ৩০ এতেক ইয়াৰ দুগুণ [ ১৪৬ ] ________________

[ ১৩ } ৮৯। যে যাণ কৰ নেত্রে সর্বাক পৰিা দেখ। সমানে ভাগায় লেখ। বান বান সপ্ত নেয় সর্বাঙ্কে কে ঘৃত। এই নাৰায়ণ দেৱ দেৱৰ ৰাভূমি চাৰি। ইয়াৰ অৰ্থ ১৫৫৬ শক ৯। পচ্ছায়া দ্বিগুণং কৃত্বা। চতুর্দশ সমঞ্জিত পক্ষ, গ্রহ, কৰাৰ ভাগ। লক্সে দাদিকং ভবেৎ। উত্তর ;--[ টোকা! ভৰিব খােজৰ দ্বাৰা নিজ ছা জুখিব তাক দুগুণ কৰিব । তাত ১৪ যােগ কৰিব। তাৰে ২৯২ ক ভাগ কৰিব । উত্তৰ যি হব, সিমান দণ্ড বেলি হব । যেনে ৩১২২৫ ইং তাৰিখে ৰাতিপুৱা আমাৰ ছা জোখাত ১০ ভৰি হ'ল এতেকে ১০x২=২। ২০+ ১৪=৩। ২৯২৩৪# * দণ্ড বেলি বা ( 1 দণ্ডে ৩ ঘন্টা) প্রায় ৮টা। উত্তৰ-ঘমিতে ৮ বাজিল। ভাটিবেলৰ সময় দুপৰীয়াৰপৰা হিচাৰ কৰিব। এই নিয়মে আগেয়ে সময় নিৰূপণ কৰিছিল। বর্তমানেও ‘গণক’ সফলে এই মত ষােলকলাঙ্গ সমর্থন কৰে। ৯। অষ্ট বি মৈত্র, ঋতু বন্ধ মাসা। বেদাৰষ্টো, ভুজ বহুি বেদাঃ । এতনি কি শূন্য সংযুতানি। যুগা সংখ্যা পৰিকল্পিতনি [ ১৪৭ ] ________________

[ ১৩১ ] ৪৩২৫ বছৰ অর্থাৎ সত্য ১৭২৮ • ১২৯৬ •০ বছৰ বছৰ ঘাপৰ कशि ৪৩২ ৩৫ বছৰ যুগাৰৰ মুঠ ৪৩২০০০ বছৰ ইখে বুজি চৌযুর্গ সংখ্যা। বিশ সহস্ৰ তিয়াল্লিশ লক্ষ। ৯২। কল কিনিবা প্রতি দিলে কাৰণ যিটোজন। পাছ কৰাই ছয় কল জানিবা তেল। হৰণৰ লব্ধ অঙ্ক যতেক হয়। কাৱাত তুতফল নাহিকে সংশয়। উত্তৰ ১৫৬ টা কল। ৩। এটা বুঢ়াৰ ওটা তিৰি। ন ওটা নওটাকৈ হল ছলি। নওটা নওটাকৈ দিলে কল। তিৰি, ছলি, কল, কত হল। ৯৪। গগন চাল গ ন , গগন চাদ তে জানি। | পুক কান, গন চাজ পূৰিয়া গান। ৫। গুণ শ.ি" এ পণ । সম বিষমে বুজায় পূৰি। [ ১৪৮ ] ________________

i ১৩২ } চন্দ্র হানি কৰিয়া শত ভাগ হৰি। লব্ধ যত পায় পুৰিয়া লন্ধে । পূৰা অৰু কৰিৱা আশ। কহে শুভৰুৰে অৰুৰ গৌৰব । পুৰুণ অঙ্কৰ ভাঙিলো ভাগ। উত্তৰ। ৩৯২৭ এই ক্ৰমে অঙ্ক বাঢ়ে। এজেকে । ইয়াৰ একবাদ দি শতকৰ ভাগ মহেৰে হৰিলে। হৰ। ক ৮ ৰে পূৰিলে ৬৪ ওলাব। ৯৬। “ঘলৰ মাজত থাকে আকাৰে শােভিত।

    • বৰ্গৰ শেষ বর্ণ দক্ষিণেতে স্থিত। এনেকুৱা বন্ধু আমি কোথাই পাইব। পক্ষণ ভক্ষ কৰি পৰণ ত্যজিব। বাণ পক্ষ একুন কৰি ইহাৰ উত্তৰ পূৰি।

চন্দ্র উপ কৰি খাবলই চিন্তা কৰা হৰি । উতৰ; বিশ থাৱলৈ টান পায় হৰিৰ নাম লয় । | এক বাজ বধুয়ে বাপৰ ঘৰে যায় । লগে নিয়া মনুষ্যৰ লেখ জোখ নাই। সপ্তম বাটত সৈন্য শাৰী কৰি ৰাখে । অৱশেষে যত সৈন্ত তাক ৰজাই লিখে এল দুদল কৰি বস্তু দিলা আনি। সব সৈন্ত জুৰি গৈলা নাথাকিল বাকী । কহিও কায়স্থ সৰ কৰি একমণ। ৰাজ বধু লগে সৈন্য গৈলা কতজন। [ ১৪৯ ] ________________

[ ৩ ] ফতেক যে বস্তু তাম সৈন্যক জুৰি। কেন মতে সংখ্যা কৰি বস্ত্ৰক যে দিল। কায়স্থে বােলঞ্জ কতেক সৈন্য লৈয়া। বাপেকৰ গৃহে গৈল আনন্দ কবিয়া। প্রথম বাটোত পাঞ্চশত ৰাখিল । দ্বিতীয় বাটোত তাৰ অৰ্দ্ধেক ইলস্ত। তৃতী বাটোত তাৰ অৰ্দ্ধেক ৰাখিল। চতুর্থ বাটোত চৌত্রিশ যে সৈন্য ৰৈলা ॥ পঞ্চম বাটোত ত্রিশ সৈন্য ৰাখিল। ষষ্ঠ বাটোত ষােড়াশ সৈন্য ৰহিল। ৭ম বাটোত আঠজন মাত্ৰ লৈ । সাত সাত জন মাত্র ৰাজ বধূ লগে গৈলা। সেই সাত দলক বস্ত্র দিশা কি দৰে । তাহাৰ সংখ্যক আবে শুনা আতপৰে। প্রথম দলক নখন বস্তু দিল। সত্বৰ যে খান বস্ত্র দুই দলে পাইলা । বত্রিশ যে বস্তু দিলা তৃতীয় দলক। চতুর্থ দলক ৪ বস্ত্র দিলেক। একশত ছাযঞ্জ বস্ত্র পঞ্চদলে নিলে। একশ একত্রিশ যে ষষ্ঠ ভাগ ভৈলা। পঞ্চশত বস্ত্র সপ্তম ভাগত। সপ্তদলে বস্ত্র নিয়া একত্র কৰিলন্ত। গাইপতি সমভাবে বাটিয়া লইল। কিতাপত চাই আৰু লৈয়ােক সে ত্ব। [ ১৫০ ] ________________

। ১৩৪ ] সমতু নাত এহি ম জানিও। একই কৰিয়া বস্ত্ৰক বুজিওক । উত্বৰ ; ৯৬৩ খন কাপোৰ, গাইপতি এখন। [ আঠ কঠা ] ( বিশেষ কিছু অঞ্চ আগতে দিয়া আছে।) ৯৮। তেৰ তিৰাশি মুনি জন । বেত্তৰ দি পূৰি আঠ কয় আন। উত্তৰ; ১৩৮৩৭x১১=১৫২২৭। ৬৭ পৃষ্ঠা (খ) ভাঙনী : ১১১১১১১১ ১ ৪ ৬ ৬ ৯. বন্ধুি আৰু সপ্তম ক্রমে দুগুণ, তিনি গুণ কৰি দহলৈকে পৰি সেই অঙ্কেৰে এই অঙ্কক পূৰিহে ক্রমে ২, ২, ৪-ফলক সংখ্যা হব। | যেনে -৭৬x২=১৪ এতে ৫২ । এই ক্রমে... নাইবা তলত দেখুওৱা ভাঙনী মতে। দুজনৰ দুটা মত। তলত লিখা নিয়ম আমি ১৯২৬ চনত বুদ্ধি নাৰায়ণ চৌধুৰী পণ্ডিত [ মাখিবাহা টীহ মহাশয়ৰ পৰা জানিব পাৰি। [ ১৫১ ] ________________

[ ১৩ ] ৩৭ পৃষ্ঠা বিদ্যাউঠি (খ) এটা নিয়ম প্রাচীন د د د د د د د د ২৪/৬৪ ১১১১১১১১ ৩ ৪৪ ৪ ৯. গুণক ? ৩। টোকা আগেয়ে এই দৰে ওপৰলৈ পূৰণ কৰিছিল। ইন্নাক কাইথেলী আঠকঠাৰ অঙ্ক বলে। ও ৩২ ৰে পৰু কৰি, পূৰণ কৰিলে (১৪৬ ৰে, সমস্ত উত্তৰ আঠোটা দুই হব এই ক্ৰমে ৩ ৪ ৫ ৬ ৭ ৮ ৯ ৰে পূৰণ কৰি, পূৰণ কৰিলে, ক্রমে ৩ ৪ ৫ ৬ ৭ ৮ ৯ আদি ওলাব। বর্তমান চলিত প্ৰথ্য মতে পূৰণ কৰিলেও এক উত্তৰ হব। যেনে ১৫২০৭x৩= আঠাটা এক। [ ১৫২ ] ________________

( ১৩৬ ] নিয়ম :| গুণ্যৰ বাওফালৰ অন্তৰ তলত ৭৩ লিখি, ১৪ পূৰৰ কৰি ৭৩ ৰ ৩ টো গুণ্যৰ অৰুৰ ওপৰত আৰু ৭ টো তাৰ ৰামে লিখ। ( অঙ্কস বামাগতি ।। ও সাত ৩৫। ইয়াৰ পাছটো ৩ ৰ ওপৰত, ৪ টে। ৭ ওপৰত আৰু ৩ পাচ ১৫, ৫ টো গুণ্য অঙ্কৰ ওপৰত, ১ টো ৰ ওপৰত আৰু গুণ ৮, ৬ টো গুণ্য অঞ্চ ২ৰ ওপৰত লিখা। ও দুগুণ চৈধ্য, চাৰিটো ৰ ওপৰত, ১ টো ৪ৰ ওপৰত আৰু ৩ দুধ , ৬ টা পুণ্য অঙ্ক ২ৰ ওপৰত লিখা। ” টো গুণ্য অঙ্ক **ৰ ওপৰত লিখ। ৭ সাত ৪৯, ৯ টে। ” ৰ ওপৰত ও টো ৰ ওপৰত আৰু ৩, সাত ২১, টো গুণ্য অঙ্ক এ ওপৰত, ২ টো নৰ ওপৰত লিখা। শেষত ওপৰত আঁচ টানি যােগ কৰা। উত্তৰ আঠোট। এক হব । (খ) ৫ম অধ্যায় ৩৪ নম্বৰ। ১ ৪ ২২৫৪ ৬ • ৮ ৮.২৮ প্রথমে ৬ ক ১৮ ৰে ১৮, পাছত ৬ ক এক চোষেৰে আঠৰ ওপৰত এক, হাতে দুই চোক। এই দুই চোকক শাহ (১• ৰে) ও কত ৫ কারণ। ৫ টে। পুনৰ পৰত। হাতে। যােৱ চোৰক ১০ ৰে প্ৰণ কৰিব [ ১৫৩ ] ________________

[ ১৩৭ ] লাগে। এই সংখ্যাৰ দৰে বাকী বােক খুণ কৰি দেখুৱা (৬০৮৮২৮x১৮ |= আয়োটা এক। ঐ। {বিদ্যাউঠি ) ৩৭ পৃষ্ঠা খ{ অন্যনত) (৪৫৬২১x২৪/= } = আঠোটা এক। ২ ৩ ৭ ২/৩ ১১৪ ১৫ | ৮ ৬ + ৪ ৪৮৪ ২৪ |৬| = ২৪/৬ = ক ২ৰে গুণ কৰি পূৰণ কৰিলে ৰ ভাগ, এনেকৈ ৩৪ ক্রমে গুণ কৰিলে ১ লৈ ওলাব। যেনে -- টোকা)। ৩৭ পৃষ্ঠা (গ) ১২ ৮ ২ ১ ৪ ৮৮২৪ নাইবা ৮১৩ ৮৫ ৪১৬৫৮। ৬। ৮ ও ৪ • ৩১৮। [ ১৫৪ ] ________________

[ ১ ] ৯৯। ৰাম বান বান বান । দশাঙ্ক অঙ্কেৰে আঠকঠাকুল। উত্তৰ ; ৩ ৫৫ ২x৪। ১০ (দশাঙ্ক অফ ইয়াৰ উত্তৰ ওলাব আঠকঠাৰ অঙ্ক ১৫২২০৭। ১০ । ৰাম বান বান বান দু। আঠকঠাৰ অৰেৰে দশক বুজ। উত্তৰ-৩৫৫৫২x৭৩ ( আঠকঠাৰ অঙ্ক)। ইয়াৰ উত্তৰ ওলাব, দশাৰ অঙ্কৰ মূলশাৰী ২৫৯৫২৯৬। ১০১। বক্তি, শূন্য শচী মহী বস্তু দিয়া জান। চন্দ্র নেত্র সপ্তাৰে পৰিয়া আন। উত্তৰ ;-৮১১*৩x১৩৯= আঠোটা এক। ১২। চন্দ্ৰ ৰস পাখা পাখা না ৰস জান। চন্দ্র ৰসেৰে তাক পূৰিয়া আন। পুবিয়া দেখ নকৰি শঙ্কা। জানিবা শাৰ পাতনি অঙ্ক। অঙ্কৰ। উত্তর ;-১৬২২৩৬x১৬=২৯৫২৯৬ (শঙ্কৰ | মূল শাৰী)। ১৩। বস, গগন; বন্ধু, বনু পাখা নাগ থােৱা। | চন্দ্র অষ্টে পূৰি আন আৰু চোক দিয়া। উত্তর ;-৬৮৮২৮x১৮ আঠোট এক। (সাঙ্কেতিক চিহ্ন দেখ}। [ ১৫৫ ] ________________

[ ১৩৯ ] ১৪। বিত বা বস্তু বসু ফৰ যুগ গণিজে। সােতৰ কাণ পাখা পােশ তলত থই। বুজিও কায়স্থ ক্ষুদ্র দশাই। উত্তৰ ; ৬৪৮৮২৪ x ১৭ আঠোটা এক। ১৫। [ বিদ্যাউঠি । সপ্ত শৃঙ্খ পাখা পাখা বাশ চন্দ্র বামে লিখা। নেত্ৰ দিয়া পুৰি লৈষা কাক। বিদ্যাউঠি ইহাকে বােল। পাতনি অঙ্ক কহে ‘বকুলে'। উত্তৰ ; ১৫২২৭x৩=৫৯২১ | (এইয়ে বিউঠিৰ অৰু) ১৬। যুগ বা ৰস ৰস কৰ শচী খণ্ড । ভুজ যুগ বান পােণ আৰু ৰস গণ্ডা। দুই বৎ দুই কণ্ঠ ভাগ বিশেষ। এতেকে জানিবা বিদ্যা উঠিৰ প্ৰকেশ। উত্তৰ; ১১১১১১১১। ( সাঙ্কেতিক চিহুত চোৱা)। ২৭। শচী বীপ বসু - কৰ। বেদ ৰস গ্রহ শচী কৰ ভাগে ভাগে উধাৰে ধাৰে। অঙ্ক গণনা কৰে। এই অক বােলে নিৰ খৰিনাম। নিয়ে বাঢ়ে বুদ্ধি অভি অসুপাম। কাল্প-বকুলে’ কহে ভাগৰ নিৰ্ণয়। এক পােশ বতে তাহক পূৰ। [ ১৫৬ ] ________________

[ ১৪০:} উ; ১৫৮২৪৬৯১২ ক /২ কৰাৰে পূৰণ কৰিলে, নওটা এক ওলাব। (১১১১১১১১)। ১৮। তুজ ৰা গ্ৰহ ৰস বেদ কর। ব্যর বসু সমম্নিতে বাপ চন্দ্র লিখ। দশভি বতকে, পােণে গুণ কৰা। ইহ কথিতম কবিনানিৰ খৰিতং। উত্তৰ; ১১১১১১১১১ ১০৯। চন্দ্র বসু কৰ ৰস যে জান । যে গজ যুগ পাত প্রমাণ। ঋতু কাপ পোণ ঋতু গণ্ডা। দুই বৎ দুই কণ্ঠ পৰি । বিদ্যউঠি গুণ্ডা। উত্তৰ; ১১১১১১১১। ১১০। চন্দ্র গ্রহ সমুদ্র বাণ। ত্রি শূন্য অষ্ট বস বেদ জান। গ্রহপােণ দিপিণ্ডেৰ পুৰি আৰু । ই অঙ্কটি বেষ্ট কৰি নাম। ই অঙ্ক জানিলে বুদ্ধি বাঢ়ে অনুপম। উত্তৰ; (১৯৩৮৬৪ x পােণ ) নওটা এক। ১১১। ঐ বাপু নন্দন, পিন্ধিয়াছেন, বহি আছে বিৰিখৰ অলে। সাতপোণ কৰি লই চৈধ্য বছৰ খাটিলে। দিনে কেই কৰা কই পৰে। [ ১৫৭ ] ________________

পঞ্চম অধ্যায়। ওপৰঞ্চি। ইৰ নন্দন ফুল সুগন্ধ বিশেষ। আনিবাক লাগি ইন্দ্ৰে কৰিলা আদেশ। এক আনন্তে তাক দ্বিতীয় কলে। দূতে যায় পাইল। পাছে বাসৰ স্থান। ত্রিদশ দেৱক পাছে সম কৰি দিল। বাসৰ হাতে আহি উপতি ভৈলা। ভালক দুগুণ কৰি বঢ়াই যে আন। তেবেসে পাইবা সিটো অঙ্কৰ প্রমাণ। দুনীয়াৰ মতে অৰু অঞ্চক জানিব। অঙ্কে তিনি এহি অঙ্কোক পুৰিবা। এহি মতে ইহাৰ ভাঙনী জানি। একত্র কৰিয়া তাতে ফলােক বুজিবা। ২। বে তিথিং দাৎ অন্য অগ্নি সং পিতং বব পােবন ষড় গণ্ডাছি কন্ঠ চোৰুকিয়া কণ্ঠে, কোৰা লৰ . চোতু , কণ্ঠে কপর্দকং গৃহে। [ ১৫৮ ] ________________

[ ১৪২] । দশ পাচ পঞ্চবিংশতিক স্থাপিবা। অন্তে যষুি জুৰি এক #ক্তি যে জানিবা । পাছে পুনু সপ্তদশ গণ্ডা জানিওক। আৰু চাৰি কণ্ঠে পূৰি প্ৰমাণ লওক। দ্ৰ হৰ মালা বুলি জানিবা নিশ্চয়। কহে ৰঘুপতি’ আত নাহিকে সংশয় । বিংশতি ভাগ লাগি তাতে লিখা পাই। মহা সংখ্যা বুলি সেহি ক জানি। তেইশ সত্ত্বৰে সাতৰিশ, অঙ্ক জান। শূন্য নেত্ৰ ৰস বছি পৰিমাণ। কায় ‘বাঘকে কহে অঙ্ক নির্ণয়। পােন্ধৰ গণ্ডাই পৃৰিবা মহাশয়। এহি অঙ্ক খানিৰ নিৰিখ পৰিমাণ। নিৰিখে বার জানা বুদ্ধি অনুপাম । ৩। এয়ােদশ, ঊনবিশ আর্শক জান। বঘ্নি, শুরু, নেত্র, চঞ্জ, মুনি পৰিমাণ। তেল দিয়া তাক পূৰিয়া চাহিবা । মুকুতা হাৰৰ কথা ‘কুসুমে' যে কয়। ৰ ধৰি থাক বুলি তাক লিখা পায়। বেদ বাণ বেদ বাপ যে পঞ্চ বাণ। এহি খানি জানিবা শঙ্কৰ প্রমাণ। দুই ধাৱণ তিনি পােণ চাৰি গণ্ডা লই। সেছি অ খানিত ৰে পূৰণ কৰিবা। [ ১৫৯ ] ________________

{ ১৪৩ ] বাৰ লাখ সােজৰ হাজাৰ নিও। ছয় শ ছাপ অল্প হাতে লওক। নব কাল দুই পােণে পৰিা চাহিব। তাহাৰ কে জানিবাহা তুমালা মম । ‘কৃষমে কহিয়া আছে অঞ্চৰ প্রমাণ। বেদ বা স স ক জান। বেদ শ স যুগ পৰিমাণ। শু ৰস তত সেহি পংক্তি সে স্থাপিবা। দক্ষিণ আন্সি অনুক্রমে পাতি লৈব দুই কারণ একাদশ গণ্ডা লইবাহা। এহি অঙ্ক লৈ পাছে হাত পূৰিবা । কণ্ঠ হাৰ অঙ্ক বুলি জানিবা নিশ্চয়। ৰঘুপতি বহে আত নাহিকে সংশয়। ৫। বৰ দুনীয়াৰ কিছু শুনা বিবৰণ। বৎসৰত দুনী হয় বুলিলে। বচন। ১০ বৎসৰত ৰূপ হােৰে, কতেক যে হয়। তনিও কহো আবে ইহাৰ নিৰ্ণয়। ষোড়শ অৰুক আনি কাব স্থাপন। বৎসৰ পােণে পূৰ। জানা ও রক্ষণ। এহি মতে তা: ধ ও গুণ কৰি দৈব। সেহি অঙ্কক মানি । ৰিবা। যােঙ্কুশ ও চোখ {. চবা। হ বৎসৰৰ ৰূপ তাতে ও গাইবা। [ ১৬০ ] ________________

PLEASE HANOLE THE BUUK LANETULLU. ( ১৪৪ ] যত ৰূপ দেই সেহি ৰূপ দিয়া পৰি। ওহিমতে বুজি লোৱা কহে নিস্ত কৰি। চাধিক চোৰ, সংখ্যা কৰি পূৰা। শশী সমে চোৰ আগে যে জানা। তত চোৰ তত হৰি, অধিক সংখ্যা লব্ধৰু পৰি। সম ভাগ কৰি বন্ধ, কৰি যে অধিক শব্দ। গুটি গৃহক দিলে, যে যত চোৰ তত ভাগ কৰি। তৈল, ন, মধু, ঘভ শৰ্কৰা। জগ শূক্ত সেৰে মা চন্দ্র লেখ। চোকে দশাঙ্কক সেৰ ক্ৰমে দেখ। সেৰৰ দক্ষিণে পােৱা, পােণে হয় উক। তত অন্ধ অঙ্কক বুলিয়া টা।

DISTRICT LIBRARY (HEM BARUA COLLECTION TEZPUR. [ বিদেশত ছপা কৰাত আৰু বহুত পুৰণি আৰ বিন নােপােৱাত বহুত ভুল আছে। “” ঠাইত পলি পুথিৰ মতে “ক” আছে। মা দিব ]